जीवनशैली

मधुरो ‘मिनी काठमाडौँ’

विद्या राई, फाल्गुन ११, २०७३

उपत्यकाको छाप, खण्डहर टक्सार
पुरा पढ्नुहोस्

कस्मिक मित्र

राजकुमार बानियाँ, फाल्गुन ४, २०७३

पैसा र प्रसिद्धिसमेत जीवनको एउटा चरणमा आएर निरर्थक भयो, भीम तिमिल्सिना, ५९, लाई । उनी अच्छाखासा जागिर, घर, कार र परिवारमा सन्तुष्ट भएनन् । त्यसैले त मनको अशान्तिलाई ध्यानतर्फ मोडे, त्यसमार्फत पाएको ज्ञान अरूलाई बाँड्न तम्सिए र आफ्नो परिचयसमेत बदलेर आचार्य मैत्रेयका रूपमा चिनिए ।

बुद्धको ध्यान, कृष्णको बाँसुरी, मीराको घुंघुरु, कबीरको मस्ती सबै अनुभव हुन्छ काठमाडौँ, बालुवाटारको ओशोधारा ध्यानकेन्द्रमा । यसका संस्थापक आचार्य मैत्रेय सहरका मध्यम वर्ग र मध्यम उमेर समूहलाई नियमित रूपमा आचार्य रजनीश अर्थात् ओशोका प्रेम, आनन्द र उत्सवरूपी प्रसाद बाँड्छन् । 
ओशोलाई पिएर र जिएर हेर्नेको कस्मिक संसार छ ओशोधारामा । ध्यानको प्रयोगशाला छिरेका कैयौँ स्वस्थ र मस्त नवसन्न्यासीमा बदलिएका छन् । सयौँ पारपाचुके बदर भएका छन् । कैयौँले कुलत छुटाएका छन् । मानसिक अशान्ति ‘ब्रेक डाउन’ होइन, ‘ब्रेक थु्र’ भएको छ । जीवनमा सुन्दर बिहानी आएको छ । 

ओशोका नवसन्न्यासी भनेका भिक्षु वा खरानी घसेका व्यक्ति होइनन् । कपडा रंगाउनेभन्दा पनि मन रंगाउने सल्लाह दिने अद्भुत दार्शनिक ओशो आफ्ना चेलाचेलीलाई सन्न्यासका नाममा भिखारी या भगौडा होइन, स्वामी या सम्राट् मान्छन् । “ओशो कुनै धर्म होइन, न पूजा हो, न कर्मकाण्ड,” आचार्य मैत्रेय भन्छन्, “हामीले मन्दिर बनाएका छैनौँ बरू घरलाई नै मन्दिर बनाइदिएका छौँ ।”

गृहस्थीवाला नवसन्न्यासी जीवन–जागृति आन्दोलनमा छन् । पत्नी र बालबच्चाको साथमा ध्यान, योग र विपश्यनाको लाभ लिइरहेका छन् । “म सबैलाई प्रशस्त पढ्ने, आफूलाई पुग्दो पैसा कमाउने सल्लाह दिन्छु,” मैत्रेय फर्माउँछन्, “हरेक मानिसले आफू र आफ्नो परिवारका लागि कमाउनैपर्छ ।” 
ढुंखर्क, काभ्रेको सामान्य किसान परिवारमा जन्मेका हुन् मैत्रेय । परिवारको पहिलो सन्तान भएकाले लालनपालन विशेष हुने भइहाल्यो । एकाध वर्षमै भाइ जन्मेकाले मामाघर पनौतीमाथिको गाउँ भूमिडाँडा, कलाँती लगियो उनलाई । ठूली छोरीको पहिलो नाति भएकाले त्यहाँ पनि स्वर्गीय लाडप्यार पाए । 

महाभारतको लेक नाघेर पुग्नुपथ्र्यो कलाँती । उनी किताब देखेपछि दंग परेर पढ्थे । झ्याउँकिरीको गीत सुनेर र खेतको आलीआली कुदेर बित्यो उनको बालापन । खोपासी हुँदै इन्द्रेश्वर मावि पनौतीबाट ०३१ मा एसएलसी गरे । त्रिचन्द्र कलेज पढ्दा ‘साइड जब’ पनि गरे । 

