साहित्य

[अनुभूति] म कोदे

हरिहर तिमिल्सिना, फाल्गुन २, २०७४

‘कोदे’ शब्दले पाखे, असभ्य र कोर्कालीको विम्ब बोक्छ । मेरा लागि सानो मा कोदो सर्वाधिक घृणामा परे को कुअन्न थियो । अहिले थाहा लाग्यो, कोदो प्रोटिन, भिटामिन र फाइबर युक्त सर्वाधिक तागतिलो खाद्यान्न हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

कोही सम्राट्, कोही शिरोमणि

राजकुमार बानियाँ, माघ २९, २०७४

स्वघोषित ‘गजल शिरोमणि’ हुन्, घनश्याम न्यौपाने ‘परिश्रमी’, ६० । सामाजिक सञ्जाल फेसबुकमा उनलाई हिजोआज ‘गजल विद्वत् शिरोमणि’समेत लेख्न थालिएको छ । गजलमा विद्यावारिधि गरेका यी गजलकारले त ‘शिरोमणि’ पदवीमा दाबी मात्रै गरेका छन्, अर्का गजलकार बुँद रानाले त केही वर्षअगावै झापामा ‘गजल शिरोमणि’ पगरी गुथिसकेका छन् ।

केही वर्षयता ‘गजल–सम्राट्’का रूपमा चिनाइएका छन्, ज्ञानुवाकर पौडेल । उनलाई पहिले गजल–सम्राट् कसले भन्यो ? यसबारे आ–आफ्नै दाबी छन् । कोही भन्छन्, डीपी भण्डारीले । कोही भन्छन्, धरानका प्राध्यापकले । बाहिर ‘गजल–सम्राट् मलाई चाहिँदैन’ भन्ने अनि भनिदिँदा चाहिँ भित्रभित्रै खुसी हुने अवस्था छ उनको ।

‘गजल–सम्राट्’ कसले दियो या के आधारमा दियो भन्ने अनेक प्रश्न उठ्न थालेपछि ज्ञानुवाकर आफूलाई ‘गजलको माली’ मात्रै मान्छन् । “ज्योतिष सम्मेलनमा जाने हरेक ज्योतिषीले एकुन्टा पगरी लिएर आएको हुन्छ, साहित्यमा अहिले दिइएका पगरी पनि त्यस्तै हुन्,” गजलकार मनोज न्यौपाने भन्छन्, “साहित्यमा गुट–उपगुटमार्फत यस्तै पगरी लिने चलन छ । हैसियतभन्दा बढीको पगरीले कुनै अर्थ राख्दैन ।” युवा समीक्षक घनेन्द्र ओझा पदवी दिने चलनलाई चाकरीबाजको काम मान्छन् । भन्छन्, “लेखक हुनलाई कुनै पगरी चाहिन्न, राम्रो साहित्य पो लेख्नुपर्‍यो त !”
 
लेखक ध्रुवचन्द्र गौतमले ‘आख्यान पुरुष’को पगरी झुन्डाउन थालेको साढे एक दशक भइसक्यो । गौतमलाई ‘आख्यान पुरुष’को पगरी महाराजगन्जको साहित्य कुनोले जुटाएको रहेछ । “कुनोमा बस्दाबस्दै, पिउँदापिउँदै तीनवटा टाइटल फुर्‍यो,” साहित्य कुनोका हर्ताकर्ता वियोगी बुढाथोकीको दाबी छ, “उपन्यास पुरुष डायमनशमशेर राणा, आख्यान पुरुष ध्रुवचन्द्र गौतम र यौन पुरुष पुष्कर लोहनी ।” त्यतिबेलै खुरुक्क माला झिकेर फालिदिएको स्मरण गर्छन्, लोहनी । भन्छन्, “मेरा बारेमा नलेख बाबु, म यौन पुरुष होइन ।” 

अरू पुरुष त बिर्संदै गए । आख्यान पुरुषले भने औपचारिकता पायो, आख्यान पुरुष ध्रुवचन्द्र गौतम अभिनन्दन ग्रन्थ ०६० का रूपमा । “कतै गएर लालमोहर, तोक लगाउनुपर्ने होइन, एउटाले भनेपछि सबैले त्यही पछ्याए,” वियोगी थप्छन्, “सम्मानै त हो, जे भने पनि के फरक पर्छ र ?”

