विचार

असल सिनेमा, खराब सिनेमा

अघिल्लो वर्ष विवेक अग्निहोत्री निर्देशित सिनेमा बुद्ध इन ट्राफिक जाम हेरेपछि द्विविधामा परेँकुनै कलाकृति खराब हुन सक्छ कि सक्दैनमन नपरेको कुनै सिनेमा कमजोर/कमसल भनेर मूल्यांकन गर्न आधामै छाडेर हिँड्न हामी स्वतन्त्र छौँ तर वैचारिक पक्ष वा सन्देश खराब लाग्दैमा त्यसलाई खराब भन्न मिल्छ कि मिल्दैन ? आम रुपमै कुनै कला वा साहित्यलाई असलखराबको वर्गीकरणमा कैद गर्न मिल्छ कि मिल्दैन ?

पुस्तकहरुको हकमा यस्तो विवाद लामो समयदेखि चल्दै आएको यो विषयमा एउटा बलियो तर्क फरक विचारका किताब नपढ्नु वा तिनलाई खराब ठान्नु पाठकको आफ्नै वैचारिक कमजोरीको द्योतक हो मन नपरेको विचारलाई खराब घोषित गर्नु वा वहिष्कार गर्नुको सट्टा त्यसका तर्कलाई आफ्ना तर्कले प्रतिकार गरेर स्वस्थ बहस सिर्जना गर्नुपर्ने मान्यता अब बनिसकेको  

हिटलरको आत्मकथाजस्तो चरम नश्लभेदी हिंस्रक मनोवृत्ति झल्किने किताबलाई समेत खराब भनेर तिरस्कार वा वहिष्कार गर्नुको सट्टा अलि गहिरिएर पढ्ने हो भने उनको मनोविज्ञान बुझ्न सजिलो हुन्छ हिटलर व्यक्ति वा उनका काम खराब हुन सक्छन् तर लेखिएका अक्षर, जसले हिटलर बुझ्न हामीलाई सघाउँछन्, त्यसलाई खराब भन्न मिल्दैन  

यस्तै तर्क लगाएर मैले बुद्ध इन ट्राफिक जामप्रतिको आफ्नो मूल्यांकनलाई थाती राखेँ समयक्रममा अन्य धेरै थोकजस्तै त्यो पनि स्मृतिबाट पर धकेलिँदै गयो तर केही साताअघि अमित मुसरकर निर्देशित भारतीय सिनेमा न्युटन हेरेपछि त्यो वैचारिक द्वन्द्व फेरि सतहमा आयो यसबीच विवेक अग्निहोत्रीको सिनेमाबाहिरको जीवनबारे जानकार भइसकेको थिएँ सायद त्यसले पनि ममा उनको कामप्रति खास छाप छाड्यो एउटा अनौठो लाग्ने निष्कर्षमा पुगेँहो, सिनेमा कमजोर झुर मात्र होइन, खराब पनि हुन सक्छ  

दुवै सिनेमाको विषय दुरुस्त एउटै नभए पनि तिनले उठाउन खोजेको केन्द्रीय मुद्दा एउटै भारतमा दशकौँदेखि चर्किएको हिंस्रक नक्सलवादी भनिने वामपन्थी सशस्त्र संघर्ष दुवैमा मूल पात्र त्यो संघर्षमा प्रत्यक्ष संलग्न नभए पनि परिस्थितिले त्यसलाई नजिकबाट भोग्ने अवस्थामा पुग्छन् दुवै सिनेमाको प्रयास भारतीय समाजमा त्यो आन्दोलनले पारेको प्रभाव देखाउनु रहेको  

दुईबीच समानताको त्यहीँ अन्त्य हुन्छ भिन्नता सुरु हुन्छन् न्युटनमा मुसरकरको लक्ष्य कथा भन्नु त्यो कथाको केन्द्रमा भारतका ती आदिवासी छन्, जो सरकार नक्सलवादीबीचको दोहोरो फायरिङमा फसेका छन् यसमा कसैलाई देव वा दानव बनाएर श्यामश्वेतमा कथा भन्नु छैन आदिवासीको कथा भन्ने क्रममा यो सिनेमाले संसारकै ठूलो भनिने भारतीय लोकतन्त्रकोब्लइन्ड स्पटवा अन्धबिन्दुलाई उदांगो पार्छ सिंगो सिनेमाको उद्देश्य यथार्थको नजिक पुग्नुबाहेक अरु देखिँदैन  

