विचार

कस्तो फिल्म राम्रो ?

'थिङ सक्सिड्स लाइक सक्सेस

सत्य हो तर प्रश्न , सफलता भनेको के हो ? जीवनमा के-कति चीज हासिल गरेपछि एउटा जीवन सफल हुन्छ ? के-कस्तो पुस्तक लेखेपछि एउटा लेखक सफल हुन्छ ? कति छिटो दौडिएको दिन धावकलाई सफल मानिन्छ ? , कस्तो फिल्म बनाएको दिन फिल्ममेकरलाई सफल मानिन्छ ?

सफलताले आफ्नो मानक आफैँ बनाउँदैन मानिसले बनाउनुपर्छ त्यसलाई भत्काउने प्रयास पनि मानिसले नै गर्नुपर्छ कलामा खास यस्ता मानकको कुनै अर्थ नै हुँदैन कलाको लम्बाइ वा चौडाइ नापेर ठूलो-सानो भन्न सकिन्न, जसरी भुसुना हात्तीको आकारको तुलना हुँदैन तर त्यही भुसुनो हात्तीको आँखामा छिर्यो भने ? त्यतिबेला को ठूलो ?

राम्रो फिल्म के हो भनेर खोज्दा यस्ता धेरै भनाइ भेटिए फिल्म बनाउने स्वतन्त्रतामाथि अनेक बाधा खडा गरिएको इरानका फिल्ममेकर अब्बास किरुस्तामीका दुई भनाइले राम्रो फिल्म भनेको के हो भन्ने परिभाषा गर्छन् अब्बास भन्छन्, 'राम्रो सिनेमा भनेको त्यो हो, जसलाई हामी पत्याउँछौँ, विश्वास गर्छौं जसलाई हामी पत्याउन वा आत्मसात गर्न सक्दैनौँ, त्योचाहिँ झूर फिल्म हो '

राम्रा फिल्म निर्देशक समीक्षकले भन्दै आएका छन्, 'आफूलाई मन पर्ने फिल्म बनाऊ, दर्शकलाई पनि मन पर्छ '

तपाईंलाई मन परेको फिल्म तपाईंका लागि राम्रो, नपरेको नराम्रो यसमा अरु कुनै पनि परिभाषा वा सूत्र खोज्नैपर्दैन आफूलाई मन पर्ने भनेको विश्वास लागेको, मन छोएको फिल्म हो आफूलाई मन परेको कथा भन्न मन लागेको शैलीमा भनिएको कथा तपाईंलाई कस्तो कथा मन पर्छ भन्ने कुरा तपाईंको रुचि, सांस्कृतिक पृष्ठभूमि ज्ञानको दायराअनुसार फरक पर्न सक्छ कसैलाई इतिहासमा रुचि हुन सक्छ कसैलाई साइन्स फिक्सनमा

सिनेमा यस्तो विधा हो, जहाँ हजारौँ वर्ष पुरानो समयलाई फर्काएर ल्याउन पनि सकिन्छ आउने हजार वर्षपछिको समयको कल्पना पनि गर्न सकिन्छ पर्दामा काठमाडौँ हान्न हिँडेका पृथ्वीनारायण शाहलाई उतार्न पनि सकिन्छ साथै, अबको अढाइ-तीन सय वर्षपछि काठमाडौँ कस्तो होला भन्ने दृश्य पनि उतार्न सकिन्छ तपाईं आफ्नो रुचिअनुसार पछि फर्किन सक्नुहुन्छ, अघि बढ्न पनि सक्नुहुन्छ यो सुविधा साहित्यले पनि दिन्छ तर केवल अक्षरमा सिनेमाले साक्षात आँखा अगाडि उपस्थित गराइदिन्छ, आवाजसाथ तपाईं फिल्ममेकर हो भने सोच्नुस्, आफ्नो माध्यमबाट कुन कथा भन्न चाहनुहुन्छ- पहिले कुनै समय पृथ्वीमा रहेका डाइनोसरको ? भविष्यमा पृथ्वी खोज्दै आउने कुनै 'पिके' को वा काठमाडौँका गल्लीमा मास्टरप्लान लिएर हल्लिइरहेको अहिलेको कुनै 'हाकु काले' को ? अथवा अफ्रिकाबाट निस्किएर संसारभर फैलिएका होमो स्यापियन्सको पूरै इतिहासको ?

