सम्झना

अमिन थिए, गैगए

बसन्त बस्नेत, भाद्र ३, २०७५

औँलामा गन्न सकिने विश्वभरिका सिद्धान्तकारमध्ये एक थिए, अमिन ।
पुरा पढ्नुहोस्

कुशल लेखक, खराब मान्छे

उज्ज्वल प्रसाईं, भाद्र ३, २०७५

भीएस नयपाल कुशल लेखक हो– धेरैले सन्देह गर्दैनन् । ऊ असल मानिस हो– कोही पनि खुलेर यसो भन्दैनन् । कुशल लेखक र असल मानिसको दोसाँधमा कुनै जमिन हुन्छ भने नयपाल लामो समयसम्म त्यहीँ उभिए । लेखकका रुपमा प्रशंसा चुलिँदा उनका राजनीतिक विचारको आलोचना सुरु भइसकेको थियो । मृत्युपछि उनका लागि छुट् याइएको विमर्शको धरातल पनि उही प्रशंसा र आलोचनाको मझधार नै भयो ।

लेखकका रुपमा नयपालको बिदाइमा सबैले हाउस फर मिस्टर विश्वास  सम्झिए ।  सरल वाक्य, घटनाको सचित्र वर्णन गर्ने शब्द–सामथ्र्य, समयलाई अक्षरमालामा खिप्ने खुबी एवं दु:खलाई व्यंग्य र हाँस्यरसमा व्यक्त गर्ने शिल्पको स्मरण गरे । त्यसमा उनले आफ्नै पिता सीप्रसाद नयपालको कथा लेखेका छन् । क्यारेबियन टापुमा बसेको भारतेली समाजमा बेलायती उपनिवेशका नंग्राले कोपरेर बनाएका सांस्कृतिक घाउका पाप्रा उप्काउादासमेत पाठक हाँसिरहे । सम्भवत: लेखनको यही विशिष्ट पहिचानका लागि नयपाल सधैँ प्रशंसित रहे ।

नयपालको राजनीति बुझ्न उनका उपन्यास मात्र पढेर पुग्दैन, यात्रावृत्तान्त एवं अरु महफ्वपूर्ण गैरआख्यानको अध्ययन जरुरी छ । उनले आफ्ना स्पष्ट पक्षधरता देखाएका मात्र छैनन्, आफूलाई मन नपर्ने सभ्यता, दर्शन वा मुलुकप्रतिका नकारात्मक धारणा खुलेर व्यक्त गरेका छन् ।

एन एरिया अफ डार्कनेस  र इन्डिया: वुन्डेड सिभिलाइजेसन  मार्फत उनले भारतीय समाजले आफूलाई अचम्भित र आक्रोशित तुल्याएको बताए । बेन्ड इन रिभर  लेखेर अफ्रिकाप्रतिको क्षुब्धता पेस गरे । अर्जेन्टिनालाई चिमोटेर रिटर्न अफ इभा परोन  लेखे । अमङ बिलिभर्समा इस्लाम सभ्यताको अन्वेषण गर्ने मेसोमा इरान, पाकिस्तान, मलेसिया र इन्डोनेसियाको चर्म डामे । यी किताब इमानदार अभिव्यक्ति हुन् भन्ने धेरैको बलियो बुझाइ छ । यद्यपि, ती विषयका पारंगतहरुले अनेक खोट र अध्ययनको कमी औँल्याएर गरेका आलोचना बिर्सेर उनका लेखनीमा भर पर्नु घातक हुन सक्छ ।

भारतका झुपडीहरुबाट उठाएर ट्रिनिडाड पुर्‍याइएका गरिब श्रमिकका सन्तान हुन्, नयपाल । अक्सफोर्डले हुर्काएको बौद्धिक भए पनि क्यारेबियन टापुमा विशिष्ट सांस्कृतिक पहिचान बनाएको भारतीय परम्पराका अनेक छाप थिए उनमा । जन्मभूमिबारे उनले प्रशस्त चिन्तन गरे, लेखे । तर, उनको कलमबाट न ट्रिनिडाड प्रशंसित भयो, न त भारतीय समाजले फूलका गुब्बार पायो ।

