सम्झना

मल्ल सर : सम्झना कतिपय

अभि सुवेदी, मंसिर ९, २०७५

टाढा गएर दिवंगत हुनुभयो, अन्तिम कालमा देख्न पाइनँ । मेरो धेरै श्रद्धाञ्जली, सर !
पुरा पढ्नुहोस्

उनको आँसुमा शक्ति र शोभा थियो

खगेन्द्र संग्रौला, कार्तिक २५, २०७५

भुइँफुट्टा ज्ञानशाही फौजीतन्त्रको उन्मत्तकाल । अनेक रङका बुद्धिजीवीहरुको एक जमात सशस्त्र प्रहरी क्याम्पमा छ, दुवाकोटमा । अनुभव अजीत खोरको आँखो देखा हाल सुनाउँछन् । सधैँ भालेको डाकपछिको बिहानीपख । सबैजसो थुनुवा अझै निदाएका हुन्छन्, एक जना अघि नै उठिसक्छन् । उता अरु हाई काड्दै उठ्दा यता उनी सफाचट भइसक्छन् । चिउँडोमा फ्रेन्च कट तीलचामले दाह्री, ओठमाथि छोटा बाक्ला, काला जुँगा । दुवै कलात्मक ढंगले कलमी गरिएका । मंगोल बान्कीका सनक्क गाला चिल्ला र चम्किला । किम इल सुङ शैलीमा उँभो फर्काएर सलक्क कोरिएको नरम कपाल । देहमा फटिक सेतो सर्ट । मुलायम र अनुरागयुक्त नयन । को हुन्, ती फूर्तिला मानव ? ती उनै पद्मरत्न तुलाधर हुन्, जो एकाध दिनअघि एक बारको जुनी बिसाएर हामीसँग सदाका लागि बिदा भए ।

तुलाधरको त्यो सुन्दर रुपसज्जा संस्कार र चरित्रको भित्री कालोमैलो छोप्ने छलकारी आवरण किमार्थ होइन । उनी बाहिरजस्ता देखिन्थे, भित्र ठीक त्यस्तै थिए । निष्कपट र इमानी । सत्यनिष्ठ र निष्कलंक । उदार र न्यायप्रेमी । र, सारमा निर्भीक र अथक अभियानी ।

असनमा शुक्रराज शास्त्री तुलाधरका छिमेकी रहेछन् । नागरिक अधिकारकर्मी शास्त्री क्रूर राणातन्त्रको हातबाट मारिए र लगत्तै मानौँ, तिनको उत्तराधिकार वहन गर्न तुलाधर जन्मिए । कुन बालहठले वा कसको हाहामा हो थाहा छैन, दस वर्षका तुलाधर लुखुरलुखुर सानो गौचर पुगे । दिल्ली पलायनपछि फिर्ती सवारी भएका विलासवीर राजा त्रिभुवनको ठाँटबाँट हेर्न । त्यो थियो, जटिल जीवनमा तुलाधरको राजनीतिक यात्राको बालसुलभ पहिलो पाइलो । परिवेशको संगतले राजनीतिमा रस बस्दै गयो । र, ०१५ को चुनावमा उनी कमरेड पुष्पलालका प्रचारक बने । त्यो थियो, लालमार्गी वाम पाठशालामा उनको रोमाञ्चक पहिलो पाठ । समयको पदचापसँगै उनी आफ्नो जातिको पहिचान र अस्मिताप्रति जागरुक बन्दै गए । र, ०२३ मा उनले नेपाल भाषा आन्दोलनको विद्रोही झन्डा बोके । त्यो थियो, जातीय पहिचानको शिक्षालयमा उनको प्रथम दीक्षा । ०३७ मा जब नीलो–पहेँलो जनमत संग्रह आयो, सार्वजनिक डबलीमा उत्रिएर उनी प्वाक्क बोले । बिनाधक, बिनाडर, बिनाकष्टकर नतिजाको पर्वाह । उनले आक्रोशको लबजमा उद्घोष गरे– ‘सम्पूर्ण जनताले नबुझ्ने भाषामा मात्र प्रचार भएको जनमत संग्रह गर्ने अधिकार राजा वीरेन्द्रलाई पनि छैन ।’

