साहित्य

युद्ध सहभागीको वर्णन

सीताराम बराल, असार ८, २०७४

विजयको झन्डा फहराउन पैदल फौज रणभूमिमै पुग्नुपर्ने भएकाले गोर्खाली उतारिएका थिए, फोकल्यान्डमा ।
पुरा पढ्नुहोस्

कारुणिक कथापुञ्ज

राजकुमार बानियाँ, असार ८, २०७४

होर्खे लुइस बोर्खेसका छोटा–चोटिला कथा स्पेनिस भाषाबाट हिन्दीमा छापियो, १५ वर्ष पहिले । १ सय २२ पृष्ठको पाकेट साइजमा १९ थान लघुकथाको संग्रह कालजयी कहानियाँ । टाइम म्यागेजिनले ‘बीसौँ शताब्दीका स्पेनिस भाषाका महान् लेखक’ घोषणा गरेका होर्खेलाई हिन्दीमा उतारेका थिए, उदय प्रकाशले । 

तिनै होर्खेका पारखी उदय प्रकाशलाई नेपालीमा ल्याएका छन्, लेखक–पत्रकार यज्ञशले । उदय प्रकाशको कथाकारितासँग उनको लामो ‘अफेयर’ नै देखिन्छ । उदय प्रकाशकृत लघु उपन्यास मोहनदासको अनुवाद गरेको आठ वर्षपछि पाँच कथालाई नेपालीमै ल्याएका छन्, नेलकटर । यसको आकार र पृष्ठ पनि होर्खेकै जस्तो छ । समकालीन भारतीय साहित्यमा उदय प्रकाश कस्ता लेखक हुन् भने अजमल कमालले लेखेका छन्, ‘ पाकिस्तानमा हिन्दुस्तानका सबै चीज छन्, उदय प्रकाशजस्तो अफ्सानानिगार (कथाकार)बाहेक ।’

शीर्षकथा ‘नेलकटर’ आमा र छोराको सम्बन्धको कारुणिक कथा हो । त्यसमा गाउँ, झरी, आमा अनि स्मृतिहरू छन् । नीलो काँचको सानो सितार झुन्डिएको नेलकटरमा घाँटीको क्यान्सरले आवाजविहीन आमाको अस्तित्व खोजिएको छ । आमाको स्मृति बोकेको नेलकटर सिरानीमुनि भेटिँदैन । कथा भन्छ– चीजहरू कहिल्यै हराउँदैनन्, ती त्यहीँ रहन्छन् आफ्नो पूरा अस्तित्व र वजनका साथ । खालि हामी राखेको ठाउँ बिर्सिन्छौँ । 

अर्को कथा ‘अपराध’ जन्मजात पोलियोग्रस्त दाजुको सुन्दरता र क्षमतासँग इखालु भाइको कथा हो । हीनताबोध, उपेक्षा र नगन्यताका रापमा जलिरहेको भाइ बाबुआमासँग हुँदै नभएको चुक्ली लगाएर दाजुलाई सजाय दिलाउनसमेत पछि पर्दैन । अलि प्रौढ भइसकेपछि भयानक छटपटी र पश्चात्ताप गर्छ । तर, त्यतिबेला सत्य खोल्न न बाबुआमा रहन्छन्, न त दाजुकै सम्झना । 

तेस्रो कथा ‘तिरिछ’ सहरमा निर्ममतापूर्वक मारिएको एक ग्रामीण वृद्धको कहानी हो । अदालतको तारेख धाउन सहर जाँदा ऊ कसरी मारियो भन्ने छोराको बयान छ यसमा । सहरको बाटो भुल्ने वृद्ध बरु जंगली विषालु छेपारोले टोक्दा मर्दैन । तर, सहरको अपमान, तिरस्कार र घृणाका कारण मारिएको छ । मार्खेजको ‘ क्रोनिकल अफ द डेथ फोरटोल्ड’को निकटवर्ती यस कथामा सहरीको संवेदनहीनता र कुरुपता झल्किन्छ । तिरिछ एउटा मेटाफर हो । भारतीय समाजका मनगढन्ते कहानी र अन्धविश्वास बोकेको छ यसले । 

