जीवनशैली

सूर्य छाप स्वतन्त्र

राजकुमार बानियाँ, माघ ५, २०७३

पछिल्लो समय ४५ वटा जातीय संस्थाको छाता संगठन आदिवासी जनजाति राष्ट्रिय आन्दोलनको नेतृत्व गरिरहेका पद्मरत्न संघीयता र पहिचानको शुभ दिन आउनेमा निकै आशावादी छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

पृथ्वीनारायणवादी कम्युनिस्ट

राजकुमार बानियाँ, पुस २०, २०७३

उमेरको ६५ वर्षमै सक्रिय राजनीति छाडिदिने नेता हुन्, मोदनाथ प्रश्रित, ७५ । आफ्नो मर्जीभन्दा पनि नयाँ पुस्तालाई अगाडि बढाउने पार्टी नीति पछ्याएका थिए उनले । तर, नेकपा एमालेका अरू बूढापाका नेताले मोदनाथलाई एक्लै पारिदिए । “राजनीति त जीवनभरि खाने जागिरजस्तो भएको छ,” उनी दिक्दारी पोख्छन्, “जागिरेले बरू अनिवार्य अवकाश पाउँछन्, नेताले छाड्दैनन् ।” 

काठमाडौँ, थानकोटको वाणस्थली प्रवेश मार्गस्थित साढे दुईतले घरमै लेखपढमा रमाइरहेका छन्, मोदनाथ । परैबाट लटरम्म सुन्तला फलेको अनि सिरान तलामा मकै र लसुनको झुत्ता झुन्डिएको देखिन्छ । जाँगर चल्दा घरकै पुस्तकालयको ढोका खोल्छन् । घरमै बाबु घनश्याम र बाजे शोभाकरको नाममा श्यामशोभा पुस्तकालय खोलेका छन् । ठेगाना छ, खिदिम–काठमाडौँ । जमानाका हस्तलिखित दुर्लभ पाण्डुलिपि पनि त्यहाँ छन् । हालका मन्त्री दीपक बोहराले पञ्चायतको जगजगीमा आफ्ना पुस्तकहरू कब्जा गरेर आफ्नो घरमा पुस्तकालय बनाएकामा दु:खमनाउ छ उनको ।

मुख्य सहरमा कहिलेकाहीँ मात्र पस्छन् मोदनाथ । नत्र चन्द्रागिरि र दहचोकको मौसम नै उनलाई मीठो लाग्छ । उनको घरको नाम छ, सिर्जना सदन । साँच्चै भन्ने हो भने यो उनको तेह्रौँ बासस्थान हो । अर्घाखाँचीको खिदिम हुँदै भैरहवा, बुटवल, कपिलवस्तु, स्वयम्भू हुँदै वाणस्थलीसम्मको यात्रा । 
आदर्श जे भए पनि यथार्थ पक्डेका छन् प्रश्रितले । कार्यकर्तालाई माक्र्सवाद मात्र घोकाउनुको सार्थकता उनले देखेनन् । “खासमा म साहित्यिक र सांस्कृतिक क्षेत्रको मान्छे हुँ,” उनी भन्छन्, “राजनीतिबाट निवृत्त भएर लेखनमै केन्द्रित भएको छु ।” ०६३ मा सक्रिय राजनीति छाड्दा उनी एमालेको पोलिटब्युरो सदस्य थिए । 

चार दशक लामो राजनीतिक जीवनमा प्रश्रितले पाउने ‘बेस्ट कम्प्लिमेन्ट’ हो, ‘तपाईंको किताब पढेर कम्युनिस्ट भएको हुँ ।’ कतिसम्म भने एक जग्गा कारोबारीले आफ्नो आँगन सित्तैँमा दिए । देवासुर संग्राम (२०३०) जीवाणुदेखि मानवसम्म (२०३३), नारी बन्धन र मुक्ति (२०३३), गोलघरको सन्देश (२०४१) आदि उनका चर्चित पुस्तक हुन् । ४४ वटा पुस्तकमा उनले महिला, दलित, श्रमजीवी र भौतिकवादको पक्ष लिएका छन् । यहाँका ३५ प्रतिशत कम्युनिस्ट आफ्नो किताब पढेर भएको उनको दाबी छ ।