फिल्ममेकरसँग समयलाई जित्ने त्यो शक्ति , जसले उसलाई कलाकार बनाउँछ वर्तमानको चित्र दर्शकका अगाडि जहाँसुकै हुन्छ जे चीज अगाडि छैन, सिनेमाले त्यो वास्तविकतालाई पनि पेस गर्न सक्छ सिनेमा यस्तो विधा हो, जसले वैकल्पिक यथार्थ समाजलाई दिन सक्छ के मात्रै होइन, के हुनुपर्छ पनि भन्न सक्छ

तर व्यावसायिक भनिने फिल्मका निर्माता/निर्देशक भन्छन्, 'हामीले दर्शकलाई मन पर्ने फिल्म बनाएका छौँ ' समस्या तब सुरु हुन्छ, जब दर्शकलाई मन पर्ने भनेर बनाइएका फिल्म नै तिनीहरुले मन पराउँदैनन् गत वर्ष ९६ फिल्म रिलिज भएकामा मुस्किलले वटाले लगानी उठाउनु त्यसको प्रमाण हो व्यापार मात्रै गर्ने उद्देश्य राख्दा सिनेमाका अन्य सम्भावनाको उपयोग हुन गाह्रो हुन्छ एउटा राम्रो व्यापार गर्ने सम्भावना भएको कथा राम्रो फिल्मका अन्य तफ्व नहुँदा असफल हुन जान्छन् धेरैजसो व्यावसायिक फिल्मको समस्या त्यही हो

गता साता प्रदर्शनमा आएको फिल्म मेरो हजुर लाई उदाहरणका रुपमा लिऊँ यो फिल्ममा यस्ता स्टार छन्, जसले पारिश्रमिक नै ४० लाखभन्दा बढी लिएका समाचार आए फिल्म हेर्दा उनले केका लागि त्यत्रो पैसा पाए होलान् भन्ने प्रश्न खडा हुन्छ उनको भूमिका त्यस्तो विशेष , अभिनय एउटा औसतभन्दा पनि कमजोर कथा, सयौँपटक दोहोरिएको सूत्र, सस्ता संवाद भएको कथामा अभिनय गर्न त्यति महँगो अभिनेतालाई कुन बाध्यता आइलाग्यो भन्ने लाग्छ मानौँ, अनमोल केसीको स्टार पावरले यो फिल्म हेर्न धेरै मान्छे आए यदि त्यही पावर साँच्चिकै राम्रो कथा, पटकथामा परेको भए के हुन्थ्यो कति मान्छे आउँथे होलान् ? राम्रो फिल्म लोकपि्रय स्टारको मेलले व्यापारलाई पनि अर्को उचाइमा पुर्याउन सक्थ्यो कथित व्यावसायिक फिल्मका निर्माताले ध्यान नदिएको कुरा यो हो हिजो पनि राजेश हमालको स्टारपावरको नाममा धेरै निर्माता डुबेका थिए त्यसको दस वर्षपछि पनि वर्षमा ९० फिल्म डुब्नुभन्दा बढी फिल्म उद्योगको घोर असफलताको कथा अरु के हुन सक्छ ?

यो असफलताबाट पार पाउने उपाय भनेको आफूतिरै फर्किने हो फिल्ममेकरले स्वमूल्यांकन गर्नु जरुरी आफ्नो काम सोचबारे पुनर्विचार गर्नु जरुरी फिल्म खालि हिरो हिरोइन, गीत, द्वन्द्व ग्लसी दृश्यले चल्दैन त्यस्तो हुन्थ्यो भने साथमा सबभन्दा धेरै पैसा भएको मान्छे, सबभन्दा ठूलो फिल्ममेकर बन्थ्यो स्टिवन स्पिलवर्ग मार्टिन स्कोरसेजीजस्ता हलिउड हस्ती - वर्षसम्म खाली बस्थेनन् उनीहरुलाई फिल्म बनाउन विषय, स्टार, पैसाको खाँचो खाँचो गतिलो कथा उत्तम विचारको कथा भन्ने आफ्नो शैलीको पलपल बदलिँदो डिजिटल दुनियाँको समवेदना समाउन सक्ने कलाको त्यसको खोजीमा उनीहरु ठीक समय पर्खिएर बस्छन्

कलाको खेल नै मान्छेको मनसँग हो, उसको मस्तिष्कसँग हो मानिसको मन तथा मस्तिष्क भनेको सारमा उसको बुझाइ सोच हो यी कुरालाई जुन फिल्मले छुन, हल्लाउन वा बदल्न सक्छ, मान्छेलाई त्यो फिल्म मन पर्छ कि तपाईंलाई थाहा नभएको कुनै संसार, सूचना वा कथाले छुन्छ, कि तपाईंको मनमा बिझेको कुनै खिलजस्तो कुराले छुन्छ फिल्ममेकरको रुपमा जुन कथा शैलीले तपाईंलाई छुँदैन, त्यसले दर्शकलाई छुने के ग्यारेन्टी ? के दर्शक तपाईंभन्दा कम बौद्धिक छन् ? तपाईंको भन्दा कमसल रुचि भएका छन् ? आजको डिजिटल संसारसँग पहुँच भएको, संसारभरका फिल्म घरमा बसेर हेर्ने, मोबाइलमा नेटफ्लिक्स अमेजनका सिरिज बोकेर हिँड्ने दर्शकलाई त्यस्तो ठान्नुहुन्छ भने त्यो यो समयको सबभन्दा ठूलो भूल हो

