इतिहास

राजा त्रिभुवनकी गुमनाम रानी

सीताराम बराल, आश्विन १०, २०७४

गुमनाम रानी सरला, पूर्वराजा ज्ञानेन्द्रले नारायणहिटी छाड्ने बेला दोस्रोपटक चर्चाको केन्द्रमा रहिन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

काष्ठमण्डपको जगभित्र लुकेको कथा

गोकर्ण गौतम, जेष्ठ ३०, २०७४

काष्ठमण्डप पुन:निर्माणका लागि अभियानले पिगननीमा वृद्धवृद्धाहरूबाट कथा सुन्ने कार्यक्रम राख्यो, १० जेठमा । त्यही कार्यक्रममा एक जनाले काष्ठमण्डपबारे रोचक कहानी सुनाए– मरुहिटीको मुहान जोगाउन काष्ठमण्डप बनाइएको थियो । त्यहाँ सुत्यो भने मध्यरातमा पानीको कलकल आवाज आउँछ । उनी आफैँले त्यस्तो आवाज सुनेका थिए । र, यो कथा उनले आफ्ना पूर्वजबाट सुनेका हुन्, बाल्यकालमै । 

यसको सत्यता पुष्टि गर्ने आधार छैन, अहिलेका लागि । तर, स्थानीयवासी र सम्पदाप्रेमीहरू भने यसको खोजमा लागेका छन् । किनभने, हिजोअस्तिसम्म बेवास्ता गरिएका काष्ठमण्डपसम्बन्धी कति किंवदन्ती अहिले तथ्यमा परिणत भएका छन् । जस्तो : संस्कृतिविद् यज्ञमानपति बज्राचार्यले लीलाबज्र : काष्ठमण्डप निर्माता नामक पुस्तकमा काष्ठमण्डप आठौँ शताब्दीमा निर्माण भएको दाबी गरेका थिए तर कसैले पत्याएनन् । १२आँैँ शताब्दीमा काष्ठमण्डप बनेको इतिहासकारहरू बताउँथे । सबैका लागि सत्य यही थियो तर १२ वैशाख ०७२ को भूकम्पपश्चात् जसै यसको उत्खनन भयो, यज्ञमानको दाबीमा सत्यता रहेको पुष्टि भयो । त्यो पनि नेपाल, बेलायतलगायतका देशका गिनेचुनेका पुरातत्त्वविद्हरूले गरेको काष्ठमण्डपको जग उत्खननबाट ।

टोलीमा संलग्न पुरातत्त्वविद् कोषप्रसाद आचार्य भन्छन्, “हाम्रो उत्खननले काष्ठमण्डपको प्राचीनता धेरै अगाडि लग्यो । यहाँ जिजस क्राइस्टको समयदेखि नै बसोवास थियो भने संरचना नै सातौँ र नवौँ शताब्दीमा पटक–पटक बनेको प्रमाणित भयो ।” पुरातत्त्व विभागका पूर्वमहानिर्देशक आचार्यका अनुसार अँगार र बालुवाको कणको परीक्षणबाट काष्ठमण्डप निर्माणको मिति पत्ता लागेको हो । बेलायतको स्टर्लिङ विश्वविद्यालयमा पठाएर यसको वैज्ञानिक परीक्षण गरिएको थियो । उत्खननमा बेलायतकै डुर्‍याम विश्वविद्यालयका विज्ञहरू पनि सामेल थिए ।