समय ठीक थिएन । सत्य बोल्यो कि बोल्नेलाई उल्टै पोल्यो ! सिंहासनबासी मौसुफ वीरेन्द्रको अनुकम्पाले तुलाधर भद्र बन्दीगृहतर्फ चलान गरिए । त्यो थियो, न्यायिक संघर्षको वेदीमा उनलाई हात लागेको एक निर्मम शिक्षा । त्यो कठोर शिक्षाले तुलाधरलाई भन्यो– ‘बाबु, लोकमंगलकारी सत्य जति सुन्दर हुन्छ, त्यसलाई प्राप्त गर्न त्यति नै कठिन हुन्छ । अझ त्योभन्दा पनि बढी !’

आफ्नै बोलीले पोल्यो र तुलाधर कारागारको कहर काट्न विवश भए । ती यातनामय दिनमा स्वप्नशील तुलाधरले गम खाए हुनन्– के सत्यको यात्रा कठिन हुनु त्यो असम्भव हुनु हो र ? जीवनमा आज जे असम्भव प्रतीत हुन्छ, कष्टसाध्य यत्नले भोलि सम्भव नहुने आखिर के छ ?

सुखद संयोगवश भनूँ, तुलाधरको जिज्ञासामय जीवनयात्रामा असल गुरु, सहपाठी र कमरेडहरु भेटिए । वाममार्गी र सत्य एवं न्यायका कर्मठ योद्धाहरु । कारागारमा अग्निवर्षी झापाली विद्रोहीहरु भेटिए । जीवनको नाटकमा गुरुको भूमिकामा अश्रुमय कवि दुर्गालाल श्रेष्ठ उदाए । र, सहपाठीको भेषमा भेटिए हितकरवीर, मंगलसिद्धि, रुपचन्द्र र निर्मल लामा आदि । त्रिचन्द्रका औपचारिक कक्षाहरु जीवनका सनातनी कर्मकाण्डी क्रीडाहरु थिए । अन्तरंग र अर्थपूर्ण कक्षाहरु त खाली पिरियडमा बाहिर चौरतिर पो हुन्थे । रुपचन्द्र र निर्मल वाचाल वक्ता, तुलाधर उत्सुक, मौन र विनम्र श्रोता । दर्शन र राजनीति, इतिहास र समाज, विद्रोह र क्रान्ति– यी थिए खुला चौरमा तुलाधरको वैचारिक एवं नैतिक व्यक्तित्वको बीजारोपण गरिदिने दुर्लभ र अमूल्य पाठहरु ।

आयो अब घुम्दैफिर्दै ०४२ । तिनताक म चाबेलको मैजुबहालमा डेरा गरी बस्थेँ । पद्मरत्न तुलाधर राष्ट्रिय पञ्चायतको चुनावमा उठे– जनपक्षीय उम्मेदवारको औतारमा । र, उनको भीषण भाषणले आकाश–पाताल हल्लायो । त्यो भीषण भाषण वास्तवमा नेपाली जीवनको निरंकुशतन्त्रकालीन अचल तलाउमा हानिएको एउटा बेगवान ढुंगो थियो । ठूलो साँझ पर्‍यो कि मेरो छिमेकमा क्यासेटमा टोलै घन्किने गरी त्यो भाषण बज्थ्यो । रुमानी भावुकता, उत्ताल आवेग, उच्च आक्रोश, कारुणामयी अश्रुधार, अविरल प्रवाह– मैले सास रोकेर त्यो भाषण सुनेँ । मजदुर चुसियो, किसान थिचियो, महिला मिचियो, दलित दलियो– अन्याय अति भो ! मजदुर उठिदिनु पर्‍यो, किसान बोलिदिनु पर्‍यो, महिला हिँडिदिनु पर्‍यो, दलित जागिदिनु पर्‍यो, क्रान्ति गरिदिनु पर्‍यो र यो नारकीय जीवन फेरिदिनु पर्‍यो । बस्, भाषणको कथ्य र लय लगभग यस्तै थियो ।