कलेज जीवनमा जुझारु कम्युनिस्ट थिए मैत्रेय । पार्टी सदस्यता लिएको या नलिएको उनलाई यकिन भने छैन । भूमिगत किसिमको हुन्थ्यो राजनीति । पदाधिकारीको ‘लिस्ट’ कतैबाट आउँदा अनौठो पनि लाग्थ्यो । “अहिले आएर ०३६ को हूलमूलमा होमिनु सामान्यजस्तो लाग्छ,” उनी भन्छन्, “युवावस्थामा त सबै साम्यवादी, सबै कम्युनिस्ट ।”

कीर्तिपुर पढ्दा उनी अलि एकान्तबास रुचाउने भइसकेछन् । फुर्सद भयो कि केन्द्रीय पुस्तकालय छिरिहाल्ने, नभए त्यहीँनेरको डाक्टर जाकिर हुसैन रोज गार्डेनमा घन्टौँ बिताउने । अर्थशास्त्र विभागभन्दा माथि युक्लिप्टसको बगैँचा र हिमाल हेरेर कहिल्यै नअघाउने । 

खास गरी एड्भरटाइजिङ, सर्कुलेसनलगायत मिडिया व्यवस्थापनका विधामा काम गरे उनले । त्यसबीचमा अमेरिकाको बोस्टनमा जनरल म्यानेजमेन्ट अध्ययनको अवसर मिल्यो । अर्थशास्त्री भए पनि कुशल सञ्चार व्यवस्थापकको चिनारी बन्यो ।

मैत्रेय आबद्ध पहिलो म्यागेजिन भने हङकङको एसिया ट्राभल ट्रेड हो । तर, उनी आवासीय रूपमा भने त्यहाँ बसेनन् । त्यसपछि संसारप्रसिद्ध पत्रिका न्युजविक, एसिया विक, इकोनोमिक रिभ्यूलगायत थुप्रै ट्राभल र बिजनेस–कमर्स जर्नलको अनुभव उनीसँग छ । केही वर्ष विमान बंगलादेशको इनफ्लाइट म्यागेजिनका सम्पादकसमेत भए । त्यसपछि मिडिया–सपोर्टिङ संस्था मिडिया साउथ एसिया खोले । 

मैत्रेय यायावरजस्ता थिए त्यतिबेला । कहिले काठमाडौँमा हुन्थे, कहिले सिंगापुर, कहिले लन्डन पुग्थे त कहिले हङकङ । प्रिन्ट मिडियाको ‘गोल्डेन एज’ थियो त्यो । पत्रिकाभित्र पनि पत्रिका निस्कन्थे । कहिले ‘स्पेसल सप्लिमेन्ट’, कहिले ‘स्पोन्सर्ड सप्लिमेन्ट’ । त्यस क्रममा उनले थुप्रै ‘स्टेट भिजिट’ भ्याए । विभिन्न मुलुकका राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री, सेनापति अनि धनाढ्यसँग उठबस भयो । तर, तिनीहरूको जीवनशैली देखेर उनलाई एकाएक झड्का लाग्यो । सदैव तँ तँ र म मको भागदौड र लुछाचुँडी ।

जीवनयापनको मेसोमा बाँसबारीमा चारकोठे घर, सानो गाडी र सुखी परिवार भइसकेको थियो । तर, एक अर्ब कमाउने र एक लाख कमाउनेको बीचमा खासै अन्तर देखेनन् उनले । र, बोध भयो– सबैले खाने त्यही एक माना हो, बस्ने त्यही एउटा कोठामा हो । 

त्यतिबेला मैत्रेय नयाँ घर बनाउन चाहन्थे लाजिम्पाटमा । नक्सा बनाउने क्रममा भेट भयो, इन्जिनियर स्वामी आनन्द अरुणसँग । त्यही घर बनाउने बहानामा मैत्रेय र अरुणबीच जमलस्थित मिडिया साउथ एसियाको अफिसमा बीसौँचोटि सत्संग भयो । त्यो घर त बनेन तर घनिष्टता कस्तो बढ्यो भने अरुणले मैत्रेयलाई ओशोको प्रेममा पारिदिए ।

त्यसै क्रममा एउटा पत्रिकामा भारत, उत्तर प्रदेशको श्राबस्तीमा हुने तीनदिने ध्यान शिविरको विज्ञापन देखे उनले । त्यो शिविरमा गए पनि । बुद्धले चतुर्मास बिताएको त्यो ठाउँमा ओशो साहित्य, भिडियो र ध्यान विधिले उनलाई तानिहाल्यो । अरुणले सल्लाह दिए, ‘तीनदिने शिविरले पुग्दैन । ओशो तपोवनमा आउनूस् ।’

