किन बनाइयो 'म अलप हुन चाहन्छु' ?

विमल आचार्य

मानवशास्त्री डोरबहादुर विष्ट हराएको दुई दशक भइसक्यो, हराउनुको कारण रहस्यमै छ, अनेक अड्कलबाजी भने चलिरहेकै छन् । नेपालमा मानवशास्त्रीय अध्ययन–अनुसन्धानको जग बसालेका विष्टले नेपालको भाग्यवादी चरित्रबारे गरेको विश्लेषण बहुचर्चित र विवादित छ । उनले हाम्रो जातीय–सांस्कृतिक विविधताबारे पुस्तक र थुप्रै अनुसन्धानमूलक लेख लेखे । सोताला उपन्यासका साथै उनका कथाहरुको सँगालो गत वर्ष प्रकाशित छ । कर्णाली इन्स्टिच्युट खोलेर जुम्लामा शैक्षिक–सामुदायिक जागरणका लागि अभियान नै छेडेका उनी त्रिवि अन्तर्गत सिनासको नेतृत्वमा रहँदा थुप्रै अनुसन्धान गरे/गराए । नेपालको विद्वत् आधुनिकीकरण प्रक्रियामा महत्त्वपूर्ण योगदान दिएका विष्ट अराजक व्यक्ति त हुादै हुन् र हुन् अर्गानिक विद्वान् । उनै विष्टको ‘पर्सनल’ र ‘प्रोफेसनल’ जीवनीमा आधारित वृत्तचित्र म अलप हुन चाहन्छु  तयार पारेका छन्, निर्देशकद्वय गौरव केसीसचिन घिमिरेले । उनीहरुसँगको साझा कुराकानी : 

किन बनाउनुभयो डकुमेन्ट्री ? 
त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा पढ्दा विदेशी स्कलरहरूका जीवनीबारे सबथोक पाइयो । तर, डोरबहादुर को हुन्, उनले के के गरे भनेर खोज्दा केही छैन । जसका कृति पढ्ने तर व्यक्ति थाहा नहुने । उति बेलैदेखि यिनका बारे खोजी गर्छौं भन्ने थियो । उनी बारे खोज्दै जाँदा मार्टिन चौतारीको सहयोगमा उनको बिब्लियोग्राफी तयार पारियो । एक–दुइटा लेख पनि लेखियो तर धेरैलाई सजिलोसँग कसरी चिनाउने त भन्ने सोचेरै वृत्तचित्र बनाइयो । 

कसरी बनाउनुभयो ? 
दिमागमा भ्रूण रोपेको ६ वर्षपछि मात्र हामीले यो काम पूरा गर्न सक्यौँ । अनुसन्धान र सामग्री जुटाउन धेरै समय लाग्यो । विष्टका पुराना अडियो–भिडियो टेप यहाँभन्दा बढी बाहिर रहेछन् । बेलायतको सोआस (स्कुल अफ ओरियन्टल एन्ड अफ्रिकन स्टडिज), युनिभर्सिटी अफ लन्डनबाट ती सामग्री लियौँ । विष्टका स्वदेशी र विदेशी सहकर्मी, सहपाठी, परिवारलाई भेट्यौँ । जुम्ला र विभिन्न पुस्तकालय धायौँ । साथीहरू त जिस्काउँथे– संविधान, मेलम्ची र तिमीहरूको डकुमेन्ट्री उस्तै हो, कहिल्यै आउँदैन । तर, संविधानपछि र मेलम्चीअघि आउन सक्यो वृत्तचित्र । 

विष्ट किन विशिष्ट हुन् ? 
नेपालको मौलिक मानवशास्त्रको खोजी गरे । जातीय र सांस्कृतिक विविधताबारे खोज गरे र थुप्रै सन्दर्भ सामग्री दिएर गए । नेपालको अविकासबारे भाग्यवादी तर्क दिए, भलै यसमा प्रशस्त बहस गर्न सकिन्छ । उनले के गरे भन्ने त जुम्ला पुगेपछि झनै देखियो । जुम्लीहरू उनलाई कति सम्झिन्छन् र वियोगमा कति रुन्छन्, त्यो त डकुमेन्ट्रीमै छ । समग्रमा भन्दा उनी मानवतावादी हुन् । स्कुल खोल्ने, आफ्नै जग्गा दिने, अनेक नौलो सोची बस्ने र लागिपर्ने, कुरा र काम सँगसँगै लान सक्ने दुर्लभ विद्वान् र अभियन्ता हुन् विष्ट । 

डकुमेन्ट्री निर्माणका सजिला–अप्ठ्यारा ? 
सशरीर नभए पनि अक्षरमार्फत लभ परेका गुरुसँग धेरै प्रभावित भइयो । त्यसैले पूरै स्वयंसेवी रूपमा खट्यौँ । विष्ट परिवारले खाजापानी खर्चचाहिँ दिएको हो । श्रम, समय, शक्ति, सीप जति खर्च गरियो, आफ्नै प्यासनले । सम्पादनमा सोमेश मल्लको धेरै सहयोग छ हामीलाई । धेरै सामग्री विदेशमा भएका हुँदा सजिलै पाउन सकिएन । हामीले तिमीहरूलाई सबै सूचना दिने–सहयोग गर्ने तर तिमीहरू हाम्रै विद्वान्का सूचना हामीलाई नै दिन हामीले पैसा तिर्नुपर्ने/नपाउने भनेर पटकपटक किचकिच गरेपछि बल्लतल्ल पाइयो । डकुमेन्ट्रीमा जति पनि विदेशी विद्वान् छन्, ती सबै उनीहरू यहीँ आउँदा खिचिएका हुन् । डकुमेन्ट्री निर्माणमा स्रोतसाधनको कमी नै हो, हामी धेरै नेपालीलाई । 

यो डकुमेन्ट्रीको महत्त्व के हो त ? 
यो नेपालको ‘भिजुअल एन्थ्रोपोलोजी’को सुरुआत हो कि जस्तो लाग्छ । हामीकहाँ यस्ता थुप्रै पात्र छन्, जसको जीवन र कर्म गुप्त छ, छायामा छ । हामी विदेशी विद्वान्का धेरै पछि लाग्छौँ, सुगन्ध नचिनेका कस्तूरीजसरी । 

पुरा पढ्नुहोस्

[स्मरण] आक्रोशमा गणतन्त्र प्रसंग

गोरक्षबहादुर न्हुछें प्रधान
...तर, राजाले एकाएक गणतन्त्रको कुरा गरेपछि वातावरणमा एकछिन सन्नाटा छायो ।
पुरा पढ्नुहोस्

[अनुभूति] चिनियाँ चेलीको चक्कर

बीएन जोशी
टेबलको विपरीत दिशाबाट चाल नपाउने गरी मैले उनको फोटो खिच्ने प्रयास गरेँ । तर, भर्खरै किनेको मोबाइल सेटको फ्ल्यास लाइट बन्द गर्ने ठाउँ नै भेटिनँ ।
पुरा पढ्नुहोस्

[झटारो] राष्ट्रपतिको निर्वाचन कक्षा

लक्ष्मण गाम्नागे
राष्ट्रपतिले ती जन्ड विद्यार्थीलाई सम्झाउँदै भनिछन् : हेर बाबु हो ! प्रजातन्त्रमा निर्वाचन भन्ने एउटा चीज हुन्छ । त्यो भएन भने प्रजातन्त्रको कुनै अर्थ हुँदैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

जोली एलएलबी २: गहन विषयको रसिलो प्रस्तुति

गोकर्ण गौतम
अक्षयकुमारका फ्यानले मात्र होइन, ‘कोर्टरुम ड्रामा’ र सामाजिक कथा हास्य शैलीमा पस्किएको रुचाउने जो कोहीले जोली एलएलबी २ हेर्दा निराश हुनुपर्दैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

लाप्राकको खुसी

सुरेश महर्जन
गोरखाको लाप्राकमा एकीकृत नमुना बस्ती बनाउने कामको थालनी भएपछि यहाँका बासिन्दाको मुहारमा खुसी देखिन थालेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

[स्मरण] डिल्लीरमण रेग्मीलाई प्रवेश प्रतिबन्ध

गोरक्षबहादुर न्हुछें प्रधान
डिल्लीरमण रेग्मीलाई हाम्रो पहिलो प्रश्न थियो, ७ फागुनमा सबै नेताहरूसँगसँगै तपाईं पनि काठमाडौँ आउने कार्यक्रम थियो तर तपाईं त सुटुक्क एक्लै आउनुभएछ, किन ?
पुरा पढ्नुहोस्

होला, सत्ता समीकरणमा फेरबदल ?

सीताराम बराल
जेठभित्र निर्वाचन हुने वा नहुनेमै सत्ता हस्तान्तरण निहित
पुरा पढ्नुहोस्

समसामयिक

होला, सत्ता समीकरणमा फेरबदल ?

सीताराम बराल

‘राणा शासन अन्त्य हामीले गर्‍यौँ, पञ्चायत ढाल्ने आन्दोलनको नेतृत्व पनि हामीले नै गर्‍यौँ । गणतन्त्र स्थापना गर्ने आन्दोलनको नेतृत्व पनि हामीबाटै भएको हो । अब संविधान संशोधनको  नेतृत्व पनि हामी नै गर्छौं ।’ बूढानीलकण्ठस्थित आफ् नो निवासमा २३ माघमा भएको बैठकमा कांग्रेस सभापति शेरबहादुर देउवाले यति भन्नासाथ संयुक्त लोकतान्त्रिक मधेसी मोर्चाका नेताहरू गलल्ल हाँसिदिए । 

त्यसपछि देउवालाई लागेछ, आफ्नो भनाइबाट सबै आन्दोलनको नेतृत्व आफैँले गरेको भन्ने सन्देश गएकाले मोर्चाका नेताहरू हाँसेका हुन् । त्यसैले उनले आफ्नो भनाइको आशय अथ्र्याए, ‘सबै आन्दोलन मेरै नेतृत्वमा भएको भनेको होइन मैले । कांग्रेसको नेतृत्वमा भएको भनेको हुँ । ढुक्क हुनूस्, संविधान संशोधन गरेर संघीयता र गणतन्त्र संस्थागत गर्ने अभियानको नेतृत्व पनि नेपाली कांग्रेसले नै गर्नेछ ।’ 

संविधान संशोधन विधेयक पारित गर्न सहयोगका लागि देउवाले त्यस दिन मोर्चाका नेताहरूलाई आफ्नो निवासमा बोलाएका थिए । मोर्चासँगको बैठकअघि देउवाले एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीसँग पनि फोनमा कुराकानी गरेका थिए । त्यो कुराकानीमा उनले संविधान संशोधन विधेयक पारित गरी चुनावको वातावरण बनाउन ओलीसँग आग्रह गरे । 

देउवाका यी प्रयास साँच्चिकै मधेसी मोर्चाको मागबमोजिम संविधान संशोधन गरेर चुनावी वातावरण निर्माणका लागि हो  । कारण, उनी प्रधानमन्त्रीको कुर्सीमा चाँडो कसरी पुग्ने योजनामा छन् । खासमा त्यही वातावरण निर्माणका लागि हो देउवाको सक्रियता । 

१९ साउनमा प्रधानमन्त्री निर्वाचित हुनुअघि प्रचण्डले त्यसै दिन कांग्रेससहित मोर्चासँग तीनबुँदे सहमति गरेका थिए भने २८ असारमा नेपाली कांग्रेससँग अर्काे छुट्टै सातबुँदे सहमति भएको थियो । कांग्रेससँगको सहमतिमा एमाले नेतृत्वको सरकारबाट माओवादी केन्द्रले आफ्ना मन्त्री फिर्ता गराउनुपर्ने वाचा थियो भने मोर्चा–कांग्रेससँग भएको सहमतिमा चाहिँ मोर्चाले पेस गरेका मागबमोजिम संविधान संशोधन प्रस्ताव पेस गर्नुपर्ने उल्लेख थियो ।

सार्वजनिक भएका यी दुई सहमतिबाहेक देउवा–प्रचण्डबीच अर्काे अदृश्य समझदारी पनि भएको थियो । त्यो हो, प्रचण्ड नेतृत्वमा नौ महिनामा संविधान संशोधन र स्थानीय निर्वाचन सम्पन्न गर्ने, त्यसपछि बाँकी नौ महिनाका लागि देउवालाई सत्ता हस्तान्तरण गर्ने र उनकै नेतृत्वमा प्रदेश र केन्द्रीय संसद्को चुनाव गर्ने भन्ने समझदारी । 