यी मोदनाथ पहिलो कम्युनिस्ट सरकार (०५१) मा शिक्षा तथा संस्कृति मन्त्री पनि भए । नौ महिना मन्त्री भएका बेला उनले प्राविधिक/व्यावसायिक एसएलसी सुरु गरे । कृषि तथा वन विश्वविद्यालयको पहल गरे । राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार स्थापना गरे । आयुर्वेद अस्पतालका नासुसरहका डाक्टरलाई एमबीबीएससरह मान्यता दिए । पियन स्तरका नर्सलाई पनि सोसरह नै बनाइदिए । उनले त्यतिबेला सम्हालेको एउटा मन्त्रालय अहिले आधा दर्जन भइसकेका छन् ।

आयुर्वेदमा उनको दिलचस्पी किन भने उनले निखिल भारत वर्षीय आयुर्वेद विद्यापीठबाट आयुर्वेदमा आचार्य गरेका छन् ०२३ मा । त्यसलाई उनी एमडीसरह मान्छन् । उनी नेपाल र भारत दुवैतर्फका रजिस्टर्ड वैद्य हुन् । “बनारस बस्दा आयुर्वेद क्लिनिक पनि चलाएको हुँ, पछि झोले डाक्टर मात्र भएँ,” उनी स्वीकार्छन्, “एक व्यक्तिले कति थोक गर्ने ?” उनलाई एउटा विश्वविद्यालयले योगमा मानार्थ विद्यावारिधि पनि दिएको छ । 

“म मन्त्री बन्न जन्मेकै होइन, असली मोदनाथ त लेखक नै हो,” उनको निष्कर्ष छ, “लेखकको एउटा पुस्तक दुई सय वर्ष बाँच्छ, ६ महिनामा मर्ने मन्त्री के बन्ने ?”

मोदनाथले के गरेनन् जीवनमा ? कविता लेखे, कलेज पढाए, नाटक खेले, चित्र बनाए, क्लिनिक खोले, पार्टी संगठन गरे, भाषण गरे, पुरेत्याइँ गरे, फर्निचर बनाए, लुगा सिलाए । ०२३ मा मानव महाकाव्यका लागि मदन पुरस्कार पाए । मोरु चार हजार रुपियाँको त्यो पुरस्कार लिन काठमाडौँ आउन भने सकेनन् । गोरखपुर, रक्सौल, वीरगन्ज हुँदै आउनुपथ्र्यो काठमाडौँ । “तीन–चार महिनापछि आएर लिएँ मदन पुरस्कार,” उनी फुरुंग हुन्छन्, “पुरस्कारबापतको खामले भैरहवामा घर बनाएँ ।” त्यसै वर्ष उत्तम कुँवरले पनि स्रष्टा र साहित्यका निम्ति पाएका थिए, मदन पुरस्कार । 

अर्घाखाँची, खिदिमको हरिहर संस्कृत विद्यालयमा पढेका हुन् उनले । त्यो विद्यालय ५२ हजार बिघा जग्गा भएका एक नम्बर जमिनदार हरिहर गौतमले खोलिदिएका रहेछन् । उनले गाउँको सात–आठ सय मुरी धान फल्ने खेत गुरुदक्षिणा दिन चाहेछन्, विसं १९९४ मा । महापण्डित दधिराम मरासिनीले जग्गा लिएनन् बरू पाठशाला खोल्न सुझाए । तिनै मरासिनी मोदनाथका मावली बाजे रहेछन् । 

