नपाएको कि नखेलेको ?

नेपाल संवाददाता

अनु शाह अभिनीत डेढ दर्जन फिल्म रिलिज भए तर कुनैले कमाल मच्चाउन सकेनन् । डेब्यु फिल्म द युगदेखि युगसम्म, मिलाप, नागरिक, आई एम इन लभ, बाजीगर आदि आदि । नयाँ नायिकाको घुइँचो अनि लगातारको असफलता, यी दुई कारण हुन्, जसले उनको फिल्ममा चम्कने सपना पूरा हुन दिएन । अर्कोतिर उनको अभिनय कौशल रुचाउनेको पनि सधैँ खडेरी पर््यो । 

फलतः म्युजिक भिडियोमा सीमित हुन थालिन् । तीतो यथार्थ यही हो तर यसको स्वीकारोक्ति उनमा देखिन्न । बरु, म्युजिक भिडियोमा कम समयमा बढी कमाइ हुने भएकाले फिल्मबाट टाढिँदै गएको गफ हाँक्छिन् । सुरुमा फिल्मका लागि मरिहत्ते गर्ने अनि नपाएपछि यस्तो फुइँ लडाउने । क्या काइदा ! यो त फ्याउरोले अंगुर टिप्न नसकेपछि अमिलो छ भन्दै तर्किएको कथा जस्तो भएन र ?

पुरा पढ्नुहोस्

सीमापारिकी साया

नेपाल संवाददाता
युवापुस्ताले औधि रुचाएको उपन्यास हो, समर लभ । सुबिन भट्टराई लिखित यही उपन्यासमा फिल्म बनाउन लागिपरेका छन्, मुस्कान ढकाल । जब समर लभ फिल्मको घोषणा गरियो, उपन्यासकी मुख्य पात्र सायाको भूमिकामा को देखिन्छिन् भन्ने सवालले धेरै चर्चा बटुल्यो ।
पुरा पढ्नुहोस्

हरिया अब भिलेन

नेपाल संवाददाता
रेशम फिलिलीको हाइप र हरिया बनेका कामेश्वर चौरासियाको वाहवाही हेर्दा लाग्थ्यो, अब कामेश्वरलाई फिल्मको ओइरो लाग्नेछ । आधा दर्जन फिल्ममा चट्नी भूमिकामा काम गरेपछि उनले रेशम फिलिलीमा मुख्य भूमिका पाएका थिए, त्यसमाथि यही फिल्मले बक्स अफिसमा रेकर्ड राख्यो ।
पुरा पढ्नुहोस्

फुर्ति फ्लप हिरोइनको

नेपाल संवाददाता
चलेका कलाकारको घुर्की र घमन्ड सहेर भए पनि फिल्म खेलाउन निर्माता/निर्देशक बाध्य हुन्छन् तर फ्लप फिल्मको ओइरो लगाएकी हिरोइनले पनि यस्तै व्यवहार देखाउँदा चाहिँ उदेक लाग्दो रहेछ । नपत्याए नीता ढुंगानालाई हेर्नूस् ।
पुरा पढ्नुहोस्

पुराना तस्बिर संकलक सुनील उलकलाई १२ प्रश्न

मनबहादुर बस्नेत
नेपालकै पहिलो फोटोग्राफर दीर्घमान चित्रकारले विसं १९८१ मा खिचेको तस्बिर छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

रविन्द्र मानन्धर
बिजुलीको लोडसेडिङ हटे पनि कर्मचारीको बानी नसुध्रिएसम्म पानीमा लोडसेडिङ भइरहनेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

[झटारो] खुसीको कुरा

लक्ष्मण गाम्नागे
छिमेकी आफूभन्दा दु:खी हुनु हाम्रा लागि कम्ती खुसीको कुरा हो त ! यस खुसीको असर पनि मूल्यांकनमा थपिएपछि आगौँ हाम्रो खुसी अझै माथि पुग्ने निश्चित छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

[फिल्म] कङ: स्कल आइल्यान्ड– दानवताभित्रको मानवता

गोकर्ण गौतम
दानव मूल पात्र भए पनि क्लाइमेक्समा दर्शकको आँखा रसाउन सक्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

तक गाउँ : राजा–रानीदेखि माओवादीसम्म

सुरविन्द्रकुमार पुन
चार सय घरधुरी रहेको यस गाउँका घरहरु ढुंगा, माटो र काठले बनेका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

समसामयिक

पीएचडी–कमेडी

राजकुमार बानियाँ

‘नेपाली उपन्यासमा बालमनोविज्ञानको प्रयोग’ शीर्षकमा ०६१ मा विद्यावारिधि (पीएचडी) गरेका राम पौडेल प्राज्ञिक कार्यमा कतै देखिन्नन् । (त्रिवि) नेपाली केन्द्रीय विभागबाट पीएचडी उपाधि लिएका प्राध्यापक नेपाली साहित्यका लेखकलाई चिन्दैनन् । खासमा त्रिभुवन विश्वविद्यालयको नेपाली केन्द्रीय विभाग नेपाली साहित्यको अक्सफोर्ड, क्याम्ब्रिज या हार्वर्ड नै मानिनुपर्ने हो । ४३ वर्षे अवधिमा विभागमार्फत त्रिविको मानविकी तथा समाजशास्त्र संकायले झन्डै १ सय ३० जनालाई पीएचडी उपाधि दिइसकेको छ । तिनले आफ्नो नामअगाडि डाक्टर फुर्को मात्र गाँसेका छैनन्, प्राध्यापकको पगरी पनि थपेका छन् । 

त्रिविको मानविकी संकायले साउन र माघ सत्रमा पीएचडीका निम्ति आवेदन माग गर्छ । तीमध्ये बर्सेनि १० जनाजतिले नेपाली विषयमा पीएचडी उपाधि पाउँछन् । त्यसको खबर छापिदिन डिन कार्यालयको पत्र लिएर पीएचडीधारी नै गोरखापत्र धाउँछन् । र, उसै दिन फेसबुक प्रोफाइलमा नामअघि थप्छन्, डा । अलि चल्तापुर्जा रहेछ भने त केही दिनसम्म बधाई विज्ञापनको लहरै चल्छ । 

पीएचडी प्रयोजनका निम्ति भएका शोध अध्ययन या अनुसन्धान न प्रकाशनमा आउँछन्, न त कसैले शोधखोज नै गर्छन् । कतिसम्म भने केन्द्रीय पुस्तकालयमा नै त्यसको क्याटलग भेट्नै मुस्किल छ । 
ती पीएचडीवाला न स्थापित समालोचकमा दरिन्छन्, न सफल अनुसन्धानकर्तामा । पीएचडी शोधको अंश जर्नलमा छाप्ने मात्र होइन, त्यसलाई किताबको स्वरूप दिने चलन पनि हराइसकेको छ । “पहिले पहिले व्यक्तिगत लगानी गरेर भए पनि छाप्थे,” त्रिवि नेपाली केन्द्रीय विभागका सहप्राध्यापक गोविन्दप्रसाद शर्मा (सुकुम) सुनाउँछन्, “बढुवामा शोध र पुस्तकको दोहोरो नम्बर नजोडिने भएपछि त्यसरी छाप्नै छाडे ।” 

विश्वविद्यालय सेवामा पूर्णकालीन रूपमा छिरेका शिक्षकका हकमा दर्शनाचार्य (एमफिल) गर्नु नपर्ने, देशबाहिर जानु नपर्ने, विश्वविद्यालयले अध्ययन बिदा पनि दिने भएकाले नेपाली विषय पीएचडीका निम्ति सुगम छ । तानतुन पारेर तीनवटा लेख नाम मात्रका जर्नलमा छापे पुग्यो । वासुदेव त्रिपाठीदेखि केशव सुवेदीसम्मका प्राध्यापकहरू त्यस्तो तानतुनको दोषमुक्त हुन सकेनन् । 

त्रिविको मानविकी र सामाजिक शास्त्र संकायका सहायक डिन राजकुमार पोखरेलका अनुसार नेपाली, अंग्रेजी, मैथिली, नेपाल भाषा, हिन्दीलगायत २२ विषयमा पीएचडी खुला गरिएको छ । पूर्णकालीन मात्र नभएर करार या अस्थायी सेवा प्रवेश गरिसकेकाको हकमा पनि एमफिल जरुरी छैन । तर, त्रिविमा अविच्छिन्न रूपमा सात वर्ष सेवा पूरा गरेको हुनुपर्छ ।

डाक्टरको बिगबिगी
त्रिविले नेपाली विषयमा पीएचडी कार्यक्रम थालेको चार दशक भइसक्यो । यसमा मानविकी तथा सामाजिक शास्त्र संकायको संयोजन र नेपाली केन्द्रीय विभागको प्रत्यक्ष प्राज्ञिक निगरानी रहन्छ । ०६५ पहिले दुर्लभ पीएचडीको अहिले बिगबिगी नै छ ।

वासुदेव त्रिपाठीले नेपाली साहित्यको पहिलो विद्यावारिधि उपाधि लिए, ०३० मा । ‘लेखनाथ पौड्यालको कवित्वको विश्लेषण तथा मूल्यांकन’ अनुसन्धानको शीर्षकमा । महिलामा भने वानीरा गिरीले ‘कवि गोपालप्रसाद रिमालका कवितामा स्वच्छन्दतावाद’ शीर्षकमा ०४२ मा पीएचडी उपाधि लिइन् ।

सुरुमा नेपाली साहित्यकेन्द्रित पीएचडी पछिल्लो समय नेपाली भाषा तथा लोकसाहित्यसम्म विस्तार भएको छ । त्रिविका उपप्राध्यापक अशोक थापाले ०७० मा गरेको ‘नेपाली विषयमा विद्यावारिधिको विषय क्षेत्र’ नामक अनुसन्धानमा चैत ०६९ सम्म एक सय जनाले मात्र पीएचडी गरेका थिए । त्यसमध्ये कविता, नाटक, आख्यान र निबन्धमा ७५, भाषा–व्याकरणमा १४, लोकसाहित्यमा सात र क्षेत्रगत साहित्यिक योगदानमा चार जना ‘डाक्टर’ भइसकेका छन् । अहिले त्यो संख्या बर्सेनि १० जनाको अनुपातमा बढेको थापाको कथन छ ।

पोहोर मात्र ‘समसामयिक नेपाली नाटकमा विसंगतिबोध’ शीर्षकमा विद्यावारिधि गरेका थापाका अनुसार सबैभन्दा धेरै शोध कवि, कविता र काव्यप्रवृत्तिमाथि २२ जनाले विद्यावारिधि लिएका देखिन्छन् । 

यतिका पीएचडी पुग नपुग डेढ दर्जन व्यक्ति र तिनका कृतिमाथि मात्रै भएका छन् । दिवंगत लेखक लेखनाथ पौड्याल, बालकृष्ण सम, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, गोपालप्रसाद रिमाल, विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला, पारिजात, विजय मल्ल, गोविन्द गोठाले, भीमनिधि तिवारी, रमेश विकल, डायमनशमशेर, अगमसिंह गिरी, युद्धप्रसाद मिश्र, इन्द्रबहादुर राई, भवानी भिक्षु आदिमाथि व्यक्तिकेन्द्रित अनुसन्धान भएका छन् । 