उपप्रधान तथा गृहमन्त्री विमलेन्द्र निधिका दाबीमा सत्ता हस्तान्तरणका विषयमा प्रचण्ड–देउवाबीच लिखित सहमति नै भएको छ । माओवादी केन्द्रका नेता वर्षमान पुन भने सत्ता हस्तान्तरण सम्बन्धमा लिखित होइन, भद्र सहमति मात्र भएको ठोकुवा गर्छन् । 

सहमतिको प्रकृति जस्तोसुकै होस्, मोर्चाको असन्तुष्टि सम्बोधन हुने गरी संविधान संशोधन गर्दा चैतभित्र चुनाव सम्पन्न गर्न सकिने विश्लेषणसाथ दुई नेताबीच सत्ता हस्तान्तरणको सहमति भएको हो । चैत अन्तिम साताभित्र सबै स्थानीय निकायको चुनाव सम्पन्न गरेर वैशाख तेस्रो सातासम्म सत्ता हस्तान्तरण गर्ने आन्तरिक समझदारी थियो उनीहरूको । यस अनुसार भइदिएको भए प्रचण्डले नौ महिना सरकारको नेतृत्व सम्हाल्न पाउँथे भने त्यसपछि बाँकी नौ महिना देउवाले ।  

कांग्रेस–माओवादी केन्द्रबीचको २८ असारको सहमतिपत्रको दोस्रो बुँदामा तीन तह (स्थानीय, प्रदेश सभा र संघीय संसद्)  निर्वाचनसम्बन्धी चर्चा छ । र, तीनमध्ये स्थानीय तहको निर्वाचनलाई पहिलो नम्बरमा राखिएको छ । निर्वाचनका सम्बन्धमा दुई दलका प्रतिनिधिले जमेर छलफल गरेपछि नै सहमतिको पहिलो नम्बरमा स्थानीय निर्वाचन र त्यसपछि क्रमश: प्रदेश सभा र संघीय संसद्को चुनाव गरिने उल्लेख थियो । 

छलफलपश्चात् दुवै दल स्थानीय तहको निर्वाचन पहिले र छुट्टै गर्ने, त्यसपछि मात्र प्रदेश सभा र संघीय संसद्को चुनाव गर्ने निष्कर्षमा पुगे । स्थानीय निकायको चुनावको आकार प्रदेशसभा वा संघीय संसद्को चुनावको भन्दा ठूलो र जटिल हुने भएकाले उनीहरू यस्तो निष्कर्षमा पुगेका थिए । यसबाहेक स्थानीय तहको चुनाव पहिले गर्दा त्यसैको तयारीले प्रदेश सभा र संघीय संसद्को निर्वाचनको तयारीलाई पनि सघाउ पुग्ने निष्कर्ष पनि उनीहरूको रह् यो । यसै आधारमा प्रचण्ड नेतृत्वको सरकारले स्थानीय निकायको निर्वाचन गर्ने, प्रदेश सभा र संघीय संसद्को चाहिँ देउवाले गर्ने गरी सत्ता हस्तान्तरणको सहमति दुई दलबीच भएको हो । उपप्रधानमन्त्री निधिका भनाइमा सत्तारूढ दलहरूका लागि संविधान संशोधन पहिलो एजेन्डा हो किनभने संविधान संशोधनबिना दोस्रो प्रमुख एजेन्डा अर्थात् चुनाव सफल हुने सम्भावना छैन । यसै आधारमा कम्तीमा संविधान संशोधन नटुंगिएसम्म माओवादी केन्द्रसँग सत्ता हस्तान्तरणको किचलो झिक्नेभन्दा संविधान संशोधनलाई टुंग्याउनेतिर देउवा गएका हुन् । 

अहिल्यै प्रचण्डलाई सत्ताबाट हटाउँदा देउवा र कांग्रेसका लागि  जोखिम सिर्जना हुन सक्छ । जस्तो : प्रधानमन्त्री बन्न देउवाले संसद् को बहुमत हासिल गर्नुपर्छ । एउटा चुनाव पनि गर्न नदिई सत्ताबाट हट्नुपर्‍यो भने माओवादी केन्द्रले देउवालाई समर्थन नगरिदिन सक्छ । समर्थन गरेछ नै भने पनि बहुमत पुर्‍याउन मोर्चाको साथ चाहिन्छ । सद्भावना पार्टीका महासचिव मनीष सुमन मोर्चा चाँडो संविधान संशोधन होस् भन्ने पक्षमा रहेको बताउँछन् । त्यसैले संविधान सशोधनलाई मोर्चासँग देउवाले छलफल अघि बढाएका हुन् । तर, एउटा वृत्त, भावी सत्ता समीकरणका लागि देउवाले मोर्चाको साथ लिन यो अग्रसरता देखाएको विश्लेषण पनि गर्छन् ।

संविधान संशोधन र स्थानीय चुनावबिना प्रचण्डलाई राजीनामा गर्ने परिस्थिति सिर्जना गराउँदा एकातिर माओवादी केन्द्र–मधेसी मोर्चासँगको गठबन्धन टुट्ने खतरा रहन्छ भने अर्काेतिर त्यसको नतिजा झन् जोखिमपूर्ण हुन्छ देउवाका लागि । जस्तो : एमाले र माओवादी केन्द्रबीच नयाँ समीकरण बन्न सक्छ, जसको असर आगामी तीनै चुनावमा पर्नेछ । प्रचण्डको बहिर्गमनपछि फेरि एमाले–माओवादी केन्द्रको सरकार बन्ने परिस्थिति बन्यो भने तीनै तहका चुनावमा तालमेल हुन सक्छ । 

यति हुँदाहुँदै पनि के देखिन्छ भने एमालेको सहमतिबिना न संविधान संशोधन प्रयासले सफलता पाउने देखिन्छ, न मधेसको असन्तुष्टि सम्बोधन नगरी संशोधनबिना नै चुनाव हुने परिस्थिति बन्नेछ । तर, यी दुवै एजेन्डामा प्रचण्ड नेतृत्वको सरकारले सफलता प्राप्त गर्ने सम्भावना भने तत्कालका लागि छैन । त्यसैले सत्ता समीकरणमा परिवर्तनबारेको टुंगो जेठभित्रमा निर्वाचन हुन सक्ने वा नसक्ने भन्नेले नै तय गर्नेछ । देउवा निकट एक मन्त्री भन्छन्, “कांग्रेस–एमालेबीचको प्रतिद्वन्द्विताका बीच तेस्रो ठूलो दल हुनुको दोहोरो फाइदा बिनाकसरत प्रचण्डले उठाइरहेका छन् । पहिले प्रधानमन्त्री पाएर, अहिले प्रधानमन्त्रीको पदावधि लम्ब्याउने अवसर सिर्जना गराएर ।” 

पुरा पढ्नुहोस्

परिणामहीनताको पराकाष्ठा

माधव बस्नेत
आयोग बन्न आठ वर्ष, उजुरी लिनै दुई वर्ष
पुरा पढ्नुहोस्

आवरण कथा» कागजी लोकतन्त्र

बाबुराम विश्वकर्मा
लोकतन्त्रको दयनीय चित्र तर लोकतन्त्र नै निर्विकल्प
पुरा पढ्नुहोस्

आशैआशमा ४० वर्ष

- मोहन बुढाऐर
सुदूरपश्चिमका दुई बहुप्रतीक्षित आयोजना पश्चिम सेती र पञ्चेश्वरको भर पर्दा विकास निर्माण ठप्प
पुरा पढ्नुहोस्

विचार

तन्त्रयुद्धको खतरनाक मोड

हस्त गुरुङ
गणतन्त्रवादीहरूले जातीय/क्षेत्रीय लो कशासनलाई लो कतन्त्रको जामा पहिर्‍याउने प्रयास गरिरहे का छन् । तन्त्रयुद्धको यो सबैभन्दा खतरनाक रूप हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

[गोलार्द्ध] सुरक्षा चुनौतीको सम्बोधन

रूपक सापकोटा
रणनीतिक, परम्परागत र गैरपरम्परागत सुरक्षा चुनौतीहरूलाई समायोचित सम्बोधन गर्न समग्र राष्ट्रकै सामथ्र्य लगाउनु पर्छ । यो गहन अभिभारा सही अर्थको राष्ट्रिय एकताबाट फत्ते गर्न सम्भव छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

नहुने चुनावको चर्चा र चुरीफुरी

अच्युत वाग्ले
प्रतिपक्षलगायत सबै प्रमुख राजनीतिक शक्तिहरू चुनावको मुद्दालाई क्षणिक राजनीतिक तिकडमको अस्त्र बनाइरहेका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

[टिस्टुङ देउराली] दसवटा काठमाडौँ कि हजारवटा बन्दीपुर ?

विवेक पौडेल
यो केवल एउटा अस्पष्ट अतीतको ‘ नोस्टाल्जिया’ होइन, सामुन्नेकै संकटबारे बजाउन खोजिएको घन्टी हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

अख्तियारलाई जवाफदेही नबनाउने ?

जैनेन्द्र जीवन
सांसदहरू स्वच्छ र नैतिकवान् भएका भए संसद्लाई नगन्ने र महाभियोग प्रस्तावलाई असम्भव ठान्ने भूल कार्कीले गर्ने थिएनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

[आवरण टिप्पणी] जागिर नखोजौँ, उद्यम गरौँ

नीरज खनाल
व्यापारीले पैसा मात्र खोज्छन्, जहाँ पैसा देख्छन्, त्यही लगानी गर्छन् । उद्यमीले चाहिँ जहाँ चुनौती देख्छ, त्यहाँ व्यापार सिर्जना गर्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

अधिकार कटौतीको अधिनायकवादी प्रवृत्ति

अच्युत वाग्ले
अहिले भइरहेका राजनीतिक निर्णयले संघीयतालाई कसरी सुदृढ पार्छन् ? अन्तत: कत्रा र कस्तो स्वरूपका प्रदेशहरू कसरी बन्छन् ?
पुरा पढ्नुहोस्

नेपाली वामपन्थको बाटो

श्रेय पौडेल
चाहे पुरानो वर्गवादी वामपन्थ होस् वा नयाँ पहिचानवादी वामपन्थ, दुवैको उद्देश्य र चाह समाजमा हेपिएका, दबिएका तथा कुनामा घचेटिएकाहरूको आवाज बन्नु हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

जीवनशैली

आवरण कथा» सिर्जनशील स्व–रोजगार

गोकर्ण गौतम
स्वप्नदर्शी स्टार्ट–अप उद्यमीका संघर्ष र सफलता
पुरा पढ्नुहोस्

गुरु पत्रकार

राजकुमार बानियाँ
पत्रकारिताको सैद्धान्तिक पाठशालाका अनवरत साधक रामकृष्ण रेग्मी कठोर समयपालक लाग्छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

जाडो छल्न औल

अर्जुन शाह
उच्च हिमाली भेगमा बस्नेको ओरालो यात्रा, ओरालोमा पेसा
पुरा पढ्नुहोस्

नुवाकोटदेखि ल्याक्मेसम्म

गोकर्ण गौतम
ट्रान्सजेन्डर अञ्जली लामाको संघर्ष र सफलताको यात्रा
पुरा पढ्नुहोस्

सूर्य छाप स्वतन्त्र

राजकुमार बानियाँ
पछिल्लो समय ४५ वटा जातीय संस्थाको छाता संगठन आदिवासी जनजाति राष्ट्रिय आन्दोलनको नेतृत्व गरिरहेका पद्मरत्न संघीयता र पहिचानको शुभ दिन आउनेमा निकै आशावादी छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

पृथ्वीनारायणवादी कम्युनिस्ट

राजकुमार बानियाँ
चार दशक लामो राजनीतिक जीवनमा मोदनाथ प्रश्रितले पाउने ‘बेस्ट कम्प्लिमेन्ट’ हो, ‘तपाईंको किताब पढेर कम्युनिस्ट भएको हुँ ।’
पुरा पढ्नुहोस्

