विचार

[टिस्टुङ देउराली] मनसुन मनोवाद

हुन त म वृष्टिकै एक स्वरूप हुँ । विश्वका धेरै ठाउँमा धेरै रूपमा वर्षिन्छु । तर मनसुनको रूपमा मेरो जीवनचक्र र उत्पत्ति सर्वथा फरक छ । पानी त पानी नै हो, जहाँ वर्षे पनि के फरक होला भन्ने लाग्दो हो । तर मनसुनी वर्षाको महिमै अलग छ । कतिपय ठाउँमा पानी पर्दा मान्छे दिक्क मान्छन्, जीवनको नियमितता भंग गरेको गुनासो गर्छन् । नमानून् पनि किन ? पानी पर्दा ती ठाउँमा एक किसिमको गरुंगोपन र उदासी जोडिएको हुन्छ । 

तर यो हिमालय खण्ड र वरपरका ठाउँमा भने म रमाएर, नयाँ उत्साह बोकेर वर्षिन्छु । त्यसैले यहाँका मानिसलाई घाम र न्यानो जत्तिकै पानी परेको पनि खुब रमाइलो लाग्छ । मेरो आगमन समयमै भइदियोस् भनेर यिनले मछिन्द्रनाथको भव्य जात्रा नै गर्छन् । मानिसले मात्रै होइन यहाँको माटो, हावा, वनस्पति, जनावर, हिमाल र डाँडाकाँडा पनि हरेक वर्ष मलाई व्यग्रतापूर्वक पर्खेर बसेका हुन्छन् । झरीको मौसमलाई प्रेमिल र रोमाञ्चक समयका रूपमा यिनले आफ्ना साहित्य, कला र धर्ममा व्याख्या गर्छन् । यिनका पुर्खाले मलाई अति महत्व दिन्थे र प्रकृतिको धरोहर नै मान्थे ।

मेरो नाम ‘मनसुन’को व्युत्पत्ति नै यिनको भाषाको ‘मौसम’ भन्ने शब्दबाट भएको हुँदा म अन्यत्रजस्तो सामान्य वृष्टि मात्रै होइन भन्ने कुरा सबैलाई थाहा छ । यसले गर्दा मेरो पनि छुट्टै नाम र सान छ । अरू ठाउँका वायु र वर्षा मेरो ईष्र्या गर्छन् । मलाई पनि यहाँ आउँदा छुट्टै रमाइलो लाग्छ । त्यसैले बेग्लै फूर्ती र ताजापनका साथ निकै टाढाका वायुमण्डलीय र समुद्री धार पक्डेर विभिन्न दिशाबाट जोडतोडका साथ म वर्षेनि यतातिर आउँछु ।

आकाशबाट हेर्दा
यो वर्ष फेरि म यतातिर आइपुगेको छु । हरेक पटक आउँदा के–के हुँदै रहेछ भनेर यताउति आँखा पनि डुलाउँछु  । यहाँका घटनाबारे थाहा हुँदा कयौँपटक खिन्न मन लिएर फर्किएको पनि छु । मेरै कारण पनि बेलाबेला यिनलाई धेरै क्षति पुग्ने गरेको छ । मलाई त्यस्तो गर्ने मन नभएर मात्रै के हुँदो रहेछ र ? मेरो वशभन्दा बाहिरका धेरै प्राकृतिक र मानवीय कारणले  यिनलाई दुःख पुग्दा मलाई पनि नरमाइलो लाग्छ । म फर्किने बेला सधैँ अर्को वर्षसम्म यी यी कुराहरू सप्रिऊन् भनेर केही कामना गरेको हुन्छु यस्ता–यस्ता घटनाबाट पाठ सिकेर केही सुधारे हुन्थ्यो भन्ने आशा गर्छु । तर अहिले यसो चिहाउँदा यस पटक पनि फेरि खिन्न हुनुपर्ला जस्तो मलाई लागिरहेको छ ।