यी हुन्, नयाँ तथ्य 
मूर्त सम्पदा मात्र होइन, काष्ठमण्डपसँग जोडिएका अमूर्त सम्पदाबारे समेत नवीन प्रमाणहरू फेला परेका छन् । काष्ठमण्डपको संरचनाकै इतिहास १ हजार ३ सय वर्ष पुरानो हो भनेर थाहा पाउन हामीलाई भूकम्प र त्यसपछिको उत्खनन कुर्नुपर्‍यो । जबकि, १२आँैँ शताब्दीभन्दा पहिले नै यसको अस्तित्व रहेको भनेर म्यारी सल्सर र गौतम बज्राचार्यले सन् १९७४ मै एक अनुसन्धान लेखमा इंगित गरिसकेका थिए । गुठीका सदस्यमार्फत काष्ठमण्डप उल्लेख गरिएको सन् १०९० को ‘अष्टसहश्रीका–प्रज्ञापारमिता’ हस्तलिपि देखेको तर फोटो खिच्न नपाएको सल्सर र बज्राचार्यको भनाइ थियो । यो हस्तलिपि अमेरिकाको सान डियगो आर्ट म्युजियममा छ अहिले । लुसियानो पेटेकको पुस्तक मिडियभल हिस्ट्री अफ नेपालमा पनि काष्ठमण्डपबारे यस्तै उल्लेख गरिएको छ । यसको ऐतिहासिकता र पुरातात्त्विक महत्त्वबारे अध्ययन गरिरहेकी पुष्पाञ्जली कोजू भन्छिन्, “तर, उहाँहरूले ठ्याक्कै स्रोत दिन सक्नुभएको छैन । आफूले देखेको मात्र भन्नुभएको छ । तैपनि, अहिले उत्खननले यसलाई प्रमाणित गरेको छ ।”

अर्कोतिर भूकम्पभन्दा पहिले काष्ठमण्डपको संरचना मण्डप शैलीको थियो भन्ने थाहा थिएन । उत्खननका क्रममा नौवटा कुण्ड (मण्डप बनाउन खनिने खाल्डो) पाइयो । डुर्‍याम विश्वविद्यालयको रिपोर्टमा सुरुमा चारवटा मात्र खम्बा राखेर सत्तल बनाइएको उल्लेख छ । खासमा तिब्बत र भारतको व्यापार मार्गको ठ्याक्कै बीचमा पथ्र्यो यो भूभाग । पवित्र भूमि हुनुको नाताले धार्मिक यात्रीका लागि पनि प्रिय थियो यो क्षेत्र । ‘नुन–तेलको दरभाउ समान हुनुपर्छ’ भन्ने प्रसंगले काष्ठमण्डप बजारको केन्द्रका रूपमा रहेको पुष्टि हुन्छ । सोही कारण आराम गर्ने ठाउँका रूपमा यहाँ सत्तल बनाइएको थियो । जुन सबैभन्दा पुरानो र ठूलो सत्तल भन्नेमा कुनै सन्देह रहेन अब । मन्दिरमा बाहिरबाट देखिने बुट्टामा बुद्ध जन्मनुअघि र पछिका विभिन्न कथा कुँदिएको थियो । त्यस्तै, इन्द्र, पार्वती, शिव, गणेशजस्ता हिन्दु भगवान्का चित्र पनि त्यहीँ थिए । यसले उति बेलैदेखिको धार्मिक सहिष्णुतालाई प्रतिविम्बित गर्ने विज्ञहरू बताउँछन् । 

धेरैलाई ख्यालै थिएन, काष्ठमण्डपलाई अष्टभैरवले घेरेको छ भनेर । चार दिशामा मात्र होइन, प्रत्येक दिशाको मझधारमा भैरव छन् । जसको धार्मिक अर्थ हुन्छ, काष्ठमण्डपलाई सुरक्षा गरिरहेको । र, ती प्रत्येक भैरवको आ–आफ्नै विशेषता र महत्त्व छ । जस्तो : पूर्वतिर भएको अंसिटंगा भैरवको पूजा गर्नाले सिर्जनात्मक क्षमता बढ्छ भन्ने विश्वास छ भने उत्तरको भिसना भैरवले नकारात्मक भावबाट जोगाउँछ । तर, दुर्भाग्य † यतिबेला अशोक विनायकको सिंहको छेउ र भीमसेनस्थान जाने बाटोमा रहेको भैरव पुरिएको छ । काष्ठमण्डप पुन:निर्माणका लागि अभियानका संयोजक वीरेन्द्रभक्त श्रेष्ठ पुन:निर्माणका क्रममा आठै भैरवको उचित सम्भार र संरक्षण गरिने बताउँछन् । 