यस हिसाबमा जीवित अवस्थामै पीएचडी गरिएका मोदनाथ प्रश्रित, अशेष मल्ल र सरुभक्त ‘भाग्यमानी’मा दरिएका छन् । साहित्यमा निकै हल्लाखल्ला मच्चाएका शंकर लामिछानेमाथि भने कसैले पीएचडी उपाधि लिएको देखिँदैन । “साहित्य र समाजलाई के चाहिन्छ भन्दा पनि स्वैच्छिक ढंगले पीएचडी भएका छन्,” थापा भन्छन्, “एकै व्यक्ति या कृतिमाथि पटके पीएचडी गर्ने कि अर्को नयाँ क्षेत्रमा जाने भन्ने सवाल महत्त्वपूर्ण छ ।”

पारिजात भर्सेज कोइराला
तथ्यांक हेर्दा पीएचडी भनेकै सम, देवकोटा, पारिजात र कोइरालाजस्तो भान हुन्छ । नाटकमा अहिलेसम्म १० वटा पीएचडी देखिन्छन् । मोहनहिमांशु थापाकृत ‘बालकृष्ण समको नाट्यशिल्प’ (०४०) पछि सातवटा अनुसन्धान सममाथि नै भए । कवितामा देवकोटाबारे मात्रै पाँचवटा पीएचडी छन् भने उपन्यासमा चारवटा कोइरालाका । कथामा पनि बीपीका पीएचडी थपिएका छन् । बीपीपछिको पीएचडीमा पारिजात आउँछिन् उनका कवितामा दुई र उपन्यासमा दुइटा पीएचडी छन् । 

यसो हुनुको मुख्य कारण हो, प्रजातान्त्रिक र वामपन्थी खेमाबीचको अघोषित द्वन्द्व । वाम खेमाले कोइराला र प्रजातान्त्रिक खेमाले पारिजातको अनुसन्धान गरेको देखिँदैन । यसो गरेको भए के हुन्थ्यो ? यतातिर कसैले सोच्ने फुर्सद पनि पाएको छैन । 

यसमा पनि वामपन्थी शिक्षकले धेरैजसो पीएचडी प्रगतिवाद या माक्र्सवादमा मात्रै गरेका छन् । ऋषिराज बरालले ‘नेपाली उपन्यासका मूलप्रवृत्ति’ (०४८)मा पीएचडी लिएपछि प्रगतिवादीहरू निकै हौसिए । आख्यानका १९ पीएचडीमध्ये संख्यात्मक रूपमा माक्र्सवादी या प्रगतिवादी नै अगाडि देखिन्छन् । 

कथामा जम्मा नौवटा अनुसन्धान भएका छन् । दयाराम श्रेष्ठले ‘नेपाली कथा र यथार्थवाद’ शीर्षकमा पहिलो अनुसन्धान गरेका थिए ०३९ मा । उनको शोधलाई अहिलेसम्मकै आधिकारिक मानिएको छ । “उनले कथामा गरेजस्तो समकालीन अध्ययन कमै छन्,” ‘नेपाली व्याकरणको विकासक्रमको अध्ययन’ (०६७) मा विद्यावारिधि गरेका सहप्राध्यापक शर्मा भन्छन्, “कुनै समयलाई वर्ड क्वाइन (नामकरण) गर्ने तहको अध्ययन अहिलेसम्म भएको छैन ।” उनले त्यस समयका कथालाई समसामयिक नाम दिएका थिए ।

शर्मा पीएचडीको स्तर खस्केको चर्चा भइरहेकाले च्यानल मिलाएर पीएचडी लिने प्रवृत्तिलाई डिन कार्यालयले नै हतोत्साही गर्नुपर्ने ठान्छन् । “हो, आर्म चेयर रिसर्च वा पुस्तकालयीय रिसर्च छ, फिल्ड ओरिएन्टेड रिसर्च छैन,” उनको दाबी छ, “यसो भन्दैमा सबै अनुसन्धानलाई झूर भन्न सकिँदैन । बरू हामीले गरिरहेका कतिपय गम्भीर विषयलाई मिडियाले महत्त्व नदिएका हुन् ।”

व्यक्तिपिच्छे शोधविधि 
अहिले नेपाली केन्द्रीय विभागमा करिब १८ जना प्राध्यापक–डाक्टर छन् । तिनका शोधविधि अलग–अलग छन् । सबैजसोका आ–आफ्नै रवाफ छन् । रमाइलो त के भने प्राध्यापकहरू विद्यार्थीलाई आफ्नै विषयमा शोध गराउन पनि लाज मान्दैनन् । बिचरा विद्यार्थी मन नलागीनलागी आफ्नै शिक्षकमाथि शोध गर्न बाध्य छन् । 

“शोध भनेको प्राज्ञिक जिज्ञासा हो, आफ्नै पीएचडी कमसल भएर त होला, प्राध्यापकहरू प्राज्ञिक जिज्ञासा नै उत्पन्न नहुने विषयमा पनि थेसिस लेखाउँछन्,” साहित्यिक अध्येता युवक उप्रेती भन्छन्, “लिली रिमाल, शेखर ढुंगेल या सुषमा बरालका जीवनी, व्यक्तित्व र कृतित्वबारे लेखाउनुको तात्पर्य के हो ?”

विभागका प्राध्यापकबीचको काटोछिनोलाई लिएर ध्रुवचन्द्र गौतमले उही बेला उपन्यास नै लेखेका छन्, कट्टेल सरको चोटपटक । १६ वर्ष विभागीय प्रमुख रहेका वासुदेव त्रिपाठी र वल्लभमणि दाहाललाई पात्रका रूपमा उभ्याएर उनले त्यहाँभित्रको अराजकतालाई छताछुल्ल पारिदिएका थिए । 

चटपटे समालोचना
प्राध्यापक–डाक्टर दुवै पगरी जोड्ने लेखक प्रशस्त भए पनि गतिलो समालोचना छैन । कतिसम्म भने स्तरीय जर्नलले त नेपाली विभागका अनुसन्धान पाउँदैनन् नै, मधुपर्क, गरिमाजस्ता साहित्यिक पत्रिकामा समेत समालोचना पातलिइसकेका छन् । न समाज र भाषाका आधारमा साहित्यको अध्ययन भएको छ, न त इतिहासको पुन:लेखन, न मनोविज्ञानमा आधारित समालोचना ।

समालोचना भूमिका, विमोचन, अखबारमा खुम्चिएको छ । प्राध्यापकीय समालोचनामा दुई चटपटे शब्दावली छन्, उत्तराधुनिक र डायस्पोरा । “यी दुइटा भए मात्र समालोचना भन्न थालिएको छ । जार्गन वर्डमै रुमल्लिएका छन्,” सहप्राध्यापक शर्मा भन्छन्, “सिद्धान्तको जामा दिएर गरिने अध्ययन कामचलाउ भए र साँच्चैको अनुसन्धान एकदमै थोरै भयो ।” 

कतिपय प्राध्यापक–डाक्टर समालोचनामा विश्वास नभएर कनिकुथी गीत, गजल या उपन्यास लेखनमा लागेका छन् भने कतिपय कपीपेस्टको बात लाग्ला भनेर त्रिविमा बुझाएको शोधप्रबन्ध पनि भूमिगत पार्न सक्रिय । 

पुराना प्राध्यापकहरूका अनुसार पीएचडी अनुसन्धान किन पनि कमजोर छ भने न त्यसभन्दा माथिको उपाधि त्रिविले दिन्छ, न त प्राध्यापकभन्दा माथिको कुनै पद छ । पीएचडी उपाधि र प्राध्यापक डिग्री कहिल्यै खोसुवामा नपर्ने भएकाले त्यसपछि अनुसन्धानै सकिन्छ । 

“सबैजसो शोध आयातीत र पूर्वीय–पाश्चात्य साहित्यशास्त्रबाटै निर्देशित छन् । मौलिक र विशिष्ट अनुसन्धानपरक समालोचना न्यून छ । परम्परागत विधातत्त्वगत विश्लेषणभन्दा माथि उठ्न सकेका छैनन्,” उपप्राध्यापक गुरुङ सुशान्तको निष्कर्ष छ, “त्रिविले संख्यात्मक मात्र होइन, गुणात्मक अनुसन्धानलाई प्राथमिकता राख्ने बेला भइसक्यो ।”

पुरा पढ्नुहोस्

नेपाल हो तर...

पर्वत पोर्तेल
बिहारसँग जोडिएको झापाको टापु गाउँको कथा
पुरा पढ्नुहोस्

आवरण कथा» ज्यादतीको मुस्लो

मनबहादुर बस्नेत
भारतीय अर्धसैन्य बलका कारण सीमा क्षेत्रमा अशान्ति
पुरा पढ्नुहोस्

युरोपमा हरे राम, हरे कृष्ण

ददि सापकोटा
वैदिक अभियानले युरोपभर नेपालको प्रवद्र्धन पनि
पुरा पढ्नुहोस्

मर्यादा घटाउने कदम

सीताराम बराल
पदीय जिम्मेवारीविपरीत मुख्यसचिव र सचिवहरूमा नयाँ जागिरको खोजी गर्ने प्रवृत्ति
पुरा पढ्नुहोस्

विचार

अक्षम नेतृत्व र राजनीतिक घनचक्कर

उज्ज्वल प्रसाईं
के विद्यमान पार्टी र नेतृत्वले विगतका कमजोरीको समीक्षा र अघि बढ्ने स्पष्ट बाटो निक्र्योल गर्न सक्छन् ? विश्वस्त हुने ठाउा छैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

न्यायिक सक्रियताको निरन्तरताको प्रश्न

अच्युत वाग्ले
नेपालमा न्यायालयको सकारात्मक सक्रियताको मात्रा मौसमीजस्तो देखिन्छ । सापेक्षत: आँटिलो र उच्च नैतिक बल भएको प्रधानन्यायाधीश बहाल रहँदा साहसी र दूरगामी प्रकृतिका फैसला गर्न थप सक्रियता देखिने गरेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

विकीमा बनाऔँ नयाँ नेपाल

अमृत घिमिरे ‘रञ्जित’
नेपालका थुप्रै चर्चित पर्यटकीय ठाउँबारे विकिपिडियामा लेख्न सके त्यो नि:शुल्क विज्ञापनजस्तो हुन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

साहित्यले राजनीति गर्छ ?

