पौरखीलाई भ्याइनभ्याइ

लक्ष्मीप्रसाद ङाखुसी

ललितपुरको कार्यविनायक नगरपालिका–१६, छम्पीकी अमृता विष्ट, ४५, लाई पहिले–पहिले तरकारी बेच्न पाँच किलोमिटर पैदल हिँड्नु पथ्र्याे । काँक्रो बेच्दा प्रतिकिलो दुई/तीन रुपियाँ मात्र फाइदा आउँथ्यो । अहिले न डोको बोक्नुपर्छ, न त हिँड्नु नै पर्छ, घर–आँगनमै गाडी आइपुग्छ । गाडीमा राखेर बजारमा पुर्‍याएको काँक्रो, फर्सी अहिले प्रतिकिलो ६५/७० रुपियाँमा बिक्री हुन्छ । 


अमृता एक दिन बिराएर १ हजार ५ सयदेखि २ हजार २ सयसम्मको तरकारी बेच्दा उनलाई ९ सयदेखि १ हजार ५ सय रुपियाँसम्म नाफा हुन्छ । यसबाटै उनको चार सदस्यीय परिवारको गुजारा चलेको छ । १६ वर्षदेखि तरकारी खेतीमा संलग्न अमृता प्रगतिशील सामुदायिक संस्थाकी पूर्वअध्यक्ष पनि हुन् । भन्छिन्, “मौसमी तरकारीभन्दा बेमौसमी तरकारीमा अझै मुनाफा हुन्छ । खोइ मानिसहरू किन विदेश जान्छन् ? स्वदेशमै यत्रोविधि काम छ ।”

 

पुरा पढ्नुहोस्

पश्चिम तराईका मधेसी र मुस्लिम समुदायका महिला आफ्नैबाट प्रताडित

राजेन्द्र नाथ
दाइजो, मदिरापान, बहुविवाहलगायत कारणले महिलामाथि शारीरिक, सामाजिक, भावनात्मक, आर्थिक हिंसा हुने गरेका छन्। महिलाले श्रीमान्बाट हुने हिंसालाई दबाउने, लुकाउने गरेका कारणले पनि हिंसा बढिरहेको हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

काठका ठुटा, जरा र धूलो बटुलेर कला बनाउने मिमबहादुर रानाको यस्तो छ लगन

शिव शर्मा/पोखरा
मिमबहादुर राना, ५३, ले काठका ठुटा, जरा र धूलो बटुलेर कला बनाउन थालेको पनि अहिले २० वर्ष भइसकेको छ । पोखरा आसपास अहिले उनी लाहुरे कलाकारका रूपमा परिचित छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

साउदी अरबमा छिर्न सजिलो छ तर निस्कन छ मुस्किल

होम कार्की
रोजगारदाता र कामदारबीच विवाद समाधानका लागि साउदीले देशभर ३८ वटा श्रम अदालत स्थापना गरेको छ । साउदीको श्रम कानुन अनुसार तीन महिनासम्म लगातार तलब नदिएमा र परिचयपत्र (अकामा) नबनाइदिए अदालतको अनुमतिमा अर्को रोजगारदाता रोज्न पाउने व्यवस्था छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

झटारो:: शीतल निवासमा गरम भोजन

लक्ष्मण गाम्नागे
शीतल निवास निवासी शीतल स्वभावका महामहिम राष्ट्रपतिले श्री ५ हरिबहादुरहरूलाई शीतल निवासमा बोलाएर नरम नरम सोफामा बसाएर गरम गरम भोजन गराएछन् । खाना त बहाना मात्रै थियो । खास कुरा महामहिमले हरिहरूलाई सम्झाइबुझाइ गर्नु थियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

उस्ताद उवाच:: नेताका सामर्थ्य र विशेषता

राजकुमार रेग्मी
प्रदेशका विशेषता र सामथ्र्य मात्र केलाएर कसरी बन्छ संघीय नेपाल ? नम्बर लागेका प्रदेश बनाउने नम्बरी नेताहरूको चाहिँ बखान गर्न पर्दैन ? आउनूस्, नम्बरी नेताहरूको विशेषता केलाउने प्रयत्न गरौँ :
पुरा पढ्नुहोस्

बाढीपहिरो आइरहे ४० वर्षमै फेवाताल पुरिने आशंका

लालप्रसाद शर्मा
फेवातालको मुख्य स्रोत हर्पन खोला हो । हर्पनमा अँधेरीखोलालगायत अन्य ५० जति ससाना खहरे मिसिएका छन् । सन् १९९६ देखि लगातार तीन वर्षसम्म लामिछानेले तालको अध्ययन गरेका थिए । त्यस क्रममा बर्सेनि १ लाख ५९ हजार ५ सय ५३ मेट्रिक टन गेग्रान (ढुंगा, माटो, काठपात, बालुवा) तालमा मिसिने उनको अध्ययनले देखाएको थियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