सात–आठ वर्षको उमेरमै कविता लेख्न थालेछन् उनले । विष्णुराज आत्रेय (लाटो साथी) र उनी पहरोमा निस्केको अनौठो ढुंगा हेर्न गएछन् । नसोधीकन गएकाले उनका मावली बाजेले सजाय तोकेछन्, भात खान नपाउने । त्यसपछि उनलाई भगवान् पुकारा फुरिहाल्यो, ‘हे प्रभु हजुरबाको रिस शान्त गरिदेऊ ।’ यस्तैउस्तै कविता भेटेछन् उनका पिताले । ससुरालाई देखाइदिएछन् । त्यसपछि के चाहियो, महाकवि हजुरबाले विद्यालय प्रांगणमै सानोतिनो समारोह गरेछन् । मोदनाथलाई अबिर र फूलमाला लगाइदिएर पाँच रुपियाँ पुरस्कार दिएछन् र भनेछन्, ‘नाति ! मलाई उछिन्नू ।’ त्यसपछि मोदनाथको कविता–कारखाना सुरु भइहाल्यो । 

मोदनाथको चित्रकारिता थालनी भने नाग बनाएर भयो । नागपञ्चमीमा यजमानका घरमा टाँस्नका लागि । सचित्र पुस्तक हेर्दै गणेश र सरस्वतीका चित्र पनि बनाए । उनको विवाह प्रसंग पनि चित्रसँगै जोडिएको छ । उनकी जीवनसंगिनी रामप्यारी उर्फ कविताका दाजु घनश्याम गौतम उनका सहपाठी थिए । “मैले लेखेको सरस्वतीको चित्र उनका दाजुले भित्तामा टाँसेका थिए तर त्यो चित्र मैले बनाएको भनेर कविताले पत्याइनन्,” उनी प्रेमप्रसंग उप्काउँछन्, “उनकै अगाडि सरस्वतीको अर्को चित्र कोरेर देखाइदिएँ ।” 

०१२ मा १० वर्षकी कवितासित विवाह भयो उनको । कविता तिनै जमिनदार हरिहर गौतमकी भतिजी (दाजु दुर्गाप्रसादकी छोरी) हुन् । त्यतिबेला हल्ला पनि चलेको थियो, ‘रैतीका छोराले बिर्तावालको छोरी ल्यायो ।’ मोदनाथ दम्पतीका छोरा विजय अर्थशास्त्रमा विद्यावारिधि हुन् र नेकपा एमालेका पोलिटब्युरो सदस्य पनि । प्रश्रितकै शब्दमा, एउटी छोरी अमेरिकन र अर्को छोरी क्यानडियन लाहुरे छन् । 

मोदनाथ हुनुअगाडि भने गौरीशंकर पौडेल भनेर चिनिन्थे उनी । पछि पौडेललाई आफैँले प्रश्रित (विनम्र)को हुलिया दिए । पिता घनश्याम कांग्रेसमा लागेकाले ००७ सालतिर नबुझीकनै कागजमा चारतारे झन्डा बनाउँथे र साथीहरू लिएर ‘राणाशाही मुर्दावाद, नेपाली कांग्रेस जिन्दावाद’ आदि नारा लगाउँथे । ०१७ सम्म उनको समर्थन कांग्रेसतिरै रह्यो । 

कांग्रेससित सम्बन्धविच्छेद हुनुमा चाहिँ एउटै घटना काफी भयो । त्यतिबेला बीपी कोइराला जेलमा थिए भने सुवर्णशमशेर कोलकातामा । मोदनाथको बनारसी समूहलाई सुवर्णशमशेरले बोलाए घरमा । चार घन्टा पर्खंदा पनि उनी देखा परेनन् । बरू, सन्देश पठाए, ‘भोलि आउनू ।’ भोलिपल्ट पनि तीन घन्टा कुराएर आलिसान महलको पटांगिनीमा झुल्किए । उनी आउनासाथ कार्यकर्ताहरूले उठेर राजालाई जसरी स्वस्ति गर्न थाले । उनले सोचे, ‘यस्तो सामन्ती ठाँटबाँट देखाउने पार्टीमा लाग्दिनँ ।’
आयुर्वेद र संस्कृत साहित्यमा आचार्य गरेर बुटवल फर्किए मोदनाथ । तिनताकै माक्र्सवाद मात्र नभएर, माओका रेडबुक, लेनिनका उक्तिहरू कण्ठ पारिसकेका थिए । ०२० सालमै राजा महेन्द्रले छुवाछूत अन्त्यको घोषणा गरेपछि दलितको जुलुस पनि निकालेका थिए । 