‘क्रान्ति’ शब्द सुन्दा मेरो आङ त्यसैत्यसै सिरिंग भयो । डर लाग्यो– मण्डलेहरुले मार्ने पो हुन् कि ! भाषणका चक्का ब्ल्याकमा लटालट बेचिए । र, त्यसले देशै पिट्यो । तर, तुलाधर पक्राउ परेनन् । सायद पञ्चायत जराजीर्ण हुँदै गएर होला । अथवा, तुलाधरको लोकप्रियता उनका लागि रक्षाकवच भएर होला ।

चुनाव तुरियो र तुलाधरले जिते । शानले जित्नु के थियो, उनले आँसुको भाकामा राष्ट्रिय पञ्चायतमै बहुदल मागे । मलाई फेरि डर लाग्यो– आततायीहरुले मार्ने पो हुन् कि ! तर, उनलाई केही भएन । जनताको तहमा उनी जताततै हाईहाई भए । उनको लोकप्रियता तुफानी गतिमा चारै दिशामा फैलियो । उनी राजनीतिका हिरो भए । सबैले देख्ने, सबैले चिन्ने, सबैले सुन्ने । जनताको तहमा आँखाको नानी, जनद्रोहीका तहमा आँखाको कसिंगर । अब यताका नजर पनि उनैमाथि, उताका नजर पनि उनैमाथि । अब पद्मरत्न तुलाधर माने बागी राजनीतिको एक स्वनिर्मित कीर्तिमानी विम्ब । अब पद्मरत्न तुलाधरको पहिचान थाहामार्गी रुदानेका मन मिल्ने सहयात्री, एक निर्भीक सहयोद्धा ।

तुलाधर– एक सिर्जनशील अगुवा, एक करुणामयी जनक । पञ्चायती खोरमा राजबन्दीको बिजोग जब देखे, उनी त्यसैत्यसै द्रवित भए । र, केही गरुँ भन्ने मनसुवाले बनाए ‘बन्दी विमोचन समिति’ । यो थियो वास्तवमा मानव अधिकारवादी संगठनको एक भ्रुण, एक प्रेरक, एक प्रवद्र्धक ।  त्यसउप्रान्त बनेका सबै मानव अधिकार संगठन वास्तवमा यसै समितिका सन्तति हुन्, जसका जनक उनै तुलाधर हुन् । आखिर मंका खल:को कथा पनि त उस्तै हो । मंका खल: भाषिक अभियानको एक चौतारी, तुलाधरको एक नूतन सिर्जना । तसर्थ, यसका पनि जनक उनै । समयसँगै जातिको अस्तित्वमा भाषा–संस्कृतिको महत्तासम्बन्धी चेतना बढ्यो, पहिचानको मुद्दाले शनै:शनै: आकार ग्रहण गर्‍यो । नतिजावश, आदिवासी–जनजाति महासंघको जायजन्म भयो । यो संघका पनि जनक उनै अविश्रान्त अगुवा, उनै पद्मरत्न तुलाधर । गजप छ बा, यी तुलाधर माने जनक सिरियल !