पोहोरजस्तै यसपटक पनि भूकम्पपीडितले केही पाएका रहेनछन् । यसो कान लगाएर यहाँका मान्छेका कुरा सुन्ने हो भने सबै ठूल्ठूला शब्द र सिद्धान्तका कुरा सुनिन्छन् । तर यस्तो लाग्छ, यिनले दुई वर्षअघि यहाँ संसारकै ठूलोमध्येको भूकम्प पनि गएको थियो भन्ने नै बिर्सिसके । भूकम्पपीडितका नाममा राष्ट्रिय पुनःनिर्माण प्राधिकरण र आयोग के–के हो बनाएका छन् । यहाँका पढेलेखेका ठूला मानिनेहरू तिनकै नाममा प्रशस्त देश–विदेश घुमेका छन् । पीडितलाई भजाएर राम्रो तलब सुविधा लिएर बसेका छन् । जनताको आँखामा छारो हाल्न पत्रिकातिर प्रचार सामग्री चारो फालेजसरी फालिदिन्छन् ।

तर अहँ, पीडितको अवस्थामा खासै केही फरक छैन । उल्टै असह्य पीडितहरू रोजीरोटीका लागि शोषण र जोखिम लिँदै विदेश पुगेको पो देखिरहेको छु । तिनको भविष्य, परिवार बस्ती सबै उजाड भएको छ । यो देशका एक तिहाइ जति मानिस यसरी नै बाहिर गएका छन्, धेरैजना बधुँवा मजदुरको हैसियतमा । यसले यिनको खेतबारी, उद्यम, सीप, क्षमता, समाज, परम्परा सबै ध्वस्त पार्दै छ । तर अहँ, कसैलाई वास्तै छैन । न जिम्मेवारहरूले कुनै जवाफ दिनुपरेको छ, न तिनमा केही गर्नुपर्छ भन्ने उत्साह नै पलाएको छ ।

रंकहरूको देश
हिजोआज यहाँका कुरा सुन्ने हो भने यिनलाई थाहा भएजति राजनीतिका अनेक वाद र तिकडम अरू कतैकालाई थाहा नहोला । सबै उमेरका मानिसको मनोरञ्जन र पेसा भनेकै यस्तै कुरामा चासो राखेर बस्नु भएको छ । यिनलाई आफ्नै शरीरको स्वास्थ्य, व्यायाम, खानेकुरा, मानसिक स्फूर्ति, ध्यान, अध्यात्म र सोखको बरू उति मतलब नहोला । यो सुन्दर जगत्, आफ्नै वरपरका संस्कृति र अरू रहस्यबारे यिनले लेखपढ, खोज र छलफल गर्न छाडेको त दशकौँ भइसकेको छ । पर्यावरण, प्रविधि र जीवन–विकासका बदलिँदा जोखिम तथा अवसरले केही फरक पर्दैन जस्तो गरी आरामसँग बसेका छन् यिनीहरू ।

यहाँका रंकहरूलाई कसरी सरकार फेरेर कुर्सी समातिराख्ने, कसरी आफैँले बनाएका व्यवस्था, संस्था र चुनावको अस्मिता लुट्ने, कसरी आफूले भनेजस्तो नभइन्जेल अड्को थापेर सबैलाई दुःख दिने भन्नेबारे सबै थाहा होला । तर आफ्नो वरिपरिबाट मडारिँदै आएका डरलाग्दा बादलबारे यिनले कुरा समेत गर्दैनन् ।

अरू केही अति निम्न स्तरका कामकुरामा भने यहाँका सबै जनताको सबै ध्यान, समय र ऊर्जा लागेको छ । यहाँका मानिसलाई म जनता पनि कसरी भनूँ ? हुन त लोकतन्त्र, राजनीति र अधिकारका कुरा यहाँ जति कतै हुँदैन होला । पुग नपुग तीस वर्षमा यिनले संविधान र राज्यप्रणाली नै चारवटा जति देखिसके । यहाँ जति पढेलेखेका र जान्नेसुन्ने मानिसहरूको राजनीतिक गतिविधिमा सहभागिता कतै हुँदैन होला । तर पनि यिनलाई प्रजा भन्न पनि अहिले मलाई अप्ठेरो लागिरहेको छ । यिनलाई बरू दास भनौँ कि ? आखिर शासकले रंकबाट बलजफ्ती कर असुल्ने तर त्यसबापत कुनै सिन्को भाँच्नु नपर्ने, उल्टै आफैँले बनाएका विधि तोड्दै मनपरी गर्दा पनि पूरै छुट पाउने देशका शासितहरू कसरी जनता हुन्छन् ?