प्रा कृष्ण गौतम
राजनीतिको विषय भने नेपालमा सर्वत्र छरिएको छ, जसलाई अपनाउन साहित्यकार सजिलो ठान्छ र साहित्यलाई राजनीतिमा ढालिदिन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

सिन्डीकेट खारेजीको सही समय

जैनेन्द्र जीवन
सिन्डीकेटवालाहरूले कतिसम्म गरेका छन् भने आम्दानी अनुसारको आयकर पनि बुझाउनु नपर्ने व्यवस्था गराउनसमेत सफल भएका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

[टिस्टुङ देउराली] तयारी चाउचाउजस्तो विचारधारा

विवेक पौडेल
सीमित घटना, विचार र केही व्यक्तिका आफू अनुकूल उदाहरणले गुजमुज्ज परेका तथ्यमा त्यसलाई हालेर बेस्सरी हल्लायो र तयार भयो दुई मिनेट विचारधारा ।
पुरा पढ्नुहोस्

वनझाँक्रीको प्रकोप

हस्त गुरुङ
वनझाँक्रीका पुत्लाहरू विशेषज्ञ बनेर अझै पनि शान्ति मन्त्रालय र स्थानीय शान्ति समितिमा मन्त्र दिन सक्रिय छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

समाधान विमुखताको बाटोमा

अच्युत वाग्ले
मधेसी मोर्चाका माग उचित हुन् वा होइनन् ? अथवा, ती हुबहु पूरा गर्न सम्भव छ वा छैन ?
पुरा पढ्नुहोस्

जीवनशैली

उच्छृंखल उल्लास

माधव बस्नेत
महिलाका लागि होली जहिले पनि त्रासको पर्व
पुरा पढ्नुहोस्

फेरि लर्काे भारततिरै

वसन्तप्रताप सिंह
जंगलमा जडीबुटी पाउन छाडेपछि ६ गाविसका चार हजारभन्दा बढी विदेशिए
पुरा पढ्नुहोस्

पक्षीदूत

राजकुमार बानियाँ
हठन पेसाले चरा गाइड हुन्, जानकारीका हिसाबले अरू धेरैथोक । ‘बर्ड वाचिङ’मा सुनाम छ उनको ।
पुरा पढ्नुहोस्

विद्रोहीहरूको बिजोगी जीवन

पर्वत पोर्तेल
झापा विद्रोहमा संलग्न पाकाहरू पार्टीप्रति असन्तुष्ट र आक्रोशित
पुरा पढ्नुहोस्

क्रसरोड कमाण्डर

राजकुमार बानियाँ
सञ्जय श्रेष्ठ दुई–दुई पटक भ्वाइस टेस्ट फेल भएका गायक हुन् । एकपटक रेडियो नेपालमा, अर्कोपटक म्युजिक नेपालमा ।
पुरा पढ्नुहोस्

अर्थ

राष्ट्रिय (अ)गौरवशाली योजना !

मनबहादुर बस्नेत

रेल विभागको वेबसाइटमा ‘कर्मचारी’ भन्ने एउटा ‘सेगमेन्ट’ छ, शिरमै । कर्मचारीको विवरण भनिए पनि त्यसमा विभागका महानिर्देशक अनन्त आचार्यको मात्रै नाम छ । झट्ट हेर्दा विभागमा उनी मात्रै कर्मचारी रहेछन् कि भन्ने पर्छ । झन्डै २० कर्मचारी भए पनि वेबसाइटमा बाँकीका नाम अटाएनन् । 

सामान्य सूचना प्रवाहीकरणमा रेल विभागको वेबसाइटमा जस्तो भद्रगोल छ, त्यस्तै हालत छ, यसका विकास आयोजनाहरूको समेत । योजना मुताबिक काम भएको भए यतिखेर उपत्यकामा रेल चल्न ठीक्क परिसकेको हुन्थ्यो भने देशका अन्य थुप्रै भागमा समेत रेलवेको सञ्जाल विस्तार भइरहेको हुन्थ्यो । अझ, काठमाडौँ–वीरगन्ज रेल सञ्जाल निर्माणको काम तीव्र गतिमा भइरहेको हुने थियो । 

तर, ०६६ देखि ०८६ सालसम्म चार हजार किलोमिटर रेल सञ्जाल विस्तार गर्ने कागजी योजनाको प्रगति भने यति सुस्त छ कि त्यो योजना अस्तित्वमै छैन भन्दा पनि हुन्छ । अझ यसमध्ये १० वर्षभित्रै १ हजार ५ सय किलोमिटर रेल सञ्जाल विस्तार गर्ने सरकारको लक्ष्य थियो । तर, अहिलेसम्म एक किलोमिटर पनि निर्माण भएको छैन । भारतमा शासन गर्ने इस्ट इन्डिया कम्पनीले सन् १९३७ मा बनाइदिएको जनकपुर–जयनगर र रक्सौल–अमलेखगन्ज रेलवे नै नेपालको एक मात्र रेलवे हो, अहिले । त्यसमध्ये रक्सौल–अमलेखगन्ज उहिल्यै बन्द भइसकेको हो भने अर्को बन्द भएको चाहिँ अढाई वर्ष भयो । 

०६६ मा सरकारले पूर्व–पश्चिम रेल मार्ग बनाउने योजना ल्याएको हो । त्यसको दुई वर्षपछि ०६८ मा रेल विभाग स्थापनासँगै २० वर्षे योजना तयार पारेर पूर्व–पश्चिम रेलवे बनाउने घोषणा गरियो । ०६६ मा सुरु भएको ९ सय ४५ किलोमिटर लामो पूर्व–पश्चिम रेलवेको प्रगति भने बल्ल सम्भाव्यता अध्ययनमा मात्रै पुगेको छ । विभागका अनुसार यो रेलमार्ग बनाउन प्रतिकिलोमिटर ५३ करोड रुपियाँ खर्च लाग्छ । जस अनुसार यसको लागत खर्च पाँच खर्ब रुपियाँभन्दा बढी हुन आउँछ ।

०६९ मा समग्र रेल विकासलाई राष्ट्रिय गौरवको आयोजनामा राखेर काम थालिएको थियो । जस अनुसार दुई दशकमा लिंक रेलमार्गसमेत थपेर चार हजार किलोमिटर विस्तार गर्ने योजना छ । अझ, त्यससँगै राजधानी काठमाडौँमा मेट्रो रेल विकास आयोजना पनि थपियो । यो योजना त यति महत्त्वाकांक्षी थियो कि ०७३ भित्र नै उपत्यकामा मेट्रो रेल सञ्चालन गर्ने लक्ष्य थियो । 

विभागको त्यो उद्देश्य अहिले पनि उसको वेबसाइटमा उल्लेख नै छ । सिन्कोसमेत नभाँचिएको यस योजनाबारे स्वयं रेल विभाग भने अनभिज्ञ रहेको लज्जास्पद अवस्था छ, यतिबेलाको । विभागका सिनियर डिभिजन इन्जिनियर प्रकाश उपाध्याय भन्छन्, “यस्तो हावा योजना विभागमा कसले बनायो म आफैँ चकित परेँ । यस्तो सम्भावना छैन ।” 

विभागले केही लिंक रेलमार्ग निर्माणका लागि काम भने गरिरहेको छ तर अत्यन्त धीमा गतिमा । भारतको जयनगरदेखि जनकपुर हुँदै बर्दिबाससम्म ९० किलोमिटर रेलवे निर्माण भइरहेको छ । यो रेलमार्ग भारत सरकारले पूर्ण अनुदानमा बनाइदिन लागेको हो, जुन ०७५ असारसम्म सकिने लक्ष्य छ । बर्दिवास–सिमरा खण्ड (१ सय ८ किमि)को विस्तृत परियोजना प्रतिवेदन (डीपीआर) तयार भइसकेको छ भने बर्दिबास, इनरुवा हुँदै काँकडभिट्टासम्मको डीपीआर बनिरहेको छ । झट्ट सुन्दा धमाधम काम भइरहेको देखिए पनि जयनगर–बर्दिबासबाहेक अन्यत्रका काम लगभग कागजमै सीमित छन् ।

त्यसमाथि यी सबै लिंक रेलमार्ग मात्रै हुन्, जुन पूर्व–पश्चिम रेलमार्गमा जोडिनेछन् । सरकारले चालू आर्थिक वर्षमा दुई अर्ब रुपियाँ बजेट विनियोजन गरेको छ, जसमध्ये आधाभन्दा कम मात्रै आयोजनामा खर्च हुन्छ । ८० करोड रुपियाँ आयोजना निर्माणमा खर्चिने र बाँकी रकम कर्मचारीका तलब तथा अन्य प्रशासनिक काममा खर्च हुने अनुमान छ । सरकारले बजेट पर्याप्त नदिएकाले रेल सञ्जाल विस्तार अपेक्षित गतिमा बढाउन नसकिएको विभागका महानिर्देशक आचार्य बताउँछन् । 

राष्ट्रिय योजना आयोगले पछिल्लोपटक तयार पारेको प्रतिवेदन अनुसार रेलवे योजनाको विकास यति सुस्त छ कि ०७२ मा भौतिक प्रगति मात्र २९ प्रतिशत भयो भने वित्तीय प्रगति जम्मा साढे ६ प्रतिशत । चालू आर्थिक वर्षको पहिलो चौमासिक प्रगति यसभन्दा कम जम्मा २० प्रतिशत मात्रै छ । 

राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाको सूचीमा चढेर समेत उल्लेख्य प्रगति हासिल नगरेको रेल आयोजना मात्रै होइन । अन्य थुप्रै यस्ता आयोजना छन्, जुन कागजमा राष्ट्रिय गौरवको गाथामा अंकित छन् तर प्रगतिको भने कुनै गति नै छैन । सरकारले ०६८ देखि १७ वटा आयोजनालाई पहिलो प्राथमिकताको सूचीमा राखेर राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाको नाम दिएको थियो । त्यसको दुई वर्षपछि ०७०/७१ को बजेट वक्तव्यबाट अन्य चारवटालाई समेत थपेर यस्ता आयोजनाको संख्या २१ पुर्‍याइयो । सामान्य योजनाभन्दा दु्रत गतिमा विकास गर्ने र त्यसको प्रतिफलबाट सर्वसाधारणको जीवन सहज बनाउने यी योजनाका लक्ष्य हुन् ।

तर, यो आर्थिक वर्षको पहिलो चौमासिक समीक्षामा कुनै पनि आयोजनाले प्रगति हासिल गरेका छैनन् । योजना आयोगका अनुसार कुलमध्ये आधाले पनि ५० प्रतिशतभन्दा धेरै प्रगति गर्न नसकेको देखिन्छ । १२ वटा आयोजनाले ५० प्रतिशत पनि लक्षित उपलब्धि हासिल गरेनन् । कतिपय आयोजना त यस्ता छन्, जुन फाइलमै थन्किएका छन् भने केहीचाहिँ टेक्ने र समाउने ठाउँ नपाएर अलमलिएका छन् । 

शून्य प्रगति 
राष्ट्रिय गौरव भनेका केही यस्ता आयोजना छन्, जसले गौरव होइन बरू लज्जाबोध गराइदिन्छ । पश्चिम सेती जलविद्युत् आयोजना, काठमाडौँ–तराई मधेस द्रुत मार्ग (फास्ट ट्रयाक), बाराको निजगढमा बन्ने भनिएको दोस्रो अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल, पोखरा क्षेत्रीय अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल अझै अन्योलमै छन् । दोस्रो अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको प्रगतिका नाममा कार्यालय खोल्ने काम मात्रै भएको छ भने पोखरा क्षेत्रीय विमानस्थलको मुआब्जा वितरण भएर चीन सरकारसँग ऋण सम्झौता भए पनि काम अघि बढेको छैन । खास गरी ऋण रकम निकासा नभएकाले यो आयोजना अन्योलमा छ । 

दोस्रो अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल त अझ कुन ‘मोडालिटी’मा बनाउने भन्ने नै टुंगो लागेको छैन, तीन वर्षसम्म । बर्सेनि बजेट विनियोजन हुने भए पनि यो योजनामा ‘ब्रेक’ लागेको छ । उक्त बजेट नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरणमा सेयर लगानी शीर्षकमा रकमान्तर हुने गरेको छ । “मोडालिटी नै तयार नभएपछि कसरी काम गर्ने भन्ने अन्योल छ,” आयोगका सहसचिव खोमराज कोइराला भन्छन् । 