तस्बिरहरु : विकास रौनियार


तुलाधर एक संयोजक, एक सूत्रधार, एक सहजकर्ता । उनी सबै परिवर्तनकामीका आवश्यकता, उनी ती सबैका उदारमना सहयोगी । वामहरुमाझ उनी साझा वाम, काङ र वाममाझ उनी एक अद्भुत सुपरग्लु । ०४६ ले ढोका ढकढक्यायो । र, आयो फेरि आन्दोलनको मौसम । तुलाधरलाई लाग्यो– वाम र काङ नमिली बेसारे पञ्चायत मरिकाट्टे ढल्दैन । मिलाउन उनले पाइला चाले । निष्ठावान गणेशमानले भने– पद्म, वामेहरु बाह्र थरी छन्, र ती बाह्रै टुक्रा छन् । कुन टुक्रे वामसँग गर्ने हो हाम्रो काङले सहकार्य ? तुलाधरले छिन्नभिन्न टुक्रे वामहरुलाई जुटाए र फकाए । अहोरात्र यत्न गर्दै जाँदा वाम मोर्चा बन्यो । त्यही लाल–वाम मोर्चाको चारतारे काङसँग सहकार्य भयो र राजाको नोकरतुल्य पञ्चायत धुलिसात भयो ।

सूत्रधार तुलाधरको अर्को जोखिमपूर्ण कदम प्रारम्भ भयो । त्यो कदम रोल्पातिर सोझियो । साथमा थिए, दमननाथ ढुंगाना । उद्देश्य कोलाहलमय रक्तपातलाई विश्राम दिनु थियो । र, विद्रोही माओवादीलाई प्रतिस्पर्धाको अपेक्षाकृत शान्तिपूर्ण राजनीतिमा फर्काउनु थियो । आवरण मानव अधिकारवादीको, कर्म छद्म वागीको । पद्म–दमन चिम्टाका अभिन्न दुई खुट्टीजस्ता । दुवै कुशल सहजकर्ता, दुवै प्रतिष्ठित नागरिक अगुवा । शाही सेनाका गोली छल्दै ती रोल्पा पुगे । तिनले विद्रोहका नायकहरुसँग पटक–पटक बात मारे । रोल्पा र सिंहदरबारको भेट भयो । तिनको वार्ता भयो, तिनको सहमति भयो, तिनको सहकार्य भयो र खुनी राजतन्त्र इतिहासको मसानघाटतर्फ चलान भयो ।

नागबेली जीवनपथमा बहुविध कर्ममा संलग्न र रंगीन व्यक्तित्वयुक्त तुलाधर वास्तवमा हुन् चाहिँ के ? साहित्य स्रष्टा ? मानव अधिकारवादी ? भाषा–संस्कृतिका अभियन्ता ? पहिचानवादी नेता ? मध्यस्थकारी सहजकर्ता ? संयोजनकारी सूत्रधार ? अथवा ? मलाई लाग्छ– गाँठ्ठी कुरा, तुलाधर वाममार्गी रुमानी क्रान्तिकारी हुन् । उनलाई गुथाइने यी नानाओली पगरी यही क्रान्तिकारी आदर्श र दृष्टिकोणको वृक्षमा लागेका फूल र फल हुन् ।