यहाँका ठूल्ठूला मानिसका गफ सुन्ने हो भने त भूकम्प मात्रै होइन, त्यस लगत्तैको नाकाबन्दी त मानौँ भएकै थिएन जस्तो लाग्छ । मानौँ नाकाबन्दीका कोही कर्ता र समर्थक नै थिएनन् वा भूकम्पपछिको क्षतिको जिम्मेवार फगत भाग्य मात्रै हो । मनसुनजस्तै माथि आकाशबाट आउने र रोक्न नसकिने, बेला बेला भइराख्ने घटना जसरी यिनले नाकाबन्दी र तिनका कर्ताको सामान्यीकरण गरिसके, भूकम्पपीडितको अपमान गरिसके । यस्तो लाग्छ, यिनले गर्नसक्ने फरक काम केही थिएन, त्यसैले सुधार गर्नसक्ने पनि केही छैन । त्यसो भए पर्यावरण, अर्थतन्त्र, भूराजनीति, इतिहास, राष्ट्रिय क्षमता, तयारी र राजनीतिक सबलताजस्ता कुराको बुझाइ सुधार्न किन मेहनत गर्नु ?

समाचारको मनोरञ्जन
म समयमै यहाँ आइपुगेका वर्षहरूमा यस भेगका देशहरू खुसी हुन्छन् । यिनको अर्थतन्त्र, खेती र उत्पादन राम्रो हुन्छ । पोहोर पनि त्यस्तै भएछ । मैले दिने पानीको उपयोग गरेर लोडसेडिङ पनि अलि कम गरेछन् । त्यसमाथि पोहोर त भूकम्प र नाकाबन्दीले यहाँको आर्थिक वृद्धि शून्य र ऋणात्मकसम्म हुँदा मेरो कारण थोरै भए पनि राहतै पुगेछ । मलाई त सन्तोष नै भयो । शून्यतिर पुगेको कुनै कुरामा एक नै थपिँदा पनि शत प्रतिशत वृद्धि हुन्छ । सन्तोषको कुरा भए पनि यो आफैँलाई बधाई दिनुपर्ने उपलब्धि चाहिँ नहुनुपर्ने ।

तर भूकम्पपीडितलाई भुलाएझैँ अरू कुरामा पनि यहाँका रंकलाई भुलाइराख्ने तरिका यहाँका ठूलाबडाले राम्रैसँग सिकिसकेका रहेछन् । यहाँका रंकका दैनिक खुराकमा प्रचार सामग्रीजस्ता समाचार र विचारको प्रचुरता मैले पाएँ । अलि पहिले निकै खुसीको कुरा जसरी समाचार प्रसारित भयो, सहमति बनेछ । अब सबै चुनावमा भाग लिने भए । त्यसैले चुनाव दुई चरणमा हुने भयो । त्यसपछि अति निष्ठावान् प्रमाणित भएकी प्रधानन्याधीशमाथि सरकारले हमला गर्दा फेरि समाचार आएछ– तिनले सरकारको कुरा नटेरेर मुठभेड निम्त्याएकी थिइन्, त्यसैले सरकार बाध्य भयो । फेरि भरतपुरमा र बहादुर भवनको निर्वाचन आयोगमा यिनको नाम मात्रको लोकतन्त्रको पटकपटक चीरहरण भयो । तैपनि यस्तो प्रचारित भयो– धाँधली र सत्ता दुरुपयोग कसले गरेको छैन र ? के गर्नु, कानुन नबनाएसम्म यस्तै हो । चुनाव गराएर त हामीलाई ठूलो गुण पो लगाइदिएका छन् । दोषी त यसको विरोध गर्नेहरू हुन् । ती विरोधी दलका मान्छे हुन्, त्यसैले समस्याका जड हुन् ।

