विचार

बीपीले देखेको जातिवाद र मधेसवादको जरो

नेपाली राजनीतिमा विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको नाम विशेष सम्मानका साथ लिइन्छ । तर, उनका विचारले उनको जीवनकालमा मूर्त रूप लिन पाएनन् । आफ्ना विचार र रणनीतिहरू सफल हुन नसक्नुमा बीपीले नेपाली कांग्रेसका कार्यकर्ताहरूलाई नै ‘बुझेनन्’ भनेर दोष दिएका छन् । 

वरिष्ठ अधिवक्ता गणेशराज शर्माले टेपमा रेकर्ड गरी संकलन गरेको र जगदम्बा प्रकाशनले ०६३ मा प्रकाशमा ल्याएको राजा, राष्ट्रियता र राजनीति नामक पुस्तकको ‘राष्ट्रियताको आधार’ शीर्षकमा ४ पुस ०३८ मा बीपीले भनेका रहेछन्, ‘०१७ साल पुस १ गतेका दिन प्रजातन्त्र मात्र निमोठिएन, विदेशी हस्तक्षेपलाई पनि निम्त्याइयो, ...हाम्रा साथीहरूले त्यही कुरालाई बुझेका छैनन् । त्यस दिनदेखि जनताको पक्षको राजनीति सिद्धियो...। विदेशीबाट सञ्चालित राजनीतिको निम्ति यो ठाउँ 
खुला भयो ।’

बीपीले त्यही बेला भनेका रहेछन्, (ती विदेशी शक्तिले) ‘जस्तोसुकै हत्याकाण्डको लहर यहाँ (नेपालमा) ल्याउँछन्, ल्याउँछन्, ल्याउँछन् ।’ यस वाक्यांशमा विदेशी हस्तक्षेपको भयावहबारे चेतावनी छ, ‘...जस्तोसुकै हत्याकाण्डको लहर ।’ तर, त्यत्रो ठूलो राजनीतिक परिघटनाको पूर्वसंकेत दिने जानकारी, दुर्भाग्यले ०६३ सम्म टेपमै रहन पुगेछ । 

त्यसबेला बीपी ओछ्यान परिसकेका थिए, उनले प्रचारमा ल्याउन सक्ने अवस्थै थिएन । उनका कुरालाई जसले टेप गरे, सुने, तिनले पनि तत्काल महत्त्वको ठानेनछन् । नेपाली कांग्रेसका कार्यकर्ताहरूले बुझ्नै सकेनछन् । त्यसैकारण त्यत्रो ठूलो राजनीतिक महत्त्वको पूर्वसंकेत दिने सामग्री २५ वर्षपछि मात्र प्रकाशमा आयो । यस अवधिमा बीपीले संकेत गरेको ‘हत्याकाण्डको लहर’ चलेर देश ध्वस्त भइसकेको थियो । नेपाल र नेपालीले भोगेका १० वर्षे हत्याकाण्डको लहर र देखेका राजदरबार हत्याकाण्डको कहर दुवै अकल्पनीय थिए । तर, बीपीले उहिल्यै देखिसकेका रहेछन् ।

०५२ देखि उठेको हत्याकाण्डको लहरको बीभत्स र अमानवीय कृत्यले सबै सीमा नाघेका थिए । तर, त्यो जघन्य महाताण्डवले दिएको पीडा र भुक्तमानलाई आजको राजनीतिले आयो–गयो–सकियो भन्ने स्थितिमा पुर्‍याइदियो । अर्बौं खर्चेर बनाएको संविधान आज भकुण्डोजस्तो भइरहेको छ । यस किसिमको राजनीतिक च्यापोमा नेपाल पर्नेछ र यो भूभाग ‘जोन अफ टरम्वाइल’ वा अशान्तिको क्षेत्र हुनेछ भन्ने कुरा बीपीले उतिखेरै बताएका रहेछन् । त्यसैले उनले उसै बेला विदेशी शक्ति र तिनका एजेन्टहरूका मुखौटा उतार्न खोजेका रहेछन् । तर, दुर्भाग्य ! यो अभियान चलाएर जनतासम्म राजनीति लैजाने काममा बीपीले आफ्नै पार्टीको साथ र सहयोग पाएनन् । 