साहित्यिक लेखनमा प्रायोजित–पदवी फालाफाल छन् । लेखकलाई फुक्र्याउनुपर्‍यो भने एउटा पदवी दिए पुग्छ । सय वर्ष पुग्न पाँच वर्ष बाँकी छँदै ‘शताब्दी पुरुष’मा दरिए, संस्कृतिविद् सत्यमोहन जोशी । सरकारी स्वीकृति पाउने बेला मात्रै उनको पदवीमा पूरक शब्द थपियो, ‘वाङ्मय’ । 

जोशी ‘शताब्दी पुरुष’ तोकिएपछि उनीभन्दा सात महिना जेठा ‘राष्ट्रकवि’ माधवप्रसाद घिमिरेका पक्षमा पनि आवाज उठ्यो । जोशीलाई मात्र शताब्दी पुरुष घोषणा किन ? दुवैलाई एकसाथ किन नगरेको ? जोशीलाई ‘वाङ्मय शताब्दी पुरुष’ र घिमिरेलाई ‘राष्ट्रकवि’को पदवी दिलाउने एकमुष्ट श्रेय भने नरेन्द्रराज प्रसाईंले लिए । 

मुलुककै ‘जेठाबाठा’ यी अथक साधकलाई दिइएका पदवीमा टाउको दुखाउनैपर्ने दरकार त छैन । तर, चाहिने–नचाहिने मान, पदवी, सम्मान र पुरस्कार वितरण नरेन्द्रको खेतीपाती हो । उनले राजा ज्ञानेन्द्रको प्रत्यक्ष शासनकालमा राष्ट्रकविको पदवीका लागि आफ्नो ‘पहल, समर्पण र सिफारिस’ रहेको दाबी मात्रै गरेनन्, जोशीलाई त पहिले आफैँले पगरी दिए । र, पछि सरकारमार्फत अनुमोदन गराए ।
कतिसम्म भने यसमा तत्कालीन प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ पनि मुछिए । तीन सय जनाको सत्यमोहन वाङ्मय शताब्दी पदक लिने सूचीमा उनको पनि नाम थियो । प्रगतिशील लेखक संघको विरोधका कारण प्रचण्ड शताब्दी पदक लिन हच्किए । 

नरेन्द्रले थुप्रै हास्यास्पद पगरी बाँडिरहेकै छन् । कति दुनियाँलाई थाहा छ, कतिचाहिँ गुपचुपमै छन् । केही वर्षअघि मात्र नरेन्द्रले वानीरा गिरिलाई ‘विश्व नारी रत्न’ पगरी गुथाएर रथयात्रा गराए । कमलमणि दीक्षितलाई ‘आधुनिक मोतीराम’ दिए भने मदनमणि दीक्षितलाई ‘अक्षर शिरोमणि’ । यसैगरी, मोदनाथ प्रश्रितलाई ‘महाकवि’, उषा शेरचनलाई ‘मुक्तक साम्राज्ञी’ मदनदास श्रेष्ठलाई ‘नाट्यभूषण’ आदि–इत्यादि पगरी पनि उनैले दिएका हुन् । आखिर किन बाँड्छन् त उनीहरू पदवी ?

“मोती मण्डलीको सिको गरेर नरेन्द्रले समाट्, साम्राज्ञी, श्री, पुरुष, शिरोमणि आदि पदवी बाँड्ने लाइसेन्स लिएजस्तो गरेका छन्,” साहित्यकार पुष्कर लोहनीको टिप्पणी छ, “तर, उनको पदवी, पगरी, सम्मान र पुरस्कार पैसावाललाई मात्रै हो ।” लोहनीको प्रश्न छ– उनको संस्थालाई त्यो अधिकार सरकारले दिएको छ कि छैन ? त्यो निर्णय गर्दा सरकारको प्रतिनिधि बसेको छ कि छैन ?

भाषा–साहित्य–लेखनका क्षेत्रमा पदवीको लामै इतिहास छ । मोतीराम भट्टले रामायणकार भानुभक्त आचार्यलाई मरणोपरान्त ‘आदिकवि’ को पदवी दिए भने आफ्नै मण्डलीका सदस्य राजीवलोचन जोशीलाई ‘कवि शिरोमणि’ । मोतीरामले नै भानुभक्तलाई आदिकवि भनी चिनाएको वर्षौंपछि नेपाली साहित्य सम्मेलनले दार्जीलिङमा भानुभक्तको सालिक अनावरण गर्दा राणा प्रधानमन्त्री जुद्धशमशेरले ‘यस्ता प्रतिभासम्पन्न कविलाई आदिकवि मानिदिए हुन्छ’ भनेर राजकीय मोहर लगाइदिए । अल्पायु पाएका मोतीराम ‘युवक कवि’का साथै राष्ट्रिय विभूतिभित्रै परे ।