अन्तत: तपोवनको सातदिने शिविरमा नाम लेखाए । निष्ठापूर्वक सिके पनि । “म बडो अहंकारी, बौद्धिकवादी व्यक्ति थिएँ । मन्दिरसमेत जान्नथेँ,” उनी २२ वर्षअघि फर्कन्छन्, “जब मैले ओशोको ध्यान पाएँ, उहाँका विचार सुनेँ, मेरो अहंकार गलेर पानी भयो ।” 

त्यसो त विश्वविद्यालय पढ्दाताका बजारिया लहैलहैमा लागेर ओशोलाई बेस्सरी गाली गरेका रहेछन् मैत्रेयले । खास गरी ‘सम्भोग से समाधि की ओर’ वाला विवादास्पद प्रवचन आएपछि मान्छे बिगार्ने मान्छे या सेक्सगुरुका रूपमा चित्रित गरिएको थियो उनलाई । त्यसको प्रभावस्वरूप उनमा पनि एकखाले वितृष्णा छाएको थियो । 

सन् १९८६ जनवरीमा नेपाल आएका थिए ओशो । सोल्टी होटलमा अगाडिको सिटमा बसेर ओशोको प्रवचन सुनेका थिए उनले । उनलाई कताकता ओशोले आफूलाई नै ताकेर हेरिरहेको भान हुन्थ्यो । ती सद्बुद्ध पुरुषका प्रवचनले उनलाई अलिकति नरम बनाइदियो ।

त्यसपछि उनले ‘अच्छा बच्चा’ले जस्तो ओशो साहित्य पढे, सुने । उनी नयाँ साधकका रूपमा ओशो तपोवन भित्रिए । त्यहाँ उनका लागि छुट्टै कोठा थियो । स्वामी अरुण त भइहाले, अरू साथी पनि थिए । त्यसबीचमा तपोवनका ट्रस्टीहरूबीच खटपट भयो । उनलाई लाग्यो– आध्यात्मिक ठाउँमा पनि यस्तो हुन्छ ? अनि, निश्चय गरे– यस्तो ठाउँमा बस्दिनँ ।

उनी एक वर्षका लागि विश्व–भ्रमणमा निस्किए । पुराना सन्न्यासी अरुणले उनलाई ओशोको कला सिकाएका जो थिए । चारधाम, हरिद्वारलगायत सन्तका विभिन्न आश्रम चहारे । लगभग दुईवर्षे यायावरीपछि काठमाडौँ फर्किंदा अनायास भेट भयो, ओशोका चेला सिद्धार्थ, भाइबुहारी शैलेन्द्र र प्रियासँग । सन् १९९८ को कुनै दिन । “यहाँ यति धेरै सन्न्यासी थिए, अरूले नभेट्नु, मैले भेट्नु अनि म अन्तरंग विश्वासपात्र हुनु,” उनी सम्झन्छन्, “सद्गुरु त्रिवीर र मबीच अचम्म किसिमले ट्युनिङ मिल्यो ।”

‘ओशो त्रिवीर’ भनिने उनीहरू ओशो–सन्देश फैलाउन आएका रहेछन् नेपाल । अझ ओशोले जीवनको अन्तिम अवस्था हिमालयको आसपास या नेपालमा बिताउने जनाउँदै भनेका रहेछन्, ‘नेपाल मेरा सन्न्यासीहरूबाट रंगिने छ ।’ तर, उनको ५८ वर्षमै निधन भएपछि त्यो धोको पूरा हुन पाएको थिएन । 
चितवनको सौराहामा तीन बिघामा फैलिएको सुन्दर आश्रम भेटियो, ओशो मैत्रेय ध्यानकेन्द्र । सुखद संयोग के भने, आफ्नै नाम भएको आश्रममा पुगेका थिए मैत्रेय । त्यो ओशोधारा गंगोत्री धामका रूपमा छ । त्रिवीरले आफूपछिको पहिलो आचार्य बनाए मैत्रेयलाई । त्यो पनि बिनातालिम । केही वर्षमै माओवादी द्वन्द्वका कारण त्रिवीर भारत फर्किए । काठमाडौँको ओशोधारा ध्यानकेन्द्र अहिले १८ वर्षे भइसक्यो । 