पश्चिम सेती यस्तो आयोजना हो, जसले निर्माण कुरेकै चार दशक बितिसक्यो । ०३७ मा नै यो आयोजना विकासको प्रसंग उठेको हो । फ्रान्सेली कम्पनी सोग्रेहले पहिलो पटक ०३७ मा सेती नदीमा जलविद्युत् उत्पादन गर्ने अध्ययन गरेको थियो । उक्त अध्ययनले ३७ मेगावाट विद्युत् उत्पादन गर्न सकिने देखाएको थियो । त्यसपछि ०४३ र ०४४ मा ३ सय ६० मेगावाट बिजुली उत्पादन गर्न सकिने भन्दै अस्ट्रेलियाको स्नोई माउन्टेन इन्जिनियरिङ कर्पोरेसन (स्मेक)ले यसको निर्माणमा रुचि देखायो । 

२३ असार ०५१ मा स्मेकले ७ सय ५० मेगावाट विद्युत् निकाल्ने गरी नेपाल सरकारसँग आयोजना विकाससम्बन्धी सम्झौता गर्‍यो । मूलत: भारत निकासी गर्ने लक्ष्य लिएको तर त्यसका लागि सम्झौता गर्न नसकेका कारण स्मेक सुस्तायो । र, उसलाई दिइएको आयोजना निर्माण अनुमति सरकारले ०६८ मा रद्द नै गरिदियो । यसपछि आयोजना निर्माणको जिम्मा पायो, चिनियाँ कम्पनी थ्री गर्जेज कर्पाेरेसनले । राष्ट्रिय गौरवको दर्जा पनि पायो, यसले ०६८ मै । तर, पछि आएर नेपालमै खपत गर्ने गरी बनाउने भनिएको जलाशययुक्त यो आयोजना नतिजाहीन अवस्थाबाट गुज्रिरहेको छ । 

त्यस्तै ब्रेक लागेर बसेको अर्को आयोजना हो, काठमाडौँ–तराई दु्रत मार्ग (फास्ट ट्रयाक) । राजधानीलाई तराईसँग जोड्ने यो मार्ग ०६४ बाट सुरु भए पनि डीपीआर र जग्गा अधिग्रहणमै झन्डै एक दशक बितेको छ । ससंद्को सार्वजनिक लेखा समितिमा आयोजनाले बुझाएको विवरणले त अझै एक वर्ष मुआब्जा र जग्गा अधिग्रहणमै अल्झिने उल्लेख छ । यसबाट समेत आयोजनाको रफ्तार छर्लंग हुन्छ । हुन त अब ललितपुरको सैँबुदेखि डुकुछापसम्मको साढे ६ किलोमिटरमा मात्रै मुआब्जा वितरण बाँकी छ । “यति जाबो दूरीमा मुआब्जा बाँड्न यत्रो समय किन चाहियो ?” समितिका सदस्य एवं सांसद धनराज गुरुङको प्रश्न छ, “राष्ट्रिय गौरवको आयोजना भन्ने अनि कामचाहिँ कछुवा गतिमा गर्ने ?” सरकारले यस वर्ष १० अर्ब रुपियाँ बजेट छुट्याएको थियो, यो आयोजनाका लागि । आयोजना स्थापनादेखि अहिलेसम्म २ अर्ब ८४ करोड रुपियाँ खर्च भएको छ । योजना आयोगको पछिल्लो रिपोर्टले त यसको प्रगति ०.१ प्रतिशत मात्रै देखाउँछ । 

राष्ट्रिय गौरवमै दर्ज पूर्व–पश्चिम हुलाकी मार्गको निर्माणको रफ्तार पनि एकदमै सुस्त छ । ०६३ देखि सुरु भएको यो आयोजनामा १० वर्षमा जम्मा १५ प्रतिशत मात्रै काम भएको छ । सम्पादित काममध्ये पनि ठूलो हिस्सा पुल निर्माणमा छ, सडक निर्माणको योगदान मुस्किलले पाँच प्रतिशत रहेको आयोगको तथ्यांकले देखाउँछ । जब कि, ०७५ सम्ममा यसले १ हजार ६ सय ६३ किलोमिटर सडक निर्माण गरिसक्नुपर्ने थियो । 

साझा कारण
बहुसंख्यक राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाका साझा समस्या भने एकै छन्, जग्गा अधिग्रहण एवं मुआब्जा वितरणमा स्थानीयको विरोध, निर्माण सामग्रीको अभाव र सरकारी निकायहरूको असहयोग । आयोजना भन्नासाथै जग्गाको प्रचलित मूल्यभन्दा बढी मुआब्जा लिन सुरुमै स्थानीयले जग्गा नदिने भन्दै निर्माणमा भाँजो हाल्ने गर्छन् । सुरुमै अवरोध गर्दा मुआब्जामा आफ्नो ‘बार्गेनिङ’ शक्ति माथि पर्ने मनोदशामा हुन्छन् । फास्ट ट्रयाक अहिले पनि जग्गा अधिग्रहणमै रुमलिएको छ । आयोजना प्रमुख सत्येन्द्र शाक्य ललितपुरको खोकनादेखि डुकुछापसम्मको क्षेत्रमा जग्गामा विवाद भएकाले आयोजनाले आफ्नो ‘रुट’ नै बदल्न सकिने बताउँछन् । भन्छन्, “विकासमा स्थानीयको हातेमालो भन्दा पनि अवरोध बढी हुँदा काम गर्न गाह्रो भएको छ ।” । बूढी गण्डकी आयोजना चार वर्ष अधिग्रहणको लफडामै गुज्रियो र बल्ल मुआब्जा वितरण सुरु भएको छ । 

पछिल्लो समय त निर्माण सामग्रीको अभावसमेत खेपिरहेका छन्, राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाहरूले । बालुवा, छड, सिमेन्टजस्ता निर्माण सामग्रीको अभावसँग विकास निर्माण जुधिरहेको छ । ०७२ वैशाखमा आएको महाभूकम्पपछि यो समस्या देखिएको हो, जुन अहिलेसम्म पूर्ण समाधान हुन सकेको छैन । अधिकांश आयोजना यही दशा भोगिरहेका छन् । आयोगका सहसचिव कोइराला भन्छन्, “स्थानीयको अवरोध र सामग्री अभाव अहिले मुख्य अवरोध बनेका छन् ।”

यसबाहेक अन्तरसरकारी निकायको समन्वय नहुनु, अर्को समस्या हो । खास गरी वन क्षेत्र वा संरक्षित क्षेत्रमा आयोजना परेमा बढी विवाद भएको अनुभव छ । फास्ट ट्रयाक र पूर्व–पश्चिम रेलमार्गमा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज पर्ने भएकाले उल्झन आएको छ, जुन समाधान भइसकेको छैन । गौरवका आयोजनालाई कसरी चाँडो निर्माण गर्ने भन्ने मोडालिटी सरकार स्वयंले समेत बनाउन सकेको छैन, सात वर्षसम्म । राष्ट्रिय योजना आयोगका सदस्य स्वर्णिम वाग्ले भन्छन्, “गौरवका आयोजना भन्नासाथै त्यसमा कसैले पनि बखेडा झिक्न नपाउने हुनुपर्छ ।” 

असफल विकास 
सिन्धुपाल्चोकको मेलम्चीदेखि पानी ल्याएर उपत्यकावासीको प्यास मेटाउने योजनाको प्रसंग पञ्चायतकालमै उठेको हो । तर, पञ्चायतकाल ढलेर गणतन्त्रकाल आए पनि उपत्यकाको काकाकुलता भने तीन दशकदेखि उस्तै छ । बल्ल सरकारले आगामी कात्तिकसम्म मेलम्चीको पानी काठमाडौँमा ल्याउने दाबी गरेको छ । भाका सरिरहने पहिचान बनाएको बहुप्रतीक्षित मेलम्ची आयोजनाको ९० प्रतिशत काम सकिएकाले यसमा चाहिँ विश्वास गर्ने ठाउँ छ । र, समाप्तिको चरणमा पुगेको यो एउटा मात्रै राष्ट्रिय गौरवको आयोजना हो । ०५८ देखि साढे २७ किलोमिटर सुरुङ खनी मेलम्चीको पानी ०६३ सालसम्म काठमाडौँ ल्याउने लक्ष्य थियो । तर, यो पनि भाका सर्दै कात्तिक ०७४ मा पुगेको छ । 

सम्पन्नोन्मुख यो योजनाले हाम्रो विकासको गति कुन हदसम्म अल्छे रहेछ भन्ने छर्लंग हुन्छ । आयोजना सुरु भएको समयको हिसाबकिताब गर्ने हो भने यसलाई असफल आयोजना मान्छन्, योजना आयोगका पूर्वअध्यक्ष दीपेन्द्रबहादुर क्षत्री । राष्ट्रिय वा अन्तर्राष्ट्रिय जुनसुकै गौरवको नाम दिए पनि विकासप्रति प्रतिबद्ध र ‘भिजनरी’ शासक नआएकाले यस्ता आयोजनाहरूको दुर्गति भएको उनको भनाइ छ । भन्छन्, “मानिसपिच्छे स्वार्थ अनुसार प्राथमिकता फेरिन्छ । राष्ट्रिय गौरव भनेपछि त जुन सरकार आए पनि समान प्राथमिकता पाउनुपर्ने हो । तर, त्यस्तो छैन । त्यही कारण हाम्रा योजनाको यस्तो हबिगत हुन पुगेको हो ।” 

सम्भवत: यही बोध गरेर हुनुपर्छ, कस्ता प्रकृतिका योजनालाई गौरवशाली मान्ने भनेर मापदण्ड तोक्न योजना आयोगका सदस्य वाग्लेको नेतृत्वमा समिति बनेको छ । उक्त समितिले प्रतिवेदन भने दिइसकेको छैन । वाग्लेका अनुसार जस्तोसुकै आयोजनालाई पनि गौरवशाली भनिदिने प्रवृत्तिले अपेक्षित प्रतिफल पाउन नसकिएको हो । भन्छन्, “जसलाई जे मन लाग्छ, त्यही गरिएको छ । जब कि, विशेष योजना हुन् भने त्यही अनुसार कार्यान्वयनमा जानुपर्छ । हाम्रो विकास समयमै नहुनुमा यस्तो लहडजन्य कारण पनि एक हो ।” 

पुरा पढ्नुहोस्

आवरण कथा» तस्करीको सुनले ढुकुटीमा धक्का

मनबहादुर बस्नेत
हप्तामै करिब डेढ सय किलो सुन अवैध आयात भइरहेको खुलासा, रेमिट्यान्सबापत आउने विदेशी मुद्रामा उल्लेख्य गिरावट
पुरा पढ्नुहोस्

समृद्धिको बाटो

घनश्याम गौतम
कालीगण्डकी करिडोरले जीवनस्तर परिवर्तन
पुरा पढ्नुहोस्

बिजुलीको झट्का

सुरेशराज न्यौपाने
लोडसेडिङ हटेपछि वैकल्पिक उपकरणको व्यापार ठप्प
पुरा पढ्नुहोस्

रेमिट्यान्सको रकम अब सञ्चयकोषमा

रामबहादुर रावल
अनुत्पादक खर्च घट्ने र पूर्वाधार क्षेत्रमा लगानी जुट्ने अपेक्षा
पुरा पढ्नुहोस्