नयपाल भारतीय मूलका भए पनि कहिल्यै भारतीय हुन सकेनन् । उनका लागि जन्मभूमि ट्रिनिडाड त्यस्तो पछौटे ठाउा रह्यो, जसलाई फर्केर स्पर्श गर्ने जाँगर कहिल्यै गरेनन् । भारत र ट्रिनिडाडका दुई खाँबोमा बाँधिएको डोरीमा अल्झेर नयपालले सधैँ बेलायतमा खुट्टा टेक्न खोजिरहे । उनको व्यक्तित्व अनौठो लाग्नु या समस्याग्रस्त देखिनुको कारण यही हो । के हामीले नचिनेका असंख्य भारतीय मूलका क्यारेबियनका प्रतिनिधि पात्र हुन् उनी ?

नयपालको मृत्युलगत्तै भारतीय वामपन्थी लेखक विजय प्रसादले ट्वीट गरे, ‘नयपालले हाउस अफ मिस्टर विश्वासजस्तो महान् आख्यान लेखेका छन् । तर, अरु सन्दर्भमा उनी अप्रिय पात्र हुन् ।’ प्रसादको भनाइमा सही थाप्दै डिजे उस्का नामकी श्रीलंकाली मूलकी संस्कृतिकर्मी तथा आप्रवासी अधिकारकी अभियन्ताले भनिन्, ‘नयपाल यौनपिपासु र नारीद्वेषी मानिस हुन् ।’

वामपन्थी चिन्तक तारिक अलीले विजय प्रसादकै भाकामा नयपालको लेखनीको प्रशंसा गर्दै उनका राजनीतिक विचारसाग आफू कहिल्यै सहमत हुन नसकेको बताए । सलमान रुस्दीले नयपालसाग असहमत भए पनि उनको मृत्युमा ठूल्दाइ गुमाएको अनुभूति गरे ।

अलीको लेखमा वामपन्थी लेखक सुसन रामले टिप्पणी गरिन्, ‘बीसौँ शताब्दीका महान् आख्यानकारको दिमाग कसरी त्यति दूषित र प्रतिक्रियावादी हुन पुग्यो ? मनोविश्लेषक र दार्शनिकका लागि यो आफैँमा एउटा प्याराडक्स हो । अंग्रेजबाहेकका सभ्यता र समाजलाई आध्यारो देख्ने नयपाललाई नोबल पुरस्कारले सम्मान गर्नु उच्च भनिने संस्कृतिको सबभन्दा ठूलो कलंक हो ।’

असल मान्छेको परिभाषा के  हो ? समयको कसीमा घोटिएर परिभाषाहरु बदलिन्छन् । त्यसो त ,परिभाषाको अख्तियार कसले उपयोग गरेको छ भन्ने प्रश्न पनि सागै उठ्दो हो । असल हुनुका केही आधारभूत तफ्व भने समय र परिभाषा गर्ने पक्षबाट निरपेक्ष पनि भइदेला । त्यस्तो असलको परिभाषामा राम्रो लेखक पर्छ कि पर्दैन ? असल मान्छे नभई राम्रो लेखक बन्न सम्भव छ ? खराब मानिस राम्रा साहित्यकार बन्न सक्छन् ? साहित्य लेख्नु भनेको कल्पनाको खानी र भाषाका जादूगर हुनु मात्रै हो ? दुनियाँले सम्मान गरेका, शक्तिशालीले पुरस्कृत गरेका र सदियौँसम्म सान्दर्भिक मानेर पढिने लेखकहरु असल थिए कि थिएनन् ?