भारतीय घर–परिवारका नितान्त निजी, आत्मीय र अविस्मरणीय कथा छन् नेलकटरमा । ‘नेलकटर’ आमा–छोराको, ‘तिरिछ’ बाबु–छोराको र ‘अपराध’ दाजु–भाइको सम्बन्धको कथा हो । उदय प्रकाशका कथामा बच्चाहरू स्थायी पात्रजस्ता छन् । तिनीहरू सत्यको ढाकछोप रुचाउँदैनन् । बाल संसारको सुन्दर चित्रण गरिएको अर्को कथा हो, ‘अरेबापरेबा’ । कपासका साना डल्लाजस्ता दुई खरायो एकै रात हराएपछि उत्पन्न बाल मनोदशा छ यसमा । न भोक, न प्यास, न निद्रा । शीर्षक प्रतीकात्मक छ । संसारका कोमल, पवित्र, निहत्था र सुन्दर जीवनहरूको जोखिम दर्साउनु नै कथाको उद्देश्य हो । लेखिएको छ, ‘अचेल त बग्घाहरू झुन्ड र गिरोहमा डुल्छन् । मैले उनीहरूलाई ठूलठूला भवनभित्र कुर्सीमा बसेको देखेको छु । हाम्रो समयका प्रत्येक भित्तामा रगतका छिटा छन् ।’

अन्तिम कथा ‘दिल्लीका पर्खाल’ झन् विस्फोटक आख्यान हो । इज्जतदार र धनीहरूको सहर दिल्लीमा माग्ने, गरिब, रोगी र सर्वसाधारण अचानक गायब हुन्छन्, स्मृतिसम्म बाँकी नरहने गरी । महिला, दलित, गरिब, आदिवासी आदि किनाराका पात्रहरू छन् यसमा । कालो धनको कहानी पनि छ । दिल्ली महानगरमा झाडु लगाउने रामनिवासले जिमखानाको भित्तामा झाडुको मुठोले हान्दा भ्वाङ पर्छ । खोक्रो गुफाजस्तो भित्तामा १०–१५ करोडका नोटको बिटा फेला पर्छन् । झाडुुवाला करोडपति बनेपछि के हुन्छ ? त्यो जान्न कथा नै पढ्नुपर्ने हुन्छ । 

कथाको शास्त्रीय सिमानामा नभेटिन पनि सक्छन् उदय प्रकाश । पात्र, परिवेश र भाषाका दृष्टिले कथाको प्राचीन पर्खाल उनले भत्काएका छन् । इतिहास–कल्पना, मिथक–यथार्थ, स्मृति–संवेदनाको मिश्रणलाई मार्खेजको जादुई यथार्थ पनि मान्छन् कतिपय । तर, उदय प्रकाश भने हजारीप्रसाद द्विवेदी र आफ्नो छुट्टै शैली भएको दाबी गर्छन् । मृत्यु या अनुपस्थिति उनको कथा–औजार हो । भारतीय जीवनको बदलिँदो यथार्थ लेख्ने उदय प्रकाशको कल्पनाशीलता ज्यादै डरलाग्दो छ ।

माक्र्सवादी, अझ सीपीआईएमका पूर्वनेता उदय प्रकाश लेखनमा कतै कार्यकर्ता देखिँदैनन् । बरू, उनी त आफूलाई ‘स्पिरिचुअल बुद्धिस्ट, गान्धियन माक्र्सिस्ट’ मान्छन् । एउटा कथाबाटै क्रान्ति हुन्छ भन्ने भ्रम उनमा छैन । उनमा कवि संवेदना कति छ भने हरेक कथा कविताको आख्यानात्मक विस्तारजस्तो लाग्छ । शिल्प र कथ्यमा नयाँपन हेर्दा उनी विलक्षण कलाकार लाग्छन् । 

मौलिक कृतिको आनन्दानुभूति दिनु कुशल अनुवादकको योग्यता हो । अनुवादलाई ऊँट बन्न नदिए पनि यज्ञशले ठेट नेपाली शब्द खोज्न भने अलिकति अल्छी गरेकै हुन् । समन, घाघ, महुआ, बग्घा आदि शब्दलाई निखुर नेपालीकरण गर्नै नसकिने होइन । तपसिलका कुरा छाडिदिने हो भने सबैभन्दा उपलब्धि– उदय प्रकाशलाई अब हिन्दीमा खोज्नुपर्ने छैन । नेपाली स्वादमै हाजिर छन्, मोहनदास र नेलकटर । 

