साहित्य

अदालतमा 'धृतराष्ट्र सिन्ड्रोम’

जनक नेपाल, वैशाख ५, २०७६

दुई वर्ष कायममुकायमसहित झन्डै सात वर्ष रजिस्ट्रार बनेका तिमल्सेनाले सातै प्रधानन्यायाधीश ब्यहोरे । ती न्यायमूर्तिका स्वभाव, मनोविज्ञान र क्षमतामाथि प्रकाश पार्दै उनले न्यायालयको चित्र उतार्न खोजेका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

प्रविधि र गीतसंगीत

कालीप्रसाद रिजाल, वैशाख ५, २०७६

केही समय पहिलेको कुरा हो पारिलो घाम तापेर रेडियो सुनिरहेको थिएँ एक मित्र टुप्लुक्क आइपुगे मैले रेडियो बन्द गर्न खोजेँ तर उनले गीत सुन्दै गफगाफ गरौँ भनेपछि सानो स्वरमा रेडियो खोलेर हामी कुरा गर्न थाल्यौँ कुरा पनि रेडियोबाटै सुरु भयो

बसिबियाँलो गर्ने दृष्टिले मैले एउटा उट्पट्याङ घोषणा गरेँ, 'एन्टेना छोएको भरमा यसपछि कुन गीत बज्छ भनिदिन सक्छु' भनेर मित्रले पत्याउने कुरै थिएन उनले मेरो कुरालाई 'तपाईं पनि...' भनेर हाँसोमा उडाउन खोजे तर बजिरहेको गीत समाप्त नहुँदै एन्टेना छोएजस्तो गरेर मैले भविष्यवाणी गरिदिएँ, 'अब यसपछि यो बोलको फलानोको गीत रेडियोमा बज्छ' भनेर

नभन्दै मैले भनेकै गीत बज्यो भविष्यवाणी गर्दै गएँ मैले भनेकै गीत क्रमशः बज्दै गए त्यसपछि विषयलाई अझै रहस्यमय बनाउँदै फेरि एन्टेना छोएर अर्को भविष्यवाणी गरिदिएँ, 'अब यसपछि लहरै फलानो-फलानो विज्ञापन प्रसारित हुन्छ' भनेर मैले गरेको विज्ञापनसम्बन्धी भविष्यवाणी पनि ठ्याक्कै मिल्यो मित्र तीनछक्क परे

'अहो यस्तो अद्भुत शक्ति कसरी प्राप्त गर्नुभयो' भन्दै मित्र महोदयले आश्चर्यचकित हुँदै मसित प्रश्न गरे त्यसपछि मैले मित्रलाई धेरै बेर कौतूहलमा राख्न चाहिनँ मित्रलाई भनेँ, "रेडियोको कुनै खास प्रसारण केही दिनसम्म नबिराई लगातार सुन्नुभयो भने तपाईंले पनि भविष्यवाणी गर्न सक्नुहुन्छ मैले पनि यसैगरी थाहा पाएको "

प्रविधिले हामीलाई कतिसम्म अल्छी बनाइदिएको भन्ने कुराको यो एउटा उदाहरण हो पहिलेजस्तो अचेल प्रत्येक दिन निर्धारित समयमा कार्यक्रम सञ्चालक आफैँ उपस्थित भएर कार्यक्रम प्रस्तुत गर्दैनन् उनीहरु रेडियोमा प्रसारण गरिने कार्यक्रम पहिले नै सेट गरेर राखिदिन्छन् त्यसपछि उनीहरु कतै गए पनि हुन्छ कतै बसेर गफ गरे पनि हुन्छ सेट गरेअनुसार रेडियोको प्रसारणयन्त्रले कार्यक्रम प्रसारित गरिरहन्छ सेट गरेअनुसार सामग्री प्रसारित भइरहन्छन्

बीचबीचमा विज्ञापन पनि आफ्नो क्रममा बजिरहन्छन् प्रत्येक दिन, प्रत्येकपल्ट यो क्रम चलिरहन्छ तर प्रस्तोता आफैँ उपस्थित भएर नयाँ-नयाँ प्रसंग चाखलाग्दा कुरासहित कार्यक्रम प्रस्तुत गर्दाको विशेषता आकर्षण भिन्दै हुन्छ

प्रस्तोताले आफ्नो विशेष शैली, कलात्मक प्रस्तुति, नवीन प्रयोग कल्पनाशीलताका कारण श्रोतामाझ विशेष स्थान बनाइसकेको हुन्छ कतिपय श्रोता प्रस्तोताको आकर्षणकै कारण कार्यक्रम कहिले आउला भनेर उत्सुकतासाथ पर्खिरहेका हुन्छन्