अर्थ

आवरण कथा» तस्करीको सुनले ढुकुटीमा धक्का

मनबहादुर बस्नेत

पुस तेस्रो साताको सुरुमा त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल हुँदै  शार जहाँबाट ठूलो परिमाणमा सुन  भित्रिँदै छ भन्ने सूचना आयो, नेपाल प्रहरीको केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरो (सीआईबी) मा । त्यसपछि ब्युरोले तत्कालै सादा पोसाकमा टिम परिचालन गरेर विमानस्थलमा निगरानी बढायो । २० पुसको राती करिब साढे ८ बजे सुन बोकेर आउने भनिएका दुई जना व्यक्ति संयुक्त अरब इमिरेट्सको शारजहाँबाट आएको एअर अरेबियाको विमानबाट ओर्लिए तर रित्तो हात । उनीहरूसँग लगेज थिएन । ती दुवै जना ट्याक्सी चढेर कोटेश्वर पुगे । प्रहरीका अनुसार कोटेश्वरमा सुन बोक्ने व्यक्तिको गर्लफ्रेन्डको घर थियो । राती १२ बजेसम्म प्रहरी टोली निगरानी राखेर फर्कियो । अनि, फेरि बिहान ५ बजे नै पुग्यो, कोटेश्वर ।  

भोलिपल्ट अर्थात् २१ पुसको बिहान १० बजेतिर ती दुवै जना विमानस्थलतिर लागे । विमानस्थलभित्र छिरेको करिब तीन घन्टापछि कालो रङका दुईवटा सुटकेस गुडाउँदै निस्किए । अनि, पार्किङ क्षेत्रबाटै ट्याक्सी चढेर बाहिरिए । विमानस्थलको गोल्डेनगेटबाट निस्किएर दायाँ मोडिनासाथै प्रहरीले एक जनालाई समात्यो, दिउँसो १ बजेर २१ मिनेटमा । अर्काचाहिँ ट् याक्सीबाट झरेर भागे । करिब ३४ किलो सुनसहित समातिनेमा थिए, बाँके जिल्ला घर भएका गोपालबहादुर शाही । उनी विमानस्थलबाट सुन भरिएका सुटकेस लिएर दिनबन्धु थापा र सन्तोष काफ्लेलाई पुर्‍याउन जाँदै थिए । प्रहरी कब्जामा रहेका शाहीले थापा र काफ्लेलाई सुन लिन बोलाएपछि उनीहरू डाइहाट्सुको टेरियस गाडीमा आइपुगे । त्यही बेला उनीहरू पनि समातिए  । 

सीआईबीले पक्राउ परेकाहरूको बयान समेत लिन पाएको थिएन, ब्युरोका निर्देशक एवं प्रहरी नायव महानिरीक्षक (डीआईजी) नवराज सिलवालको मोबाइलमा फोन आयो
‘हेलो सर नमस्कार !’ 
‘नमस्कार !’ 

‘म एअरपोर्ट भन्सारबाट । सरहरूले समात्नुभएका व्यक्तिलाई भोलि (२२ पुस) अलि चाँडै बुझाइदिनोस् है । दिन छोटो छ । फेरि यता पनि प्रक्रिया लामै हुन्छ,’ भन्सारका कर्मचारीले सिलवाललाई भने । भोलिपल्ट ११ बजेसम्म अभियोगीलाई भन्सारमा नपुर्‍याएपछि त्यहाँबाट फेरि सीआईबीमा सोधियो । त्यतिबेलासम्म सीआईबीले जिल्ला प्रशासन कार्यालय काठमाडौँबाट तीनै जना विरुद्ध संगठित अपराधमा मुद्दा चलाउने गरी ६० दिन हिरासतमा राखेर अनुसन्धान गर्ने मार्गप्रशस्त गरिसकेको थियो ।

वार्षिक १८ अर्बको तस्करी
समातिएकाहरूको बयानबाट नेपालमा अवैध सुनको डरलाग्दो कारोबार हुने गरेको तथ्य खुलेको छ । त्यस अनुसार पहेँलु धातुको यस्तो कालो धन्दा दुई वर्षदेखि चलिरहेको र हप्तामै करिब डेढ सय किलोसम्म सुन हवाई मार्गबाट मात्रै नेपाल छिरिरहेको छ । र, कारोबारीहरू यो सुन भारत पुर्‍याएर मनग्य मुनाफा कमाइरहेका छन् ।

पक्राउ परेकाहरूको बयान अनुसार यूएईबाट नेपालमा सुन पठाउने तीनवटा समूह सक्रिय छन् र तीनैवटाका अलग–अलग साझेदार नेपाल र भारतमा छन् । एकपटकमा ३० देखि ५० किलोसम्म सुन आउँछ । औसत ४० किलोकै हिसाब गर्दा पनि तीन खेपमा हप्ताको १ सय २० किलो सुन तस्करी भएर आइरहेको छ । डरलाग्दो त के भने सुनको यो आँकडा महिनामा ३६ क्विन्टलभन्दा माथि चढ्छ । ७ माघको मूल्य अनुसार काठमाडौँमा एक किलो सुनको अहिले ४७ लाख ३३ हजार रुपियाँ पर्छ । यस अनुसार महिनामा डेढ अर्ब रुपियाँ र वर्षमा १८ अर्ब रुपियाँभन्दा बढीको अवैध सुन नेपाल भित्रिन्छ । 

हवाई मार्गबाट अवैध सुन भित्र्याउने गिरोह फेला परेको नौ दिनपछि नै चीनबाट तस्करी गर्ने अर्को समूहलाई महानगरीय प्रहरी वृत्त बालाजुले १५ किलो सुनसहित समात्यो, १ माघमा । त्यही दिन महानगरीय प्रहरी अपराध महाशाखाले थानकोटबाट करिब पाँच करोड रुपियाँ बराबरको अवैध विदेशी मुद्रा बरामद गरेको थियो । प्रहरीले सुन किन्नकै लागि विदेशी मुद्रा चीन लैजान लागेको हुन सक्ने अनुमान गरे पनि त्यस्तो ‘ लिंक’ फेला पारिसकेको छैन । “विदेशी मुद्रा पठाएर सुन ल्याउने परिपाटी पुरानै हो । यो पनि त्यही कारोबारको हुन सक्छ,” महाशाखा प्रमुख प्रहरी वरिष्ठ उपरीक्षक (एसएसपी) सर्वेन्द्र खनाल भन्छन् ।

गन्तव्य भारत
यूएईमा सुनको खरिद जति पनि गर्न र संसारमा जहाँ पनि लैजान छुट छ । त्यहाँ कर नलाग्ने भएकाले सुन सस्तो पनि छ । र, यही कारण त्यहाँबाट आएको सुन नेपाल भएर भारत पुगिरहेको छ । तस्करीको केही सुन नेपालमै पनि खपत भइरहेको छ ।

७ माघको मूल्य अनुसार भारतमा भन्दा यूएईमा प्रति १० ग्राम सुन चार हजार रुपियाँ सस्तो छ । त्यसैले तस्करी भएको करिब ९० प्रतिशत सुन भारत पुग्छ । भारत सरकारले हजार र पाँच सय दरका नोटमा प्रतिबन्ध लगाएपछि त्यहाँ सुनको माग उच्च छ । पहिले गैरकानुनी आर्जन लुकाउन हजार र पाँच सय दरका नोट जम्मा गरिन्थ्यो भने नोटबन्दीपछि भारतमा त्यसको बदला सुन किन्ने प्रवृत्ति व्यापक भएको छ । त्यही भएर भारतीयहरूले दोब्बर मूल्यमा पनि सुन खरिद गरिरहेका छन् । त्यसैले सुन भारत पुर्‍याउँदा नाफा उच्च छ । 

त्यहाँ सन् २०१२ मा सुनको वार्षिक माग आठ सय टन पुगेको थियो । यो अस्वाभाविक वृद्धिले चालू खातामै असर परेपछि भारत सरकारले सुन आयात निरुत्साहित गर्ने नीति लियो । त्यसयता सुन आयात वार्षिक ५ सय ८० टनभन्दा बढी नबनाउने नीति छ । नेपालमा भन्दा भारतमा सुन केही सस्तो भए पनि बजारको माग भने अत्यन्तै उच्च रहेको यही तथ्यांकले बताउँछ । त्यही कारण हो कि माग र आपूर्तिको यो खाडल पुर्न तस्करीको बाटोबाट सुन भारत पुग्छ । 

भारतीय बजारमा खपत हुने सुनबाट आएको भारतीय रुपियाँमा समेत कारोबारीहरूले नाफा कमाउँछन् । सुनचाँदी व्यवसायी संघका पूर्वअध्यक्ष तेजरत्न शाक्यका अनुसार अहिले भारु एक सय रुपियाँको नेपाली १ सय ६५ रुपियाँमा कारोबार भइरहेको छ । भारतसँगको व्यापार घाटा उच्च रहेकाले यहाँ भारुको माग पनि उच्च छ । नेपाल–भारत व्यापारको आयात–निर्यात अनुपात १:८ छ । त्यसमाथि नेपाल राष्ट्र बैंकले कारोबारको सीमा तोकिदिएकाले भारुको अभाव छ । त्यो अभाव यस्तै अवैध कारोबारबाट पूर्ति हुन्छ । कारोबारीहरूले अवैध ढंगले भित्रिएको यस्तै सुन बिक्रीबाट आएको भारु नेपालका व्यवसायीलाई बढी मूल्यमा बेच्छन् । यसरी दोहोरो फाइदा हुने भएपछि सुन कारोबारीहरू नै तस्करीको शृंखलामा संगठित गिरोह खडा गरेर लागेका हुन् । 

रेमिट्यान्समा भारी गिरावट
करिब दुई महिनाअघि नेपाल राष्ट्र बैंकका एक अधिकारी सीआईबीका डीआईजी सिलवालको कार्यकक्षमा देशको अर्थतन्त्रमा धमिरा लाग्दै गएको गुनासो लिएर पुगे । अवैध सुनको कारोबारका कारण मुलुकको अर्थतन्त्र नराम्ररी प्रभावित भएको भन्दै राष्ट्र बैंकबाट ताकेता आएपछि सीआईबीले सुन ओसारपसारमा अनुसन्धान थाल्यो । 

गत भदौको पहिलो सातासम्म वाणिज्य बैंकहरूमा करिब चार सय किलो सुन थन्किएको थियो । तर, सुन बजारको रौनकमा भने कुनै कमी आएको थिएन । तस्करीको सुन सस्तोमा पाएपछि व्यवसायीहरूले त्यही प्रयोग गरेर आफ् नो व्यवसाय गुल्जार बनाएका थिए । अहिले बजारमा उच्च माग भएकाले बैंकहरूमा सुन थन्किएको त छैन । तर, अपुग माग तस्करीबाट आयातित सुनले धानिरहेको भने छ । 

सुन र अर्थतन्त्रबीच परस्पर सम्बन्ध हुन्छ । अझ सुन दुई नम्बरी बाटोबाट आयात हुने भएपछि यसले सोझै अर्थतन्त्रमा प्रभाव पार्ने बताउँछन्, नेपाल राष्ट्र बैंकका विदेशी विनिमय विभाग प्रमुख एवं निर्देशक भीष्म ढुंगाना । भन्छन्, “अवैध सुन कारोबारको असर विदेशी विनिमय र विप्रेषण (रेमिट्यान्स)मा पर्छ ।” उनको भनाइलाई राष्ट्र बैंकको तथ्यांकले पुष्टि पनि गर्छ । त्यस अनुसार प्रवासमा नेपालीहरूले कमाइरहेको विदेशी मुद्रा कारोबारीहरूले सुनको व्यापारमा प्रयोग गरिरहेका छन् । किनभने, विदेशबाट आउने रेमिट्यान्समा सुनको तस्करी बढेसँगै अर्थात् दुई वर्षअघिदेखि नै गिरावट देखिन थालिसकेको थियो ।  

त्यसयता रेमिट्यान्सको वृद्धिदरमा नाटकीय गिरावट आएको छ । राष्ट्र बैंकको तथ्यांक अनुसार आर्थिक वर्ष ०७३/७४ को पहिलो पाँच महिनामा रेमिट्यान्स वृद्धिदर घटेर ६ प्रतिशतमा ओर्लिएको छ । जब कि, अघिल्लो वर्षको सोही अवधिमा यो वृद्धिदर १९.४ प्रतिशत थियो । दुई वर्षअघि १३.६ प्रतिशतले भएको वृद्धि त्यसपछिको वर्षमा आधा घटेर ७.७ प्रतिशतमा झरेको थियो । 