काष्ठमण्डपको उत्खननकै क्रममा श्वेतभैरव पनि भेटिएको छ । काष्ठमण्डपको जात्रापर्वजस्ता अमूर्त सम्पदाको अध्ययनमा अग्रसर स्थानीय तन्नेरी सन्देश मुनिकारका अनुसार यहाँ वर्षको एकचोटि पिचास चतुर्दशीको मध्याह्नमा बेलविवाह र व्रतबन्ध नगरेका कुमार/कुमारीलाई चौरासी व्यञ्जन खुवाउने प्रचलन रहेछ । उनलाई यो कुरा ऊबेला चौरासी व्यञ्जन खाएकी स्थानीय वृद्धाले बताएकी थिइन् । यसको प्रामाणिकता र थप परम्परा खोज्न लागिपरेका मुनिकार भन्छन्, “काठमाडौँमा जति पनि जात्रा हुन्छन्, ती सबै प्रत्यक्ष/अप्रत्यक्ष रूपमा काष्ठमण्डपसँग जोडिएकै हुन्छन् तर कतिपय लोप भएका छन् । अब हामी ती अर्मूत सम्पदाको खोजी र जगेर्ना गर्दै छौँ ।” पर्व, जात्रा, उत्सव र परम्पराबिना काष्ठमण्डप ठड्याइयो भने त्यो आत्माबिनाको शरीर मात्र हुनेछ । संस्कृतिविद्हरू यस्तै भन्छन् । त्यही कारण स्थानीयवासी काष्ठमण्डप पुन:जागरणमा जागरुक भएका छन् । “काठमाडौँको नामै काष्ठमण्डपबाट आएको हो । अनि, काठमाडौँको मुटुमा छ काष्ठमण्डप । अथाह पुरातत्त्व र ऐतिहासिक गाथा बोकेको छ । तर, सधैँ बेवास्तामा पर्‍यो,” अभियान संयोजक श्रेष्ठ भन्छन्, “अब त्यस्तो हुन दिँदैनाँैँ ।” 

स्थानीय समुदाय यति सचेत र सक्रिय हुनुको पनि आफ्नै कथा रहेछ । त्यसभन्दा पहिले प्रत्येक शताब्दीको महाभूकम्प झेल्दै आएको काष्ठमण्डप यस पटकचाहिँ किन ढल्यो ? त्यो थाहा पाउनु जरुरी छ । पुरातत्त्वविद् आचार्यको टोलीले दुई सिजनमा ६–६ हप्ता लगाएर गरेको अध्ययनबाट के पत्ता लाग्यो भने काष्ठमण्डपको पूरै जग अहिले पनि सातौँ शताब्दीमा झैँ जस्ताको त्यस्तै छ । तर, चारमध्ये एउटा थाम राम्रोसँग नठड्याइएकाले सन्तुलन बिग्रिएको र भत्किएको अनुमान छ । यो गडबडी भएको थियो, ४८ वर्षअघि मर्मत–सम्भार गर्दा । त्यतिबेला कमचलाउ हिसाबमा थाम नराखिएको भए सम्भवत: यस पटकको भूकम्पले पनि काष्ठमण्डपलाई ढाल्न नसक्ने डुर्‍याम रिपोर्टको ठम्याइ छ । त्यसैले फेरि त्यस्तो हबिगत हुनबाट जोगाउन स्थानीयवासीको प्रत्यक्ष भूमिका आवश्यक रहेको संयोजक श्रेष्ठ बताउँछन् । 
प्राचीन निर्माण पद्धतिमा जगमा गाह्रो लगाइएको हुन्छ, जहाँ खोपिल्टो भएको ढुंगा राखिएको हुन्छ ।

अनि, काठको थाममा चुकुल बनाएर त्यही खोपिल्टोमा अड्काइन्छ । भूकम्प आउँदा हल्लिन्छ तर भाँचिँदैन । फेरि ढुंगामा राख्नुको उद्देश्य जमिनको ओसले काठ नबिगारोस् भन्ने पनि हो । तर, त्यतिबेला मर्मत गर्दा ढुंगा र थामको यो तालमेल मिलाइएन । हचुवाका भरमा थाम बिसाइयो । यसो गर्दा माथिबाट आएको तौल त थेग्यो तर भूकम्पले सजिलै ढालिदियो । क्षतिको अर्को कारणचाहिँ काष्ठमण्डपमा प्रयोग भएका काठको समयमै मर्मत नगरिनु हो । यहाँ पनि फेरि त्यही ४८ वर्षअघिकै मर्मतको प्रसंग आउँछ । “समय–समयमा आलसको तेल लगाएर काठको आयु बढाउन सकिन्थ्यो । त्यसो पनि गरिएन । न होम नै हुन्थ्यो । अनि, काठ कमजोर हुने भइहाल्यो,” सम्पदा संरक्षणकर्मी रवीन्द्र पुरी भन्छन्, “तैपनि, हाम्रो परम्परागत निर्माण सामग्री र प्रविधि एकदमै विश्वसनीय र भरोसायोग्य छ भन्ने फेरि प्रमाणित भएको छ ।”