डाक्टरको हाहाकार — छन् प्रति १ हजारका लागि ६.८ स्वास्थ्यकर्मी

रामु सापकोटा
नेपाल मेडिकल काउन्सिलमा १८ साउनसम्म १८ हजार ५ सय ९१ जना डाक्टर दर्ता छन् । काउन्सिलमा दर्तावाल डाक्टरले मात्र बिरामी जाँच्न पाउने नियम छ । दर्ता भएका १८ हजार ५ सय ९१ चिकित्सकमध्ये विदेश पलायन भएका चिकित्सकहरूको तथ्यांक काउन्सिलसँग छैन । काउन्सिलमा दर्तावाल चिकित्सकमध्ये मृत्यु भएकाहरूको पनि तथ्यांक छैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

समसामयिक

पश्चिम तराईका मधेसी र मुस्लिम समुदायका महिला आफ्नैबाट प्रताडित

राजेन्द्र नाथ

बाँकेको जयसपुर–१ की २२ वर्षीया चाँदनी सल्मानी, उनका पाँचवर्षे छोरी मरियम, तीनवर्षे छोरा रियाजुल र नौ महिनाका रियान सल्मानीलाई आफ्नै देवर २५ वर्षे सद्दाम अली सल्मानीले सम्पत्ति विवादका कारण ६ जेठ ०७१ मा पेट्रोल छर्केर आगो लगाइदिए ।

रियाजुलको १० जेठ र मरियमको १६ जेठमा उपचारका क्रममा काठमाडौँस्थित कान्ति बाल अस् पतालमा मृत्यु भयो । रियान र चाँदनी उपचारपछि घर फर्किए । आरोपित सद्दाम जिल्ला अदालतको आदेशबाट हाल पुर्पक्षका लागि थुनामा छन् । 

भारत बहराइच थाना रूपैडिया केवलपुर ग्रामकी ३५ वर्षीया सैजहना बेगम कवाडिया ( राई) माथि आगो लगाएको आरोपमा ३ असोज ०७१ मा उनका पति मोहम्मद सबिरलाई प्रहरीले पक्राउ गर्‍यो । शरीरको अधिकांश भाग जलेकी पीडितको पेटमा पाँच महिनाको गर्भ थियो । पीडित महिलाले आफ्ना पतिले आगो नलगाएको बयान दिइन् । उनी धरौटीमा रिहा भए । जलेकी सैजहनाको १२ असोजमा मृत्यु भयो । 

कारकादो–२, भुजई गाउँकी २६ वर्षीया हेमकुमारी धोबीले पनि अकाल मृत्युवरण गरिन् । २६ असोज ०७१ मा उनीमाथि आगो लगाएको आरोपमा उनका पति २७ वर्षीय गयाप्रसाद धोबी पुर्पक्षमा छन् । ३ चैत ०७० मा अर्को घटना भयो, सात महिनाकी गर्भवती लक्ष्मणपुर–८, मियापुरवाकी २५ वर्षीया रिहाना सेख ढफालीमाथि । उनका पति २६ वर्षीय फरिद ढपाली, सासू र ससुराले पछाडि हात बाँधेर आगो लगाएको पीडितको भनाइ छ ।

रिहाना उपचारपछि हिरिमिनिया गाविसस्थित माइती घरमा बसेकी छन् । दाइजोमा मोटरसाइकल नल्याएको झोँकमा रिहानाका पति फरिदले आगो लगाएका थिए । 

पश्चिम तराईको बाँकेमा दाइजो नल्याएको भन्दै र घरायसी झगडामा आगो नै लगाएर हत्या प्रयासका डरलाग्दा घटना हुन थालेका छन् । “जलाइएका घटना निकै पीडा र दु:खदायी हुन्छन्,” पीडितहरूको उपचारमा सहयोग पुर्‍याउँदै आएको अग्नि हिंसापीडित नेपालका बाँके संयोजक सुरेन्द्रदीप कार्की भन्छन्, “उपचार महँगो छ । मध्यमवर्गीय परिवारको पहँुचबाहिर छ । त्यसमाथि बिरामी निको हुन लामो समय लाग्छ ।” 

त्यस्तै पीडितले भावनामा बगेर बयान फेर्दा जलाइएका अधिकांश घटनाका पीडकले उन्मुक्ति पाउने गरेका छन् । महिला संवेदनशील हुने र घटनापछि छोराछोरी र परिवारको मुख देखाउँदै उनीहरूलाई ‘इमोसनल ब्ल्याकमेल’ गर्ने गरिएको छ । त्यसको एउटा उदाहरण हो, इन्द्रपुर–९ की २५ वर्षीया पूजादेवी नाउ ठाकुरमाथिको त्यस्तै कहालीलाग्दो घटना ।

उनलाई २६ असोज ०७१ मा ३० वर्षीय पति पवन ठाकुरलगायतले आगो लगाएर हत्या प्रयास गरे । पवन आफैँले आगो लगाएको साबिती बयान दिएपछि सजाय भोग्दै छन् । पीडित पूजा भने साना बालबालिका भोकै परेको भन्दै आफैँले आफूलाई आगो लगाएकाले श्रीमान् बचाउन गुहार माग्दै हिँडेकी छन् । “उनी संघ–संस्था र प्रहरी–प्रशासन धाएको धायै छिन्,” सुरेन्द्र भन्छन् ।