वैदेशिक रोजगारमा जानेको संख्या घट्नु र भारतीय अमौद्रिकीकरणलाई नेपालमा विप्रेषण वृद्धिदर कम हुनुको कारणका रूपमा लिएको छ, राष्ट्र बैंकले । यो देखिने कारण भने हुन सक्छ । भित्री कारण भने सुनको अवैध कारोबार नै हो, जसबारे राष्ट्र बैंकले अनुसन्धान नै गरेको छैन । “रेमिट्यान्स घट्नुको कारण सोहै्र आना अवैध ढंगले सुन तस्करी हुनु नै हो,” राष्ट्र बैंकका पूर्वगभर्नर दीपेन्द्रबहादुर क्षत्री भन्छन् । उनका अनुसार कामदारहरू बस्ने ठाउँमै पुगेर सुन तस्करका एजेन्टहरूले बढी दरमा नेपालका घरघरमा पैसा पुर्‍याउने सुनिश्चितता गरेर रकम संकलन गर्छन् र त्यो रकम सुन खरिदमा लगाउँछन् ।
 
राष्ट्र बैंकका निर्देशक ढुंगाना विप्रेषण वृद्धिदर घट्नुको कारणबारे अनुसन्धान नगरेको बताउँछन् । अर्थात्, अनुसन्धान नगरेकाले मात्रै विप्रेषण घट्नुको कारणमा सुन नपरेको हो । प्रहरी अनुसन्धानले भने ०७१ मा नै रेमिट् यान्सको अंश तस्करको हातमा पुग्ने खुलासा गरेको थियो । ‘अक्टोपस अप्रेसन’ नामक सुन तस्करीविरुद्धको अनुसन्धानबाट खाडी, मलेसिया, दक्षिण कोरियाजस्ता मुलुकमा काम गर्ने नेपाली श्रमिकहरूको रकम सुन तस्करीमा प्रयोग भएको भेटिएको थियो । “पैसा पठाउने वैधानिक प्रणालीलाई सहज नबनाए कामदारहरूको रकम तस्करको हातमा पुग्ने र यसबाट हुन्डी, रेमिट्यान्स तथा विदेशी विनिमयमा असर परिरहेकोबारे कुरा राखिएको थियो,” अक्टोपस अप्रेसनको नेतृत्व गरेका एसएसपी पुष्कर कार्की त्यतिबेला राष्ट्र बैंकलाई दिइएको सुझावबारे बताउँछन् ।

त्यसमाथि नेपालीहरूले विदेशमा गरेको कमाइको करिब ४० प्रतिशत हिस्सा हुन्डीबाट नेपाल आउने गरेकाले पनि त्यो रकम सुन खरिद गर्न प्रयोग भएको अनुमान लगाउन गाह्रो पर्दैन । जब कि, ६ महिनाअघि राष्ट्र बैंकले १६ जिल्लाका ३ सय २० घरपरिवारमा गरेको विप्रेषणको बचत तथा लगानी प्रवृत्तिको अनुसन्धानमा कोरियाबाट ७० प्रतिशत विप्रेषण रकम हुन्डीबाट भित्रिरहेको खुलासा भएको थियो । यसको अर्थ हो, विप्रेषण आप्रवाहमा अनौपचारिक अर्थतन्त्रको बोलवाला बलियो छ । र, यसको ठूलो हिस्सा सुनको अवैध कारोबारमा पुग्छ । 

डलर हाहाकारको कारण
नेपाली बजारमा नगद डलरको अभाव समेत लामो समयदेखि छ । राष्ट्र बैंकसँग डलर सञ्चिति भए पनि नगद भने कम छ । अभाव भएपछि विदेश यात्रा गर्नेले २ हजार ५ सय डलर लैजान पाउने सुविधालाई घटाएर पाँच सयमा झारेको थियो, राष्ट्र बैंकले फागुन ०७० मा । यो सीमा हटे पनि डलर सहजता भने हटेको छैन । सुन तस्करी गर्ने समूहले हुन्डीमार्फत बाहिर पठाउने भएकाले नगद डलरको यति ठूलो हाहाकार भएको हो । 

सुन तस्करीको जालो नेपाल आएको विदेशी मुद्रासँग पनि जोडिएको छ । हुन्डी कारोबारीले बजारमा भएको नगद डलर जम्मा पारेर सुन आयातका लागि अनौपचारिक प्रणालीबाट विदेश पुर्‍याउने गरेका छन् । पर्यटकको संख्या घटेकाले बजारमा डलर अभाव भएको तर्क गरिन्थ्यो, विगतमा । तर, अघिल्लो वर्षको तुलनामा गएको वर्ष पर्यटकको संख्या ४० प्रतिशतले वृद्धि भएको छ । तैपनि, नगद डलरको अभाव घटेन । “सुन किन्नलाई यहाँ डलर जम्मा गर्ने र पठाउने गरिएको हुन सक्छ,” नेपाल राष्ट्र बैंकका पूर्वकामु गभर्नर कृष्णबहादुर मानन्धर भन्छन्, “जुनसुकै माध्यमबाट होस् उनीहरूले डलरको जोहो गर्छन् ।” 

जोखिममा अर्थतन्त्र
ठूलो मात्रामा सुनको अवैध कारोबार देखिनु र त्यसबाट विप्रेषण वृद्धिमा लागेको ब्रेक, नगद डलरको अभाव हुनु भनेको  अर्थतन्त्र असन्तुलित हुनु हो । “उद्योगी, व्यापारीहरूसमेत दुई नम्बरी काममा लागे भने पक्कै पनि मुलुकको अर्थतन्त्र नकारात्मक मोडमा पुग्छ,” पूर्वगभर्नर क्षत्री भन्छन् । 

सुन भारतीय बजारमा पुर्‍याउँदा अहिले प्रतिकिलो साढे पाँच लाख रुपियाँ फाइदा हुन्छ । यो दर तीन वर्षअघि साढे दुई लाख मात्र थियो । अन्य व्यापार र औद्योगिक लगानीबाट नाफा कमाउन मुस्किल परिरहेका बेला सुन तस्करीमा लगानी भइरहेको हुन सक्छ । सुन तस्करीलाई लक्षित गरेरै तिब्बतको ल्हासामा नेपाली र तिब्बती मिलेर सुन पसलहरू खुल्न थालिसकेको एक जना सुन व्यवसायी बताउँछन् । 

एकातिर सुनको अवैध कारोबार बढ्दै जाने र अर्कोतिर विप्रेषण आप्रवाह रोकिने तथा दे शको डलरसमेत अवैध रुटबाट बाहिरिने क्रमले अर्थतन्त्र दुष्चक्रमा फस्न सक्छ । सुन, हुन्डी, विदेशी विनिमयको अहिलेको अवस्था हेर्दा दे शमा समानान्तर अर्थतन्त्रको अभ्यास भइरहे को आभास मिल्छ । “सबै रकम अनौ पचारिक अर्थतन्त्रमा सोहोरिएर भोलि पेट्रोलियम पदार्थजस्ता वस्तु किन्नै नसक्ने अवस्थामा मुलुक पुग्यो भने के गर्ने ?” राष्ट्र बैंकका पूर्वगभर्नर क्षत्री भन्छन्, “मुलुकले यो जोखिम कहिलेसम्म वहन गर्न सक्छ, थाहा छैन ।” 
***
सानालाई ऐन

भर्खरै नुहाएर तेल लगाएको कपाल ठाड्ठाडा छन् । गाला र निधारसमेत तेल घसेर चिल्लो छ । तर, उनको अनुहारमा तेज पटक्कै छैन । २७ वर्षे भरभराउँदो उमेरका युवक निमा छिरिङ लामाको अनुहारमा चमक होस् पनि कसरी ?

३ असार ०७० को बिहान । सिन्धुपाल्चोक तातोपानीका निमालाई ट्रक चलाएर काठमाडौँ, कोटेश्वरमा आउनासाथै प्रहरीले पक्रियो, ३५ किलो सुनसहित । प्रतिकिलो दुई हजार रुपियाँ पाउने लोभमा सुन भरिया बनेका थिए, उनी । सुनधनी मोहन अग्रवाल, ग्याम्जो लामा र ट्रकधनी तातोपानीकै ओमबहादुर बज्राचार्यसमेत पक्राउ परे । चारै जनालाई राजस्व अनुसन्धान विभागले प्रतिव्यक्ति ३ करोड ७८ लाख रुपियाँ बिगो जरिवाना गर्‍यो । बिगो तिर्न नसकेपछि चारै जना जेल गए । 

तीनै जना सुन मालिकले विभागको फैसलाविरुद्ध राजस्व न्यायाधीकरणमा १७ नम्बरको निवेदन दिए । ज्ञातव्य रहोस्, मुलुकी ऐन अदालती बन्दोबस्तीको १७ नम्बर अनुसार मुद्दाको सुरुआती सुनुवाइमा तल्लो अदालत वा निकायले दिएको आदेश चित्त नबुझे त्यसलाई बदर गरिपाउन  माथिल्लो अदालतमा पुनरावेदनसरह दिइने निवेदन हो यो । न्यायाधीकरणले ग्याम्जोलाई साधारण तारेखमा छोडिदियो भने बज्राचार्य र अग्रवालको कारबाही सदर गरिदियो । त्यसविरुद्ध विभागले सर्वोच्च अदालतमा पुनरावेदन दियो । सर्वोच्च अदालतले ३१ चैत ०७१ मा अग्रवाललाई साधारण तारेखमा र गाडी प्रयोग भएकाले बज्राचार्यलाई एक लाख रुपियाँ धरौटीमा मुक्त गर्न आदेश दियो । लगत्तै अग्रवाल निस्किए । बज्राचार्य भने अर्को सुन मुद्दामा समेत मुछिएकाले निस्कन सकेनन् ।

उनी १९ मंसिर ०६९ मा काभ्रेको धुलिखेलमा नौ किलो सुन जफतको मुद्दासमेत खेपिरहेका थिए । यो घटनामा समेत चालक जेल परे पनि उनी अदालतको आदेशबाट साधारण तारेखमा छोडिए, ८ पुस ०७२ मा । तत्कालीन प्रधानन्यायाधीश कल्याण श्रेष्ठ र न्यायाधीश देवेन्द्रगोपाल श्रेष्ठको संयुक्त इजलासले बज्राचार्यलाई छोड्न आदेश दिएको थियो । तर, भरिया निमा भने जेलमै छन् । बज्राचार्य र अग्रवालको निवेदन दर्ता गरेको न्यायाधीकरणले निमाको निवेदन दर्ता गरेन । “मेरो निवेदन लिनै मानेन । तर, मलाई यो काम गर्न लगाउनेलाई भने छोडिदियो । यो कस्तो न्याय हो ?” मन अमिलो पार्दै जेलमै भेटिएका उनी गुनासो गर्छन् । 

राजस्व अनुसन्धान विभागले मुद्दा जिल्ला अदालतमा दर्ता गरे पनि सुनुवाइ नभएकाले निमाको कैद भुक्तानको समय ठेगान लागिसकेको छैन । 

‘हामी पनि अचम्मित भयौँ’
— नवराज सिलवाल, निर्देशक एवं डीआईजी, केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरो (सीआईबी) 

सुन तस्करीका सहयोगी समात्ने तर मालिक उम्कने त होला नि फेरि, होइन ? 
त्यस्तो हुँदैन । हामीले लगानीकर्तासम्म पत्ता लगाइसकेका छौँ । मालिकलाई समेत समातेर कारबाही गर्नकै लागि संगठित अपराधको मुद्दामा अनुसन्धान गरिरहेका छौँ । 

यसअघि संगठित अपराधमा मुद्दा चलाउँदा असफल भएको उदाहरण छ, अझ सुन बोक्ने मात्रै पक्राउ परेका छन् नि ? 
धेरै कुरा प्रस्ट भइसकेको छ । हामी सुन तस्करी समूहको भित्री तहसम्म पुग्ने कोसिसमा छौँ । संगठित अपराधमा मुद्दा स्थापित हुन्छ । सीआईबीले त्यो क्षमता प्रमाणित गर्नु छ । 