बुद्ध इन ट्राफिक जाममा अग्निहोत्रीको संकथन अलग्गै उनको सिनेमाको पृष्ठभूमिमा भारतलाई राष्ट्र सभ्यताकै रुपमा के कुराले थला पारेको भन्ने प्रकल्पना सिंगो सिनेमा त्यही प्रकल्पनालाई सिद्ध गर्ने अभ्यास भएकाले त्यो विषयको यथार्थ के हो भन्ने कुराबाट विच्छेदित फलस्वरुप सिंगो सिनेमा यथार्थबाट नभई त्यो प्रकल्पनाबाट निर्देशित उसो सिनेमा यथार्थमै आधारित हुनुपर्छ वा त्यसमा प्रचुर कल्पनाशीलता हुनुहुँदैन भन्ने पटक्कै छैन तर सिंगो सिनेमाको जोडचाहिँ यो यथार्थको चित्रण हो भनेर दर्शकलाई विश्वस्त तुल्याउनुमा यही विरोधाभासका कारण शिल्पका हिसाबले अब्बल हुँदाहुँदै पनि यो सिनेमामाथि प्रश्न उठ्ने अवस्था सिर्जना भएको न्युटनजस्तो यथार्थपरक सिनेमाको ऐनामा हेर्दा त्यो प्रश्न झनै टड्कारो हुन्छ  

नक्सलवादी वा माओवादी भारतको सुरक्षाका लागि चुनौती हुन्, उनीहरु त्यहाँको व्यवस्था पल्टाएर बन्दुकको भरमा शासन गर्न चाहन्छन् भन्ने सबैले स्वीकारेकै कुरा हो भारतजस्तो समाजमा यदि नक्सलवादीलाई दानवीकरण गरेर सिनेमा बनाइन्छ भने त्यो बुझ्न सकिने कुरा हो कुनै बेला धनी वा सामन्तको दानवीकरण नगरी बनाइएका हिन्दी सिनेमा भेट्न गाह्रो थियो समयक्रममा विविधता थपिएर गए पनि त्यस्तो संकथनलाई चुनौती दिने पहिलो हिन्दी सिनेमा सायद २००७ मा बनेको मणिरत्नम निर्देशित गुरु थियो समाजको कुन पक्षलाई कति उज्यालो वा अँध्यारो छविसहित चित्रण गर्ने भन्ने विशुद्ध लेखकीय निर्देशकीय छनोटको विषय हो  

विवेक अग्निहोत्रीको समस्या के भने उनले सिनेमाको पर्दाभित्र बाहिर गर्ने पैरवीको भेद मेटिँदै गएको फलस्वरुप उनले वास्तविक जीवनमा भारतलाईबचाउनगरिरहेका संघर्षका महत्त्वपूर्ण कडीका रुपमा सिनेमा पुस्तक छन् कला जब कलामै सीमित नभएर व्यावहारिक जीवनलाई निर्देशित गर्न थाल्छ, तब कलामा प्रयुक्त कल्पनाशीलताले व्यक्तिको वास्तविक जीवनलाई प्रभावित गर्न थाल्छ यस्तो अवस्था दुर्भाग्यपूर्ण हो किनकि वास्तविक जीवनका सक्रियता, अभियान संघर्षले यथार्थ नभई कल्पनामा टेक्न पुग्दा सत्य मिथ्या, इमान बेइमानीबीचको भेद मेटिन पुग्छ  

अग्निहोत्रीको सिनेमालगत्तै सोही विषयमा लेखेको पुस्तक वास्तविक जीवनमै उनको निरन्तर सक्रियतातीनै चीजले एउटै पैरवी गर्छन्, भारतमा नक्सलवादीलाई सिध्याएर देश बचाउनुपर्छ अनि त्यसका लागि उनीहरुप्रति सहानुभूति राख्ने सहरियालाई निस्तेज पार्नु अनिवार्य तर कथितसहरिया नक्सलवादीहरु’, जसलाई उनले सिंगो भारतीय समाज सभ्यताको वैरी भनेर सबै माध्यमबाट दानवीकरण गरेका छन्, आजका दिनमा भारतीय समाजको त्यो हिस्सा वास्तविक जीवनमै चरम दानवीकृत उत्पीडित भीडले गर्ने नृशंस हत्यासमेत जायज ठहरिने भारतको अहिलेको विषम परिस्थितिमा आदिवासीलगायत उत्पीडितको पक्षमा बोलिदिने उनीहरुबाहेक कोही पनि छैन  