सञ्चालक आफैँ उपस्थित भएर प्रत्येकपल्ट फरक प्रसंग कुराकानीसाथ प्रसारण गरिएको जीवन्त कार्यक्रम सुनेका श्रोतालाई हिजोआज प्रसारण गरिने कार्यक्रम बढी यान्त्रिक निर्जीव लाग्नु स्वाभाविकै हो मेरो विचारमा प्रविधि यान्त्रिकीकरणले सबैभन्दा बढी संगीत क्षेत्रलाई प्रभाव पारेको निश्चित हो, प्रविधिले संगीतलाई व्यावसायिकता प्रदान गर्न ठूलो मद्दत पुर्याएको प्रविधिकै कारण संगीतको पनि क्रयबिक्रय सम्भव भएको माग आपूर्तिअनुसार संगीतको पनि मूल्य निर्धारण सम्भव भएको संगीतको पनि बजार बनेको गीतसंगीतलाई व्यवसाय बनाएर बाँच्न सक्ने अवस्था मात्र होइन, संगीतकै माध्यमबाट आर्थिक समृद्धि प्राप्त गर्न सक्ने सम्भावनाको पनि ढोका खुलेको तर प्रविधि व्यापारीकरणले संगीतलाई कति फाइदा या नोक्सानी भएको , यो गम्भीर विश्लेषणको विषय हुन सक्छ

मैले थाहा पाउँदासम्म पनि संगीतलाई भौतिक आर्जनको साधनभन्दा पनि आध्यात्मिक साधनाको विषय मानिन्थ्यो निष्काम भावले गरिने समर्पित साधना तपस्याको क्षेत्र ठानिन्थ्यो संगीतलाई महासागरसित तुलना गरिन्थ्यो जति गहिराइसम्म गोता लगाएर जति फेला पारे पनि हासिल गर्नुपर्ने कुरा त्यत्ति नै बाँकी रहने भएकाले संगीतलाई अपरम्पार ठानिन्थ्यो एउटा मान्छेको सीमित आयुबाट संगीतको छेउटुप्पासम्म पनि पुग्न नसकिने भएकाले पुस्तौँपुस्ता, सन्तान-दरसन्तानले आफ्ना अग्रजले छाडेर गएको संगीत साधनालाई अघि बढाउने प्रचलनअनुसार छिमेकी राष्ट्रमा संगीत घरानाको स्थापना भएको पाइन्छ हाम्रै मुलुकको कुरा गर्ने हो भने पनि नेपाली संगीतलाई आजको अवस्थामा पुर्याउने काममा धेरै अग्रज संगीतसेवीको योगदान रहँदै आएको उनीहरुको समर्पित साधना निष्काम सेवाका कारण नेपाली संगीत यो अवस्थामा पुग्न सकेको हो संगीतबाट उनीहरुले कुनै भौतिक आर्जन गरेनन्, बाँचुन्जेल कष्टसाथ जीवन बिताए तर नेपाली संगीतलाई धेरै दिएर गए उनीहरुले संगीतबाट पाउने भनेको आत्मीय आनन्द सन्तोष मात्र थियो एउटा राम्रो गीत तयार भयो श्रोताबाट लोकपि्रय हुन सक्यो भने त्यसैलाई जीवनको बहुमूल्य उपलब्धि ठानिन्थ्यो गीतकार, संगीतकार गायक/गायिकाबीच लामो सहकार्यपछि मात्र गीतले पूर्णता पाउँथ्यो त्यसैले राम्रो शब्द, संगीत गायन नै सबैको अभीष्ट थियो त्यसबेलाको संगीत साधनाको महफ्वपूर्ण पक्ष भनेको निरन्तरको सहकार्य परिमार्जनलाई मान्नुपर्ने हुन्छ गीतकार, संगीतकार गायक/गायिका तीनै पक्ष सन्तुष्ट नहुन्जेल सुधार/परिमार्जनको सहकार्य जारी रहने गथ्र्यो यसप्रकार लामो सहकार्य, परिमार्जन सुधारको प्रक्रिया पूरा गरेपछि मात्र गीत बाहिर आउँथ्यो सबैको सहकार्यबाट परिस्कृत गीत श्रोताबीच आउने भएकाले ती गीत आफ्नो समयमा लोकपि्रय मात्र भएनन्, यत्तिका वर्षपछि अग्रजले सिर्जना गरेका तिनै गीत आज पनि नेपाली श्रोतामाझ कालजयी भएका छन्