भैरहवामा अञ्चल पञ्चायत साप्ताहिकको नासुसरहको प्रधान सम्पादक पनि भए । “तीन वर्ष पञ्चायतको गुणगान गाएर वाक्क भएँ, लुम्बिनी कलेज खोलेर त्यसैमा पढाउन थालेँ,” उनी सुनाउँछन्, “हामीले खोलेको कलेजलाई मान्यता दिलाउन जुलुस निकाल्यौँ । कांग्रेस–कम्युनिस्टले आन्दोलन गर्न थाले भनेर राजकाज मुद्दा लगाएर थुने ।”

तीन वर्षको सजाय तोकिए पनि एक वर्षमै छुटे मोदनाथ । भैरहवामा ६ महिना, काठमाडौँमा ६ महिना । त्यसपछि बनारसबाट बोलावट भयो उनलाई । नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीका संस्थापक पुष्पलालले भनेछन्, ‘हामी कम्युनिस्ट पार्टी पुन:गठन गर्दै छौँ, तपाईंले सांस्कृतिक मोर्चा सम्हाल्नूस् ।’ उनले स्वीकारे पनि । 

सांस्कृतिक मोर्चा गठनकै बेला बनारस पुगेका थिए, मदन भण्डारी । एउटा कवि सम्मेलनका लागि लेखेको ‘किसान’ शीर्षकको छन्द कविता मोदनाथलाई देखाए । उनले अलिअलि मिलाइदिए । मदनको प्रतिभा देखेर लोभिएछन्, पुष्पलाल । उनलाई पार्टीमा तान्ने कोसिस गरे । आफूले नसकेपछि मोदनाथलाई खटाए ।

ताप्लेजुङबाट झोडा फाँडेर मोरङ पसेको मदन परिवारको आर्थिक अवस्था राम्रो रहेनछ । बाबुआमा बूढाबूढी, जेठा दाजु जोगी, भाइबहिनी धेरै । ‘म राजनीतिमा आउन सक्दिनँ । परिवारको सम्पूर्ण जिम्मेवारी मेरो काँधमा छ,’ मदनले टारेछन् । तर, निकै धाएपछि सांस्कृतिक मोर्चाको सदस्य बनाउन सफल भएछन् मोदनाथ । मदन उनीभन्दा आठ वर्ष कान्छा थिए । मोदनाथ त्यतिबेला बनारसकै नेपाली संस्कृत महाविद्यालयमा पढाउँथे । 

प्रजातन्त्र ल्याउन कांग्रेस–कम्युनिस्ट पार्टी मिल्नुपर्छ भनिरहन्थे मोदनाथहरू । तर, कम्युनिस्ट–कम्युनिस्टबीचमै एकता थिएन । कतिसम्म भने, साढुदाइ–भाइ पुष्पलाल र मनमोहन अधिकारी नै आपसमा नमिल्ने । कांग्रेस–कम्युनिस्ट संयुक्त मोर्चाका लागि विद्यार्थीहरूले पुष्पलाल, गणेशमान सिंह र बीपीलाई एउटै मञ्चमा उभ्याए । नेताहरूले मिलेर जाने घोषणा गरे । तर, इन्दिरा गान्धीले आपत्काल लगाएपछि माहोल अर्कै भयो । बीपी मेलमिलाप नीति लिएर फर्किए । 