संवाद

पुराना तस्बिर संकलक सुनील उलकलाई १२ प्रश्न

मनबहादुर बस्नेत

पोखराका सुनील उलक, ४७, पुराना तस्बिर संकलक हुन् । उनीसँग अहिले नेपालमा खिचिएका ५० वर्षभन्दा पुराना झन्डै ३० हजार प्रति तस्बिर छन् । विभिन्न व्यक्तिले खिचेका मूल प्रति नै मागेर उनले यति धेरै तस्बिर संकलन गरेका हुन् । त्यसरी संकलन गरिएका पोखराका ८३ तस्बिर १२ देखि १४ चैतसम्म पोखरामा प्रदर्शनीमा राखिएको छ । 

पोखराका पुराना तस्बिर प्रदर्शनीमा राख्नुको उद्देश्य ? 
पोखराको प्राचीन जीवनशैली नयाँ पुस्तालाई देखाउन र प्रौढ उमेर कालाई आफ्नै जीवनकालको फ्ल्यासब्याक गराउन । 

बूढाबूढीलाई त तस्बिर हेर्न गाह्रो होला नि ?
७० वर्ष उमेर कटेकालाई प्रोजेक्टरको सहायताले देखाउने प्रयास गरेका छौँ । 

तपाईंसँग पोखराको सबैभन्दा पुरानो तस्बिरचाहिँ कुन छ ?
नेपालकै पहिलो फोटोग्राफर दीर्घमान चित्रकारले विसं १९८१ मा खिचेको तस्बिर छ । 

कहिलेदेखि पुराना तस्बिर संकलन गर्न थाल्नुभएको हो र किन ?
साढे दुई वर्ष भयो । आफूसँग भएका केही पुराना तस्बिर फेसबुकमा अपलोड गर्थें । तस्बिर देखेर साथीहरूले संग्रह गर्नुपर्छ भन्ने सल्लाह दिए । अनि, जम्मा पार्न थालेँ । त्यसअघि नोट–सिक्का र हुलाक टिकट संकलन गर्थें । 

अहिलेसम्म कति तस्बिर संकलन गर्नुभयो ?
नेपालभर खिचिएका ५० वर्षभन्दा पुराना करिब ३० हजार तस्बिर छन् । 

पैसा तिरेर नै संकलन गर्नुभएको हो ?
बिनापैसा । पैसा नतिर्ने भएकाले नै काठमाडौँस्थित बेलायती पुस्तकालयमा रहेका करिब आठ हजार पुराना तस्बिर ल्याउन सकिएन । उहाँहरूले पैसा नलिई दिनुभएन । 

किन नकिन्ने ? पैसा नभएर कि अरू कारणले ?
हाम्रो देशमा खिचेका तस्बिर त हाम्रै सम्पत्ति न हुन् । आफ्नै सम्पत्ति किन्ने होइन, फिर्ता माग्नुपर्छ भन्ने मेरो मान्यता हो । 

यो त गाह्रो काम होइन ? तस्बिर खिचेपछि त उसको सम्पत्ति हो नि !
उनीहरूलाई ‘कन्भिन्स’ गर्ने हिसाबले आफ्ना योजना बताएर कुरा बुझाउँदा गाह्रो छैन । तर, सोचेजस्तो सजिलो पनि रहेनछ । 

यत्तिका तस्बिर संकलन गरेर के गर्ने विचार छ ? 
सुरुमा त रहरले नै संकलन गरेको हुँ । यति ठूलो संख्यामा संकलन गरिसकेपछि अब भने पोखरामा एउटा फोटोग्राफिक म्युजियम बनाउने सोच छ । किनभने, यी तस्बिर ममा मात्रै सीमित रहनु हुँदैन । यसलाई सार्वजनिक गरेर त्यतिबेलाको नेपाली समाज आजको पुस्तालाई देखाउनुपर्छ भन्ने मेरो सोच छ । 

म्युजियममा पुराना तस्बिर मात्रै हुन्छन् कि अरू पनि केही राखिन्छ ?
विसं ०१३ मा पोखरामा खिचिएको एउटा ‘फिल्म’ भेटिएको छ । फोटोग्राफिक म्युजियम भन्नासाथ तस्बिरसँग सम्बन्धित कुरा नै मुख्य हुन्छन् । त्यतिबेलाका तस्बिर धुलाउने सामग्री, क्यामेरा, रिल आदि पनि राखिनेछ । 

तस्बिरजसरी क्यामेरा पनि माग्न सकिएला र ?
पक्कै पनि तस्बिर लिएजस्तो सजिलो हुँदैन । यसबारे केही साथीहरूसँग कुरा गरेको छु । उनीहरूले दिने भएका छन् । मेरा बुबा राणाकालमै पोखरामा तस्बिर खिच्न आएर यतै बस्नुभएको हो । त्यसैले मसँग आठ/नौ वटा पुराना क्यामेरा छन् । ती सबै म्युजियममा राख्छु । 

भनेपछि अब पोखरामा छिट्टै फोटोग्राफिक म्युजियम हेर्न पाइनेछ ?
समय तोक्न गाह्रो छ । मैले सरकारी निकायसँगको सहकार्यमा काम गर्न खोजेको छु । किनभने, निजी तवरबाट गर्दा आज खोल्यो, भोलि बन्द हुने डर हुन्छ । यस्तो भएमा त्यो मज्जा हुँदैन । खोलेर मात्रै भएन, जगेर्ना पनि गर्नुपर्‍यो । तस्बिरको रङ उड्न सक्छ, बिग्रन सक्छ । त्यसैले दिगो रूपमा खोल्न कसैको भरथेग त चाहिन्छ नै । 

पुरा पढ्नुहोस्

‘नयाँदिल्लीले कहिल्यै मधेसी नेता प्रधानमन्त्री हुनुपर्छ भन्यो ?’

सीताराम बराल
चुनावबाट खोजेको कुरा के हो भन्ने महत्त्वपूर्ण हो । द्वन्द्व खोजिएको हो कि राजनीतिक समाधान ?
पुरा पढ्नुहोस्

पाइलट वेद उप्रेतीलाई १० प्रश्न

विमल आचार्य
\'अब उत्प्रेरणा र सूचना दिने काम खुल्दै गरेको संग्रहालयले गर्नेछ ।\'
पुरा पढ्नुहोस्

लेखक इन्द्रबहादुर राईलाई प्रश्न— नेपाली साहित्य कता गइरहेको छ ?

पर्वत पोर्तेल
नेपाली साहित्य बाटोमै अलमलिइरहेको छ । बाटो बिर्सिएका छौँ, कता हो कताजस्तो भएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

मनोरञ्जन

खेलकुद

क्रिकेटमा नयाँ स्टार

विनोद पाण्डे

नेपाली राष्ट्रिय क्रिकेट टिमका कप्तान पारस खड्का खेल्ने/नखेल्ने अनिश्चित थियो । निश्चित के थियो भने दीपेन्द्रसिंह ऐरी, १८, ले केन्यासँगको विश्व क्रिकेट लिग च्याम्पियनसिपमा खेल्ने । पारसको अन्योलबीच टिम व्यवस्थापनले दीपेन्द्रलाई यो खबर दिएको थियो । पारस खेलेमा दीपेन्द्रले छैटौँ नम्बरमा ब्याटिङ गर्ने, नखेलेमा चौथो नम्बरमा । नेपालको रणनीति यही थियो ।

पारस नखेल्ने नै भए । त्यही मौकामा दीपेन्द्रले चौथो नम्बरमा ब्याटिङ गर्न पाए । २८ फागुनको पहिलो खेलमा उनले परिपक्वता प्रदर्शन गरे । राष्ट्रिय टोलीबाट पहिलो पटक खेल्दै दीपेन्द्रले त्यस्तो प्रदर्शन गरेको कसैले भन्न सक्दैनथ्यो । केन्याका तीव्र बलरले विशेष गरी पहिलो खेलमा बेजोड बलिङ गरेका थिए । त्यसमा नेपाली ब्याट्सम्यानहरू एकपछि अर्को गरी पवेलियन फर्किरहेका थिए । त्यस्तो बलिङविरुद्ध उनले ढुक्क भएर खेलेका थिए । 

पहिलो खेलमा उनले १९ रन बनाए । दीपेन्द्रभन्दा बढी रन बनाउनेमा ज्ञानेन्द्र मल्ल मात्र थिए । ३० फागुनको दोस्रो खेलमा पनि उनले त्यही प्रदर्शन दोहोर्‍याए । नेपालको ब्याटिङ धेरैजसो पारसमा भर पर्ने गरेको छ । पारसको अनुपस्थितिमा दीपेन्द्रले कप्तानकै शैलीमा खेल्दै ६२ रन बनाए । नेपाल विजयको नजिक पुगेको अवस्थामा उनी आउट भए । आउट भएकामा निश्चय पनि कोही खुसी हँुदैन । तर, क्रिजमै रहेका उक्त खेलका कप्तान ज्ञानेन्द्रले पवेलियन फर्किरहेका दीपेन्द्रलाई दौडिएर आउँदै अंकमाल गरी उत्कृष्ट इनिङ्सका लागि बधाई दिए । 

दीपेन्द्रले ज्ञानेन्द्रसँग १ सय ११ रनको साझेदारी गरेका थिए, जसले पाँच पटक विश्वकप खेलिसकेको केन्यामाथि नेपालको पहिलो विजयलाई सम्भव बनाएको थियो । नेपाललाई ठूला खेल जिताउने क्रममा पारसले राम्रो साझेदारी गर्ने गरेका छन् । दीपेन्द्रको भूमिका ठ्याक्कै त्यस्तै थियो । यसको अर्थ सुदूरपश्चिमका यी खेलाडीको तुलना पारससँग गरिएको होइन तर उनले जुन खेल देखाए, त्यसले नेपाली क्रिकेटमा नयाँ प्रतिभा आगमन भएको स्पष्ट देखाएको थियो । 

तीव्र बलरलाई सीधा छक्का हानेका दीपेन्द्रले स्पिनरलाई सजिलै रन हानिरहेका थिए । उनी हरेक बल स्ट्रोक गर्न खोज्थे, जसले नेपाली ब्याट्सम्यानमा देखिएको डट बलको समस्यालाई धेरै भए पनि हल गरेको थियो । रनिङ विट्विन द विकेटमा उनी पोख्त देखिन्थे । उनको फुर्तिलो स्वभाव नेपाली टिमको जोस बनेको थियो । “स्किलका हिसाबमा दीपेन्द्र निकै प्रतिभावान् छन् । माइन्डसेट राम्रो छ, एट्याकिङ खेल छ । सही ठाउँमा राखेर अगाडि लाने हो भने नेपाली टिममा लामो समयसम्म उनले योगदान दिन सक्छन्,” नेपाली टोलीका सहायक प्रशिक्षक एवं पूर्वकप्तान विनोद दास भन्छन् । 

