साहित्य

निर्मल वर्माको डायरी

कुमार नगरकोटी, वैशाख ९, २०७५

म कहिले जन्मेँ र कहिले मरेँ भन्ने कुरा गुलजार सा’बलाई थाहा होला । मैले त बिर्सिसकेको छु । साहित्यमा हामीले चलाएको ‘नयी कहानी’ आन्दोलनका सबै साथीहरू अब त मझैँ दिवंगत भइसकेका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

[तीन किताब] प्रिय फेन्टासी

सञ्जीव उप्रेती, वैशाख ५, २०७५

संसार चिम्पान्जी (एप्स)ले चलाइरहेका छन् । सेवकका रूपमा खटिएको छ, मानव जाति । घरेलु कामदार मानव, चिडियाखानामा मानव । चिम्पान्जीलाई के लाग्छ भने मानव जाति असभ्य छ । न बोल्न आउँछ, न लेख्न । तर, मानव जातिको संरक्षण जरुरी छ किनभने चिम्पान्जीको आदिपुर्खा मानव हो । भोलि मानव जाति विलुप्त हुँदै गयो भने हाम्रो घरको काम कसले गरिदिने ? डोमेस्टिक हेल्प कसले गर्ने ?

यसरी संसारलाई उलटपुलट गरिएको छ, विल सेल्फको उपन्यास ग्रेट एप्समा । फेन्टासीको संसार छ, यसमा । हामीकहाँ सामाजिक यथार्थवादी धारा चल्तीमा छ । त्यसको आफैँमा नोक्सान छैन । मनोवैज्ञानिक यथार्थवादलाई लिएर बीपी कोइरालाहरूले पनि राम्रा किताब लेखे । कहिलेकाहीँ यथार्थवादले गर्न नसक्ने कति काम फेन्टासीले गर्दो रहेछ । फेन्टासी मेरो प्रिय जानरा हो ।  

हाम्रो विश्वदृष्टि मानवकेन्द्रित छ अर्थात् परिवार, समाज, राष्ट्रियता, विश्वव्यापीकरण, पर्यावरणबारेका सबैजसो धारणा त्यसकै परिणति हुन् । त्यसको केन्द्रबाट मानवलाई हटाएर चिम्पान्जी या कागलाई राख्नेबित्तिकै संसार बेग्लै देखिन सक्छ । अलग दृष्टिकोण तयार हुन सक्छ । सांस्कृतिक मूल्य–पद्धतिमा उलटपुलट गरेपछि समाज या पृथ्वीको भविष्य के होला ? यस्ता उपन्यास पढ्दा भविष्यको रूपरेखा र आकारबारे बुझ्न अलि सजिलो हुन्छ ।

म प्राय: अफबिट किताब नै खोज्छु, लेखकले सजिलो बनाएर पस्केको भन्दा सक्रिय पठन हुने खालका किताब । पुरस्कार पाएका आधारमा पढ्दिनँ । मेरो सिफारिसमा अर्चना (थापा) पढ्छिन्, उनको सिफारिसमा म । न्युयोर्क टाइम्सका रिभ्यु र प्रोजेक्टका आधारमा पनि किताब पढ्छु ।

म कहिलेकाहीँ पुराना किताब पनि दोहोर्‍याइरहेको हुन्छु । जस्तो  : राचेल एडम्स र डेभिड सभरनद्वारा सम्पादित द मस्कुलिनिटी स्टडिज रिडर । अहिलेसम्मका सामाजिक मूल्य पुरुषले नै बनाएको हो । किनभने, सत्तामा पुरुष नै थियो र छ । वैकल्पिक या फरक मूल्य भएको भए समाज कस्तो हुन्थ्यो होला ? थुप्रै लेखकका निबन्ध समेटिएको यो किताबले सोच्न बाध्य बनाउँछ ।  

पुंसत्वको कर्मकाण्डसँग जोडिएको छ, वीरताको इतिहास । अर्थात्, दंगली मानसिकता । युद्ध गर्नैपर्ने, जित्नैपर्ने, नाम चम्काउनैपर्ने । सिपाही त लडाइँमा मरिहाल्थ्यो, राजाको नाम चम्किन्थ्यो । विरोधीलाई मात्र नभएर प्रकृतिलाई समेत जित्नैपर्ने । हिमाल चढेर देशको झन्डा गाड्नुपर्ने । जनावर, चिम्पान्जी या चरालाई त्यसको के मतलब ? सांस्कृतिक मूल्य नै फरक भयो भने संसारको स्वरूप कस्तो होला ? मेरो आगामी उपन्यास हाँसको कथाको केन्द्रमा पनि नन–ह्युमन नै छ ।

यस वर्ष आएका नेपाली नारी लेखकका थुप्रै आख्यानले मलाई पर्खिरहेका छन् । अनुकूल हुनासाथ म पढ्छु । निभा शाहको कवितासंग्रह मनसरा हालसालै पढेँ । पहिलो कविता ‘ मनसरा’ खुब मन पर्‍यो । त्यसमा ‘रेभुल्यसनरी फ्लेबर’ छ । निभा आपैँm गुरिल्ला भएर हिँडेकाले ‘अथेन्टिक साउन्ड’ आउँछ । उनी कवितामा क्रान्तिलाई महिमामण्डित गर्छिन् ।