अहिले कुन तहसम्म पुग्नुभएको छ त ? 
माथिल्लो तह नै पहिचान भइसकेको छ । अनुसन्धानमै भएकाले धेरै कुरा भन्न मिल्दैन । अर्थमन्त्री र गृहमन्त्रीले सीआईबी अनुसन्धान गर्न सक्षम छ भनेकाले हामीलाई ‘ ब्याकअप’ भएको छ । त्यसैले सुनको ठूलो गिरोह यसबाट पत्तो लाग्छ । यति भनौँ, अन्तर्दे शीय सञ्जालको संलग्नता देखिन्छ ।  

को–को संलग्न हुँदा रहेछन् यस्तो कारोबारमा ? 
सुन ओसारपसार यो मात्रामा हुन्छ भन्ने हामीलाई पनि लागेको थिएन । यति ठूलो स्वरूप देखेर हामी पनि अचम्मित भयौँ । यति ठूलो परिमाणमा हुने कारोबार पक्कै उच्च तहको मिलेमतोबिना सम्भव छैन । अब हामी त्यो संयन्त्रतिर अनुसन्धानलाई अगाडि बढाउनेछौँ ।

 

 

 

 

 

पुरा पढ्नुहोस्

समृद्धिको बाटो

घनश्याम गौतम
कालीगण्डकी करिडोरले जीवनस्तर परिवर्तन
पुरा पढ्नुहोस्

बिजुलीको झट्का

सुरेशराज न्यौपाने
लोडसेडिङ हटेपछि वैकल्पिक उपकरणको व्यापार ठप्प
पुरा पढ्नुहोस्

रेमिट्यान्सको रकम अब सञ्चयकोषमा

रामबहादुर रावल
अनुत्पादक खर्च घट्ने र पूर्वाधार क्षेत्रमा लगानी जुट्ने अपेक्षा
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबन्दीले राहत

मनबहादुर बस्नेत
पाँच सय र एक हजार रुपियाँका भारतीय नोट गैरकानुनी भएपछि नेपाल प्रहरीलाई हाइसन्चो
पुरा पढ्नुहोस्

संवाद

किन बनाइयो 'म अलप हुन चाहन्छु' ?

विमल आचार्य

मानवशास्त्री डोरबहादुर विष्ट हराएको दुई दशक भइसक्यो, हराउनुको कारण रहस्यमै छ, अनेक अड्कलबाजी भने चलिरहेकै छन् । नेपालमा मानवशास्त्रीय अध्ययन–अनुसन्धानको जग बसालेका विष्टले नेपालको भाग्यवादी चरित्रबारे गरेको विश्लेषण बहुचर्चित र विवादित छ । उनले हाम्रो जातीय–सांस्कृतिक विविधताबारे पुस्तक र थुप्रै अनुसन्धानमूलक लेख लेखे । सोताला उपन्यासका साथै उनका कथाहरुको सँगालो गत वर्ष प्रकाशित छ । कर्णाली इन्स्टिच्युट खोलेर जुम्लामा शैक्षिक–सामुदायिक जागरणका लागि अभियान नै छेडेका उनी त्रिवि अन्तर्गत सिनासको नेतृत्वमा रहँदा थुप्रै अनुसन्धान गरे/गराए । नेपालको विद्वत् आधुनिकीकरण प्रक्रियामा महत्त्वपूर्ण योगदान दिएका विष्ट अराजक व्यक्ति त हुादै हुन् र हुन् अर्गानिक विद्वान् । उनै विष्टको ‘पर्सनल’ र ‘प्रोफेसनल’ जीवनीमा आधारित वृत्तचित्र म अलप हुन चाहन्छु  तयार पारेका छन्, निर्देशकद्वय गौरव केसीसचिन घिमिरेले । उनीहरुसँगको साझा कुराकानी : 

किन बनाउनुभयो डकुमेन्ट्री ? 
त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा पढ्दा विदेशी स्कलरहरूका जीवनीबारे सबथोक पाइयो । तर, डोरबहादुर को हुन्, उनले के के गरे भनेर खोज्दा केही छैन । जसका कृति पढ्ने तर व्यक्ति थाहा नहुने । उति बेलैदेखि यिनका बारे खोजी गर्छौं भन्ने थियो । उनी बारे खोज्दै जाँदा मार्टिन चौतारीको सहयोगमा उनको बिब्लियोग्राफी तयार पारियो । एक–दुइटा लेख पनि लेखियो तर धेरैलाई सजिलोसँग कसरी चिनाउने त भन्ने सोचेरै वृत्तचित्र बनाइयो । 

कसरी बनाउनुभयो ? 
दिमागमा भ्रूण रोपेको ६ वर्षपछि मात्र हामीले यो काम पूरा गर्न सक्यौँ । अनुसन्धान र सामग्री जुटाउन धेरै समय लाग्यो । विष्टका पुराना अडियो–भिडियो टेप यहाँभन्दा बढी बाहिर रहेछन् । बेलायतको सोआस (स्कुल अफ ओरियन्टल एन्ड अफ्रिकन स्टडिज), युनिभर्सिटी अफ लन्डनबाट ती सामग्री लियौँ । विष्टका स्वदेशी र विदेशी सहकर्मी, सहपाठी, परिवारलाई भेट्यौँ । जुम्ला र विभिन्न पुस्तकालय धायौँ । साथीहरू त जिस्काउँथे– संविधान, मेलम्ची र तिमीहरूको डकुमेन्ट्री उस्तै हो, कहिल्यै आउँदैन । तर, संविधानपछि र मेलम्चीअघि आउन सक्यो वृत्तचित्र । 

विष्ट किन विशिष्ट हुन् ? 
नेपालको मौलिक मानवशास्त्रको खोजी गरे । जातीय र सांस्कृतिक विविधताबारे खोज गरे र थुप्रै सन्दर्भ सामग्री दिएर गए । नेपालको अविकासबारे भाग्यवादी तर्क दिए, भलै यसमा प्रशस्त बहस गर्न सकिन्छ । उनले के गरे भन्ने त जुम्ला पुगेपछि झनै देखियो । जुम्लीहरू उनलाई कति सम्झिन्छन् र वियोगमा कति रुन्छन्, त्यो त डकुमेन्ट्रीमै छ । समग्रमा भन्दा उनी मानवतावादी हुन् । स्कुल खोल्ने, आफ्नै जग्गा दिने, अनेक नौलो सोची बस्ने र लागिपर्ने, कुरा र काम सँगसँगै लान सक्ने दुर्लभ विद्वान् र अभियन्ता हुन् विष्ट । 

डकुमेन्ट्री निर्माणका सजिला–अप्ठ्यारा ? 
सशरीर नभए पनि अक्षरमार्फत लभ परेका गुरुसँग धेरै प्रभावित भइयो । त्यसैले पूरै स्वयंसेवी रूपमा खट्यौँ । विष्ट परिवारले खाजापानी खर्चचाहिँ दिएको हो । श्रम, समय, शक्ति, सीप जति खर्च गरियो, आफ्नै प्यासनले । सम्पादनमा सोमेश मल्लको धेरै सहयोग छ हामीलाई । धेरै सामग्री विदेशमा भएका हुँदा सजिलै पाउन सकिएन । हामीले तिमीहरूलाई सबै सूचना दिने–सहयोग गर्ने तर तिमीहरू हाम्रै विद्वान्का सूचना हामीलाई नै दिन हामीले पैसा तिर्नुपर्ने/नपाउने भनेर पटकपटक किचकिच गरेपछि बल्लतल्ल पाइयो । डकुमेन्ट्रीमा जति पनि विदेशी विद्वान् छन्, ती सबै उनीहरू यहीँ आउँदा खिचिएका हुन् । डकुमेन्ट्री निर्माणमा स्रोतसाधनको कमी नै हो, हामी धेरै नेपालीलाई । 

यो डकुमेन्ट्रीको महत्त्व के हो त ? 
यो नेपालको ‘भिजुअल एन्थ्रोपोलोजी’को सुरुआत हो कि जस्तो लाग्छ । हामीकहाँ यस्ता थुप्रै पात्र छन्, जसको जीवन र कर्म गुप्त छ, छायामा छ । हामी विदेशी विद्वान्का धेरै पछि लाग्छौँ, सुगन्ध नचिनेका कस्तूरीजसरी । 

पुरा पढ्नुहोस्

‘युवाहरूले कू गर्न सक्नुपर्छ’—अनुपराज शर्मा

प्रशान्त अर्याल, रामबहादुर रावल
हरेक पार्टीको युवा पुस्ताले पर्‍यो भने पार्टी नै फुटाउनुपर्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

सेल्फी अनुभव कस्तो रह्यो ?

मनबहादुर बस्नेत
हिमाली फोटोग्राफर भनेर समेत चिनिने तिवारीलाई २१ माघमा राष्ट्रिय फोटो पत्रकार समूहले ‘सेल्फी अनुभव’ नामक आफ्नो १५ दिने शृंखलामा बो लाएर अनुभव बाँड्न लगायो ।
पुरा पढ्नुहोस्

मनोरञ्जन

खेलकुद

खेलाडीजति चीनतिर

ज्ञानेन्द्र आचार्य

प्रिमियर लिगको गेमविक २१ । अंक तालिकाको शीर्ष स्थानमा रहेको चेल्सीलाई अघिल्लो सिजनको विजेता लेस्टर सिटीसँग खेल्नु थियो, लेस्टरकै घरेलु मैदान किङ पावर स्टेडियममा । लेस्टरसँगको खेलका लागि जब चेल्सीका प्रशिक्षक एन्टोनियो कोन्टेले टिम सार्वजनिक गरे, त्यसपछि चर्चा सुरु भयो डियगो कोस्टाको । किनभने, कोस्टाको नाम अचानक टिममा थिएन । टिम सार्वजनिक गर्नुअघि कोस्टा घाइते भएको पनि कसैलाई थाहा थिएन । यस विषयमा प्रशिक्षक कोन्टेले नै मुख खोले, “कोस्टाको ढाडमा समस्या देखिएकाले उनी टिममा छैनन् ।” कोन्टेले कोस्टा घाइते भएकाले लेस्टरसँगको खेल नखेल्ने बताउँदा उता अर्कै हल्ला फैलिएछ । कोस्ट पनि चीन जाँदै छन् भनेर । 

म्याच खेल्नुअघि र पछि यसैसँग सम्बन्धित प्रश्नहरूको वर्षात् हुने गर्छ चेल्सीका प्रशिक्षक कोन्टेमाथि । गेमविक २२ मा चेल्सीले हल सिटीसँग खेल्दा कोस्टा टिममा फर्किए र एक गोल पनि गरे । तर, उनी चीन जाने हल्ला अझै सेलाएको छैन । फुटबलको ट्रान्सफर मार्केटमा डियगो कोस्टा अहिलेको सिजन सकिएपछि आउने समर ट्रान्सफर विन्डोमा चीन जाने अफवाह फैलिएको छ । 

अचेल युरोपका ठूला लिगमा खेल्ने स्टार खेलाडीबारे यस्ता हल्ला फैलिनु सामान्य भइसक्यो । किनभने, चिनियाँ सुपरलिगका क्लबहरूले अथाह पैसा खर्च गरेर स्टार खेलाडीलाई भित्र्याउन लागिपरेका छन् । अंग्रेजी नयाँ वर्ष लागेपछि युरोपेली लिगको विन्टर ट्रान्सफर सुरु हुन्छ । जुन एक महिनासम्म चल्छ । यो सिजनको विन्टर ट्रान्सफर विन्डो सुरु नहुँदै सनसनीपूर्ण खबर आयो । चेल्सीकै मिडफिल्डर ओस्कार चिनियाँ लिग खेल्न गए भनेर । सन् २०१२ मा चेल्सी आउँदा ओस्कारले राम्रै सम्भावना देखाएका थिए । तर, यसै सिजनबाट कोन्टे चेल्सीको प्रशिक्षक नियुक्त भएपछि उनले टिममा कमै मात्र मौका पाए । 

