स्मरण

यसरी राखियो काठमाडौँ

हरिराम जोशी, असार २६, २०७६

प्रसिद्ध सम्पदा काष्ठमण्डपको नामकरणबारे इतिहासकारबीच खासै विवाद छैन । तर काष्ठमण्डपबाटै हालको राजधानी सहर काठमाडौँको नाम राखिएको समय सन्दर्भबारे इतिहासकार तथा विभिन्न कालखण्डका वंशावलीले यसको आधार प्रस्ट्याउन सकेका छैनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

गुठीको जन्म र विवाद

हरिराम जोशी, असार २०, २०७६

संस्कृतमा गोष्ठीको अपभ्रंश भई चलनचल्तीको भाषामा गुठी भएको हो समाज, संस्कृति, राजनीति, अर्थ, धर्म, दर्शन आदिबारे छलफल चलाउने व्यवस्था नै गोष्ठी/गुठी हो नेपालमा गुठी परम्परा सुरु भएको झन्डै १३ सय वर्ष पुरानो संवत् ५२६ को लेलेको अभिलेखमा उल्लेख अभिलेखअनुसार नेपालमा वरित्र (बाजा बजाउने), पानीय (पानी व्यवस्था), इन्द्र गुठी (इन्द्रजात्रा चलाउने) गुठीलगायत २४ भन्दा बढी गुठी प्रचलनमा छन्

गुठी विवादमा पहिलोपल्ट तानिएका थिए, रणबहादुर शाह विसं १८६२ मा उनले राजकोष बढाउन विभिन्न देवीदेवताका सुनचाँदीका मूर्ति, मन्दिरको अचल सम्पत्ति/गुठी जग्गा बेचेकैले त्यसलाई बासठ्ठीहरण पर्व भनिएको हो रणबहादुर शाहको यस्तो कृत्यविरुद्ध उबेला पनि काठमाडौँबासी विरोधमा उत्रिएका थिए राजकोषको कब्जामा पुगेका सबै सम्पत्ति पछि फिर्ता गर्न रणबहादुर बाध्य भएका थिए रणबहादुरले जनप्रतिरोध सामना गर्न नसकेपछि हरण गरेका सबै मठमन्दिरका सम्पत्ति फिर्ता गरेकैले छूट गुठी भन्न थालिएको हो

गुठीको लफडा राजा महेन्द्र शासनकालमा पनि भयो ०१९ को संविधान कार्यान्वयनमा गएसँगै महेन्द्रले गुठी बन्दोबस्त अड्डा पुनर्गठन गरी ०२१ मा गुठी संस्थान स्थापना गरे गुठी संस्थान खडा भएसँगै पशुपतिनाथ, स्वयम्भूनाथ, जानकी मन्दिर, स्वर्गद्वारी, मच्छिन्द्रनाथलगायत देवस्थल यसअन्तर्गत चल्न थाले मन्दिरबाट हुने आम्दानीमा शासकहरुले आँखा लगाए अवैध रुपमा चलअचल सम्पक्ति बित्री गरिने क्रम बढ्यो गुठी संस्थानकै कारण मठमन्दिर सञ्चालनका लागि सरकारको मुख ताक्नुपर्ने अवस्था आयो

राजगुठी (हाल सरकारी) निजी गुठीमा सर्वसाधारणको योगदान बरोबरी हुन्छ दानबाट चल्ने मठमन्दिरमा सर्वसाधारणले पनि सहयोग दिने गरेका हुन्छन् भगवान्का नाममा दान गरिएको सम्पत्ति सरकारीकरण हुनै सक्दैन भन्ने आवाज हरेक आन्दोलनमा मुखरित भएको पाइन्छ निजी गुठी पनि सहयोगी दाताबाटै सञ्चालन भइरहेका हुन्छन् सर्वसाधारणले धार्मिकोत्सव सञ्चालनमा सघाउन दान गरेका नगद, जिन्सी, जग्गा सरकारी कब्जा (गुठी संस्थान) मा लगिएसँगै मन्दिर चलाउने नाममा राज्यले देवस्थलमा विकास समिति, कोषजस्ता निकाय गठन गर्यो ती निकायमा नियुक्त गरेर पठाएकाआफ्नाप्रतिनिधि मन्दिरका केही पूजारीको लोभलालचकै कारण सर्वसाधारणले भगवान्का नाममा दान गरिएका हजारौँ बिघा जमिन सरकारी संरक्षणमै बेचिन पुगे