सुन्दा बडो अनौठो लाग्छ, जीवनको विसंगत नाटकमा पद्मरत्न  मन्त्री पनि भए । उनको मनोभाव, स्वभाव र शैलीसँग कहीँ–कतै नमिल्ने एक भद्दा दायित्व । आदेश दिनु र आदेश लिनु, हप्काउनु र हप्काइनु, ठाँटबाँट गर्नु र रोबरवाफ देखाउनु, हात मल्नु र केही पाउनुमा उनलाई न कुनै रुचि न कुनै लालसा । तैपनि, उनी मन्त्री बनाइए र मन्त्री छँदै बित्थामा निन्दित भए । सनातनी वर्चस्वशालीहरु उनीमाथि यसरी खनिए, मानौँ– उनी ज्यानमारा हुन् । पद्मरत्नले गाई काट्ने कुरा गर्‍यो– तिनले गर्जन गरे । यो उन्मादी साम्प्रदायिक हो, धार्मिक सद्भावको बैरी । यो धार्मिक कलहको स्रष्टा हो, सरासर नरक पठाइन लायक । तुलाधरलाई तिनले मुर्दावाद भने । तिनको पुत्ला जलाए । धूवाँको मुस्लो उठाए । र, तिनले यत्रतत्र विष वमन गरे । वास्तवमा भनिएको त्यस्तो केही थिएन । तुलाधरले त केवल बहुधार्मिक समाजमा धार्मिक समानता र स्वतन्त्रताको कुरा गरेका थिए । चलेको चलनमा चल्ने र मानेको आस्था मान्ने हक सबैलाई हुनुपर्छ । चलन र आस्थाअनुसार मुस्लिम र मंगोलले गाईको मासु खान पाउने कि नपाउने ? बस्, तुलाधरको भनाइ यत्ति थियो । कालक्रममा उन्मादीहरु थाके र संविधानमा धर्मनिरपेक्षता लेखियो । तुलाधरले भनेकै त्यही थियो । मान्नेले आ–आफ्नो आस्था आ–आफ्नो ढंगले मान, वर्चस्ववादी ठालू भएर अरुको आस्थाको खोइरो नखन, बस् ।

सादा जीवन, उच्च विचार– पद्मरत्न तुलाधरको प्रिय जीवन–आदर्श । श्रमको सम्मान– उनको नित्य जीवनशैली, उनको एक प्रिय साधना । उनी आफैँ प्रिन्टिङ प्रेसका मालिक थिए र आफैँ त्यसका कम्पोजिटर । आफैँ आफ्नो बाइन्डर, आफैँ आफ्नो कटर । पत्रिका पोको पार्ने आफैँ, गल्ली–चोक–डबलीमा गएर बेच्ने आफैँ । आफैँ आफ्नो स्वामी, आफैँ आफ्नो सेवक । ढोँगमुक्त, सच्चा र असल एक कम्निस्ट ! आदर्श पात्रको एक अब्बल दृष्टान्त । पद्मरत्न तुलाधर !

तुलाधर जे भन्थे, त्यो गर्थे । जे गर्थे, त्यो भन्थे । उनले भनेको र गरेको एउटा रोचक घटना मलाई याद छ । एक भेटमा कुरैकुरामा उनले भने– “कुरामा महिला–पुरुष बराबरी भन्या छ, व्यवहारमा कतै छैन । कस्तो अप्ठ्यारो ! कस्तो चित्त नबुझ्दो ! मेरी श्रीमती बिहानैपिच्छे मलाई ढोग्ने, म नढोग–नढोग भन्ने । म हामी बराबरी हौँ भन्ने, उनी मान्दै नमान्ने । अनि, फेरि ढोग्ने । एक दिन उनले मलाई ढोगेपछि मैले पनि उनलाई ढोगिदिएँ । अनि ? ओहो ! उनी त स्तब्ध, अवाक, हतप्रभ ! अनि मैले सम्झाएँ– आइन्दा कि दुवैले ढोगाढोग गर्ने कि ढोग्दै नढोग्ने । अनि ? अनि हाम्रोमा नढोग्ने चलन चल्यो । चलाए चल्छ त चलन । अनि पो महिला–पुरुष बराबरी !”

तुलाधरलाई रुन्चे भनेर उपहास गरेको जब सुन्छु, मलाई त्यसैत्यसै झोँक चलेर आउँछ । तुलाधरका आँसु वास्तवमा कायरताका आँसु होइनन् । हताशाका आँसु होइनन् । न पराजयकै आँसु हुन् । ती करुणाका आँसु हुन् । ती आलोचनात्मक क्रोधका आँसु हुन् । र, ती न्यायोचित आक्रोशका आँसु हुन् । तसर्थ, ती पवित्र आँसु हुन्, निश्छलताका ज्वलन्त निशानी ! म त भन्छु– आँसुमा नै तुलाधरको शक्ति र शोभा निहित छ ।

बस्, यति नै ।

आफ्नै वचन र कर्मको अजम्मरी प्रकाशमा चम्किएका पद्म  दाइ, अलबिदा !