नेलकटर
लेखक    :    उदय प्रकाश
अनुवादक    :    यज्ञश
प्रकाशक    :    फाइन प्रिन्ट
पृष्ठ    :    १२५
मूल्य    :    २२० रुपियाँ

पुरा पढ्नुहोस्

[अनुभूति] असार प्रेम

निरुपा प्रसून, असार ७, २०७४

डेटिङ जान पाइनँ भने निदाउनुअघि उसको विम्ब बोलाउँछु र उसलाई लोरी गाउन लगाउँछु । अनि, म मस्त निदाउँछु ।
पुरा पढ्नुहोस्

[अनुभूति] एकादेशका बा

विधान आचार्य, असार १, २०७४

मनले मात्र ज्यान धानिँदैन, शरीर धानिन दरिलो तन नै चाहिन्छ । आमाको शरीरले एक दिन मुखबाट रगत निकालेर बिलौना गर्‍यो । लुकाउन खोजिन्, लुकेन । पन्छाउन खोजिन्, पन्छिएन ।
पुरा पढ्नुहोस्

[अनुभूति] एक थोपा आन्दोलन

किशोर नेपाल, जेष्ठ २६, २०७४

परिवर्तनको पनि धङधङी मात्रै बाँकी छ । काठमाडौँ आन्दोलन थियो । एक थोपा भए पनि यो आन्दोलन जारी रहेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

तिब्बती शरणार्थीलाई हेर्ने तेस्रो आँखा

मनबहादुर बस्नेत, जेष्ठ २६, २०७४

विश्व भू–राजनीतिमा प्राय: बहसको विषय बन्ने तिब्बती शरणार्थीलाई हेर्ने मानवीय दृष्टि पस्केका छन्, श्रीभक्त खनालले अप्ठ्यारो बाटो पुस्तकमा ।
पुरा पढ्नुहोस्

[संस्मरण] एक स्वैरकल्पना

अजित बराल, जेष्ठ १९, २०७४

म खङ्ग्रङ्ग भएँ । उनीबारे अरू सोध्ने मलाई आँट भएन । खालि सोचिरहेँ– के उनी मेरै कारणले बहुलाउन पुगेका हुन् ?
पुरा पढ्नुहोस्

करण कथन

गोकर्ण गौतम, जेष्ठ १६, २०७४

यो आत्मकथा उनी निर्देशित फिल्मजस्तै छ, व्यावसायिक, मनोरञ्जनात्मक, रोनाधोना अनि मसलेदार । तर, फिल्ममा जस्तै पुस्तकमा पनि कलात्मकता न्यून छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

[संस्मरण] ...मिस रानी भइनन्

ब्रजेश, जेष्ठ १२, २०७४

पारिश्रमिकलाई पुरस्कार भनेर उल्लेख गरिनुले पनि त्यतिबेला प्रकाशक राजा र लेखक रैती हुँदा रै’छन् भन्ने कुरा प्रस्ट पार्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

परिष्कृत सरलता

ऋचा भट्टराई, जेष्ठ १२, २०७४

सरलतासँगसँगै उपन्यासको अर्को विशेषता हो, यसका थोरै पात्रहरूबीचको जटिल सम्बन्ध ।
पुरा पढ्नुहोस्

भूपी र रिमाल ‘आउट’

राजकुमार बानियाँ, जेष्ठ ८, २०७४

स्नातकसम्म योग्य, स्नातकोत्तरमा अयोग्य
पुरा पढ्नुहोस्

नेपाली अर्थतन्त्रको सरल व्याख्या

निशान्त खनाल, जेष्ठ ५, २०७४

यस पुस्तकको मुख्य कमजोरी भनेको पुस्तक लेख्दै गर्दा लेखकले प्रयोग गरेका सन्दर्भ सामग्रीको उचित व्यवस्थापन नहुनु हो ।
पुरा पढ्नुहोस्