भनाइ छ, धेरै जोगी, मठ उजाड । ओशोकै नाममा तपोवन र ओशोधारा किन त ? “प्रस्तुति मात्र अलग तर मार्ग एउटै हो । तपोवन स्वामी आनन्द अरुणको अभिव्यक्ति हो भने ओशोधारा अर्को अभिव्यक्ति,” उनी भन्छन्, “एउटै फूल लगाएर बगैँचा सुन्दर हुँदैन । ओशो सुपरमार्केट हो, यहाँ अनेक चीज छन् ।” 
तपोवन र ओशोधाराबीच एक खालको द्वन्द्व अद्यापि छ । ओशोधाराले तपोवनलाई मान्यता दिएको छ तर तपोवनले ओशोधारालाई मान्यता दिएको छैन । “आचार्य अरुण मेरा गुरु हुनुहुन्छ । मलाई मैत्रेय नाम पनि उहाँले नै दिनुभएको हो,” उनी भन्छन्, “तालमेल भएको भए म सद्गुरु त्रिवीर र उहाँसँग जोडिन्थेँ । म मात्र सही, अरू गलत भन्ने सोच आउनु आफ्नै कमजोरी हो ।” 

विडम्बना के भने, ओशोधारामै पनि खटपटको नयाँ संस्करण देखा पर्‍यो । मैत्रेयका अनुयायी एलपी भानु शर्मा, रमेश नेपाल, रञ्जित कोइराला र स्वामी तथागत (केशव खड्का) छुट्टिएर गए । 
उनीहरूमध्ये केहीले ‘जीवन विज्ञान’ नामक अर्को आध्यात्मिक संस्था खोलेका छन् । 

नेपालमा ओशोका सय जना आचार्य, ५० वटा केन्द्र र हजारौँ साधक छन् । मैत्रेयलाई गुरु–डम चलाउने रुचि भने छैन । बरू सच्चा भक्त या प्रस्तोता बन्ने चाहना छ । मैत्रेय नामजस्तै कल्याणमित्र बनेका छन् । शिष्यहरूसँगै खान्छन्, नाच्छन् र डिस्कोथेक पनि जान्छन् । “नाम र नाफा कमाउन त दल खोले भयो, दोकान खोले भयो, अध्यात्ममा किन लाग्नुपर्‍यो ?” उनको धारणा छ, “अध्यात्म भनेको अहंकारबाट ओमकारमा पुग्ने ठाउँ हो । असत्यदेखि सत्यमा पुग्ने ठाउँ हो ।” 

मैत्रेयका पत्नी, दुई छोरी र एक छोरा छन् । ठूली छोरी शिरा डाक्टर हुन् भने छोरा राहुल बिजनेस कन्सल्ट्यान्ट छन् । कान्छी छोरी देवांशी पढ्दै छिन् । उनका लागि जीवन सिक्ने अवसर हो, अनुभव लिने अवसर हो । उनलाई थाहा छ, शास्त्र र किताबको कुरा काम लाग्दैन । अनुभवबाट सिकेको कुरा मात्र काम लाग्छ । 

संगीतमा बाल्यकालदेखिकै लगाव छ यी आचार्यको । उनी स्वान्त: सुखायका लागि गीत गाउँछन्, हार्मोनियम बजाउँछन् । आफ्नो लेखको संग्रह गर्न पनि उनलाई त्यस्तो जाँगर छैन । उनलाई लाग्छ, ओशो साहित्यको महासागरमा सानो ढुंगा किन हान्ने ? हुन पनि ६ सय ५० भन्दा बढी पुस्तक, सयौँ ध्यान–सुमिरन–समाधिका विधि, हजारौँ अडियो तथा भिडियो प्रवचन छन् ओशो साहित्यमा । 

दुई सयभन्दा बढी भाषामा अनुवाद भएका ती पुस्तकमा भक्ति, योग, तन्त्र, ताओ, झेन, सुफी साधनाका गूढ रहस्य समेटिएका छन् । उनले नयाँ मनुष्य ‘जोर्बा दी बुद्ध’को मात्र परिकल्पना गरेका छैनन्, गणतन्त्रको विकल्प ‘गुणतन्त्र’, डेमोक्रेसीको विकल्प ‘मेरिटोक्रेसी’ पनि दिएका छन् ।