त्यसपछि झन् निराश भए पुष्पलाल । संगठनमा लत्तो छाडिदिए, किताबै साथी भयो उनको । उनले कार्यकर्ताहरूलाई भने, ‘म अब एक–दुई वर्ष अध्ययनमा लाग्छु, तपाईंहरू पनि आय आर्जनतिर लाग्नूस् ।’ त्यसलगत्तै जनवादी क्रान्तिकारी सांस्कृतिक समूह बनाएका मदन, जीवराज आश्रित र मोदनाथ को–अर्डिनेसन केन्द्रका नाममा व्यक्तिहत्याको राजनीतिमा संलग्न झापाली युवाहरूसित नजिकिए । ०३६ तिर सीपी मैनालीको नेतृत्वमा नेकपा माले गठन भयो, मोदनाथ केन्द्रीय सदस्य भए ।

बनारसमा मुक्तिमोर्चा मुखपत्र छापेर फर्किने क्रममा ०३७ सालमा विष्णु पौडेलसहित समातिए मोदनाथ । ६ महिनामै भैरहवा ‘जेल ब्रेक’ गरी भाग्यो उनको समूह । बेलुकी डम्फु बजाएर गीत गाउँदै खिरभित्र लुकाएर ल्याएको ह्याक्सोले झ्यालको डन्डी काटे । पर्खालबराबरको खापालाई नटबल्टुले कसेर बिहान चार बजेतिर बाहिरिए । भाग्नुअघि जेलको भित्तोमा मोदनाथले एउटा कविता टाँसिदिएछन् : 
हाम्रो अनन्त यात्रा ब्रह्माण्ड जित्नलाई के रोक्न सक्छ फुच्चे पर्खालले मलाई ?

केही महिनापछि रुपन्देहीको रामापुरमा समातिए मोदनाथ । जेल बसे लगातार सात वर्ष । भैरहवा, भरतपुर, नख्खु, भद्रगोल, सेन्ट्रल, डिल्लीबजारदेखि गौरसम्मका जेलमा बसेका छन् ०३७ देखि ०४४ सम्म । गोलघरमा उनलाई पागलहरूबीच राखिएको थियो । ०४८ को आमनिर्वाचनमा अर्घाखाँचीबाट हारेका उनी ०५१ मा रुपन्देहीबाट प्रतिनिधिसभा सदस्यमा निर्वाचित भए । 

भुत्ते नेताहरूले देश नै नचिनेकामा उनलाई दु:ख लाग्छ । कम्युनिस्ट एकता उनलाई भ्रम मात्र लाग्छ । “कम्युनिस्ट नेताहरू निम्न पुँजीवादी मानसिकताका छन्, जति एकता भए पनि फुटिहाल्छन्,” उनी भन्छन्, “विश्वका मजदुरहरू एक हौँ भन्ने आफूहरूचाहिँ चिराचिरामा बाँडिने ।” अहिलेका नेतामा उनलाई अडान भएका केपी ओली मात्र लाग्छन् । “प्रचण्ड एक नम्बरका इसाई हुन्, मानिसहरू यस्तैका पछि लागेका छन्,” उनको मूल्यांकन छ, “जंगबहादुरले त बरू चार जिल्ला फर्काएका थिए । यिनी त दहीचिउरे र डाङडुङे हुन् ।”

पृथ्वीनारायण शाहलाई ‘प्रगतिशील भूमिका’का कारण ‘ऐतिहासिक महानायक’ भन्छन्, मोदनाथ । एकीकृत नेपाल बनाउने नेताका रूपमा सम्मान गर्छन् । ०६३ मा गणतन्त्र घोषणा भएपछि सिंहदरबारअगाडि पृथ्वीनारायणको सालिकमा एक्लै फूल चढाए उनले । एउटा पोस्टर पनि टाँसे : ‘तिमीलाई बिर्से सबैलाई बिर्सनेछौँ/यसै देशभित्र बिराना हुनेछौँ ।’ अर्को वर्ष जुलुसै लिएर गए । बर्सेनि त्यसरी नै गइरहेका छन् ।