तर, अहिले काष्ठमण्डप जगभित्र लुकेर बसेको इतिहासको नवीन अध्याय खोतलिएन मात्र, किन भत्किएको रहेछ भन्ने तथ्य पनि पत्ता लागेको छ । त्यसैले पुन:निर्माणमा ती गल्तीलाई नदोहोर्‍याउँदै प्राचीन र पुरातात्त्विक महत्त्वलाई निरन्तरता दिनु मुख्य चुनौती हो । तर, काष्ठमण्डपका रहस्यका सबै पोकाहरू खोलिए भन्नेचाहिँ होइन । जस्तो : काष्ठमण्डपको सवालमा एउटा कथा छ, यो पूरै एउटै रूखको काठले बनेको हो । अझ काष्ठमण्डप बनाएर बाँकी रहेको सोही वृक्षको काठले दक्षिणतिर कविनपुर र सिंह सत्तल पनि बनाइएको हो, जसलाई नेवारीमा सि:लेउ दवु: भनिन्छ । यसको अर्थ हो, बचेको काठ भण्डार गर्ने । के यो सत्य होला त ? पुरातत्त्वविद् आचार्य भन्छन्, “हामीले काठको नमुना परीक्षणका लागि बेलायत पठाएका छौँ । त्यसको रिपोर्ट आउन बाँकी छ । हामीलाई आशा छ, काठसँगै काष्ठमण्डपसम्बन्धी अन्य नयाँ तथ्य पनि पत्ता लाग्नेछ ।” 

यसरी हुँदै छ, पुन:निर्माण 

काष्ठमण्डप भत्कियो । नयाँ ऐतिहासिक तथ्यहरू खुले तर अबको मुख्य चासो भनेको काष्ठमण्डपको पुन:निर्माण कसरी हुन्छ भन्ने हो । के यसको संरचना र स्वरूपले प्राचीन स्वरूपलाई आत्मसात् गर्ला त ? करिब नगर्ने अवस्था आइसकेको थियो किनभने पुरातत्त्व विभागले यस्तो खाका कोरेको थियो, जहाँ फलामे नटबोल्टको प्रयोग हुन्थ्यो । जबकि, यो विभागकै निर्देशिकाको खिलापमा छ । त्यति मात्र होइन, विभागको ड्रइङमा काष्ठमण्डपको पश्चिमपट्टि एक जोडी सिंह राखिएको छ, जुन त्यहाँ छँदै थिएन ।

लचिलो शैलीको परम्परागत निर्माण पद्धतिभन्दा विपरीत थियो । यो कुरा स्थानीयवासीलाई पचेन र जागे । सोही कारण अब प्राचीनता र यसको ऐतिहासिक महत्त्वलाई प्राथमिकतामा राख्दै पुन:निर्माणको गृहकार्य सुरु भएको छ । यसका लागि काष्ठमण्डप पुन:निर्माणका लागि अभियान, काठमाडौँ महानगरपालिका, पुरातत्त्व विभाग र पुन:निर्माण प्राधिकरणबीच सम्झौता भइसकेको छ । अभियानका संयोजक वीरेन्द्रभक्त श्रेष्ठ भन्छन्, “ढिला होला तर काष्ठमण्डपको मूर्त र अमूर्त दुवै सम्पदालाई ज्यूँका त्यूँ राख्ने छौँ ।” श्रेष्ठकै नेतृत्वमा काष्ठमण्डप निर्माणको ठेक्का रोकिएको थियो भने अब स्थानीयवासी आफैँ काष्ठमण्डपको पुन:निर्माण क्रियाशील भएका छन् र यो कार्यले गति पनि लिन थालेको छ । 