नक्सलवादीलगायत देशको संविधान नमान्ने राज्यविरुद्ध सशस्त्र युद्ध गर्नेहरु भारतका शत्रु हुन् भन्ने बुझाइ स्वाभाविक हो तर अग्निहोत्रीको निशानामा पर्नेचाहिँ देशको संविधान मान्ने शान्तिपूर्ण जीवनमा रहेका नागरिक नै छन् तीमध्ये कसैले आदिवासीको अधिकार वकालत गर्छन् उनीहरुको इलाकामा बलपूर्वक गरिने खनिज उत्खनन विकासको विरोध गर्छन् कसैले राज्य पक्षबाट द्वन्द्वका क्रममा भएको मानव अधिकार हननको निन्दा गर्छन् कसैले आदिवासीको पक्षमा राज्यको छवि धमिलिने गरी समाचार वा लेख लेख्छन् कसैलेसल्वा जुडुमजस्ता राज्यले गठन गरेका हिंस्रक विध्वंसात्मक मिलिसियाको विरोध गर्छन् कसैले सोनी सोरीजस्ता आदिवासी अधिकारवादीमाथिको बर्बर यातना राज्य आतंकको विरोध गर्छन्  

राज्यका गलत नीति व्यवहारका कारण नभई खालि ती सबैको समर्थनका कारण नक्सलवादी उन्मूलन हुन नसकेको भनेर विश्वास गर्नेको जत्था भारतमा ठूलो तर अग्निहोत्रीको सिनेमाले त्यो तर्कलाई अर्कै उचाइमा पुर्याइदिन्छभारतका चम्किला सहरका ठूल्ठूला विश्वविद्यालय शिक्षण संस्थाका शिक्षक विद्यार्थीदेखि अधिकारकर्मी पत्रकारसम्म नक्सलवादीलाई समर्थन गर्ने सहानुभूति जनाउनेहरु मात्रै छैनन्, असली नक्सलवादी आफैँ सबै संस्थामा घुसेका छन् उनीहरुको लक्ष्य जंगलमा रहेका छापामार कमरेडहरुको आन्दोलनलाई सघाउनु मात्रै होइन कि भारतका लोकतान्त्रिक संस्था व्यवस्थालाई भित्रैबाट धराशयी बनाउन आफैँ निर्णायक भूमिका खेल्नु हो तिनबाट कोही पनि सुरक्षित छैन सिनेमा हेरिसक्दा लाग्छसिंगो भारतीय राज्य अब नक्सलवादीको कब्जामा जानेवाला  

सिनेमाबाहिर अग्निहोत्रीको पैरवी झनै समस्याग्रस्त केही महिनाअघि भारतीय पुलिसले पाँच नागरिक अभियन्तालाई माओवादी पार्टीसित सम्बन्धित भएको बनावटी आरोपमा पक्राउ गर्यो अरु अभियन्ताकहाँ समेत छापा मारियो भारतभर सरकारको आलोचना भयो किनकि पक्रिनेहरु दशकौँदेखि देशको संविधानअनुसार आदिवासी, दलितलगायत अन्यायमा परेकाहरुको पक्षमा लड्दै आएका थिए धेरैले यसलाई सन् १९७५ मा इन्दिरा गान्धीले लगाएको संकटकालसित तुलनासमेत गरे  

अग्निहोत्रीलाई चाहिँ त्यति धरपकड काफी भएन उनले ट्वीटरमा त्यस्तै अरुअर्बान नक्सलसमर्थकहरुको सूची बनाउन आह्वान गरे ताकि पहिचान गरेर उनीहरुबाट भारतलाई बचाउन सकियोस् उनको जस्तै अभियानका कारण अहिले सत्तासीन हिन्दुवादी दल संस्थापनको विरोध गर्नेहरुलाई राष्ट्रद्रोही घोषणा गर्नु सामान्य भइसकेको तीमध्ये नरेन्द्र दभोल्कर, एमएम कल्बुर्गी, गोविन्द पान्सरे गौरी लंकेश मारिइसकेका छन् अरु अभियन्ताका घाँटीमा समेत सरकार मुख छोपेका हत्याराको दोहोरो तरबार झुन्डिइराखेको  

जुन सिनेमाले समाज, सभ्यता राष्ट्रियताबारे निर्माण गर्ने प्रश्रय दिने संकथनले मानिसको ज्यान लिन्छ, त्यसलाई खराब किन नभन्ने

जीवन क्षत्री फाल्गुन ८, २०७५

दिशाविहीन प्रतिपक्ष

प्रतिपक्ष आफ्नो आधारभूत भूमिकाबाट च्यूत हुँदा सरकार बिस्तारै निरंकुशतन्त्रतर्फ लम्कने हो । सामाजिक सन्जाललाई नियन्त्रण गर्न ल्याइएको व्यवस्था त्यही यात्राको पछिल्लो दृष्टान्त हो ।