गुठी संस्थान खोल्नुअघि उपत्यकामा नेवार गुठीबाटै जात्रा/पर्व चल्दै आएका थिए गुठी सञ्चालनमा अधिकांश नेवार जातिकै हात माथि थियो व्यक्तिव्यक्तिले दिएर चल्ने मठमन्दिरको सम्पत्तिमा सरकारको पूर्णाधिकार हुँदैन मन्दिर सञ्चालनमा सहज होस् भनेरै सयौँ वर्ष पहिलेदेखि दाताहरुले दुई/चार रोपनी जग्गा राखेर गुठी बनाएका हुन्, जुन सरकारको अधीनमै हुँदैन निजी सम्पत्तिलाई सरकारीकरण गर्ने कदमस्वरुप नै अहिले जनता प्रतिरोधमा उत्रिएका हुन्

निजी गुठी परिवार, व्यक्ति, समाज, गाउँटोल मिलेर बनाइएको हुन्छ निजी गुठी सरकारले आफूमातहत लियो भने भोलि निजी सम्पत्ति पनि सरकारले खोस्छ भन्ने त्रासमा सर्वसाधारण छन्

पाटनमा ०४४ तिर महालक्ष्मी गुठी स्थापना गरेका थियौँ, तेजनन्दन जोशीले गुठीमा व्यक्तिगत रुपमा प्राप्त सहयोग बैंकमा राखेर त्यसबापत आउने ब्याजबाट वर्षमा एक पटक भोजभतेर पूजाआजा गर्ने चलन अद्यापि यस्तो सम्पत्तिलाई पनि सरकारले आफ्नो मातहत ल्याउन प्रयास गरेपछि विरोध हुने नै भयो

त्यसो कम्युन व्यवस्थाको प्रारम्भिक रुप हो, गुठी परम्परा कम्युनमा सबैले काम गरेपछि माम खाने अवस्था हुन्छ गुठीको सदस्यता लिएपछि त्यहाँ दान गरेकाहरु कोही करोडपति, कोही लखपति, कोही हजारपति कोही सामान्य अवस्थाका भए पनि एउटै मञ्चमा रहेर छलफल चल्छ त्यहाँ ठूलोसानोको भेदभाव हुँदैन सबैले खाने भोज एकै प्रकारको हुन्छ, दानअनुसार तलमाथि हुँदैन

मठमन्दिरको आम्दानी स्रोत गुठी संस्थानमा दाखिला गर्नैपर्ने अनिवार्य व्यवस्थाका कारण काठमाडौँका कैयौँ जात्रा/पर्व मासिन पुगे सबै देवस्थल सञ्चालनका लागि गुठी संस्थानसँग सहयोग माग्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भएपछि महिनासम्म चल्ने कार्तिके नाच बन्द अवस्थामा खड्ग जात्रा बन्दै भयो मंगलबजार कृष्णमन्दिर पछाडिको घोडेजात्रा पनि बन्द भयो संस्थानले जात्रा/पर्व चलाउन माग गरिएको रकम न्यून दिने हुँदा जनताको धार्मिक आस्थामाथि प्रहार भइरहेको

गुठी जग्गा नासिनुको अर्को कारणचाहिँ सरकारले नै ल्याएको भूमिसुधार ऐन हो मोहियानी हकका कारण गुठी जग्गा जोतभोग गर्नेहरु जमिनका मालिक हुन पुगे गुठीको सम्पत्तिमा आँखा लगाए हकभोगबापत प्राप्त जमिन बिक्री गरेपछि गुठी सम्पत्ति नासिए शासकले धार्मिक/सांस्कृतिक आस्थामा दक्खल दिँदा जनता प्रतिरोधमा उत्रिने चलन नेपालमा मात्र नभएर संसारभरि नै