यो पनि पढ्नुहोस् :

→ सूर्य छाप स्वतन्त्र

पुरा पढ्नुहोस्

अलिअलि चक्र बाँस्तोला

बसन्त बस्नेत, कार्तिक ११, २०७५

युद्धकालमा गिरिजाप्रसाद कोइराला र प्रचण्डलाई भेटाउने सुरुआती सूत्रधारमध्ये थिए चक्र ।
पुरा पढ्नुहोस्

[सम्झना] राष्ट्रसंघ भनेकै कोफी अन्नान

एन्टोनिओ गुट्रेस, आश्विन ९, २०७५

कोफी अन्नान हामीजस्ता पनि छन् र हामीभन्दा विशेष पनि छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

बिदा हरिप्रसाद रिमाल : रंगमञ्चका रत्न

नेपाल संवाददाता , भाद्र १५, २०७५

कुनै समय थियो, जतिबेला शनिबार रेडियोका लागि छुट्याइन्थ्यो । त्यो पनि दिउँसो १ बजे । आफ्ना काम सकेर या थाती राखेर रेडियो नाटकको प्रतीक्षामा हुन्थे, श्रोताहरु । त्यस्तो लहर ल्याइदिएका थिए, हरिप्रसाद रिमालले ।
पुरा पढ्नुहोस्

अमिन थिए, गैगए

बसन्त बस्नेत, भाद्र ३, २०७५

औँलामा गन्न सकिने विश्वभरिका सिद्धान्तकारमध्ये एक थिए, अमिन ।
पुरा पढ्नुहोस्

कुशल लेखक, खराब मान्छे

उज्ज्वल प्रसाईं, भाद्र ३, २०७५

लेखकका रुपमा प्रशंसा चुलिँदा उनका राजनीतिक विचारको आलोचना सुरु भइसकेको थियो । मृत्युपछि उनका लागि छुट् याइएको विमर्शको धरातल पनि उही प्रशंसा र आलोचनाको मझधार नै भयो ।
पुरा पढ्नुहोस्

सूर्यास्त

रमण घिमिरे, श्रावण २७, २०७५

बहुदल आएपछि ‘म तिमीहरूको जागिर खान्नँ बरू आफ्नै बगैँचाको घाँस चर्छु’ भनेर ललितकला छाडिदिए । अनि, सार्वजनिक जीवनमा देखिएनन् । उनको विचार सकारे पनि नकारे पनि २९ वर्षसम्म उनी आत्मनिर्वासनबाट पटक्कै डगमगाएनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

बिरामीका भगवान्

रमा सिंह, असार १०, २०७५

मैले भनेँ, “असामान्य रोगको उपचार गर्ने असामान्य मान्छे यस्तै हुन्छन् । उनीहरूको दिमाग सुन्दर कल्पनाले भन्दा रोगैरोगले सजाइएको हुन्छ ।”
पुरा पढ्नुहोस्

भीम बाको लडाइँ

गोकर्ण गौतम, असार ३, २०७५

थापाले भनेका थिए, “मैले कति जनालाई मारेँ, ठ्याक्कै भन्न सक्दिनँ तर दुई हजारभन्दा माथिकै संख्यामा मारियो होला ।”
पुरा पढ्नुहोस्

‘मैले उत्कृष्ट पुस्तक लेखिसकेको छु’

नेपाल संवाददाता , जेष्ठ ११, २०७५

रोथले यहुदी र अमेरिकी पहिचानबारे खुलेर लेखे । यौन मनोविज्ञानको क्षेत्रमा पनि सशक्त कलम चलाए । खासगरी पुरुष यौनेच्छा प्रकट हुन्थ्यो । उनी फिक्सन लेख्थे ।
पुरा पढ्नुहोस्