अहिले उनी धर्मनिरपेक्षताको साटो धार्मिक स्वतन्त्रताका पक्षमा उभिएका छन् । हिन्दु धर्म उनलाई धेरै उदार लाग्छ । “मेरो परिभाषामा धर्म भनेको कर्तव्य हो, आगोको धर्म तातो हुनु, पानीको धर्म तल बग्नु, हावाको धर्म तेर्सो बहनु,” उनी भन्छन्, “म मानवतावादलाई नै धर्म मान्छु ।”

‘राजावादी–हिन्दुवादी’ आदि पगरी पाएका मोदनाथलाई आफ् ना काममा किञ्चित पश्चात्ताप देखिँदैन । जीवनमा उनले अरू पनि क्रान्तिकारी–उटपट्याङ गरेका छन् । मन्त्री हुँदा पहेँला वस्त्र लगाएर मुम्बईमा बेचिएर फर्किएका चेलीबेटीलाई वेदका मन्त्र पढेर घोषणा गर्छन्, ‘तिमीहरू आजबाट पवित्र भयौ, वेश्यालयमा लागेको पाप पखालियो ।’ कहिले आफूलाई काठमाडौँमा घर बनाउने दोस्रो कम्युनिस्ट नेता भन्छन्, घरको नाम गौँथलीको गुँड राख्छन् । कहिले पत्नीलाई हलो जोत्ने, मलामी जाने, घर छाउने र खसी काट्ने काममा लगाउँछन् । लाग्छ, मोदनाथले देश त बदल्न सकेनन्, आफू भने धेरै धेरै बदलिए । 

पुरा पढ्नुहोस्

पर्दामा हिमाली थलो

गोकर्ण गौतम, पुस ७, २०७३

नेपाली चलचित्र नयाँ लोकेसनमा
पुरा पढ्नुहोस्

आवरण कथा» असाधारण आमा

राजकुमार बानियाँ, पुस ५, २०७३

सामाजिक सेवाकी रोलमोडल पुष्पा बस्नेत
पुरा पढ्नुहोस्

महको म

राजकुमार बानियाँ, मंसिर २०, २०७३

मदनकृष्णलाई अब आफ्नो आत्मकथालाई मौलिक अवतार दिनु छ । ताकि त्यो आत्मकथा हरिवंश आचार्यको चिना हराएको मान्छेको पूरक होस् तर खजाना नजुधोस् ।
पुरा पढ्नुहोस्

आर्ट ग्यालरीलाई टिक्नै गाह्रो

गोकर्ण गौतम, मंसिर १५, २०७३

अपर्याप्त ग्यालरी र अप्रभावकारी प्रदर्शनीको मारमा चित्रकला
पुरा पढ्नुहोस्

डान्स...डान्स...डान्स...

गोकर्ण गौतम, मंसिर ७, २०७३

भारतीय रियालिटी सो र युट्युबमा नेपाली डान्सरहरूको जगजगी
पुरा पढ्नुहोस्

भेट्रान भौतिकशास्त्री

राजकुमार बानियाँ, मंसिर ६, २०७३

"मैले इच्छा हुने हो भने जहाँ बसेर पनि विज्ञानसम्बन्धी काम गर्न सकिन्छ भन्ने देखाएँ सायद ।”
पुरा पढ्नुहोस्

ग्लोकल गाइने

राजकुमार बानियाँ, कार्तिक २२, २०७३

जमानाका यी गायक अझै पनि अल्लारे जोवनकै गीत गाउँछन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

आरोही गाउँ

मनबहादुर बस्नेत, कार्तिक ८, २०७३

एउटै वडामा साठीभन्दा बढी सगरमाथामा आरोही
पुरा पढ्नुहोस्

हिमालका सम्राट्

विवेक पौडेल, कार्तिक ७, २०७३

राइनहोल्ड मेसनरलाई सबैभन्दा बढी पिरोलेको कुरा सेल्फी खिचाउने उद्देश्यले गरिने हिमाल आरोहणहरू हुन् ।
पुरा पढ्नुहोस्