तत्कालीन प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेरले ‘सिंहदरबार’को कवितामा बयान गरेलगत्तै शम्भुप्रसाद ढुंगेललाई ‘आशुकवि’को पगरी गुथाएका थिए । ०११ मा सार्वजनिक रथयात्रा गरिएका लेखनाथ पौड्यालले राजा त्रिभुवनबाट ‘कविशिरोमणि’ पदवी पाएका थिए । कांग्रेसको सरकारका बेलामा पदवी पाएकाले उनको आलोचना पनि भयो । इतिहासकार महेशराज पन्तका अनुसार त्यसअघि प्रथम राणा प्रधानमन्त्री जंगबहादुरले नेपाल–भोट युद्धताका काव्य रचेका कारण विद्यानाथ (थर पत्ता नलागेको)लाई ‘कवि शिरोमणि’ दिइसकेका थिए । राणाकालमै माइला गुरुज्यू हेमराज शर्मा र कुलचन्द्र गौतमले पनि ‘विद्वत् शिरोमणि’ पाएका थिए ।

राजा महेन्द्रको पालामा पनि राणाकालीन धङधङी कायमै रह्यो । राजाकै निगाहमा सिद्धिचरण श्रेष्ठले ‘युगकवि’, धर्मराज थापाले ‘जनकविकेशरी’ र नेपाल भाषाका कवि चित्तधर ‘हृदय’ले ‘कविकेशरी’ पदवी पाए । समयको खेल कस्तो भने महेन्द्रले चित्तधरलाई दुई सय रुपियाँ र मासिक भत्तासहित ‘कविकेशरी’को दर्जा दिए । ०६२/६३ को आन्दोलनपछि कालीमाटीमा रहेको राजा महेन्द्रको सालिक हटाइएपछि चित्तधरको सालिक विराजमान छ । कविले त्यस्तो सुरम्य कल्पना सायदै गरेका थिए ।
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा महाकवि–महाकवि भन्दाभन्दै महाकवि भए । उनलाई कहिल्यै सरकारले अनुमोदन गर्नुपरेन । उनको ‘महाकवि’ पदवी जनताको सिंहासनमै सुरक्षित छ । ८५ वर्ष पुगेको अवसरमा ११ असोज ०६० मा ‘राष्ट्रकवि’को पदवी पाएका घिमिरे आफूलाई राजाले पदवी दिएको आक्षेप लाग्दा त्यतिका साहित्यकारहरूको आवाज र देशका प्रधानमन्त्रीको इज्जत ख्याल नगरिएको ठान्छन् । भन्छन्, “सरकारले दिने पदवीको बेग्लै प्रक्रिया हुन्छ । सरकारले दिने पदवी पहिले संसद्मा पास गर्नुपर्छ, सम्बन्धित कविलाई भत्ता पनि दिनुपर्छ ।”

इतिहासकार पन्त सम्राट् र शिरोमणि लेखन क्षेत्रमा सस्तो हुन थालेको टिप्पणी गर्छन् । उनका अनुसार सरकारले बाबुराम आचार्यलाई ‘इतिहास शिरोमणि’ र यज्ञराज शर्मालाई ‘संगीत शिरोमणि’ दियो । पछि जनस्तरमा हरिराम जोशीले ‘संस्कृति शिरोमणि’ पाए । बालकृष्ण समले ‘नाट्य सम्राट्’ र नारायणगोपालले ‘स्वर सम्राट्’ पाए । त्यसरी पदवी दिँदा व्याकरणको समेत ख्याल गरिएन ।
“इतिहासकारको पो शिरोमणि हुन्छ, इतिहासको पनि शिरोमणि हुन्छ र ? नाट्यको पनि सम्राट् हुन्छ र ? नाटककारको सम्राट् पो होला,” पन्त भन्छन्, “हामी साहित्य सम्मेलन भन्छौँ । तर, हुनुपर्ने साहित्यिक सम्मेलन हो । हामी कवि सम्मेलन भन्छौँ, कविता सम्मेलन त भन्दैनौँ ।” संशोधन–मण्डलले आचार्यलाई ‘ऐतिहासिक शिरोमणि’ र ईश्वर बरालले ‘इतिहासज्ञ शिरोमणि’ लेख्दै आएका छन् ।

बेलायतमा ‘पोएट लरेट’ (श्रेष्ठ कवि) दिने चलन छ । त्यसको समकक्ष कवि शिरोमणि हुन्छ नेपालमा । कवि शिरोमणि दिइसकेका हुनाले घिमिरेलाई ‘राष्ट्रकवि’ दिइएको हुन सक्ने उनको अनुमान छ । तर, राष्ट्रकविको गरिमा घिमिरेले धान्न नसकेको पन्तको धारणा छ । “१० हजार पुरस्कार खान पनि दौडेका छन्, १० लाख खान पनि दौडेका छन्,” उनी भन्छन्, “अध्ययनको कमी भएपछि सामान्य कुरा पनि महान् लाग्छ । पढाइ भएको भए साहित्यमा मात्रै नभएर देशमै यस्तो अवस्था आउँथेन ।” 