पहिलो टिममा कम मौका पाउन थालेपछि खेलाडीले अर्कै क्लब रोज्नु सामान्य मानिए पनि जुन हिसाबमा सांघाई इन्टरनेसनल पोर्ट ग्रुपले उनलाई भित्र्यायो, त्यसले युरोपका ठूला र धनी क्लबलाई झस्काएको छ । चेल्सीबाट ओस्कारलाई किन्न उनको क्लबले अनुमानित ६ करोड पाउन्ड खर्च गरेको छ । त्यहाँ ओस्कारले तलबबापत वार्षिक दुई करोड पाउन्ड पाउने बुझिएको छ । यो उनले चेल्सीमा हुँदा पाउने भन्दा झन्डै चार गुणा बढी हो । 

हाइप्रोफाइल खेलाडीलाई भित्र्याउन चिनियाँ क्लबहरूले युरोपका धनी क्लबले भन्दा फरक रणनीति अपनाउँदै छन् । युरोपमा ठूला क्लबले राम्रा खेलाडी ल्याउन ट्रान्सफरमा मोटो रकम खर्चिन्छन् । चिनियाँ क्लबहरूले खेलाडीको तलबमा । यसको प्रत्यक्ष उदाहरण बनेका छन्, ओस्कारसँगै अहिले चिनियाँ लिगमा खेल्ने हाइप्रोफाइल खेलाडी कार्लोस टेभेज, इजिकेल लाभेजी, हल्क, रामिरेस, पाउलिन्हो, डेम्बा बा, जर्भिन्हो, ग्राजियानो पेले आदि । यसअघि चेल्सीबाटै खेलेका निकोलस एनेल्का र डिडियर ड्रोग्बाले पनि चिनियाँ सुपर लिग खेलेका थिए । टेभेज अहिलेकै विन्टर ट्रान्सफर विन्डोमा चीन गएका हुन् । भनिन्छ, सांघाई सिन्ह्वाबाट खेलेबापत उनले साताको ६ लाख १५ हजार पाउन्ड बुझ्छन् । यसलाई हिसाब गर्ने हो भने एक सेकेन्डको एक पाउन्ड बराबर हुन आउँछ । 

उनीहरूको पारिश्रमिकबारे मिडियामा आएका कुरा सत्य हुन् भने ओस्कारकै तलब रोनाल्डो वा मेसीको भन्दा पनि बढी हुन्छ । यस्तो ठूलो पारिश्रमिकबारे कुनै खेलाडीले मुख खोलेका छैनन्, न त उनीहरूका क्लबले कुनै आधिकारिक कुरा नै सार्वजनिक गरेका छन् । तर, मोटो पारिश्रमिक नपाई कोही खेलाडी चिनियाँ लिग खेल्न जानु असम्भव छ । 

खेलाडी मात्रै होइन, नाम चलेका प्रशिक्षक पनि चिनियाँ क्लबमा छन् । सन् २००२ मा ब्राजिललाई विश्वकप जिताएका लुइस फिलिपे स्कोलारी अहिले ग्वान्झाओ एभरग्रान्डेका प्रशिक्षक छन् । उनी २०१४ को विश्वकपमा पनि ब्राजिलकै प्रशिक्षक थिए । त्यस्तै, चेल्सी र टोटेन्हामका पूर्वप्रशिक्षक आन्द्रेस भियास बोअस र म्यानचेस्टर सिटीका पूर्वप्रशिक्षक म्यानुअल पेलेग्रिनी पनि चीनमै छन् । इटालीले २००६ मा विश्वकप जित्दाका कप्तान फाबियो कानाभारो अहिले ती आन्जिन क्वानजिआनमा प्रशिक्षक छन् । २००६ मै इटालीका प्रशिक्षक रहेका मार्सेलो लिप्पी एक समय ग्वानझाओका प्रशिक्षक थिए । अहिले उनले चीनको राष्ट्रिय टिम सम्हालिरहेका छन् ।

गुणस्तर र प्रतिस्पर्धात्मक हिसाबमा चिनियाँ लिग निकै पछि छ । यस्तो लिग खेल्न जाने खेलाडीले आफ्नो देशको राष्ट्रिय टिममा पनि मौका पाउन गाह्रो पर्छ । ब्राजिलका हल्क र पाउलिन्हो यसको प्रत्यक्ष मारमा परेका छन् । यी दुवैले २०१४ को विश्वकप खेलेका थिए । ग्वानझाओ एभरग्रान्डेका प्रशिक्षक स्कोलारी भने यसमा सहमत छैनन् । उनले चिनियाँ सुपर लिग विश्व फुटबलमा उदाउँदो लिग भएका कारण यहाँ खेल्ने खेलाडीले राष्ट्रिय टिममा पनि मौका पाउनुपर्छ भन्ने तर्क राख्छन् । अर्जेन्टिनाका लाभेजीले हिबेई चाइना फोर्चुनसँग आबद्घ भएपछि पनि राष्ट्रिय टिममा मौका पाए । उनले अर्जेन्टिनाबाट गत वर्ष भएको कोपा अमेरिका सेनटेनारियो खेलेका थिए । 

टेभेज वा एनेल्काले जस्तै उमेर ढल्केपछि चीनमा गएर खेल्नु ठीकै हो । तर, ओस्कार, पाउलिन्होजस्ता युवा खेलाडीले राष्ट्रिय टिममा नपरिने डरका बाबजुद चिनियाँ क्लब रोज्नुले युरोपलगायत फुटबलका सबै महाशक्ति राष्ट्रलाई झस्काएको छ । खेलाडीको पारिश्रमिकमा चिनियाँ क्लबले अन्धाधुन्द खर्च गर्दा राम्रा खेलाडी लालायित भएर उतै गए फुटबलको पावर हाउस युरोप नभएर चीन हुन सक्ने सम्भावना बढी थियो । धन्न त्यहाँको फुटबल संघले एउटा टिममा तीन जनाभन्दा बढी विदेशी खेलाडी खेलाउन नपाउने नियम बनायो । यसअघि बढीमा चार विदेशी खेलाडी खेलाउन पाउने नियम थियो । 

चिनियाँ लिगका क्लबले महँगो पारिश्रमिक दिएर नाम चलेका खेलाडी भित्र्याउँदैमा चीनको फुटबलले ठूलो फड्को मार्न सक्दैन । यो कुरा त्यहाँको फुटबल संघले बेलैमा बुझेको छ । त्यसैले हरेक क्लबले बढीमा तीन विदेशी र कम्तीमा २३ वर्ष मुनिका दुई चिनियाँ खेलाडी खेलाउनुपर्ने नियम ल्यायो । चिनियाँहरूको लक्ष्य भनेको २०५० को विश्वकप फुटबल जित्नु हो । यो धेरै चर्चामा आइसकेको कुरा हो । सायद अबको नियमले चीनलाई यो लक्ष्य भेट्टाउन सहयोग गर्ला कि ?

विदेशी खेलाडीको संख्या घटाउने नियम ल्याए पनि त्यहाँका क्लबले युरोपमा खेलिरहेका स्टार खेलाडीलाई ताक्न भने छाडेका छैनन् । त्यसैले कहिले कोस्टा त कहिले रुनी चीन जाने हल्ला बाहिर आउँछ । हुँदाहुँदा रियल म्याड्रिडका डिफेन्डर पेपे पनि यो सिजनपछि चिनियाँ क्लबमा आबद्घ हुन सक्ने कुरा बाहिर आएको छ । चिनिया क्लबसँग बेलाबेलामा रोनाल्डो र मेसीको नाम पनि नजोडिएको होइन ।

पुरा पढ्नुहोस्

क्रिकेटमा छलाङ

विनोद पाण्डे
३५ हजार रुपियाँको एसपीए कपदेखि, डीसीएल हुँदै २८ लाख रुपियाँ पुरस्कार भएको नेपालकै सर्वाधिक ठूलो प्रतियोगिता धनगढी प्रिमियर लिगसम्मको यात्रा
पुरा पढ्नुहोस्

रेकर्ड ब्रेकर रोनाल्डो

ज्ञानेन्द्र आचार्य
पोर्चुगलका महान् खेलाडीलाई चौथो पटक बलुन डि\'योर
पुरा पढ्नुहोस्

व्यवसायी मालामाल, सरकार अनभिज्ञ

मनबहादुर बस्नेत
उच्च हिमाली क्षेत्रमा सरकारलाई पत्तै नदिई महँगा साहसिक खेलको आयोजना
पुरा पढ्नुहोस्

आवरण कथा» जितको मनोबल

ज्ञानेन्द्र आचार्य
एक वर्षमा नेपाली फुटबल टिमको उत्साहजनक सफलता
पुरा पढ्नुहोस्

साहित्य

[अनुभूति] चिनियाँ चेलीको चक्कर

बीएन जोशी

हप्तादिनको बसाइ पनि न्यास्रो लाग्दै थियो चीनकै आधुनिक सहर थेन्जिङमा । राजधानी बेइजिङबाट १ सय ५० किलोमिटर टाढाको तर बुलेट ट्रेनमा आधा घन्टामै पुगिने । ३१ मिनेट पनि नलाग्ने कस्तो पारदर्शी समय ! बेइजिङभन्दा पनि सुविधासम्पन्न, सफा र शान्त सहर । मानिसहरू पनि उस्तै सहयोगी र अनुशासित । १० दिनजतिको थेन्जिङ बसाइमा केही नराम्रो अनुभूति गर्नुपरेको थिएन र पनि न्यास्रो लागिरहेको थियो कस्तो अचम्म !

पर्यटकीय सहर थेन्जिङको आफ्नै इतिहास रहेछ । इटालियन शैलीमा बनेका घरहरू, बाटोघाटो उस्तै । तीन भागको दुई भाग यात्रु जमिनमुनि चल्ने रेलबाट यात्रा गर्दा रहेछन् । दिनको मौसम नै माइनस पाँच डिग्री थियो भने रातको माइनस १८ डिग्रीसम्म । दिमागमा जहिल्यै घुमिरहने स्थल एउटै थियो, ग्रेटवाल । त्यही थियो मलाई न्यास्रो लागिरहनुको कारण । 

मनले चाहेर पनि समय जुरेको थिएन धेरैपटक । यसपटक पनि थेन्जिङ पुगेको एक साता बितिसकेपछि बल्ल समय जुरेको थियो । काम विशेष अनि मौसमी प्रतिकूलताका कारण । ग्रेटवाल पुुग्ने कौतूहल संसारका जो कोही मानिसलाई हुँदो रहेछ । फरक–फरक समुदायको जमघट देखेपछि यसै थाहा हुन्छ । 

बेइजिङ स्टेसनको सब वे अन्डरग्राउन्डबाट स्क्वायरमा निस्केपछि मित्र जगदीश र म अलमलमा पर्‍यौँ बाटो पार गर्ने ठाउँ नदेखेर । तीन–चारवटा फ्लाइओभरको पारिपट्टि उस्तै तीन टावर देखिए । बादलिन (ग्रेटवालको फेदी)सम्म जाने रेल लाग्छ भन्ने थाहा थियो तर बाटो पार गर्ने कुनै संकेत नदेखेर निकैबेर भौँतारियौँ, सडक पेटीको यताउता । 

सिसाको फ्रेमभित्र ठड्याइएको नक्सामा अरू पनि उसै गरी हेर्दै थिए कताबाट जाने भनेर । ब्रोकन मन्डारियन भाषामा हामीले धेरै जनासँग संवाद गर्दा समेत पत्ता लगाउन सकिरहेका थिएनौँ । समयमै टिकट काउन्टर नपुगे त्यो दिनको यात्रा पनि टुङ्गिन सक्थ्यो । बादलिनसम्म दैनिक दुइटा मात्र पर्यटकीय विशेष रेल छुट्ने बताएकी थिइन् थेन्जिङकी मित्र भीभीएनले ।

निकैबेरको अलमलपछि त्यही सिसाको नक्सा भएको बोर्डमा एक जना चलाखजस्तो देखिने युवती ठोक्किन आइपुगिन् । उनी पनि पारिपट्टि बेइजिङ स्क्वाएरमा जाँदै रहिछन् । ठीकै अंग्रेजी बोल्ने युवती भेटिएपछि गफिँदै लाग्यौँ हामी । सांघाईबाट बेइजिङ घुम्न आएकी रहिछिन् ती युवती । घुम्ने सिलसिलामै तिब्बतको ल्हासासम्म पुगिसकेकाले नेपालबारे राम्रै जानकारी रहेछ । १५ मिनेटजतिको बाटो कटाइमा भएको संवादले खुसी बनायो र धन्यवाद दिएर छुट्यौँ ।