दीपेन्द्र तीन वर्षअगाडि कुवेतमा भएको एसीसी यू–१९ प्रिमियरदेखि अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटमा देखिएका हुन् । तीन महिनाअघि एसीसी यू–१९ एसिया कपले दीपेन्द्रलाई चर्चामा ल्यायो, जहाँ प्रशिक्षक तिनै दास थिए । दीपेन्द्रले श्रीलंकासँगको खेलमा ९० रन बनाए । त्यसका बाबजुद नेपाल एक रनले पराजित भयो । नेपालले सात पटक यू–१९ विश्वकप र तीन पटक यू–१९ एसिया कप खेलिसकेको छ, त्यसमा दीपेन्द्रले बनाएको ९० रन नेपाली खेलाडीको यू–१९ मा टेस्ट खेल्ने राष्ट्रविरुद्ध उच्च स्कोर हो । हुन त गत वर्ष नामिबियाविरुद्ध घरेलु मैदानमा भएको विश्व क्रिकेट लिग च्याम्पियनसिपमै दीपेन्द्र नेपालको वैकल्पिक सूचीमा थिए । तर, कोलम्बोमा श्रीलंकाविरुद्ध खेलेको इनिङ्सले यसपटक नेपाली टोलीमा उनको स्थानलाई औपचारिक बनाइदिएको थियो । त्यसमा उनी पनि विश्वस्त थिए, १८ सदस्यीय दोस्रो अन्तिम सूचीमा पर्नेमा । केन्यासँग मौका पाउँदा उनले चौका हानेका मात्र हुन् । 

घरेलु क्रिकेटमा यसअघि नै दीपेन्द्र स्थापित नाम हुन् । नेपाल पुलिस क्लबलाई गत महिना मात्र रुस्लान कपको उपाधि दिलाउने क्रममा उनी नेपाल आर्मीसँगको फाइनल खेलमा म्यान अफ द म्याच भएका थिए । त्यसअघि उनी एभरेस्ट प्रिमियर लिगको विजेता पञ्चकन्या तेजका प्रमुख सदस्य हुन् । यसै महिनाको अन्त्यमा धनगढीमा हुन लागेको सगरमाथा सिमेन्ट धनगढी प्रिमियर लिग (डीपीएल)मा विराटनगर किंग्सले उनलाई अधिकतम ८० हजार भाउ लगाएर किनेको थियो । लिलामीमा उनीमाथि सहभागी सबै ६ टोलीले अधिकतम पैसा खर्च गर्न तयार हुँदा विराटनगरले लक्की ड्रमा बाजी मारेको थियो । 

अलराउन्डरको हिसाबमा दीपेन्द्रलाई केन्यासँगको खेलमा नेपाली टिममा राखिएको थियो । केन्यासँग जित हात पार्दा नेपाली दर्शकले मिस गरेको उनको बलिङ र विकेट लिएपछि खुसी मनाउने ‘समरसल्ट’ हो । उनलाई पिठ्यूमा चोट थियो । त्यसैले उनले बलिङ गरेनन् । बलिङ नगरेपछि उनले ‘समरसल्ट’ सेलिब्रेसन गर्न पाएनन् । 

पछिल्लो समय नेपाली क्रिकेटमा सुदूरपश्चिमको ठूलो प्रभाव छ, दीपेन्द्रको आगमन त्यही पृष्ठभूमिमा भएको छ । उनको प्रदर्शनमा जुन चमक छ, उनको स्वभाव ठीक त्यसको उल्टो छ । निकै लजालु स्वभावका छन् । 

गृहनगर महेन्द्रनगरमा भएको प्याब्सन कपमा पहिलो पटक खेलेको उनलाई सम्झना छ । तर, त्यो कति वर्षअगाडि हो भनेर प्रश्न गर्दा उनको उत्तर थियो, “खोइ, जाडोको बेलामा थियो क्या हो ।” केन्यासँगको खेल जितेपछि उनलाई सञ्चारमाध्यमसँग बोल्न भनियो । त्यो देखेर बलिङ प्रशिक्षक दास जिस्किँदै भन्दै थिए, “दीपेन्द्रको दोभाषेका रूपमा कोही गएर उसले बोलेको उल्था गरिदियोस् ।” त्यति धेरै दर्शकका अगाडि राष्ट्रिय टोलीबाट पहिलो पटक खेल्दा दबाब भएन ? दीपेन्द्रको उत्तर थियो, “त्यही दबाब हुन्छ, त्यसलाई कम गर्नुपर्छ भनेर चौका हानेको थिएँ ।” 

पुरा पढ्नुहोस्

खेलाडीजति चीनतिर

ज्ञानेन्द्र आचार्य
विश्व चर्चित खेलाडीहरू चिनियाँ लिगमा जान थालेपछि फुटबल क्लबहरू समस्यामा
पुरा पढ्नुहोस्

क्रिकेटमा छलाङ

विनोद पाण्डे
३५ हजार रुपियाँको एसपीए कपदेखि, डीसीएल हुँदै २८ लाख रुपियाँ पुरस्कार भएको नेपालकै सर्वाधिक ठूलो प्रतियोगिता धनगढी प्रिमियर लिगसम्मको यात्रा
पुरा पढ्नुहोस्

रेकर्ड ब्रेकर रोनाल्डो

ज्ञानेन्द्र आचार्य
पोर्चुगलका महान् खेलाडीलाई चौथो पटक बलुन डि\'योर
पुरा पढ्नुहोस्

साहित्य

[संस्मरण] डेरा लेखन

मधुवन पौडेल

शिक्षाको प्रारम्भिक चरणदेखि नै सानै उमेरमा परिवारबाट एक्लिएर डेरामा बस्नुपर्‍यो । जीवनको पूर्वाद्र्धसम्म मेरो बसउठ आफ्नो तीनवटा स्कुलका सहपाठी र शिक्षकदेखि विभिन्न समयमा डेरामा बस्दा सम्पर्कमा धेरै घरधनी र तिनका परिवारसँग भयो । यस क्रममा विभिन्न पेसामा लागेका कामदारदेखि पसले, सरकारी कर्मचारी, रिक्सावाल, ढाक्रे (मजदुरी खोजेर सहर–बजार र यताउति घुमिरहने), जोगी र साधुसम्मलाई भेटेँ । यति मात्र होइन, टुँडिखेलमा लाम लागेर बस्ने सक्कली–नक्कली ज्योतिषी, टोलका दादा, दिनभरि डबलीमा गफ चुटेर बस्ने गुन्डा आदि सबैसँग सम्पर्क भयो ।

त्यसबेलाको सामाजिक सञ्जाल अहिलेजस्तो थिएन, गोरखापत्र प्राय: सरकारी अफिस र नगण्य व्यक्तिले पढ्थे, टेलिफोन थिएन । टोलमा रेडियो हुने नगण्य घरधनीकहाँ रेडियो सुन्न मानिसको भीड लाग्थ्यो । जहाँ घरमा खाएको तरकारीका कुरा, सासू–बुुहारीको गनगन, अमुक लोग्नेले स्वास्नी कुट्छ रे भन्ने कुरादेखि फलानाको तिलानीसँग लसपस छ रे भन्ने गाइँगुइँसमेतको चर्चा हुन्थ्यो । 

आफ्नो औपचारिक स्कुले जीवनको लगभग प्रारम्भमा नै म ललितपुरको काँठबाट सहर पसेको थिएँ । पहिलो सात–आठ महिना भने ललितपुर र काठमाडौँको सिमानाको वाग्मती पुलसँगै त्यतिबेला सानो फाँटमा रहेको एउटा पुरानो बस्तीमा डेरा गरी बसेँ । पिताजी र ठूलो बुबाको संयुक्त परिवारको एक हिस्सा थियौँ हामी सबै । त्यसै बेला ठूलो बुबा काठमाडौँ मेजिस्ट्रेट अफिसबाट रसुवा सरुवा हुनुभयो र दाइ पनि संस्कृत छात्रावासमा बस्न जाने तय भएकाले त्यो डेरा खाली गर्नुपर्ने थियो । म एक्लै परेकाले पिताजीले एक मित्रको छोरो र मेरा सहपाठीलाई एउटा घरमा डेरा खोजिदिनु भयो । कोपुन्डोलको त्यस घरमा कम्तीमा चार–पाँचथरी त डेरावाल मात्र हुन्थे । त्यहीँबाट हामी पुतलीसडकको पद्मोदय हाईस्कुल जान्थ्यौँ । 

त्यस बेला अहिलेको राम भण्डार वाग्मतीको पुलपारि एउटा सानो छाप्रोमा चलेको थियो । त्यही राम भण्डारमा पिताजीले महिनावारी ठेक्कामा खाजा खान लगाइदिनुभएको थियो । स्कुलबाट डेरा फर्किंदा त्यही पसलमा दस पैसाको एउटा मिठाई र तारेको चना खान्थेँ । चिया खाने छुट थिएन तर साहूले बेलाबेलामा चिया दिने गरेको सम्झना छ । हरेक शुक्रबार आठ माइल बाटो नाप्दै गाउँको घर जाने र आइतबार त्यसै गरी गाउँबाट जागिर धान्ने कर्मचारीलाई पछ्याउँदै आएर स्कुल भ्याउनुपथ्र्यो । 

कोपुन्डोलमा बस्न थालेको केही वर्षअघि छोटो समय म ठूलो बुबाको संरक्षणमा उहाँको त्यतैको डेरामा पनि बसेको थिएँ । तर, मेरो उमेर धेरै कम भएको र शारीरिक दृष्टिले पनि त्यति स्वस्थ नभएकाले म पुन: गाउँ फर्कें । नाताले बाजे पर्ने र पं नयराज पन्तका शिष्य भोलानाथ पौडेलले गाउँमै खोल्नुभएको पाठशालामा पढ्न थालेँ । आफ्ना गुरुझैँ उहाँ ज्योतिषशास्त्र, संस्कृत साहित्य र नेपालको प्राचीन इतिहासको प्रकाण्ड विद्वान् हुनुहुन्थ्यो । तर, उहाँ अंग्रेजी शिक्षाको विरोधी हुनुहुन्थ्यो । पाठशालामा कालीदासको रघुवंश कण्ठ पार्नुपर्ने, अन्य दैनिक पाठ र बेलाबेलामा चक्रपाणि चालिसेको रामायण र महाभारत पढेर उहाँलाई सुनाउनैपर्ने हुन्थ्यो । त्यहाँ हासिल गरेको शिक्षाले पनि मलाई लेखनमा लाग्न प्रेरित गरेको हो ।

मैले बाबु–आमाको काखबाट निस्किएर अर्को साढे दुई दशकभन्दा बढी समय विभिन्न डेरामा बिताएँ । मेरो कथा लेखनको आरम्भमा धेरै कथावस्तुमा मेरो डेरावाला जीवनको भोगाइ पनि समेटिएका छन् । पहिलो केही महिनापछि नै म डेरामा एक्लिएको थिएँ, मसँग बस्ने सहपाठी आफ् नो सैनिक अधिकृत बाबुसँग नारायणहिटी दरबारभित्र बस्न गइसकेका थिए । पहिलो डेरामा नै पण्डित, जागिरे, विभिन्न पेसामा लागेका कामदार र दिनभर अरूको कुरा काटेर नअघाउनेहरूको जमघट थियो । घरधनीले जोडिएको घरबाट पानीदेखि चर्पीसम्म नियन्त्रण गर्थे । डेरावाल कतिबेला आउँछन्, के के किनेर ल्याउँछन् भनेर चियो गर्ने काम जेठी छोरीको थियो । मैले ’३० र ’४० को दशकमा लेखेका कथाहरूमा उनलाई पनि पात्र बनाएको छु । मलाई भने निकै सानो उमेरको भएको र धेरै वर्ष त्यस घरमा डेरा बसेको र ठूलो बुबाको छविको कारणले पनि त्यति कडाइ गर्दैनथे ।