छिमेकी देश भारतमा समेत सम्राट् या शिरोमणि दिने चलन छैन । “प्रेमचन्दजस्तो उपन्यासकारलाई पनि सम्राट् भनिएको छैन । मिर्जा गालिबलाई शिरोमणि भनिएको छैन,” बनारसको पुरानो पत्रिका उदयका सम्पादक दुर्गाप्रसाद श्रेष्ठ टिप्पणी गर्छन्, “नेपाली साहित्यमा अनावश्यक फुक्र्याउने प्रवृत्ति छ । लेखनाथ, देवकोटा या सिद्धिचरणलाई पनि सम्राट् भन्न मिल्दैन । उनीहरू आ–आफ्ना ठाउँमा महान् छन् ।” सम्पादक श्रेष्ठ त कतिसम्म भन्छन् भने आफूलाई चित्त बुझ्यो भन्दैमा ‘सम्पादक शिरोमणि’, ‘प्रकाशक शिरोमणि’ या ‘पाठक शिरोमणि’ दिन मिल्छ ? त्यस्तै जतिसुकै ठूलो लेखक भए पनि सम्राट् भन्न मिल्दैन । देशमा सम्राट् नचाहिने, साहित्यचाहिँ सम्राट् नभए नचल्ने ? 

पुरा पढ्नुहोस्

राजनीतिको मियोमा घुमेको सामाजिक उपन्यास

रमण घिमिरे, माघ २६, २०७४

राजनीतिका झन्डै चार युगका कथा भनिएको छ, उपन्यास \'अविजित\'मा ।
पुरा पढ्नुहोस्

शब्दको गणराज्यबाट

रमेश केसी, माघ २५, २०७४

मेरो मस्तिष्क जोगीको झोलाजस्तो छ । अलिकति साहित्य, अध्यात्म, दर्शन र राजनीतिले भरिएको छ । विविध खाले सन्दर्भ र सूचनाहरूले भरिएको छ । म कुनै एक विषयमा विशिष्ट ज्ञाता हुन सकिनँ ।
पुरा पढ्नुहोस्

गुरुङ संगीतको सेरोफेरो

गुरुङ सुशान्त, माघ २४, २०७४

मोइजालाले लमजुङको गिलुङ गाउँलाई मुख्य क्षेत्र बनाएर जनजाति संगीतशास्त्रको आधारमा यो पुस्तक लेखेका हुन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

सत्यजीतको उचाइ

राजेन्द्र पराजुली, माघ २२, २०७४

रायका कतिपय कथामा ‘सस्पेन्स’ भेटिन्छ । एउटा चलचित्र निर्देशकले ‘दर्शकलाई सिनेमाको अन्तिम दृश्यसम्म टिकाइराख्न’ सस्पेन्सको सहारा लिनु अन्यथा होइन ।
पुरा पढ्नुहोस्

भाङबारी एक्सप्रेस

देवेन्द्र भट्टराई, माघ २१, २०७४

लेखान्त भनौँ कि संयोग, पछि गएर त्यही लाखमान मेरो निकटवर्ती दोस्त बन्यो । भाङबारी हुँदै हाई स्कुलसम्मै को फस्ट, को सेकेन्डको ख्याल हुनै छाड्यो ।
पुरा पढ्नुहोस्

कमाउने काइदा

राजकुमार बानियाँ, माघ १८, २०७४

साहित्यका लागि आफ्नै नाम, पैसाका लागि छद्म नाम
पुरा पढ्नुहोस्

यारका अनुहारहरु

दिपेश नेपाल, माघ १४, २०७४

मान्छेका द्वैध चरित्र, करुणा, कुण्ठा आदि अनेक मानवजातिले धारण गरेका विशेषणहरू जीवनमा प्रत्यक्ष रुपान्तरण हुँदा यसका प्रतिक्रियाहरूमा लेखक परेका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

अनुभूति: जिरो पर्सन्यालिटी

मनु मन्जिल, माघ १०, २०७४

हामी जीवनभर कसै न कसैलाई, केही न केहीलाई त पर्खिरहेकै छौँ । तर, अपरेसन थिएटरमा पसे का आफ्ना सन्तान पर्खिबस्ने बाबु–आमालाई थाहा हुन्छ कि पर्खनु कति कष्टकर छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

चित्रमान्डू

राजकुमार बानियाँ, माघ ५, २०७४

नेपाली चित्रकलामा आशलाग्दो चहलपहल
पुरा पढ्नुहोस्