समयमै रेलको यात्रा भो बादलिनसम्म लगभग डेढ घन्टाको । पहाडको खोँच छिचोल्दै हिउँको थुप्रोसँग नागबेली गर्दै लुकामारी खेलेजस्तो त्यो यात्राले जीवनकै एक रोमाञ्चकारी क्षण बन्यो । बादलिनमा रेलबाहिर निक्लेपछि मुस्ताङी जोमसोमे हावाको झल्को आयो । जोमसोमको भन्दा पनि निकै बेग थियो हावाको, मान्छेलाई नै पर–पर धकेलिदिने । तिब्बतियनजस्ता देखिने महिलाहरू हात र अँगालोभरि टोपी, मफलर, पञ्जाका झुत्ताहरू बोकेर झुम्मिन आइपुगे । जीवनमा पहिलोपटक अत्यन्त चिसोको अनुभव हुँदै थियो त्यतिबेला । चिसो हावाको बेगले हिँड्न नसकेर पछाडि धकेलिएका एक हूल युवती देख्दा छक्क परेका थियौँ हामी ।

जति हिँड्यो उस्तै सिँढी, उस्तै गेट, उस्तै लाग्ने थुम्का अनि डाँडाकाँडा । मानिस मात्र फरक थिए, त्यसमा पनि बाक्लो पहिरनले कसैको अनुहार देख्न सकिन्थेन । तस्बिर लिने समयमा मात्र अनुहार खोल्दाको मजा क्षणभरमै थाहा लाग्थ्यो कठ्यांग्रिएर । पन्जा निकाल्दा हातका औँला ठिट्याएर झर्लाजस्तो । लगभग एक–डेढ घन्टाको ग्रेटवाल घुमाइ निकै कठिन भयो चिसोले । गएकै रेलमा बेइजिङसम्म फर्कनुपर्ने हतारो, त्यो पनि अन्तिम साँझ ५ बजे खुला आकाशमुनि बाहिर एकैछिन बस्न पनि मुस्किल । फरक किसिमको यात्राको प्यास मेटियो ग्रेटवालमा पुगेर । जीवनकै गह्राैँ भारी बिसाएको अनुभूति भयो त्यस दिन ।

ग्रेटवाल जाँदै गर्दा बेइजिङ स्टेसनमा एउटा नक्साको संकेतले मेरो ध्यान खिचेको थियो । ग्रेटवालको हडबडले गर्दा राम्ररी नियाल्न पाएको थिइनँ, मात्र नोटिस गरेको थिएँ । साँझ बेइजिङ उत्रेर हाम्रो गन्तव्य थेन्जिङ जाने बुलेट रेल राती १० बजे लाग्ने भएपछि आँखा र कान चनाखा भए । तियानमिन स्क्वायर † मुख्य जक्सनबाट अर्को मेट्रोमा मात्र एक स्टेसनको दूरीमा, लगभग पाँच मिनटको यात्रा । त्यस्तो ऐतिहासिक ठाउँ छुटाउने कुरै भएन । तियानमिन स्क्वायर स्टेसनमा उत्रेर सब वेभित्रैको सूचनाको बोर्डमा म र जगदीशजी घोत्लिदै थियौँ ।
“एक्सक्युज मी ... ?”
झसंग भएँ म । 
“म ली फङ, कुन देशबाट तिमी ?”

त्यति भनेर उनले परिचयको हात अगाडि बढाइन् । यति राम्रो अंग्रेजी बोल्ने चाइनिज महिला ? उमेर त्यस्तै ४५ वर्षजति । मैले ‘नेपाल’ भन्नासाथ उनले अनेक कुरा फर्माइन् । खुसी भएँ अनायास । जगदीशजी पनि हामी भएकै ठाउँमा आइपुगेपछि तीनै जना गफिँदै सब वेमाथिको सडकमा निस्कियौँ ।
बत्तीको झिलीमिलीमा कस्तो सुन्दर देखिएको तियानमिन दरबार ! ती महिला हामीलाई गाइड गर्दै थिइन् । पछि पैसा लिने हो कि ! सोच्यौँ मात्र तर सोधेनाैँ उनीसँग । “मेरो घर बेइजिङबाट पश्चिम गाउँमा पर्छ । गाउँकै सरकारी स्कुलमा अंग्रेजी पढाउँछु । मलगायत अरू शिक्षकहरू तालिमका लागि बेइजिङमा आएको एक हप्ताका लागि । मचाहिँ आफ्नो अंग्रेजी राम्रो होस् भनेर विदेशीहरूको चहलपहल हुने स्थानतिर फुर्सदमा घुम्न निस्कन्छु । विदेशीहरूसँग गफ गर्न पाउँदा मलाई रमाइलो पनि लाग्छ ।” उनी बोलेको बोल्यै गर्थिन्, हामी चाहिँ अँ अँ भन्दै सुन्दै जान्थ्यौँ । 
“तिमीहरू चीन केका लागि आएको, कहाँ बस्छौ ?”
“हामी घुम्न आएको, थेन्जिङमा बस्छौँ ।” यति मात्र भन्यौँ ।
“होटलमा महँगो छ भने म यहाँ सस्तोमा मिलाइदिन्छु ।”
“पर्दैन, हाम्रा साथीहरू छन् थेन्जिङमा ।”

तियानमिन दरबार देखिने गरी सडकपारिबाट हाम्रो फोटो पनि खिचिदिइन् उनले तर हामीसँगै बसेर खिच्न भने मानिनन् । अचम्म मानेँ मैले । आज खै के चिनियाँ भगवान्को व्रत हुन्छ मेरो फोटो खिच्न हुँदैन भनिन् । शंका लागेको थियो मलाई उनको क्रियाकलाप देखेर । रात ढल्दै जाँदा चिसोसँगै भोकको लय उस्तै गरी बढिरहेको थियो । हाम्रो ट्रेन १० बजेको भएकाले समय पनि पर्याप्त छँदै थियो । उनले कतै कफी पिएर तातो ठाउँमा बसौँ न भनेपछि ठीकै लाग्यो ।

चिसो सहरमा सुनसान बन्दै थियो सडक । तियानमिन दरबार पूर्वतिरको सडक गल्ली हुँदै उनी अघि लागिन् । हामी उनको पछि लाग्दै गयौँ । त्यस्तो राम्रो जानकार भेटेपछि ढुक्क मान्यौँ त्यो अन्जान सहरमा । वरिपरिका पसल प्राय: बन्द भइसकेका थिए । सडक बत्तीको उज्यालोले मात्र हामीलाई साथ दिइरहेको थियो । हामी दुई आफ्नो भाषामा कुरा गर्नासाथ उनी के के भनेर हस्तक्षेप गरिहाल्थिन् । गजबको कला र गला थियो ली फङको ।

अलि पर चार सय मिटरजति अगाडि पुगेपछि त्यो सुनसान गल्लीमा खुलेको एउटै रेस्टुराँमा छिर्‍यौँ । ढोकाभित्र छिर्दै गर्दा सञ्चालकसँग उनले सटीक संवाद गरेकी थिइन् । परिचित संवादजस्तै लाग्यो मलाई । मनमा कता कता शंका नउठेको पनि हैन तर मनमै गमेर बसेँ म । चिसोले गर्दा ढोकाहरू पूरै बन्द, त्यहीमाथि स–साना कोठा फरकफरक किसिमका । अरू मान्छे भएजस्तो पनि लागेन । आ–आफ्नो छुट्टै कोठाको ढोका लगाएपछि अर्को कोठाको आवाज पनि नआउने शान्त वातावरण ।

होटलको मेनु केही बुझिएन । पूरै चाइनिजमा मात्र लेखिएको । तै फोटो हेरेर फरक खालका दुई किट्ली लोकल चिया अर्डर गर्‍यौँ । त्यससँगै एक बाउल गुलियो कुकिज पनि । त्रासका बीच पनि मीठो मानेर गफिँदै खायौँ भोकले ढोल पिटिरहेको परिस्थितिमा । उनले भने भोक छैन भनेर एक–दुई पिस कुकिज मात्र खाइन् । एक किट्लीमा लगभग पाँच–छ कप चिया बन्दो हो । रमाइला गफ भयो । राम्रा कुरा भए, नेपाल र चीनबीचका संस्कृतिबारे पनि सुन्ने र सुनाउने, हाम्रो नेपाली नामलाई चिनियाँ भाषामा अनुवाद गरेर व्याख्यासमेत गर्न भ्याइन् उनले ।

टेबलको विपरीत दिशाबाट मैले उनको फोटो खिच्ने प्रयास गरेँ उनले थाहा नपाउने गरेर तर भर्खरै किनेको मोबाइल सेटको फ्ल्यास लाइट बन्द गर्ने ठाउँ भेटिरहेको थिइनँ । फोटो लिन त उनले अघि नै इन्कार गरिसकेकी थिइन् । म तनावमा थिए आफैँमा । जे पनि हुन सक्थ्यो त्यहाँ अन्जान परिवेशमा । एक प्रकारको बेजोड शंकाको घेरा बढ्दै थियो मनमा । फेरि सोच्थेँ, यो भारतको यात्रा हैन चीनको हो । कहिल्यै ठगिनु र लुटिनु परेको थिएन दसौँपटकको यात्रामा ।

होटलको मेनुको बाहिरी आवरण नै सही, त्यसलाई काखमा राखेर मोबाइलको टेस्ट गरेजस्तो गरी केही स्न्याप फोटो लिएँ । पछि केही भइहाल्यो भने यही मेनुले पनि त केही प्रमाण देखाउन सकिनेछ । त्यो मेरो संकीर्ण सोच थियो या तीक्ष्ण ?
“समय हुन लाग्यो, अब हामी जानुपर्छ ।”
“हो मलाई पनि अबेला हुन लाग्यो, अब निस्कनुपर्छ ।”

ली फङले बिल मगाइन् । बिल आयो तुरुन्तै । लाग्थ्यो, पहिले नै तयारी थियो । बिल हेर्नासाथ मित्र जगदीश र मबीच हेराहेर भयो । केही न केही गडबड त हुन्छ भन्ने लागेकै हो । बिल हेरेर हामीले कुरा गरेको भेउ पाइन् उनले । बीचमै कुरा काटेर ‘माइन्ड नगर, म पनि त जागिरे व्यक्ति हो, म पनि सेयर गर्छु नि’ भन्दै आफ्नो ब्याग खोतलिन् । १७० आरएमबी मेनुमा राखिन् । जम्मा बिल ६५० आरएमबी थियो । सुरुमा मेनु हेर्दा ३०, ४० भन्दा बढी थिएन । हामीले किट्लीको हिसाब गरेको तर त्यहाँ हरेक कपको दरले जोडेको हो भनेपछि प्रतिवाद गर्ने कुरा पनि आएन । बाँकी रकम राखेर हामी बाहिर निस्क्यौँ । 

सामान्यतया खानाका लागि होटल छिर्दा ४०, ५० आरएमबीले पुग्थ्यो हामीलाई । उनले आफ्नो मिसन पूरा गरिसकेकी थिइन् । त्यसैले त आफूलाई हतारो भएको हाउभाउ गर्दै थिइन् उनी । रेस्टुराँ साहू र उनीबीच छोटो सांकेतिक संवाद मात्र भएको थियो ढोकाबाट निस्कँदा । त्यसपछि खासै बोल्न पनि मन लागेन उनीसँग । हामी केही पर बाटोछेउको सार्वजनिक शौचालयभित्र छिर्दा पनि उनी ढोका बाहिरै कुरिरहेकी रहिछिन् । हामीले उनलाई वास्तै गरेनौँ । तैपनि, उनी अझै पछि लाग्दै थिइन् । दिनभरिको सारा खुसी अनि वर्षौंदेखिको उत्साहलाई एकै झमटमा ओझेल पारिदियो क्षणिक विश्रामले कहिल्यै नभुल्ने गरी । पर आधा बाटोसम्म पुर्‍याएर बिदा भइन् ली फङ खुसीका साथ त्यही रेस्टुराँतिर । हामी स्टेसनतर्फ लम्कियौँ । “अब सात दिनसम्म निदाउन गाह्रो हुने भो,” मित्र जगदीश भन्दै थिए । मैले सम्झाएँ, “चिन्ता नलिनूस्, यति पैसा खर्च भए पनि महत्त्वपूर्ण ज्ञान पाएका छौँ त । जीवनमा खुसीका साथ ठगियौँ ।” 