भीएस नयपालबारे लेख्नु अनि यस्ता प्रश्नमा पटक्कै नघोत्लिनु असम्भव  छ । भविष्यमा नयपालमाथिको विमर्श यिनै प्रश्नवरपर भइरहने पक्का छ ।

हेडर इमेज : एएफपी | पुस्तक तस्बिर : द वायर डट आईएन

पुरा पढ्नुहोस्

सूर्यास्त

रमण घिमिरे, श्रावण २७, २०७५

बहुदल आएपछि ‘म तिमीहरूको जागिर खान्नँ बरू आफ्नै बगैँचाको घाँस चर्छु’ भनेर ललितकला छाडिदिए । अनि, सार्वजनिक जीवनमा देखिएनन् । उनको विचार सकारे पनि नकारे पनि २९ वर्षसम्म उनी आत्मनिर्वासनबाट पटक्कै डगमगाएनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

बिरामीका भगवान्

रमा सिंह, असार १०, २०७५

मैले भनेँ, “असामान्य रोगको उपचार गर्ने असामान्य मान्छे यस्तै हुन्छन् । उनीहरूको दिमाग सुन्दर कल्पनाले भन्दा रोगैरोगले सजाइएको हुन्छ ।”
पुरा पढ्नुहोस्

भीम बाको लडाइँ

गोकर्ण गौतम, असार ३, २०७५

थापाले भनेका थिए, “मैले कति जनालाई मारेँ, ठ्याक्कै भन्न सक्दिनँ तर दुई हजारभन्दा माथिकै संख्यामा मारियो होला ।”
पुरा पढ्नुहोस्

‘मैले उत्कृष्ट पुस्तक लेखिसकेको छु’

नेपाल संवाददाता , जेष्ठ ११, २०७५

रोथले यहुदी र अमेरिकी पहिचानबारे खुलेर लेखे । यौन मनोविज्ञानको क्षेत्रमा पनि सशक्त कलम चलाए । खासगरी पुरुष यौनेच्छा प्रकट हुन्थ्यो । उनी फिक्सन लेख्थे ।
पुरा पढ्नुहोस्

जर्सी नं १०

पवन आचार्य, जेष्ठ ७, २०७५

साना कदका मणिले नेपाली खेलप्रेमीमाझ सम्झनाका ठूलो क्यानभास छाडेर गएका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

यसकारण सम्झिइनेछन् हकिङ

विभु लुइटेल, फाल्गुन ३०, २०७४

हकिङ सधैँ चाहन्थे– मानिसले कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई नियन्त्रण गर्नुपर्छ, कृत्रिम बुद्धिमत्ताले मानिसलाई होइन ।
पुरा पढ्नुहोस्

आईबी राईको एक्टिभिज्म

मनु मन्जिल, फाल्गुन २७, २०७४

आईबी राईको ‘एक्टिभिज्म’को सबैलाई लोभ लाग्छ । हामी सामान्य मानिसलाई आफ्नै वरिपरि घुम्दैमा समय कहिल्यै निक्लँदैन । पुग्दैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

एउटा गीतको जन्म

रामेश श्रेष्ठ, पुस २१, २०७४

त्यतिबेला काठमाडौँलाई नेपाल भनिन्थ्यो । नेपाल जाने क्रममा तातो मन्थली खहरे पार गर्छु । तामाकोसीको चिसोपानी पेटभरि पिएपछि कोसीकिनारमा उभिएका सिमलका बोटहरूमुनि सुस्ताउन पुग्छु । माटोमाथि पाटेजरा फैलाएर उभिएका हुन्छन् बडाबडा बूढा सिमलका बोटहरू !
पुरा पढ्नुहोस्

जो मरेर पनि बाँचिरहन्छन्

लोचन रिजाल, आश्विन ३०, २०७४

नेपाली मौलिक संगीतको शिक्षा, अनुसन्धान तथा पूर्वाधार निर्माणका लागि सधैँ समर्थन गर्नुभयो, सहयोग गर्नुभयो ।
पुरा पढ्नुहोस्

सन्त नेताको महाप्रस्थान

कमल ढकाल, श्रावण २, २०७४

पछिल्लो समय कांग्रेसको कुरा गर्दा उनको आँखामा पानी भरिन्थ्यो । आफ्नो रोगभन्दा पनि कांग्रेसमा लागेको रोगबारे चिन्तित थिए जोशी ।
पुरा पढ्नुहोस्