आजका नेपाली बुद्धिजीवी र मिडियाका भनाइमा जनजाति र मधेसका मुद्दा रैथाने आदिवासीले उठाएका मुद्दा हुन् । तर, यी दुवै मुद्दाको बीज र जरा त बीपीले अर्कै देखेका रहेछन् । 

१ पुस ०१७ मा राजा महेन्द्रबाट प्रजातन्त्र अपहरण भएपछि बीपीले भन्दै आएकै हुन्, ‘नेपालमा विदेशी चलखेल बढेको छ, त्यसलाई रोक्नु परेको छ ।’ उनले विदेशी चलखेललाई प्रस्ट्याउँदै भनेका छन्, ‘म फेरि भन्छु, यहाँ एउटा उचाल्ने कोसिस के हुन्छ भने, मधेसमा पहाडी र मधेसीको झगडा गराइदिने । ...१० वर्षअघि पूर्णियाबाट आएको एउटा हिन्दुस्तानीले नागरिकता लियो, त्यो यहाँको प्रवक्ता हुन पाउँछ रे, म हुन पाउँदिनँ । त्यस्तो प्रचार यहाँ चलिरहेको छ, पर्वते र मधेसी भनेर ।’

बीपीको दृष्टिमा, तराई र जनजाति मुद्दा, खासमा एउटै विदेशी शक्तिको राजनीतिक अभियान थियो, जो एजेन्टमार्फत नेपालमा सक्रिय थियो । त्यसलाई नै बीपीले विदेशी चलखेल भनी संकेत गरेका थिए । उनले यसो भनिरहँदा केही तत्त्वलाई असह्य हुँदोरहेछ र बीपीसँग एजेन्टमार्फत प्रतिवाद गर्दो रहेछ । तिनै एजेन्टमध्येका एक थिए, हृषीकेश शाह । 

विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको राजा, राष्ट्रियता र राजनीतिमा मधेस र जनजाति मुद्दाका विषयमा हृषीकेश शाह र बीपीबीच भएको एउटा महत्त्वपूर्ण राजनीतिक विवाद–वार्ता प्रकाशित छ । त्यस वार्ताले देशमा गोलचक्करका रूपमा चलिरहेको मधेस र जनजाति मुद्दाको बीज रूप र मूल जरा देखाइदिन्छ । गजेन्द्रनारायण सिंह त मधेस मुद्दाको हिमढिस्कोको टुप्पो मात्र हुन् । त्यति मात्र होइन, आज मधेसवाद र जनजातिवादको फलकमा राजनीति गर्नेहरूबीचको कार्यगत एकताको रहस्य पनि उजागर गरिदिन्छ । 

बीपी र हृषीकेशबीचको वार्ता यस्तो छ :
‘मलाई आएर एक दिन भन्नुभो हृषीकेश शाहजीले– होइन, तपाईं विदेशी हस्तक्षेप देख्नुहुन्छ, म त देख्दिनँ । मैले उहाँसँग भनेँ– शाहजी अहिले तपाईं के राजनीति गर्नुहुन्छ ? उहाँले भन्नुभो– म राजालाई कमजोर पार्ने काम गर्छु र म जातीय समूहलाई बढाउँछु । यहाँका साम्प्रदायिक समूहहरूलाई प्रोत्साहित गर्छु । अनि, मैले भनेँ उहाँलाई– अहिले हिन्दुस्तानले वा कुनै शक्तिले नेपाललाई कमजोर गर्नुपर्‍यो भने यही दुइटा कुरो गर्छ कि गर्दैन ? गर्छ– उहाँले भन्नुभो । मैले भनेँ– तपाईं राष्ट्रिय दृष्टिकोणबाट त्यही काम गर्नु भइरहेको छ, जो विदेशीहरूलाई अनुकूल परिरहेको छ ।’