मेरा सहपाठी डेरा छोडेर हिँडेपछि पिताजीका लागि अर्को उपाय भएन । त्यसैले मसँगै मिलेर बस्न चाहने कुनै पाको अर्को डेरावाल खोज्नुभयो । कोपुन्डोलबाट पद्मोदय स्कुल नै टाढा लाग्ने बेलामा पाटनतिर लाग्ने कुरो पनि भएन । अन्त्यमा म पिताजीको माहिला बुबाको घर पुतलीसडकमा खान जाने र उनीहरूको घरसँगैको फाँटमा एक जना महर्जन कृषकको घरमा एउटा कोठा लिएर बस्ने भएँ । उहाँको सोचाइमा स्कुल नजिक हुनु र माहिला बुबाहरूले मेरो निगरानी पनि गर्न सक्ने भएकाले त्यो डेरा मेरा लागि ज्यादै उपयुक्त थियो । 

माहिला बुबाहरूको ठूलो परिवार थियो । समान उमेरका दाजुभाइ र माहिली आमाले ज्यादै माया गर्ने भएकाले सुबिस्तै थियो । पाहुना पनि कहिल्यै नटुट्ने भएकाले मेरो धेरैजसो समय खेलकुदमै बित्न थाल्यो । मैले तासको ‘ट्वेन्टी नाइन’ खेल सिकेको त्यही बेला हो । त्यहाँ गएपछि मेरो पढाइ बन्द प्राय: भयो । स्कुलमा भर्ना भएको वर्ष कक्षामा पहिला भएको केटो तेस्रो भएपछि पिताजीले तर्सेर फेरि अर्को डेरा खोज्न थाल्नुभएछ । पिताजी पनि गाउँको सरकारी स्कुलको हेडमास्टर हुनुभएकाले र तालिम लिँदा समकक्षी भएकाले मेरो स्कुलका हेडसरसँग उहाँको परिचय थियो । अर्को डेरा लिन हतारिनुको कारण हेडसरको संकेत पनि थियो कि जस्तो लाग्छ । 

पुतलीसडकको फाँटमा सरेको केही महिनामै पिताजीले मलाई भैरव अर्याल र पुरु रिसालको डिल्लीबजारको ओरालोमा रहेको संयुक्त डेरामा गाँस्सिएर बस्न पठाउनुभयो । तिनताका म आठ कक्षामा पढ्थेँ । मेरो पहिलो साहित्य सिर्जना त्यसै बेला भएको हो । मैले पहिलोपल्ट कविता लेखेँ, जुन उपत्यकाव्यापी अन्तर हाई स्कुल साहित्य सम्मेलनमा दोस्रो भएर पुरस्कृत पनि भयो । सधैँ बेलुकी खाना खाएपछि भैरव दाइ लेख्न बस्थे भने पुरु दाइ विद्यार्थी राजनीति, केही पत्रकारिता र केही सिर्जनात्मक लेखनमा व्यस्त हुन्थे । भैरव दाइका काका पनि कविता नै कोर्थे । तर, मलाई चाहिँ तीनै जनाले ‘पर्दैन लेख्न, किताब पढेर बस्’ भनेर हप्काउने गर्नुहुन्थ्यो । हप्काउँदा हप्काउँदै पनि त्यहीँ बसेर कनिकुथी पुरस्कृतबाहेक चार–पाँचवटा कविता लेखेको थिएँ । 

भैरव अर्याल दाताराम शर्मासँगै हालखबर दैनिकमा काम गर्नुहुन्थ्यो र रचना मासिकको सम्पादनमा रोचक घिमिरेलाई पनि सघाउनुहुन्थ्यो । हाम्रो डेरामा कथाकार रमेश विकल, रोचक घिमिरे, नवराज चालिसे प्राय: आइरहन्थे । अरू लेखक–साहित्यकारहरूको पनि भेला हुन्थ्यो । कविता र लेख रचना सुनाउने गर्थे । सबैले आफ्ना रचना भैरव दाइलाई परिमार्जन गर्न दिएको देख्थेँ । सिद्धहस्त भएकाले उनी निरन्तर विविध विषयवस्तुमा केही न केही लेखी नै रहन्थे, आफ् नो र अर्काको नाममा पनि । सूचना विभागका लागि उहाँले लेख्नुभएको पुस्तिका पञ्चायत के कस्तो र हालखबर पत्रिकामा छद्म नामले नियमित लेख्ने व्यंग्यात्मक लेख पढ्दा भैरव अर्यालको लेखनमा बौद्धिक तीक्ष्णता त झल्किन्थ्यो नै तर कताकता विरोधाभास पनि पढ्न सकिन्थ्यो । त्यस डेराको सहवासको प्रभाव मेरा केही कथामा समेत परेका छन् । 

तर, डिल्लीबजारको त्यो डेरा धेरै समय टिकेन । कुन सड्को पिताजीले थाहा पाउनुभएछ, मैले कविता लेख्न थालेको र पुरस्कृत पनि भएको भनेर । अनि त के चाहियो र ! पढाइ बिगार्‍यो भनेर फेरि अर्को डेरा खोज्ने काम भइहाल्यो । पिताजीको सोच पनि अनौठो थियो, सम्भवत: गाउँकै स्कुलमा जीवन बितेकाले होला, उहाँका लागि विद्यार्थीका निम्ति फुटबलबाहेक अतिरिक्त क्रियाकलापको आवश्यकता थिएन । केटाकेटी छँदा उहाँ मलाई सधैँ भन्नुहन्थ्यो, ‘पढुन्जेल अर्थोक केही गर्ने होइन, न फुटबल न त स्काउट, पर्दैन यताउति लाग्न !’ तैपनि, स्कुलमा स्काउटको संख्या कम भएर हेडसरले पिताजीलाई अनुरोध गरेकाले अन्तिम समयमा मैले स्काउट हुन पाएको थिएँ । मलाई एउटा कुरा सधैँ खट्किरहन्छ, गीताजस्तै उहाँ दोहोर्‍याइरहनुहुन्थ्यो, ‘पढेको मान्छे कोही बिग्रियो भने कवि र पत्रकार हुन्छ, नपढेको मान्छे बिग्रियो भने ड्राइभर ! बुझिस् ?’ 

चौथो डेरा वीर अस्पतालपछाडि भोटाहिटी जाने गल्लीमा थियो । त्यस डेराको छनोट पनि एउटै घरमा मेरा गुरु र हजुरबा भोलानाथ पौडेल बस्नुभएकाले मात्र भएको थियो । उहाँ त्यो समयमा पं नयराज पन्तको इतिहास संशोधन मण्डलमा सक्रिय हुनुहुन्थ्यो । मलाई पिताजीले उहाँको पाठशालाबाट झिकेर आफ्नै सरकारी स्कुलमा लगेर भर्ना गरेपछि केही समय उहाँ रिसाउनु पनि भएको थियो । 

त्यो डेरामा रिक्सावालदेखि टुँडिखेलमा सर्बत बेच्ने, सरकारी कर्मचारी, शिक्षक, वैद्य, शिल्पी, तेस्रोलिंगी, खुद्रा व्यापारी र भरियासम्म बस्थे । घरबेटी आमा पक्षघातकी रोगी भए पनि सकी–नसकी तीन भर्‍याङ उक्लेर दिनको दुई पटक प्रत्येक कोठा चहार्नुपर्ने, फोहोर गरे कि भनेर हेर्ने र प्राय: सबैलाई हपार्ने गर्थिन् । मलाई चाहिँ सानो देखेर ‘मचा वर्मु’ (बाहुन केटो) भनेर माया नै गर्थिन् । पिताजीको आग्रहमा त्यहीँ बस्ने ‘ कान्छी दिदी’ भन्ने एक तेस्रोलिंगीलाई मेरो कोठा सफा गर्ने र भाँडा माझ्ने काम गर्न खोजिदिएकी थिइन् । त्यो डेरामा बस्दा मैले अर्को दुइटा स्कुल फेरेँ– पाँच–सात महिना दरबार स्कुल र दसौँ कक्षाको एक वर्ष जुद्धोदय हाई स्कुल र एसएलसी गरेपछि त्रि–चन्द्र कलेजमा आईएस्सीमा पढ्न सुरु गरेको डेढ वर्ष म त्यही डेरामा थिएँ । डेराको नियम कडा थियो– दिनको दुई गाग्री पानी ल्याइदिने, जाडोमा एक घन्टा मात्र कौसीमा घाम ताप्न पाइने तर फुच्चे भएकाले अरूले जस्तो मैले चोकचाहिँ बढार्नु पर्दैनथ्यो । वैद्यबा र मेरो कोठा जोडिएको थियो । हामी दुवैको भान्छा तीन तलामाथि बुइँगलमा थियो । पहिलो गोल चुल्हो अनि टिनको बट्टाभित्र खुट्टा निकालेर प्याक गर्न मिल्ने एस्सो नामको दम दिने सानो स्टोभमा म आफैँ खाना बनाउँथेँ, कान्छी दिदीले भाँडा मात्र माझ्थिन् । समय बित्दै जाँदा घरधनीका नातेदारले कचकच गर्न सुरु गर्न थालेकाले आईएस्सी पढ्दापढ्दै म जैसीदेवल नजिकै मञ्जेश्वरी गल्लीको पाँचौँ डेरामा सरेँ ।

त्यो गल्लीभित्र एक वर्ष बित्नासाथ मेरी बहिनी र भाइ थपिएपछि छैटौँ डेराका रूपमा घर मात्र फेरियो तर परिवेश यथावत् नै थियो । त्यो एरियामा अर्को दुई ठाउँ चहार्दाचहार्दै मैले १५ वर्ष बिताएछु ।

छरछिमेकमा खास गरी बौद्ध समुदायका नेवार परिवार थिए र बहुसंख्यक बूढापाका पुरातन संस्कारकै भएकाले पहिलेका डेराहरूमा भन्दा अलग्गै अनुभव भयो । त्यहाँ वर्ग र समुदायका छिमेकी थिए । संयोगले मैले त्यहाँ नाम, थर र उमेर ढाँटेर भारतीय सेनामा बुट बजार्न पुगेका आफ् ना युवा पतिलाई पर्खेर सानोतिनो काममा अल्झिएका यौवना, अशिक्षित समुदायको परिवारमा जन्म लिएर उच्च शिक्षा हासिल गरेका कारण बिहे नभएका महिलाहरू पनि भेटेँ । उनीहरूको जीवनको सन्ताप र कुण्ठालाई मैले पछिल्लो समयमा कथावस्तु बनाएको छु । 

मेरो कथा लेखनको श्रीगणेश ०२६ सालमै आफ्नै कलेजको एक जना सहपाठीको जीवनमा आधारित कथावस्तुबाट भएको थियो । तर, निरन्तरता दिन नसकेकाले वास्तविक कथा लेखन भने त्यसको सात–आठ वर्षपछि मात्र भयो । निरन्तरताचाहिँ रुपरेखा र मधुपर्कमा कथाहरू प्रकाशित हुन थालेपछि भयो । प्राय: प्रारम्भमा लेखेका कथाहरूमा मेरो कल्पनाको साथमा डेरावाल छँदा आफूले प्रत्यक्ष देखेका, सुनेका र भोगेका कुरा कुनै न कुनै रूपमा समेटिएका छन् । मलाई अझै पनि कथा लेख्न सुरु गर्दा ती दिनको झझल्को आइरहन्छ । 