आफूतिर फर्किनु भनेको आफ्नो समाज कथातिर फर्किने भनेको हो कैयौँ महिना अन्तरिक्षमा अड्किएर समुद्र किनारमा फकिर्ंदा भर्खर जन्मिएको कुनै जनावरको बच्चाले जसरी खुट्टा टेक्ने 'ग्रयाभिटी' की सान्ड्रा बुलकजस्ता चरित्र निर्माण हाम्रा लागि गाह्रो होला पर्दामा पूरै अन्तरिक्ष बनाउन वा 'अवतार' को जस्तो एनिमेसन हामीलाई गाह्रो होला हाम्रो बजेटभन्दा माथिको होला तर 'रोमा' का जस्ता घरेलु कामदारका कथा काठमाडौँमा पनि छन् 'सपलिफ्टर्स' जस्तो कृतिम परिवारमा बस्ने मानिसको कथा छैन ? यति भिन्न संस्कृति, जाति, भाषा, भूगोल राजनीतिक आन्दोलनले भरिएको हाम्रो जीवनका कथा छैनन् ? ठूला महानगर हुन् वा -साना गाउँ, प्रत्येक मानिससँग कथा छन् हरेक जीवन आफैँमा कथा हो अभाव खाली त्यसलाई वाचन गर्ने कलाको हो

मान्छेको जीवन जति जटिल अचम्मको कुरा सायदै केही मानिसका संघर्ष सफलता जति आवेगले भरिएको कुरा पनि केही छैन तर हामी यी सबैलाई कुनातिर थन्क्याएर कहिले तमिलनाडुको कुनै व्यक्ति कहिले फ्लोरिडा आइवोवातिरको कुनै अमेरिकीको कथालाई आफ्नो बनाउन उद्धत छौँ हरियाणाकी युवती तथा विराटनगरकी कुनै युवतीको कथा नियति उस्तै हुन सक्ला हामीले किन विराटनगरकी युवतीको कथा नभन्ने ?

अरुका कथा भनेर हामी पुग्ने कहाँ ? - महिना समय दिएर, डेढ-दुई करोड खर्च गरेर बनाएको फिल्मको उपलब्धि लगानी उठाउनु मात्रै हो ? यदि हलभित्र छिर्दा बाहिर निस्किँदा दर्शकको सोच अनुभूति जस्ताको तस्तै रह्यो, फिल्मले उसमा केही पनि परिवर्तन गर्न सकेन भने एउटा कलाका रुपमा त्यसको कुनै स्थान छैन सोच्न, कल्पना गर्न कथा हाल्न सक्ने भएर नै मानिस मानिस भएको हो कलाले मानिसको त्यो क्षमतालाई थप परिस्कृत बनाउँछ यसैले कलालाई संसारभर यति धेरै महफ्व दिइएको हो

मान्छेले तीन घन्टा आरामले सुतेर वा रेस्टुराँमा साथीसँग बसेर पनि बिताउन सक्छ त्यो समय यदि तपाईंको फिल्मलाई दिन्छ भने उसलाई केही नयाँ कुरा दिने, अनुभूति दिलाउने जिम्मा तपाईंको हो फिल्म बनाउनेलाई यति बोध भएको दिनमा राम्रो फिल्म बन्नेछन्

अन्तिममा, किरुस्तामीको दोस्रो भनाइ उनी भन्छन्, 'साह्रै राम्रा फिल्म हेर्दा प्रायः मलाई निद्रा लाग्छ तर तिनका बारे सोचेर कति रात जागै रहन्छु '

तपाईंलाई मन परेको फिल्म अरुलाई मन नपर्ने सम्भावना हुन्छ लगानीको 'रिस्क' यसैमा 'रिस्क' कुन व्यवसायमा छैन ? घरजग्गादेखि मःम पसलसम्मका व्यापारमा डुब्ने खतरा भने कलात्मक काममा त्यो खतरा हुने नै भयो

तपाईंमा कला चेतना छैन आफैँलाई मन नपरेको फिल्म बनाउनुहुन्छ भने, दर्शक त्यति मूर्ख छैनन्

अघिल्ला बहस :

कोही किन निर्माता बनोस् !

केले बनायो कमजोर ?