असल प्रधानन्यायाधीशलाई समेत घिनलाग्दा आरोप लगाउनेहरूले अरू मानिसलाई किन समस्याको जड नदेख्दा हुन् ? आफूजस्तै कुनै पार्टी विशेष निकट नभएर स्वतन्त्र विचार र अडान राख्नसक्ने मानिस पनि हुन्छन् भन्ने यिनलाई विश्वासै रहेनछ सायद । त्यसैले यस्ता कुरा उठाउनेहरूप्रति प्रदर्शित हुने तिनको लाजमर्दो प्रतिक्रियाले उनीहरू आफैँ कतिसम्म आफ्ना दलका बँधुवा मजदुर रहेछन् भन्ने उदांगिने रहेछ ।

तैपनि नाटक, खेलकुद आदि गतिविधि होइन, समाचार, विचार र राजनीतिको मनोरञ्जनले यहाँका रंकहरू भुलेका छन् । धर्मको होइन, अहिले यो ठाउँमा अफिमको स्थान त यस्ता चिजले पो लिएका रहेछन् ।

मेरो आगमन
टाढाबाट उत्साहसाथ घर फर्केको मानिस जसरी यो भूखण्डमा आउने गरेको हजारौँ–लाखौँ वर्ष भइसक्दा म यहाँकै नियमित सदस्य जस्तै भइसकेको छु । अफ्रिका र अस्ट्रेलियाका भूखण्डदेखि म तिब्बती पठारहरूसम्म आइपुग्दा बाटोमा भेटिने ऊष्णताका पोकाहरू जम्मा गर्दै हिँड्छु । यतातिर उखरमाउलो गर्मी हुँदा परका भूमिमा भने चिसो भइरहेको हुन्छ । हिजोआजका एअर कन्डिसन झैँ यहाँका हिमालय पर्वतले मलाई परदेखि तानेर ल्याउँछन् । र, म यी पर्वतसँग ठोकिँदा आफूसँग बोकेर ल्याएका ठूला बादलहरू यीमाथि बर्साउने गर्छु । यही वर्षा लाखौँ वर्षदेखि यहाँका ठूला हिमनदी, खोलानाला, घना जंगल, उर्वर खेत, असंख्य जडिबुटी र थुप्रै जनावरका लागि जीवनधारा बनेर रहेको छ ।

यसरी बनेको अनुपम पर्यावरणमा विकसित अनेकौँ वनस्पतिको कुशल प्रयोग गरेर इतिहासमा यहाँका मानिस निकै समृद्ध बनेका थिए । सुरुमा यहाँ मात्रै भेटिने वनस्पति र फूलका विभिन्न प्रजाति नै विकास गरेर अहिले युरोपदेखि अमेरिकासम्ममा मानिसहरूको बैठक र बगैँचामा सजिने गरेका छन् । र, अरू धेरै औद्योगिक प्रयोग पनि हुने गरेका छन् ।

यहाँ देखिने प्रकृतिका विभिन्न छटाबाट प्रेरित भएर तिनले विश्वकै निम्ति प्रेरणादायी दर्शन, विचार र समृद्ध परम्परा बसालेका थिए । संसारमा जहाँ पनि मानिसको सभ्यताले ठूलो फड्को मारेको छ, त्यहाँ वनस्पति र प्रकृतिसँगको तादात्म्यकै भूमिका रहने गरेको छ । निकै पहिलेको उर्वर भूमि, ठूला खोला र जैविक विविधताको राम्रो प्रयोगले मिश्रको सभ्यता फस्टाएको थियो । त्यस्तै अवस्थिति र प्रयासले महादेशजस्ता चीन र भारत तथा तीबीचका क्षेत्रको पनि विकास भएको थियो ।

तर अहिले मानवसिर्जित मौसम परिवर्तनको शृंखला बढिरहेको छ । मेरो गतिविधि हिजोआज फेरिएको छ । सुख्खा खडेरी, ठूला बाढीहरू बढ्न थालेका छन् । लाखौँ वर्षदेखिको नियमिततामा सानो पनि फेरबदल हुँदा यहाँका असल मानिसलाई के हुने होला ? अहिले इतिहासकारहरू भन्न थालेका छन्, सयौँ वर्षअघि मेरो नियमित प्रक्रियाको फेरबदलले नै कम्बोडियाको अंकोरबात र सरस्वती नदीका सभ्यता मरेका थिए । यो भूखण्डमा पनि त्यस्तै केही हुनगए के होला ? कसैले सोच्न थाले हुने ।