पुरा पढ्नुहोस्

गोर्खाली सेनाको खोजबिन

सीताराम बराल
विदेशी सेनामा नेपालीलाई भर्ती हुन दिने क्रम रोकेर राष्ट्रसंघीय शान्ति सेनामा नेपालीलाई पठाउन राज्यको भूमिका देखिनुपर्ने सुझाव छ लेखकको ।
पुरा पढ्नुहोस्

'खोजीमेली'मा सत्य–तथ्यको खोजी

विमल आचार्य
\'खोजीमेली\'मा शिव रेग्मीले ओझेलमा परेका थुप्रै पात्र र विषय उधिनेका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

[अनुभूति] हराएका होल्डन

कुमारी लामा
मन परेको पात्रसँग दोस्ती बढाउन मलाई खुब मन पर्छ । उनीसँग बोल्न, घुम्न र घरीघरी रोमान्टिक गफ गर्न झन् मीठो लाग्छ । होल्डनीय यात्रामा उनीसँगै आफू पनि यात्रिन थालेको पत्तै भएन ।
पुरा पढ्नुहोस्

मधेस मानसिकताको मापन

सीताराम बराल
मधेस किन असन्तुष्ट बन्यो र एक दशकभित्र तीन–तीनवटा आन्दोलनको बलिवेदीमा होमियो ? यसको चर्चा लेखकले पुस्तकमा गरेका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

ब्लग

नोटबुक

रविन्द्र मानन्धर

पानीमा लोडसेडिङ 
मेलम्चीको पानीको आशमा जिन्दगी घिसार्ने सहरवासीको भीडमध्येका हामी । घरको धारो रसाएको हेरौँला र भाँडा भरौँला भन्ने आशामा हप्ताको एक दिन अनिँदो बसेर पानी थाप्नुपर्ने बाध्यता । त्यहीमाथि खानेपानी संस्थानले बेलाबेला माछा–माछा भ्यागुतो बनाइदिन्छ । कुर्‍यो–कुर्‍यो पानीको थोपा त के, हावा पनि आउँदैन । कालीमाटीका प्राय: उपभोक्ताको यही दु:ख छ भने छिमेकको सोल्टी होटल (ताहाचल)तिर भने हप्ताको दुई पटक ६ देखि आठ घन्टा पानी आउने रहेछ । 

खानेपानीको यस्तो असमान वितरणको रहस्यको खोजीमा लागियो । यस क्रममा धेरैतिर गाइँगुइँ सुनियो, पानीको साँचो खोल्ने कर्मचारीले बदमासी गरेका कारण यसो भएको हो । धेरै उपभोक्ताको गुनासो थियो, ग्राहकहरुको समूहबाट घूस लिएर धेरैबेर पानी वितरण गर्छन् ती पानी चौकीदारले । फलस्वरुप अन्य ग्राहकको भागमा पर्नुपर्ने पानी तिनले आफू अनुकूल क्षेत्रमा पठाउने गर्छन् । यसबारे त्यतातिरका बासिन्दाले त मुख खोल्ने कुरा भएन । तर, यस क्षेत्रको चुहावट नियन्त्रणको जिम्मा पाएका अधिकारीसित यस्तो शंका जाहेर गरियो । उनी त झारा टार्ने उत्तर दिएर उम्कन खोजे । भने, “फोनमा म तपाईंलाई राम्ररी बुझाउन सक्तिनँ । एक पटक भेटेरै कुरा गरौँ है ।” खानेपानी संस्थानमै पनि गुनासो गरियो । कर्मचारीले बनिबनाउ उत्तर दिए, “परीक्षणका बेला यसो हुन गएको होला ।”

खोइ कस्तो खालको होला यो कहिल्यै नसकिने परीक्षण, जुन एउटै क्षेत्रमा भइरहँदो रहेछ । एउटा कुराचाहिँ स्पष्टै छ, बिजुलीको लोडसेडिङ हटे पनि कर्मचारीको बानी नसुध्रिएसम्म पानीमा 
लोडसेडिङ भइरहनेछ । 

लोपोन्मुख बत्ती
चौबाटोमा घाइते अवस्थामा रहेको ट्राफिक सिग्नललाई देखाएर बेलाबेला छोरी सोध्ने गर्छे, “बाबा ! त्यो के हो ?” ट्राफिक लाइट हो भन्दा ऊ पत्याउँदिन र भन्छे, “अनि, किन बत्ती नबलेको त ? रेड, एलो, ग्रीन ?”

स्कुलमा सिकाइएको, देखाइएको जस्तो नै ऊ सहरको चोकमा ट्राफिक बत्ती खोज्छे । फुर्सद भयो कि बत्ती बलेको ट्राफिक लाइट देखाउन लैजान कर गर्छे । म आफैँले आफू हिँड्ने चौबाटोहरुमा सही हालतमा रहेको ट्राफिक लाइट देखेको छैन । उसको जिज्ञासा मेट्न दरबार मार्ग, बानेश्वर न्युराेडलगायतका व्यस्त चोकतिर पनि डुलाएँ तर कतै सद्दे बत्ती फेला पार्न सकिनँ । भएका जति बत्ती त मर्मतसम्भार नपुगेर भँगेरा र परेवाका गुँड बनेका छन् । जापानसित हात फैलाएर मागेको यस्तो जिनिसले राम्ररी काम गर्ने बनाइराखेको भए न त यति सडक जाम हुन्थ्यो, न ट्राफिक प्रहरीलाई नै सास्ती ।

अब म छोरीलाई कुन चोकमा लगेर उसले स्कुलमा पढेको जस्तो बत्ती बल्ने ट्राफिक लाइट देखाऊँ ? उसले सिके–सुनेको साधनको सजीव रुप देखाउन उसलाई सहरको कुन चोकतिर लगूँ ? 

मौकामा चौका
बर्डफ्लुको हल्लाले एक समय राजधानीवासीलाई नराम्ररी हल्लाएथ्यो । कुखुराको नजिक मात्र होइन, फुल र मासुपसलको नजिक भएर पनि मान्छे हिँड्न डराउँथे । हल्ला चलेका बेला कंसले देवकीका 
सन्तान मारेझैँ कुखुराहरु मारिन्थे । अन्डा र कुखुराको भाउ त घटेर पातालै छिरेको रेकर्ड पनि बनेको थियो त्यसबेला ।

अहिले समय फेरिएको छ । हाम्रो शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक शक्ति बढेको हो वा मनको शक्ति । अचेल चिकेन–प्रेमीहरु यो बर्डफ्लुबाट डराउन छाडेका छन् । मासु पसलमा भीड घटेको छैन । मासु किन्न जाँदा हरेकपल्ट पाँच–दस रूपियाँ बढेकै हुन्छ । पोखरालगायतका केही ठाउँमा बर्डफ्लु देखिएको समाचार दिनहुँजसो समाचारमा देखिन्छ । तैपनि, मासुपसलमा भीडभाड भइरहनुको रहस्य के होला ? मासु पसलेको उत्तर थियो, “उच्च तापक्रममा राम्ररी पकाएर खाए बर्डफ्लु–सर्डफ्लुले छुँदैन । अचेलका ग्राहकले यो बुझेका छन् । त्यही भएर मासुको माग झन् बढेको पो छ त ! अनि, किन भाउ घटाउने ?”

हुन पनि हो, वायु प्रदूषण नाप्ने त्यत्रो आधुनिक मेसिन बिगार्न सक्ने धूलोले बिगार्न नसकेको हाम्रो ज्यानलाई नाथे बर्डफ्लुले के बिगार्ला ? पोखरामा पानी पर्‍यो भन्दैमा काठमाडौँमा छाता किन ओढ्नू ? 

पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

रवि मानन्धर
म झसंग भएँ, छाउरा मात्र हराएका र छाउरी नहराएका रहेछन् । मानिसमा मात्र होइन, पशुमा पनि लिंग विभेद हुँदो रहेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

राजकुमार बानियाँ
काठमाडौँको कोलाहल सडकमा एकोहोरो हिँडिरहँदा श्रीमतीजीको प्यारो कल थाहा नपाउने पति अभागी नै हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

गोकर्ण गौतम
लखतरान परेका दयाहाङ अनि मध्यरातमा मेकअपले सजिएकी ती आन्टीको ‘ऐतिहासिक फोटो’ले कति लाइक र कमेन्ट पायो होला, कुन्नि ?
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

माधव बस्नेत
“मेरा भनाइ उद्धृत गर्नुअघि नामका अगाडि प्राध्यापक, डाक्टर लेख्ने भए मात्रै कुरा गर्छु ।"
पुरा पढ्नुहोस्

तस्विर/भिडियो

तक गाउँ : राजा–रानीदेखि माओवादीसम्म

सुरविन्द्रकुमार पुन

रुकुमको उत्तरपूर्वी भेग पुथा उत्तरगंगा गाउँपालिकाको तक गाउँ । १३ माघ ०४० मा राजा वीरेन्द्र यस गाउँको भ्रमणमा आए । साथमा रानी ऐश्वर्यलगायत अन्य विशिष्ट व्यक्तिसमेत थिए । रानी ऐश्वर्यले यस गाउँलाई निकै मन पराएकी थिइन् । त्यही भएर ०४० पछि पनि राजारानी दुईपटक यहाँ आएका थिए । उनीहरुको भ्रमणको त्यसबेलाको तस्बिर हनुमानढोका संग्रहालयमा सुरक्षित छ । 

चार सय घरधुरी रहेको यस गाउँका घरहरु ढुंगा, माटो र काठले बनेका छन् । दुई तिहाइ मगर बस्ती रहेको यस गाउँमा दलित र गुरूङ समुदायको समेत बसोवास छ । सशस्त्र द्वन्द्वकालमा निकै चर्चित भएको यो गाउँ माओवादीको पनि प्रिय थातथलो हो । राजा–रानीदेखि माओवादीसम्मको प्रिय यो गाउँ पर्यटकीय दृष्टिले पनि आकर्षक गन्तव्य मानिन्छ । 

पुरा पढ्नुहोस्

साँघु सहारा

मैत्या घर्ती मगर
झन्डै एक दशक पुरानो रुकुम नरसिंह खोलाको यो साँघु अहिले भाँच्चिएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

घोडा पोज

सुरेश महर्जन
लाङटाङ क्षेत्रको क्यानजिङ गोम्पा भ्यालीमा घोडाको तस्बिर खिच्दै एक पर्यटक ।
पुरा पढ्नुहोस्

सास्तीको सहर

भास्वर ओझा
निर्माण कार्य सुरु भएर अधकल्चो र अस्तव्यस्त हालतको कलंकी–नागढुंगा सडक बन्ने/नबन्ने अन्योलमा
पुरा पढ्नुहोस्

झोलुंगाको भर

विमल खतिवडा
साँझ–बिहान छोराछोरीको हेरचाह गरे पनि दिउँसो सन्तानलाई झोलुंगोमा छाडेर मेलापात जान्छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्