मैले थाहा पाउँदापाउँदै संगीत क्षेत्रमा ठूलो परिवर्तन आयो संगीत विद्यालय खुलेका छन् अब स्वरांकनका लागि विदेश जानुपर्दैन देशभित्रै सबै प्रकारका सुविधा उपलब्ध छन् मुख्य कुरो प्रविधिले संगीत क्षेत्रलाई धेरै सजिलो बनाइदिएको पहिले गाउँदागाउँदै कतै बिगि्रयो भने पूरै गीत फेरि सुरुदेखि गाएर सुधार्नुपथ्र्यो अब प्रविधिका कारण जहाँ बिगि्रयो, त्यही स्वर राख्न सकिने सुविधा उपलब्ध वाद्यवाधक पनि प्रशस्त मात्रामा उपलब्ध छन् स्वदेशी विदेशी वाद्ययन्त्रको प्रयोग गर्न सकिन्छ तर पनि गीतको सार खस्किएको गुनासो गरिन्छ यसको मुख्य कारण प्रविधि नै हो प्रविधिले हामीलाई अल्छी बनाइदिएको बिगि्रएको ठाउँमा सुधार्न सकिने भएपछि संगीतकर्मी लामो साधना अभ्यास गर्नुपर्ने आवश्यकता देख्दैनन् अहिले गीतकारले फोनमा गीत टिपाइदिन्छन् संगीतकारले संगीत भरेर सिडी गायकलाई दिन्छन् त्यही सिडीका भरमा गायक/गायिकाले स्टुडियोमा गएर स्वरांकन गर्छन् पृथक रुपमा एक्लाएक्लै आफ्नो काम गरिरहेका हुन्छन् यिनीहरुबीच सहकार्य हुँदैन सुधार परिमार्जनको आवश्यकता ठानिँदैन अब वाद्यवाधक स्वरांकनका बेलामा मात्र सम्मिलित हुन्छन् स्टेजमा गाउन वाद्यवाधक चाहिँदैन, तिनको स्थान ट्रयाकले लिइसकेको

प्रविधिकै कारण संगीत गायनले एउटा व्यवसायको रुप प्राप्त गरेको संगीत गायनलाई व्यवसाय बनाएर बाँच्न सक्ने अवस्था सिर्जना भएको गीतको पनि बजार बनेकाले क्रयबिक्रय सम्भव भएको परिणामस्वरुप मागअनुसारका गीत बनाएर बजारमा बेच्नुपर्ने भएको सांगीतिक दृष्टिले उत्कृष्ट नभए पनि बजारमा चल्ने गीतको सिर्जना गर्नु बढी फाइदाजनक हुने भएको तर स्तरीय गीतले बजार बनाउने कि बजारले गीतको स्तर निर्धारण गर्ने ? त्यो आजको ज्वलन्त प्रश्न हो सजिलो समर्पित भएर संगीतको साधना, अभ्यास तपस्यामा सम्पूर्ण जीवन उत्सर्ग गर्नुभन्दा बजार मागलाई विचारेर चल्ने खाले गीत बनाएर आर्थिक लाभार्जन गर्नु सजिलो हुन्छ

त्यसैले क्षणिक मनोरन्जन प्रदान गर्नु नै हिजोआज गीतको अभीष्ट हुन पुगेको तर यो प्रवृत्तिले नेपाली गीतसंगीतलाई कता, कुन दिशातर्फ लगिरहेको , त्यसको समीक्षा हुन सकिरहेको छैन आवश्यकता पनि ठानिएको छैन फेरि घुमाइफिराई त्यही कुरो आउँछ, संगीतलाई धैर्य, लगनशीलता, साधना समर्पण चाहिन्छ हिजोआज त्यही कुराको अभाव सबैलाई हतारो , छिटोभन्दा छिटो नाम, दाम सम्मान आर्जन गर्न हतारमा गरिएको कामको मूल्यांकन पनि हतारमै गरिन्छ त्यसैले कालजयी गीतको धारणा नै हिजोआज अप्रासंगिक पुरातन हुन पुगेको भनिन्छ, गीत मानव जातिको सबैभन्दा प्राचीन साहित्यिक विधा हो गीतिशैलीमा विभिन्न कालखण्डमा लेखिएका काव्यिक ग्रन्थलाई आज पनि अमर कृतिका रुपमा मूल्यांकन गरिन्छ तर मनोरन्जनको मागअनुसार बजारमा आएका अधिकांश गीतले साहित्यिकता, शिष्टता शालीनताको समुचित वास्ता गर्न छाडेको देखिन्छ नग्नतालाई आधुनिकताको पर्यायवाची सम्झनु कतिसम्म उचित हुन्छ ? गीतको सार्थकता उद्देश्य मनोरन्जन मनोरन्जन मात्र हो कि अरु पनि केही हो ? यसबारे पनि समयमै सोच्नुपर्ने हो