यज्ञश वैशाख ११, २०७६

बीआरआईमा सहकार्यको अन्तर्य

नेपालको उत्तरी सिमानामा अवस्थित अनकन्टार पडाड छिचोलेर पूर्वाधार विकास गर्न पश्चिमा मुलुक त के, भारत पनि इच्छुक छैन ।

रूपक सापकोटा वैशाख १०, २०७६

उथलपुथलको अर्को पर्खाइ

यति छिटो राजनीतिक दलहरुप्रति जनताको अविश्वास र आक्रोश चुलिँदै जानु गम्भीर चिन्ताको विषय हो । फेरि पनि लोकतन्त्रमा राजनीतिक दलहरुको विकल्प हुन्न र हुन सक्दैन ।

बाबुराम भट्टराई वैशाख १०, २०७६

मानव अधिकारको विरोधाभास

विधेयकका \'प्रस्तावित प्रावधानले स्वायत्तता र स्वतन्त्रतामा आँच आउने\' आयोगको ठहर छ । मानव अधिकार नियमन गर्न संवैधानिक आयोगलाई संकुचित गर्नु भनेको मूलतः दण्डहीनताको रक्षा गर्नु हो । सरकार यसैतर्फ कटिबद्ध देखिन्छ ।

भास्कर गौतम वैशाख ९, २०७६

[सम्पादकीय] अरूजस्तै चाइना कम्पनी

थुप्रै चिनियाँ कम्पनी ठेक्का लिन्छन्, समयमा काम सक्दैनन् । कतिपयले त हात हालेको परियोजना बीचैमा छाडेरसमेत हिँड्ने गरेका छन् ।

बसन्त बस्नेत वैशाख ८, २०७६

आर्थिक साक्षर नेपालको खाँचो

आर्थिक साक्षरता अभावकै कारण आर्थिक प्रणालीमा मुद्राको केन्द्रीकरण बढेको छ र वस्तु तथा सेवाको मूल्यहरूमा डरलाग्दो असन्तुलन पैदा भएको छ । वस्तु-वस्तु, वस्तु-सेवा र सेवा-सेवाको पारस्परिक आर्थिक सम्बन्धबीचमा कुनै वैज्ञानिकता छैन । वस्तु विनियम लामो मानवीय अन्तरसम्बन्धको उपज हो, जसमा प्रत्येक मानिस आफैँमा प्रणाली र उपप्रणाली हो ।

​​​​​​​दुतेन्द्र चाम्लिङ वैशाख ६, २०७६

[सम्पादकीय] अन्त्य गर यो पक्षपात

कति धेरै विभेद ! तैपनि उपलब्धि ! नयाँ वर्षको पहिलो अंकमा हामीले पक्षपातका पर्खाल भत्काउँदै सफलताको उचाइ छुने केही नेपाली महिला खेलाडीका कथा समेटेका छौँ ।

बसन्त बस्नेत वैशाख २, २०७६

नागरिकता नैसर्गिक हक

३ वैशाखमा सर्वोच्च अदालतले यस विषयमा छलफलका लागि पुनः पेशी गर्ने हुँदा सो आदेशमाथि जुनसुकै माध्यमबाट हुने विमर्शले अदालतलाई सहयोग नै गर्नेछ ।

वृषेशचन्द्र लाल चैत्र २८, २०७५

केले बनायो कमजोर ?

फिल्म ठूलो घटना वा भव्य सेटिङले मात्र राम्रो हुने होइन । निकै सानो विषयमा, सानो धागोको त्यान्द्रोजस्तो विषयमा पनि मिहीन ढंगले बुनिएको फिल्म बन्न सक्छ । प्रायः त्यस्तै फिल्मले धेरै दर्शकको मन जितेका पनि छन् । सानो वस्तु जहाँ पनि अटाउन सक्छ ।

यज्ञश चैत्र २८, २०७५

भारतमा कमजोर नेतृत्व उदाउने संकेत

भारतको आसन्न चुनावलाई छिमेकीसहितका मुलुकले उत्सुकतापूर्वक हेरिरहेका छन् । सामान्यतः यी मुलुकको चासो निर्वाचनपछि उदय हुने भारतीय राजनीतिक नेतृत्व र त्यसले अख्तियार गर्ने सम्भावित विदेश नीतिलाई लिएर हुने गरेको छ ।

रूपक सापकोटा चैत्र २६, २०७५

वर्षव्यक्ति टिप्पणी : अभियानले बनायो व्यक्तित्व

निर्मला पन्त कुनै अमूक कुनामा बलात्कारपछि हत्या गरिएकी पीडित बालिकाको नाममा सीमित छैन । निर्मला प्रतीक हो । समाजमा विद्यमान लैंगिक असमानताको प्रतीक ।

भास्कर गौतम चैत्र २४, २०७५