‘अनुकूल परे म के गरुँ ?– उहाँको भनाइ थियो । अनि अर्को कुरो गर्नुभो– तराईबासी बडो उपेक्षित भए । मैले भनेँ– के कुराबाट उपेक्षित भए, म पनि तराईवासी । उहाँले भन्नुभो– तपार्इं त पर्वते, मैले मधेसीको कुरा गरेको ।’

यी दुवै विषयमा हृषीकेशसँग बीपीले तत्काल प्रतिवाद गरेका छन् । र, विस्तारपूर्वक उनका धारणा गलत हुन् भन्ने तर्क राखेका छन् । तर, नेपाली कांग्रेसले यो बाटो समात्न नसकेकाले यस्ता महत्त्वपूर्ण जानकारीहरू उसै बेला सतहमा आउन पाएनन् । आज यिनै दुई मुद्दाले नेपाललाई केचुवाको चेपुवामा पारेको छ । केचुवा अर्थात् महासर्पले आफ्नो सिकारलाई बेह्रेर राखेजस्तो । कहिले कसाइ खुकुलो पार्छ, त्यस बेला च्यापोबाट उम्कन नसके पनि सिकारले केही सहज महसुस गर्छ । तर, फेरि यस्तरी कसिदिन्छ कि सिकारलाई सास फेर्नसमेत मुस्किल पर्छ । यही क्रममा अन्तत: सिकारको प्राण जान्छ । नेपालको राजनीतिमा यही भइरहेछ । केचुवाको च्यापो खुकुलो हुँदा सबैले सहज महसुस गर्छन्, च्यापो कसिएपछि चिच्याहट सुरु हुन्छ । नाकाबन्दी कस्ने र फुकाउने उपक्रममा नेपालले यस्तै प्रतिक्रिया दियो । देशले यो स्थिति भोग्न नपरोस् भनेर बीपीले उहिल्यै सजग गराएका थिए । तर, कसैले सुनेनन् । 

हृषीकेश शाहले ‘तराईलाई उपेक्षा छ, जातीय समूहहरूलाई म बढाउँछु’ भनेपछि बीपीलाई चिन्ता परेछ । उनले उसै बेला प्रतिवाद गर्न चाहे पनि कांग्रेसले साथ दिएनछ । कम्युनिस्टहरू त बीपीको घोर विरोधमा लागेकै थिए । परिणामत: नेपालमा जातीय राजनीतिको आगो फैलिँदै गयो र हत्याकाण्डको १० वर्षे लहर चल्यो । पहाड रक्ताम्य भो । अनि, मधेसमा विद्रोहको दुन्दुभि बज्यो । 

विगत २० वर्षदेखि नेपालीहरू आपसमा जुधिरहेका, जलिरहेका र मरिरहेका छन् । आज मधेसवाद र जनजातिवादको जाँतोमा देशको संविधान र नेपालीको भविष्य पिल्सिइरहेको छ । पहाड लरबराउँदै छ, मधेस जलिरहेको छ । यी दुवै खेल फरक देखिए पनि एउटै शक्तिले गराएको थियो । तथापि, आजका राजनीतिक पार्टीहरूले केचुवालाई ठम्याउन सकेका छैनन् । मिडियाले पनि समस्या पहिचान गरेर तदनुरूप जानकारी दिन सकेको छैन । 

उस बेलाका पत्रकारहरूका लागि हृषीकेश शाह राजनीतिक होइन, बौद्धिक व्यक्तित्व थिए । उनी लगातार पढ्न/लेख्न सक्ने अप्रतिम प्रतिभा थिए । नेपालका लागि संयुक्त राष्ट्रसंघको पहिलो स्थायी प्रतिनिधि भएकाले आदरणीय थिए । निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्थाको संविधान मस्यौदा गरेको श्रेय यिनैलाई जान्थ्यो । उनले लेखेका राष्ट्रवादी किताबहरू हामीले पनि पढेका थियौँ । तर, दरबारिया राजनीतिबाट अलग्गिएपछि हृषीकेश शाह विद्रोही राजनीतिमा आएको कुरा बीपीले बाहेक अरूले भेउ पाउन सकेनन् ।