विवेक पौडेल असार १३, २०७४

असंगत स्थानीय तह

स्थानीय निकाय पुनःर्संरचना आयोगले भूगोलको अविच्छिन्न इतिहास पनि मेटिदिने काम गरेको छ ।

हस्त गुरुङ असार १३, २०७४

सिंगापुर होइन, बास्क मुलुकजस्तो

युद्ध, कलह र विभेदले क्षतविक्षत भएको बास्क फिनिक्स चराजस्तो खरानीबाट उठेर अहिले समुन्नत बनेको छ भने हामी पनि आशावादी हुनैपर्छ ।

उज्ज्वल प्रसाईं असार ७, २०७४

आठ जिल्लामा सीमित राजपा र यसको भविष्य

मधेसी राजनीति गर्नेहरूचाहिँ प्रदेश–२ मा सीमित हुनेछन् । चुनावमा भाग नलिएको अवस्थामा राजपाले अन्य प्रदेशको स्थानीय सरकारमा स्थान बनाउन पाउने छैन ।

हस्त गुरुङ असार ६, २०७४

घातको पुनरावृत्ति

अहिले चुनाव सारेकै कारण मुलुक जस्तो जटिल चेपुवामा फसेको छ, त्यसबाट सहजै निस्कन सक्ने अवस्था छैन ।

अच्युत वाग्ले असार ५, २०७४

अस्थिरताको गोलचक्कर

थोरै निर्वाचन र धेरै सरकार लोकतन्त्र र स्थायित्वका लागि उल्टो यात्रा हो ।

केशव दाहाल जेष्ठ ३०, २०७४

भरतपुर महा–एम्बुस

भरतपुर काण्ड निर्वाचन आयोगका लागि पनि महा–एम्बुस हो भन्ने बेलैमा बुझ्नु जरुरी छ ।

हस्त गुरुङ जेष्ठ २८, २०७४

[फरक मत] को जनता ? के हो नागरिक समाज ?

निजीकरणको विरो ध यथावत् राखेर निजी स्तर बाट धमाधम विद्यालय, कलेज र अस्पतालको व्यापार गर्न थालेकाहरू समे तले जनता शब्दप्रतिको मोह छोडेका छैनन् ।

उज्ज्वल प्रसाईं जेष्ठ २३, २०७४

खाँचो मानवीकरणको, दबदबा देवत्वकरण र दानवीकरणको

असललाई खराब र खराबलाई असल भन्नुको कारण हामीसँग आलोचनात्मक दृष्टिको अभाव हुनु हो । समाजलाई जीवन्त बनाउन आलोचनात्मक चेतयुक्त नागरिक जरुरी हुन्छ ।

प्रा चैतन्य मिश्र जेष्ठ २२, २०७४

देउवाको प्रधानमन्त्रित्व र लोकतन्त्रको नियति

आफ्नो चरित्रमा सच्चिनुपर्ने कुनै पाटो छ भन्ने मान्न देउवा तयार छैनन् । त्यसैले आलोचनात्मक लेख, टिप्पणी वा चियागफले उनलाई केही फरक पर्दैन ।

अच्युत वाग्ले जेष्ठ २१, २०७४

[टिस्टुङ देउराली] तैपनि नेपाल जितिरहेछ

अक्षम नेता र आत्मघाती बुद्धिजीविका बाबजुद अग्लिएको चेतना तथा भूराजनीतिक संयोगले विस्तारै नेपाल जित्दै छ

विवेक पौडेल जेष्ठ १७, २०७४

साम्यवादको सपना

रूपमा जति नै क्रान्तिकारिता देखाए पनि बमको आवाजले तर्सिने, आफूमाथि क्रान्ति मडारिन थाल्यो भने अब क्रान्ति सम्भव छैन भन्दै छेरभालु हुने आत्मसमर्पणसम्म गर्न पुग्ने ढोंगी नेता त बन्न सक्छन् ।

गुणराज लोहनी जेष्ठ १६, २०७४