उनका कवितामा माक्र्सवादी–नारीवादी दृष्टिकोण पनि आउँछ । एकातिर वर्ग–संघर्षको कुरा छ भने अर्कातिर महिलाको विषय । अर्को नारीवादी कविता रहेछ, ‘छिनाल’ । नारीको देहलाई समाज र बजारले वस्तुजस्तो बनाएको आक्रोश छ त्यसमा । अन्यमा पनि सर्वहाराको सत्ताका लागि लडेका नेताहरू आफैँ सुकिला–मुकिला भएपछि क्रान्तिप्रति मोहभंग भएको अभिव्यक्ति छ । बुधनी, रामसाइँली, बसुधा, पातली, डुम्नी, बुधवा, आइते तामाङ आदि गाउँघरदेखि सहरका सबाल्टर्न स्पेसमा भेट्न सकिने पात्रलाई लिएर कविता लेखिएका छन् । हल्का स्ट्रोक चलाइएका तर सलल्ल बगेका कविता ।

एकै समय म दुइटा किताब मात्रै पढ्न सक्छु । एउटा फिक्सन, अर्को ननफिक्सन । तर, दुइटै फिक्सन  पढ्न सक्दिनँ । किनभने, एकखाले पात्र, घटना, शैली र संरचना भएको संसारलाई अधूरै छाडेर अर्कोमा पस्दा अलि डिस्टर्ब हुन्छ ।

म केटाकेटीमा स्कुल गइनँ । मेरा दाजुभाइ, दिदीबहिनी पनि थिएनन् । त्यसैले मेरा साथी नै किताब भए । साथी नहुँदा कस्तो हुन्छ ? किताब नहुँदा मलाई त्यस्तै होला । किताबको विकल्पमा कागज दिए आख्यान लेखेर बस्छु । टीभी भए क्रिकेट हेर्छु । बाइक दिए घुम्न निस्कन्छु । शब्दसँग टाढै राख्ने हो भने हार्मोनियम त चाहियो ता कि म गीतको अभ्यास गर्न सकूँ ।

पुरा पढ्नुहोस्

मुमा र म

माया ठकुरी , वैशाख ५, २०७५

म सानै छँदा छिमेकी समकालीन बालबालिकाहरू स्कुल गएको देख्दा मलाई पनि सुकिलो लुगा लगाएर, झोलामा किताब, कापी, पाटी, खरी बोकेर उनीहरूसँगै जान मन लाग्थ्यो । मुमालाई ‘मलाई पनि स्कुल पढ्न मन छ । स्कुल पठाइदिनूस् न’ भनेर दिनदिनै पिरोल्थेँ ।
पुरा पढ्नुहोस्

वर्षका १० गैरआख्यान

नेपाल संवाददाता , चैत्र २६, २०७४

वर्षका १० गैरआख्यान
पुरा पढ्नुहोस्

डीपी भण्डारीको वेडिङ कार्ड

कुमार नगरकोटी, चैत्र २५, २०७४

के यो त्यही मान्छे हो, जो हिटलरले नरसंहार गर्दा पुतलीहरू समाउँदै वन, उप–वन डुलिहिँड्थ्यो । के यो त्यही प्रोफेसर हो, जो आफूलाई प्रज्ञावान्, विद्वान् र चरित्रवान् नभई गोठालो ठान्थ्यो ∕ एकताका साप्ताहिक लेखमार्फत सहरका युवतीको सेक्सी मनभित्र राज गथ्र्यो ?
पुरा पढ्नुहोस्

[तीन किताब] फिक्सन र ननफिक्सन २०–२०

नेपाल संवाददाता , चैत्र २१, २०७४

आख्यान र गैरआख्यान दुवैमा मेरो रुचि छ । १९–२० होइन, बरु २०–२० नै ।
पुरा पढ्नुहोस्

[अभिमत] लेख्न छाडेर सन्न्यासतिर ?

अभि सुवेदी, चैत्र २१, २०७४

खगेन्द्र संग्रौलाले बिसाउँदैमा, उनले घोषणा गर्दैमा उनको जीवनमुखी लेखनको काल नापिँदैन । उनका कथानकका पात्रहरू, निजात्मक निबन्ध र संस्मरणहरूमा उनको त्यही जीवनमुखी लेखन–सामथ्र्य देख्न सकिन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

त्यो मुरली फुट्यो

ध्रुवचन्द्र गौतम, चैत्र १४, २०७४

भीम दाइ मेरो दृष्टिमा एक महान् कलाकार हो, जो सधैँ कलामा सक्रिय भएर बस्यो । सितिमिति अरूले छुन नसक्ने उचाइ छोयो, आफूलाई सांगीतिक इतिहासमा छुटाउनै नसक्ने गरी उभ्यायो, देशलाई आफ्नो अतुल यो गदानसहित ।
पुरा पढ्नुहोस्

[तीन किताब] हामी त पढ्यो, पढ्यो बिर्सियो

नेपाल संवाददाता , चैत्र १३, २०७४

हामी धेरै पढ्छौँ, बिर्सिन्छौँ पनि । थोरै पढ्नेले सधैँ सम्झिने रहेछन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

प्रिय नीर, एकला चलो रे

कुमार नगरकोटी, चैत्र ११, २०७४

सहरमा सेलिब्रिटीहरूको बिगबिगी छ । तिमी भने अचेल मौन, अलुफ र चुपचाप छौ । पत्रिका, टेलिभिजन र फिल्महरूको संसारदेखि पनि टाढा कतै एकान्तवासमा छौ ।
पुरा पढ्नुहोस्