आचार्य मैत्रेयको शब्दमा प्रत्येक २५ सय वर्षको अन्तरालमा युगलाई रूपान्तरण गर्न सक्ने महापुरुष आएका छन् । शिवको २५ सय वर्षपछि राम आए, रामको २५ सय वर्षपछि कृष्ण, कृष्णको २५ सय वर्षपछि बुद्ध अनि त्यसको २५ सय वर्षपछि ओशो आएका हुन् । 

मुलुकका ६० लाख ओच्छ्यान खाली हुँदा मैत्रेय अत्यन्त द्रवित हुन्छन् । पढेलेखेका युवकयुवतीका सपनामा नेपाल छैन । गाउँका फलफूल टिपेर खाने मान्छे छैनन् । खेतबारी बाँझै छन् । ओशोको प्रसाद बाँड्ने क्रममा ८० देश घुमेका यी ओशोमार्गीका निम्ति श्रेष्ठतम् देश नेपाल नै हो । 

उनले बुझेको ओशो–मिसन कुनै योगी या चमत्कारी बनाउने होइन, बेहोसीबाट जगाएर सच्चा नागरिक बनाउने हो । ध्यानमा ‘मेन डिभाइस’ छ, विपश्यना अर्थात् स्वयंतिर फर्कने कला । तथ्यबाट सत्य, सासबाट सासपार, विचारबाट निर्विचार र भावबाट भावातीत हुने अर्थोडक्स विपश्यना होइन, परमार्जित भर्सन दिएका छन् ओशोले । “उहाँ वैज्ञानिक हो, हामीचाहिँ टेक्निसियन,” उनी भन्छन्, “सुनलाई आगोले नम्बरी सुन बनाइदिन्छ, ध्यानले मानिसलाई एक नम्बरी बनाइदिन्छ ।” स्कुल–कलेज तहमै ध्यान सिकाउनुपर्ने आचार्य मैत्रेयको मत छ । नो मेडिटेसन, नो लाइफ !

पुरा पढ्नुहोस्

आवरण कथा» सिर्जनशील स्व–रोजगार

गोकर्ण गौतम, माघ २५, २०७३

स्वप्नदर्शी स्टार्ट–अप उद्यमीका संघर्ष र सफलता
पुरा पढ्नुहोस्

गुरु पत्रकार

राजकुमार बानियाँ, माघ २०, २०७३

पत्रकारिताको सैद्धान्तिक पाठशालाका अनवरत साधक रामकृष्ण रेग्मी कठोर समयपालक लाग्छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

जाडो छल्न औल

अर्जुन शाह, माघ १२, २०७३

उच्च हिमाली भेगमा बस्नेको ओरालो यात्रा, ओरालोमा पेसा
पुरा पढ्नुहोस्

नुवाकोटदेखि ल्याक्मेसम्म

गोकर्ण गौतम, माघ १२, २०७३

ट्रान्सजेन्डर अञ्जली लामाको संघर्ष र सफलताको यात्रा
पुरा पढ्नुहोस्

सूर्य छाप स्वतन्त्र

राजकुमार बानियाँ, माघ ५, २०७३

पछिल्लो समय ४५ वटा जातीय संस्थाको छाता संगठन आदिवासी जनजाति राष्ट्रिय आन्दोलनको नेतृत्व गरिरहेका पद्मरत्न संघीयता र पहिचानको शुभ दिन आउनेमा निकै आशावादी छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

पृथ्वीनारायणवादी कम्युनिस्ट

राजकुमार बानियाँ, पुस २०, २०७३

चार दशक लामो राजनीतिक जीवनमा मोदनाथ प्रश्रितले पाउने ‘बेस्ट कम्प्लिमेन्ट’ हो, ‘तपाईंको किताब पढेर कम्युनिस्ट भएको हुँ ।’
पुरा पढ्नुहोस्

पर्दामा हिमाली थलो

गोकर्ण गौतम, पुस ७, २०७३

नेपाली चलचित्र नयाँ लोकेसनमा
पुरा पढ्नुहोस्

आवरण कथा» असाधारण आमा

राजकुमार बानियाँ, पुस ५, २०७३

सामाजिक सेवाकी रोलमोडल पुष्पा बस्नेत
पुरा पढ्नुहोस्

महको म

राजकुमार बानियाँ, मंसिर २०, २०७३

मदनकृष्णलाई अब आफ्नो आत्मकथालाई मौलिक अवतार दिनु छ । ताकि त्यो आत्मकथा हरिवंश आचार्यको चिना हराएको मान्छेको पूरक होस् तर खजाना नजुधोस् ।
पुरा पढ्नुहोस्