भास्कर गौतम फाल्गुन ७, २०७५

मिलनसार समाजको खोजी

राज्य आर्थिक रूपले कमजोर रहेको अवस्थामा निजी क्षेत्रको सहयोग लिन सकिएला तर राज्यबाट निजी संस्थाहरूलाई राम्रो निगरानी नगर्ने हो भने जनता अचाक्ली महँगो र कमसल सेवाको चेपुवामा पर्छन् ।

केदारभक्त माथेमा फाल्गुन ५, २०७५

[सम्पादकीय] मुद्दाबेगर महामेयर

विकास सुझबुझपूर्ण प्रक्रिया हो । सोचविचार नगरी केवल आफ्नै पालामा नाउँ राख्ने अभिलाषाले रेल, भ्युटावरका सपना बाँड्नु सामन्तवादी प्रवृत्ति हो । यसले सिंहदरबारको अधिकार जनतामा पुर्याउन्न । अरू धेरै सिंहदरबार जन्माउँछ ।

सम्पादकीय फाल्गुन ५, २०७५

व्यग्र प्रधानमन्त्रीको आधार–निर्माण वर्ष

पहिले नहिँडेको बाटोमा अल्मलिन पनि सकिन्छ । संक्रमणकालमा केही असहज भएको मात्र हो । गलत प्रवृत्ति पनि होला । तर रातरातभर काम गरेको, खटेको देखिएको छ ।

कुन्दन अर्याल माघ २७, २०७५

आकांक्षा र प्रहसनको त्रिशंकु

प्रधानमन्त्री केपी ओलीलाई मन पराउने धेरै छन् । मन नपराउने पनि धेरै छन् । अनेक मतान्तरबीच उनको व्यक्तित्वले नेपालको राजनीतिक प्रक्रियामा गम्भीर छाप पारिरहेको तथ्य निर्विवाद छ ।

अजयभद्र खनाल माघ २७, २०७५

[सम्पादकीय] पहिलो वर्ष– प्रतिलोकतन्त्रतिर

ओली सार्वजनिक स्थलमा निषेधाज्ञा लगाउन उद्धत भए । सञ्चारमाध्यमलाई यो वा त्यो बहानामा कस्ने नीति लिए । कुनै मन्त्रीलाई मुखाले भएको भन्दै राजीनामा मागिन्छ, कुनै फुक्काफाल ।

सम्पादकीय माघ २७, २०७५

एकीकृत सेवा आयोग : विश्वविद्यालयका लागि गलत

विश्वविद्यालयका प्राध्यापक तथा जनशक्तिको नियुक्ति विश्वविद्यालभन्दा बाहिर गठन हुने छुट्टै निकायले गर्ने पछिल्ला बहस र प्रस्तावित नीतिगत प्रावधान विश्वविद्यालयका लागि संवेदनशील र धेरै हदसम्म त्रुटिपूर्ण देखिन्छ ।

देवेन्द्र उप्रेती/प्रत्यूष वन्त माघ २३, २०७५

सूचना–दोहनको शक्तिशाली उद्योग

दाताहरुले सीमान्तकृत समुदायलाई केही ठाउँ दिएर शोषितहरुको मनस्थितिमा मलम लगाएजस्तो गरे । सारमा भने हिजोको केन्द्रीकृत, अपारदर्शी, दण्डहीनतालाई बलियो बनाउने कार्यलाई निरन्तरता दिने मान्यतालाई सघाए ।

भास्कर गौतम माघ २२, २०७५

कठै, हाम्रो बिब्ल्याँटो सोच !

कहिलेकाहीँ यस्तो दृश्यसँग जम्काभेट हुन्छ– प्रतिवेदन बुझाउन/छलफल गर्न प्रधानमन्त्री या मन्त्रीकहाँ पुग्दा मुस्कानसहित उनै ‘प्रबुद्ध व्यक्तित्व’ पछाडि उभिएका हुन्छन् । ती स्वार्थ समूह प्रमुखका रूपमा परिचित छन् ।

केदारभक्त माथेमा माघ २०, २०७५

[सम्पादकीय] विदेशी दाता कि विधाता ?

विदेशी सहायताले हाम्रो नीति–निर्माता तप्कालाई झन् लोभी, भोगी र भ्रष्ट बनाउँदै छ । राष्ट्रलाई रोगी र परनिर्भर बनाउँदै छ ।

सम्पादकीय माघ २०, २०७५