पुरा पढ्नुहोस्

नेताको कुरो

शार्दूल भट्टराई, चैत्र २९, २०७५

राजनीतिमा नेता हुन सजिलो होला तर सफल नेता हुन धेरै गाह्रो छ । सफल नेताको एउटा गुण अध्ययनशीलता पनि हो । बिनाअध्ययन र बिनाज्ञानको राजनीतिक सक्रियतामा मात्र नेताको क्षमता र गुणको मापन हुँदैन । नेता भनेको सिंगो राष्ट्रको नेतृत्व गर्ने बौद्धिक व्यक्तित्व पनि हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

पुँजीवादलाई खतरा

प्रकाशचन्द्र लोहनी, चैत्र २९, २०७५

पुँजीवादलाई यदि कतैबाट खतरा छ भने पुँजीपतिबाटै छ, माक्र्सवादीबाट होइन । विश्वव्यापी मात्रामै साह्रै थोरै व्यक्तिको पोल्टामा ठूलो धनराशि थुप्रिरहेको छ, जुन भयावह छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

वर्ष ०७५ का ५ गैरआख्यान

चैत्र २५, २०७५

वर्ष गैरआख्यान : ०७५
पुरा पढ्नुहोस्

वर्ष ०७५ का ५ आख्यान

चैत्र २५, २०७५

वर्ष आख्यान : ०७५
पुरा पढ्नुहोस्

ग्रासमार्केट

रोशन शेरचन, चैत्र २१, २०७५

भ्वायलिन बजाउने सुन्दरी गाउन थाल्नुअगाडि संक्षिप्तमा गीतबारे बताउँथिन् । हलमा मौनता छाउँथ्यो । भ्वायलिन बजाउँदा थोरै बायाँ ढल्केको टाउको, हल्लिरहेको उनको कपाल र स्ट्रिङमा कुशलतापूर्वक नाचिरहेका उनका औँला सम्झन्छु ।
पुरा पढ्नुहोस्

हिमाल, विज्ञान र विकास

प्रमोदकुमार झा, चैत्र २१, २०७५

हाम्रोमा लोकप्रिय नारा सहजै उरालिन्छन् तर प्रतिबद्धताबिना सबै अर्थहीन हुन्छन् । विकासलाई विकेन्द्रीकरणमा लैजाँदा भुइँतहका मानिसलाई केन्द्रमा राखिनुपर्ने अवधारणालाई हागनले महत्त्वका साथ उठाए । योजना बनाउँदा भुइँतहका मानिससँग बसेर छलफल गर्दा मात्रै समस्याको समाधान हुन सक्ने धारणा छ उनको ।
पुरा पढ्नुहोस्

कटाक्षको कठघरा

राजकुमार बानियाँ, चैत्र २०, २०७५

कथाकारले अरुतिर मात्र औँलो ठड्याएका छैनन्, उनी स्वयं कसैलाई भन्दिनँ भनेर जीवनकथा सुन्छन् तर \'कथा लेख्दिनँ भनेको त थिइनँ नि\' भन्दै कथा लेख्छन्, \'तेरो कथा लेखेँ शमशेर\' । जीवनका यथार्थ पस्कने क्रममा उनी आफूलाई समेत नांगेझार पारिहाल्छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

खुर्सी

रमेश सायन, चैत्र १४, २०७५

दलानधनीले साइकिलवालाको छोरालाई अलग्गै आँगनमा बस्न भन्यो । अरु विद्यार्थी दलानमा बसे । बुझ्दा थाहा भयो– उसको जात मुसहर रहेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

अश्वेत उचाइ

मनु मञ्जिल, चैत्र १४, २०७५

क्रान्ति गर्नेले साहित्य नलेख्ने, लेख्नेले त्रान्ति नदेख्ने समस्या हाम्रो लेखनमा रह्यो कि  ! लाग्छ– क्रूर लाग्ने युद्धभित्रको सौन्दर्य महसुस गराउने अद्वितीय पुस्तक हो, रेड सोरगम
पुरा पढ्नुहोस्

पिटरको संगीत नजर

गुरुङ सुशान्त, चैत्र १३, २०७५

दार्जिलिङमा अंग्रेजी संगीत सुनेर हुर्केका पिटर ६० को दशकको मध्यतिर नेपाल भित्रिँदा नेपाली संगीतको दायरा साह्रै सीमित थियो । नेपाली संगीतको सिंगो आकाश रेडियो नेपालले एक्लै थामेजस्तो थियो । संगीतको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पाटो वाद्यवादन हेयको सिकार भएको थियो त्यो बेला ।
पुरा पढ्नुहोस्