पुरा पढ्नुहोस्

उत्तरआधुनिक पुनर्गठन

विमल आचार्य
लेखकको मार्गचित्र सहभागितामूलक समावेशी प्रत्यक्ष लोकतन्त्र हो । तर, कसरी र केका आधारमा सहभागिता र समावेशिता ? मौन छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

रगतपच्छे कुरीतिको चिरफार

सिपी अर्याल
हामी आफैँले, हाम्रै लागि तर हामीलाई डस्ने संस्कृति किन बनायौँ ?
पुरा पढ्नुहोस्

डिप्रेसन वृत्तान्त

राजकुमार बानियाँ
डिप्रेसनविरुद्ध डाक्टरको सल्लाह छ– दीर्घ जीवनका लागि सकारात्मक विचार राख्नोस्, आफ्नो मानसिक स्वास्थ्य राम्रो बनाउनोस्, राम्रो पारिवारिक या दाम्पत्य जीवन बिताउनोस् ।
पुरा पढ्नुहोस्

साहित्यको एनजीओकरण

राजकुमार बानियाँ
गैरसरकारी संस्थाको प्रभावमा बालसाहित्य लेखन
पुरा पढ्नुहोस्

ब्लग

नोटबुक

विमल आचार्य

राधा रुपाखेती र आमाहरू

कलंकीबाट वाग्मती यातायात चढेर थापाथली जाँदै थिएँ । सिटमा एक जना महिला पर्नुभो । हँसिली र रसिली राधा रुपाखेती, ५०, एकोहोरो निरन्तर बोलिरहनुभयो । उहाँको बोलीको टेप हैन, सम्झना उतार जस्ताको तस्तै : हेर्नूस् त बाबु ! मैले कार्ड नबनाएर पूरा भाडा तिर्नुपर्ने भयो । मेरो घर धादिङ हो । अहिले आँखा जँचाउन त्रिपुरेश्वर जान लाकी छु । बाहिर जाने काम पर्दैन भनेर मैले कार्ड बनाइनँ । म पाँच कक्षामा पढ्छु बाबु । एक कक्षादेखि पढेकी हुँ । अनि छ नि बाबु, पत्रिकामा मेरो फोटो पनि आएथ्यो ।

कक्षाबाहिर जो मेरो उमेरका साथी हुन्, कक्षाभित्र म तिनीहरुका छोराछोरीकी साथी हुँ । ‘तिमीले गर्दा हाम्रा छोराछोरीको पनि पत्रिकामा फोटो आयो’ भने । सर/मेडमले पनि ‘तिमीले गर्दा हाम्रो स्कुलको नाम आयो’ भन्नुभो । अँ बाबु, मलाई अंग्रेजी धेरै गाह्रो लाग्छ । अहिले त नेपालीबाहेक सबै विषय अंग्रेजीमै पढाउँछन् हेर्नूस् न !

नेपालमा त नेपालीबाटै पढाए भइजान्नथ्यो र ? पढ्न धेरै गाह्रो रहेछ बाबु तर धेरै नम्बर ल्याउन नसके पनि म सबै विषयमा पास त हुन्छु । पहिले मैले छोराछोरीलाई ‘ आज शुक्रबार त हो, नजाओ स्कुल’ भन्थेँ । त्यस्तो भन्नु नहुने रहेछ बाबु, एक दिन पनि छोड्न नहुने रहेछ स्कुल त । बूढी भएँ भनेर पढ्न नथालेकी भए म अहिले एक्लै अस्पताल आउन सक्ने थिएँ त ? नेपालीमा लेखेका सबै साइनबोर्ड पढ्न सक्छु म अहिले ।

बोल्दाबोल्दै राधा दिदीको ओर्लिने ठाउँ आइहाल्यो । पढाइले उहाँमा जगाइदिएको निश्छल उत्साह देखेर मेरो मन साँच्ची फुरफुर भयो । मैले सल्यानमा रहेकी मेरी आमालाई सम्झेँ, एसएलसी दिएको वर्ष मैले जिल्ला शिक्षा कार्यालय सल्यानको कार्यक्रम अन्तर्गत ६ महिना प्रौढ शिक्षा पढाएको थिएँ गाउँमा । र, मेरी पहिली विद्यार्थी हुनुहुन्थ्यो, मेरी आमा र आमाहरु । ‘अब हामीले ल्याप्चे लाउन परेन, सही गर्न सक्ने भयौँ’ भन्दा आमाहरु यति खुसी देखिनुभएको थियो कि राधा रुपाखेती दिदीजस्तै । वाह ! पढाइको हँसाइ !

महिला सिट कि शौचालय !

भक्तपुरको सिद्ध पोखरीतिर डेटिङ जाँदै थिएँ । राजधानीको सबैभन्दा सुन्दर बाटो माइतीघर—बानेश्वर हुँदै ठूलै बस चढेर । बसमा उभिनु कसैलाई परेको थिएन र सिट पनि भरी नै थिए । मीनभवनमा एक जना महिला चढिन् । म महिला सिटमा बसेको थिएँ । उनी बसमा चढ्नेबित्तिकै उठिहालेँ । यात्रामा जोसँग पनि बोलिहाल्नुपर्ने म, उनीतिर फर्केर हाँस्दै भनेँ, ‘महिला सिट खाली भएर बसिहालेको है दिदी म त !’ 

उनले भनी पनि हालिन्, ‘खाली छ भन्दैमा महिला शौचालयचाहिँ नछिर्नूस् है भाइ !’ 
अघि मेरो सिटपार्टनर र अब उनको सिटपार्टनर बनेकी मेरी प्रेमिकाले खित्का थाम्न सकिनन् !

स्मार्ट कन्डक्टर 

कीर्तिपुर जाने माइक्रोबस । ५०/५५ जति उमेरका देखिने एक जनाले कालीमाटी पुगेपछि १० रूपियाँको नोटसँगै स्टुडेन्ट कार्ड झिके । कन्डक्टर भाइले कार्ड र ती अधबैँसेको मुख पालैपालो हेरे र मुसुक्क हाँस्दै भने, ‘ल अंकल, हजुर त म्याथमा एमए पढ्नुहुँदो रहेछ, त्यो पनि सेन्ट्रल डिपार्टमेन्ट अफ म्याथम्याटिक्स टीयूमा, एउटा क्वेसन सोध्छु है, ए प्लस बी को होल स्क्वाएर सिकाइदिनु न मलाई !’ 
कन्डक्टर भाइले यति भन्दा भन्दै ती ‘म्याथम्याटिसियन’को अनुहार लाजले रातो भइहाल्यो । उनले खल्तीबाट पाँच रूपियाँ निकाल्नु र आफू पनि बसबाट निक्लिनु सँगैसँगै भयो । 

१० कक्षा पढ्दै गरेका ती कन्डक्टर भाइ स्कुल बिदा भएकाले बस मालिक/चालक बाबुलाई सघाइरहेका रहेछन् । नक्कली विद्यार्थी चिन्ने उनको काइदा गजब रहेछ । साइन्स कार्ड देखाए एचटूओ, नेपालीको देखाए महाकवि देवकोटाको जन्म, अंग्रेजीको देखाए सेक्सपियरको देश, यस्तैयस्तै सोध्ने रे ! क्या स्मार्ट कन्डक्टर !

‘बच्चा छ’ 

द्वन्द्वकालमा दाङ–सल्यान अर्थात् मामाघर–घर गर्दा झोला बोकेर दसौँ ठाउँ ओर्लिनुपथ्र्याे र कडा चेकिङमा लाइन लाग्नुपथ्र्यो । छुकछुके मलाई यसरी ओर्लिरहन पाउँदा चाहिँ मज्जै आउँथ्यो । मभन्दा अघिल्लो सिटमा दुई महिला थिए, एक जनाको काखमा बच्चा पनि । कपुरकोटको चेकिङमा उनीहरु ओर्लेनन् । बस गुडेपछि उनीहरुले सुनाएको कुरा रोचक/घोचक छ । सेनाले ‘किन नओल्र्या’ भनेर हप्कायो । ‘देख्नुभएन ? काखमा बच्चा छ,’ बच्चा हुनेले भनिन् । सेनाले अर्कीलाई सोध्यो, ‘ए ठीक छ अनि तिमी किन नओल्र्या ?’ बान्ता गर्दागर्दा थकित उनी तपाईं सम्बोधन तिमीमा झरेको सुनेर कडै जवाफ दिइन्, ‘मेरो पनि बच्चा छ ।’ खाउँलाझैँ गरेर हप्कायो सेनाले, ‘खै कहाँ छ तेरो बच्चा ?’ उनले पेट देखाएर भनिन्, ‘ई ह्याँ छ ।’ 

वास्तवमा उनको बिहे भएको थिएन र बच्चा पनि थिएन पेटमा । तर, उनले असंवेदनशील (अ)सुरक्षाकर्मीलाई बोलीले हैन, गोलीले दिएको जवाफ बडो घत पर्‍यो मलाई । 

पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

मनबहादुर बस्नेत
कानुन कार्यान्वयन एकाइको मुख्यालयअगाडि नै हुलाक टिकट कालोबजारी भइरहेको रहेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

रामबहादुर रावल
वर्ष–दुई वर्ष दुहिसकेपछि सहकारीवाला बटारिन थाल्छन् । खोइ ब्याज ? ‘अहिले किन चाहियो ? समस्या परे ऋण लिनूस् न !’ खोइ बोनस ? ‘आउँछ भनेपछि आउँछ । तपाईंको पैसा खाएर भाग्छौँ ?’
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

रवि मानन्धर
बाटोमा दुई बोतल पानी पनि दिएको रहेछ । तर, पिसाब फेर्नका लागि दुई ठाउँमा मात्र रोकेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

प्रदीप बस्याल
चिनियाँ राष्ट्रपतिको नेपाल भ्रमणको चर्चा सायद छिट्टै सेलाउने छैन । हाम्रा नेताहरु उता जाऊन् वा उताका यता आऊन्, सञ्चारमाध्यममा उनीहरुको भ्रमणको खास उद्देश्य खोज्नुभन्दा पनि कुराको सुरुआत र अन्त्य त्यही भ्रमणमा गएर हुन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

तस्विर/भिडियो

लाप्राकको खुसी

सुरेश महर्जन

१२ र २९ वैशाख ०७२ को भूकम्पले तहसनहस भएको थियो गोरखाको लाप्राक । एक हजार वर्ष पुरानो बस्ती मानिने यस गाउँमा कुल ५ सय २४ घरधुरी थिए । भूकम्पले सबैजसो घरमा क्षति पुर्‍यायो । यहाँका बासिन्दाले लामो समयसम्म कष्टकर जीवन बिताए । अहिले गैरआवासीय नेपालीले भूकम्पपीडितहरुका लागि एकीकृत नमुना बस्ती बनाउने कामको थालनी गरेपछि यहाँका बासिन्दाको मुहारमा खुसी देखिन थालेको छ । 

पुरा पढ्नुहोस्

दोहोरो जिम्मेवारी

श्रीधर न्यौपाने
सिन्धुपाल्चोकको फुल्पिङ्कोटमा बहिनीलाई कोक्रोमा बोकेर हिँडिरहेकी बालिका ।
पुरा पढ्नुहोस्

अक्करमा ट्रयाक्टर

विमल खतिवडा
अहिले यो ट्रयाक्टर बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्मको रमाउने साधन बनेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

दंगलमा मंगल

मनोज पौडेल
कपिलवस्तुको जीतपुरमा आयोजित आठौँ कपिलवस्तु महो त्सवमा सञ्चालित खुला कुस्ती प्रतियोगितामा भाग लिएर पराजित भएपछि सेल्फी लिँदै रुपन्देहीका पहलवान शमशेर ।
पुरा पढ्नुहोस्

हिमाली राजधानी

कौशलराज सापकोटा
यो तस्बिर लोमान्थाङबाट फर्किने क्रममा सबेरै लिइएको हो ।
पुरा पढ्नुहोस्