काष्ठमण्डपको पुन:निर्माणको प्राविधिक टोलीको संयोजन गरिरहेका छन्, सम्पदा संरक्षण अभियन्ता रवीन्द्र पुरी । अहिले उनको टोली यसको संरचना र बनोटको सूक्ष्म शैलीमा अध्ययनका साथै ड्रइङलाई अन्तिम रूप दिन व्यस्त छ । उनी पुन:निर्माणमा काठ, इँटा, माटो, ढुंगा र झिँगटीको मात्र प्रयोग हुने बताउँछन् । काठ पनि पुगेसम्म पुरानै प्रयोग गरिनेछ । काष्ठमण्डपले ’९० सालको भूकम्पभन्दा पहिलेको पनि प्रत्येक शताब्तीमा महाभूकम्प थेग्यो तर भत्किएन । यो सबलतालाई जगबाटै निरन्तरता दिने प्रयास गरिँदै छ, यसपटक । पुरी भन्छन्, “परम्परागत आर्किटेक्चर जुन अवस्थामा हाम्रो हातमा परेको हो, भावी पिँढीलाई सोही अवस्थामा सुम्पनु हाम्रो दायित्व हो । काष्ठमण्डपमा हामी त्यही गर्दै छौँ ।”
 

 

पुरा पढ्नुहोस्

अब यस्तो कहिल्यै नहोस्

रोहित रञ्जितकार, फाल्गुन ५, २०७३

उपत्यकाका तीन दरबार स्क्वायर वसन्तपुर, भक्तपुर अनि पाटनकै रूप र बनोट फेरिएको छ, त्यहाँका कति सम्पदा त लोप नै भएका छन् । यी दरबार क्षेत्रका १९९० भन्दा अगाडि र पछाडिका तस्बिरहरू जुधाएर हेर्दा प्रस्टै हुन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

शिखर शैलीकै प्रतीक्षामा शिलु

गोकर्ण गौतम, मंसिर २६, २०७३

मल्लकालीन मन्दिरलाई मौलिक स्वरूपमा पुन:निर्माण गर्ने तयारी
पुरा पढ्नुहोस्

बर्मामा बहादुर गोर्खा :

नेपाल संवाददाता , मंसिर २, २०७३

दोस्रो विश्वयुद्धका क्रममा सन् १९४४ मा जापानविरुद्धलड्न बर्माको सिमानामा पुगेका गोर्खा सैनिक ।
पुरा पढ्नुहोस्

उसबेलाको नेपाल

सीताराम बराल, आश्विन ३०, २०७३

मलुकको पहिलो राजवंश गोपालवंशका सन्ततिहरू काठमाडौँ र मकवानपुरमा
पुरा पढ्नुहोस्

सार्वजनिक हुन नसकेको श्रीपेच

सीताराम बराल, भाद्र ६, २०७३

सरकारी निकायबीच नै समन्वयको अभाव
पुरा पढ्नुहोस्

सम्झाइरहने बेचुवान

प्रदीप बस्याल, श्रावण २८, २०७३

भूकम्पपछि चीन सरकारले बेचुवानको बस्ती अन्यत्र सार्‍यो र गाउँलाई भूकम्प स्मारकका रूपमा छाड्यो ।
पुरा पढ्नुहोस्

भारतीय कूटनीतिज्ञको नेपाल अनुभव

प्रस्तुति : कमलदेव भट्टराई, श्रावण १०, २०७३

हाम्रो माग पूरा गर्न नेपाल सरकारले तत्काल काम थाल्यो । प्रधानमन्त्री नगेन्द्रप्रसाद रिजालले सार्वजनिक रूपमा नै तीनवटा समारोहमा क्षमा मागे ।
पुरा पढ्नुहोस्

यशस्वी राजनेता बीपी कोइराला

नवीन अर्याल, श्रावण ६, २०७३

असाधारण व्यक्तित्वका बहुआयाम
पुरा पढ्नुहोस्

कस्तो थियो सन् १९५० को भूराजनीतिक सन्दर्भ ?

सीताराम बराल, असार २७, २०७३

चीनले तिब्बतलगायत अरू ससाना राज्य तथा स्वायत्त प्रशासनिक एकाइहरूमाथि बढाएको प्रभावप्रति पनि नेपाल र भारतको नेतृत्व सशंकित हुँदै थियो ।
पुरा पढ्नुहोस्