उनी आफूलाई भीरकोटे (स्याङ्जाली) राजाका खलक भन्थे । अनि, गोर्खाली राजाले भीरकोट राज्य मासिदिएको गुनासो गर्थे । कम्युनिस्ट नेता निर्मल लामा र उनको सान्निध्य थियो । निर्मल लामा उनलाई ‘ढुङ्ग्रे बूढा’ भन्थे । तर, ढुङ्ग्रे बूढाको वास्तविक अर्थ हामीले बुझेका थिएनौँ । बीपीले दिएको संकेत मिलाउँदाचाहिँ उनी मधेसी र जनजाति राजनीतिको आगो फुक्ने ढुङ्ग्रे बूढा हुन् भन्न आधार मिल्छ । उनको पछिल्लो कार्यस्थल पाटनढोका थियो, जहाँ बाबुराम भट्टराईले सम्पर्क कार्यालय खोलेका थिए । 

हृषीकेश शाह सभा/समारोहहरूमा भन्ने गर्थे– नेपालको राजनीतिमा गर्व गर्नलायक एउटा युवक छ, बाबुराम । मेरो प्रतिनिधि उही हुनेछ । उसले एक दिन नेपालको राजनीति हाँक्नेछ । 

हेर्दाहेर्दै तिनै बाबुराम भट्टराई जातीय राजनीतिको ढिस्कोमा टेकेर १० वर्षे हत्याकाण्डको लहरबाट नेपाली राजनीतिमा स्थापित भए । प्रधानमन्त्री बने । अहिले नयाँ शक्ति पार्टी खोलेर राजनीति हाँकिरहेका छन् । उनको राजनीतिमा बीपीलाई चिन्तित गराउने शाहकै आवाज ‘तराईलाई उपेक्षा छ, जातीय समूहहरूलाई म बढाउँछु’ गुञ्जायमान भइरहेकै छ । उपेन्द्र यादवसँग एकता गर्न र पश्चिमा मगर समूहलाई उक्साउन लागिपरेकै छन् । 

हृषीकेश शाहको अभियानलाई बीपीले खतरनाक मिसनको रूपमा औँल्याएका छन् । शाहको चाललाई उनले नियालेर हेर्ने गरेका रहेछन् । भनेका छन्, ‘अहिले त उनी (हृषीकेश) गइरहेका छन्, अर्को अराष्ट्रिय काम गर्न । विद्यार्थीको सम्मेलन, विदेशीबाट सञ्चालित, विदेशीको पैसा खाएर, जो संगठन भइरहेको छ, त्यसको अध्यक्षता गर्न राँची गएका छन् ।’ 

नेपाली राजनीतिका मूक प्राणीहरूलाई पनि यो थाहा छ कि भारतमा पढ्न बसेका नेपाली विद्यार्थीलाई संगठित गर्न जेएनयूले राँचीको सैनिक ब्यारेकमा आयोजना गरेको अखिल भारतीय नेपाली विद्यार्थी सम्मेलनबाटै बाबुरामको राजनीतिक पहिचान बनेको थियो । 

बाबुराम राजनीतिमा आएपछि विद्यार्थी आन्दोलनले बेग्लै रूप लियो । कम्युनिस्ट खेमाका विद्यार्थीहरूले बीपीको चर्को निन्दा गर्न थाले । कीर्तिनिधि विष्ट भारतका लागि सहज थिएनन् । त्यसैले सूर्यबहादुर थापालाई प्रधानमन्त्री बनाउन लगातार आन्दोलन चल्यो । त्यस आन्दोलनलाई बीपीले विश्लेषण गर्दै भने, ‘विद्यार्थी आन्दोलन त त्यसले पो चलाएको रहेछ, जसले विष्टलाई हटाएर सूर्यबहादुर थापालाई प्रधानमन्त्री बनाउन खोजेको रहेछ ।’