 प्रस्तुति : गोकुल अर्याल

पुरा पढ्नुहोस्

राज्यकै संरक्षणमा सखाप सम्पदा

हरिराम जोशी, असार १२, २०७६

लिच्छवि तथा मल्लकालीन राजा–महाराजाले काठमाडौँ उपत्यकामा थुप्रै मठमन्दिर, पुरातात्विक सम्पदा स्थापना गरे ।
पुरा पढ्नुहोस्

कम्युनिस्ट फैलाउने निरञ्जनगोविन्द

हरिराम जोशी, असार ४, २०७६

१६ वैशाख ००४ मा काठमाडौँ, पोखरा, विराटनगर, वीरगन्जलगायतका सहरमा क्रान्तिको बिगुल फुकियो । वीरगन्जमा निरञ्जनगोविन्द वैद्यको नेतृत्वमा इन्कलाबको नारा लाग्यो ।
पुरा पढ्नुहोस्

नेवारले यसरी छाडे उपत्यका

हरिराम जोशी, जेष्ठ २९, २०७६

नेवार समुदाय व्यापार विस्तारका क्रममा नेपालका सबैजसो क्षेत्र पुगे पनि राजा रणबहादुर शाहका पालामा देश नै छाडेर भाग्नुपरेको थियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

कम्युनिस्ट किल्लामा पानी हडताल

हरिराम जोशी, जेष्ठ २२, २०७६

जनमतसंग्रहमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीले भाग लिए पनि सरकारलाई असहयोग गर्ने रणनीति अख्तियार गरेको थियो । त्यसैकारण सुवहाल क्षेत्रका बासिन्दाले निर्वाचनका बेला पानी पनि खान दिएनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

प्रजातन्त्रका लागि हरेराम समूह

हरिराम जोशी, जेष्ठ १६, २०७६

००४ अघिका सबैजसो राजनीतिक आन्दोलन आए, गए । राजनीतिक उद्देश्य प्राप्तिमा सफल भएनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

कोड नम्बर गरुड–मयूर

हरिराम जोशी, जेष्ठ १०, २०७६

मध्यमाञ्चल राप्ती, भेरी, कर्णालीका १५ जिल्ला तथा सुदूरपश्चिमाञ्चल सेती, महाकालीका ९ जिल्ला भ्रमणका क्रममा राजा वीरेन्द्रले ५२ दिनसम्म सुर्खेतलाई मुकाम बनाए ।
पुरा पढ्नुहोस्

इतिहासकारको झैझगडा

हरिराम जोशी, जेष्ठ ३, २०७६

सं ०१७ देखि इतिहास तथा धर्मसंस्कृतिबारे ३० जति पुस्तक लेखियो । ती पुस्तकमा मैले नेपालको इतिहासलाई सूक्ष्म रुपमा केलाउने प्रयास गरेँ ।
पुरा पढ्नुहोस्

यसरी घुसाइयो हिन्दु राष्ट्र

हरिराम जोशी, वैशाख २७, २०७६

एकीकृत नेपालका राजा पृथ्वीनारायण शाह (१८२५–१८३१) देखि सुरु शाहवंशले महेन्द्रीय शासनकाल (२०११–२०२८) सम्म आइपुग्दा मात्र नेपाल हिन्दु अधिराज्य घोषणा भयो ।
पुरा पढ्नुहोस्

'यी मूर्तिहरू पास गर्नुपर्‍यो’

हरिराम जोशी, वैशाख २०, २०७६

निजामती सेवामा पहिलो पटक नेपाल म्युजियम छाउनीमा हाकिम (किपर) मा खटिएँ, ०२३ तिर ।
पुरा पढ्नुहोस्