सूर्यबहादुर प्रधानमन्त्री बनेपछि धनकुटामा सभा गरेर ‘ बीपीलाई फाँसीको सजाय’ हुनुपर्छ भने । यसपछि विद्यार्थी राजनीतिमा अखिल समूह शक्तिमा आयो । अखिल पाँचौँजति माले (पछि एमाले), छैटौँजति माओवादी (पछि क्रान्तिकारी) भयो । यी दुई शक्तिले बीपीको चर्को विरोध गरे । उनको मेलमिलाप नीतिको निन्दा गरे । अखिल समूहले जनमतसंग्रह बहिष्कार गरेपछि निर्दलले झीनो मतले जित्यो । सूर्यबहादुर यही चाहन्थे । यसै कारण विद्यार्थीहरूको यस्तो हरकतलाई बीपीले विदेशी खेलको हिस्सा मानेका हुन् । 

बीपीको अनुमान ०४६ पछि साँचो देखियो, अखिल पाँचौँका युवा जनजाति, मधेसी उचाल्न एनजीओ खेतीमा लागे । कोहीे बालक जम्मा गरेर लडाकू बनाउन लागे । अखिल छैटौँका युवाहरूले बन्दुक समातेर हत्या–हिंसाको लहर चलाए ।

बीपीले उसै बेला अर्को चेतावनी पनि दिएका थिए, ‘ विदेशीहरूको अर्को एउटा चाल छ । उनीहरू (नेपाल) सक्कियो, सिद्धियो, आर्थिक स्थिति समाप्त भइसक्यो भनेर हतोत्साहित गर्छन् ।’ हुन पनि एनजीओधारी कथित नागरिक समाजका वाम बुद्धिजीवीहरूको समूहले तारे होटलमा यस्तै मन्तव्य दिइरहे । नेपालीको हौसला परास्त गराएपछि एमालेले पश्चिमबाट सूर्य उदाउँछ, खर्बौं आम्दानी हुन्छ भन्ने भ्रम फैलाएर महाकाली सन्धिमा मोहर लगाइदियो । आज तिनीहरू नै खरो राष्ट्रवादी भएर देखा परेका छन् । उनीहरू महाकाली घातको पश्चात्ताप गर्दैनन् । यस्ता दुईमुखे राष्ट्रवादीहरूका बारेमा बीपीले बताएका रहेछन्, ‘एजेन्टको राजनीतिले तिमीहरूलाई नै नोक्सान पुर्‍याउनेछ ।’ आज एमाले यही भुमरीमा फसेको छ । उसका आन्दोलनहरू संदिग्ध बनेका छन् ।

यता जातिवादी र मधेसवादीहरू आ–आफ्नो शक्ति बढाउने भ्रममा संविधानको बाधक बनेका छन् । एमालेले संसद्लाई पंगु बनाइदिएको छ । नागरिक, संविधान र देशचाहिँ अलपत्र परेको छ । यसको लाभ कसले पाइरहेको छ त ? बीपीले भनेका रहेछन्, ‘ यो अवधिमा एउटा तत्त्व मात्र लाभान्वित भएछ, त्यो हो विदेशी तत्त्व । हाम्रो यो भूभाग अशान्तिको क्षेत्र (जोन अफ टरम्वाइल) हुने भो ।’

साँच्चै हाम्रो यो भूभाग अशान्तिको क्षेत्र नै बनेको छ । तर पनि नेपाल स्थिर छ । बीपीले साँचो बोलेका थिए, ‘तराईको भनौँ, काठमाडाैँ वा पर्वतेको भनौँ, यस देशमा राष्ट्रियताको एउटा बडो बलियो आधार छ । ...नेपाली अधिकांश बडो राष्ट्रिय भावना भएका छन्, यहाँ राष्ट्रिय भावनाको एउटा बलियो चुरो छ, त्यसले गर्दा हामीलाई कसैले समाप्त गर्न सक्दैन ।’

राष्ट्रिय भावनाको त्यही बलियो चुरो नै हाम्रो एकताको एक मात्र आधार बनेको छ, जसले नेपाललाई स्थिर र जीवित राखेको छ । त्यो बलियो चुरोलाई सतत् नमन । 

हस्त गुरुङ माघ ४, २०७३

मियोविहीन राजनीति

बहुविचारमा आधारित दलगत राजनीतिको पनि एक प्रकारले अन्त्य भएको छ ।

अच्युत वाग्ले माघ ४, २०७३

[टिस्टुङ देउराली] नाभि हराएको कस्तूरी

बाहिरियाले आक्रमण गरेर स्थानीयलाई पराधीन बनाउाछ, त्यसपछि आक्रमणकारी शोषक हुन्छ भने स्थानीयचाहिा दास । यसलाई उपनिवेशीकरण भन्दा पनि हुन्छ ।

विवेक पौडेल माघ ३, २०७३

‘मर्जी होस्’ले बित्यास

थाहा पाएपछि आफ्नो गल्ती सच्याउन मैले भनेँ, “सरकार ! मर्जी होस् ।”

दीप लामिछाने माघ ३, २०७३

किन विरोध भयो, टोपी दिवसको ?

ढाका टोपी र दौरा–सुरुवाल निर्जीव पहिरन हुँदाहुँदै पनि तिनमा शासकको सांस्कृतिक आत्मालाई घुसाइयो ।

श्रेय पौडेल पुस २६, २०७३

[गोलार्द्ध] सैन्य अभ्यासका संकेत

यसपटक हुन लागेको नेपाल–चीन संयुक्त सैन्य अभ्यास सानो आकारकै हुनेछ । तर, यसले दूरगामी परिणाम पहिल्याउनेछ ।

रूपक सापकोटा पुस २६, २०७३

‘नियन्त्रित अस्थिरता’को नियति

संघीयतालाई गिजोलिरहँदा नेपाली राजनीतिमा स्थान खो ज्ने विदेशी शक्तिलाई दोहोरो फाइदा हुन्छ ।

सन्तोष आचार्य पुस २५, २०७३

अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवबाट सिकौँ

राजनीतिक दलका नेताहरूले वैज्ञानिक आधारबिना आफ्नो पैतृक सम्पत्तिलाई अंशबन्डा गरेजसरी प्रदेशहरू बाँडफाँट गरिदिए । अहिले देखिएको सीमांकन हेरफेरको बखेडाको प्रमुख जड नै यही हो ।

प्रणव भट्टराई पुस २५, २०७३

के उपलब्धि ? कसरी उपलब्धिमूलक ?

जनताको प्रत्यक्ष सरोकार र मुलुकको हित हुने के उपलब्धि दे शले हासिल गरेको छ, जुन हर मूल्यमा रक्षा गर्न योग्य छन् ?

अच्युत वाग्ले पुस १९, २०७३

[आवरण टिप्पणी] राष्ट्रिय स्वार्थ पराजित हुने खतरा

जब सांसद आफैँ एनजीओ गठन गर्छन्, दातृ निकायहरूसँग अनुदानका लागि भीख माग्छन्, त्यतिखेर हाम्रो स्वाभिमान, जनताको सार्वभौमसत्ताको हालत के हुन्छ ?

गणेशदत्त भट्ट पुस १९, २०७३

दर्शनको दरिद्रतामा मौलिक विकल्प

नेपालजस्तो देशमा बजारलाई स्वतन्त्र बनाउने राजनीतिक चिन्तन प्रणाली आखिर अलोकतान्त्रिक, अलोकप्रिय र जनविरोधी नै हुन्छ ।

केशव दाहाल पुस १४, २०७३

[गोलार्द्ध] राष्ट्रवादका पहेली र नेपाली सन्दर्भ

राष्ट्रवादले समाजलाई एकीकृत बनाइरहने र जबर्जस्त लाभ हासिल गर्ने सामथ्र्य पनि राख्छ भन्ने उदाहरण पनि छन् ।

रूपक सापकोटा पुस १३, २०७३