बाँके मात्र होइन, पछिल्ला दिनमा छिमेकी बर्दियामा पनि महिला जलेका र जलाइएका घटना बढेका छन् । गुलरियाकी शिवा हासमीलाई प्रेम सम्बन्ध राखेकै कारण उनका परिवारका सदस्यले गत वर्ष आगो लगाएर हत्या गरे । उपचारका लागि भेरी अञ्चल अस्पतालमा भर्ना भएकी शिवा र रेखदेख गरिरहेका उनका दाजुले सुरुमा ‘प्रेमीले नै आगो लगाएको’ बयान दिएका थिए ।

तर, पछि प्रहरी अनुसन्धानमा बुबा, आमा र दाजुहरूकै संलग्नता प्रमाणित भएपछि सजाय भोगिरहेका छन् ।

पछिल्लोपटक १५ साउनमा मोहम्मदपुर–१ गणेशपुरकी ३५ वर्षीया गीता नेपाली शेष जलेकी छन् । उनलाई कसले र किन जलाए, त्यो अझै खुलेको छैन । तर, पारिवारिक द्वन्द्व र झैझगडाले घटनालाई रहस्यमय बनाएको प्रहरीले जनाएको छ । “घटना प्रकृति र पारिवारिक द्वन्द्व हेर्दा शंका गर्ने ठाउँ छ,” बर्दियाका प्रहरी उपरीक्षक (एसपी) गोविन्दराम परियार भन्छन्, “पुष्ट प्रमाण भेटिएका छैनन् । त्यसैले परिवारका सदस्यलाई निगरानीमा राखेका छौँ ।” पति नैमुद्दिनले गीतामाथि सौता हालेका थिए । उनले प्रेमपछि गीतासँग अन्तरजातीय र अन्तरधार्मिक विवाह गरेका थिए । त्यसको ६ वर्षपछि भारतको गुजरातबाट मुस्लिम समुदायकै युवतीलाई विवाह गरी ल्याएका थिए । 

सामान्य कुटपिट मात्र होइन, सानो निहुँमा पेट्रोल छर्केर आगो लगाउनेजस् ता जघन्य अपराध बढेका छन् । जिल्ला प्रहरी कार्यालय बाँकेका मुद्दा शाखाका प्रमुख निरीक्षक हिक्मत बोहरा भन्छन्, “पहिला पनि यस्ता घटना हुन्थे । तर, अहिले समाजमा जनचेतना अभिवृद्धिसँगै सञ्चारमाध्यमको पकड बढेपछि घटना सार्वजनिक हुन थालेका हुन् ।”

“घरपरिवार र समाजको दबाबले घरेलु हिंसा लुकाउन खोज्दा पीडकको मनोबल बढ्ने गरेको छ र महिला जलाउने क्रूरतासम्म पुग्ने गरेको छ,” महिला मानव अधिकार रक्षककी अध्यक्ष अक्षरी पोखरेल भन्छिन्, “साना घटना लुकाउँदा पछि ठूलो अपराध जन्मिन्छ ।” 

दाइजो, मदिरापान, बहुविवाहलगायत कारणले महिलामाथि शारीरिक, सामाजिक, भावनात्मक, आर्थिक हिंसा हुने गरेका छन्। महिलाले श्रीमान्बाट हुने हिंसालाई दबाउने, लुकाउने गरेका कारणले पनि हिंसा बढिरहेको हो । 

राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगकी प्रवक्ता मोहना अन्सारी घरभित्रको शक्ति सम्बन्ध, निर्णय अधिकार र आर्थिक कारणले यस्ता घटना बढिरहेको बताउँछिन् । भन्छिन्, “समाजमा परामर्श बढाउनुपर्छ । लामो कलह अन्त्यमा अपराधसम्म पुग्ने गरेको छ । त्यसैले बेलैमा मत्थर पार्ने वा परामर्श गर्दै लैजानुपर्छ ।” आयोगलाई घटना घटिसकेपछि मात्र जानकारी हुने गरेको र कानुन भए पनि त्यसको कार्यान्वयनमा ध्यान दिनुपर्ने उनको भनाइ छ । 

साउनमा मात्रै गीता नेपालीको घटनाबाहेक आगोले जलेका अन्य दुई घटनाका पीडित उपचारका लागि अस्पताल आएका छन् । केही दिनअघि देवस्थल–७, सल्यानकी भगवती राना, कारकादो नेपालगन्जकी विष्णु सुनार जलेको अवस् थामा अस्पताल पुगेका थिए । “भगवतीले पानी चलाउँदा हात जलेको र विष्णुले खसी खुइल्याउन पानी तताउँदा पोलिएको बताएका थिए,” संस्थाका सुरेन्द्रदीप कार्कीले भने, “तर, विष्णुको शरीरको पछाडिको भाग जलेको थियो ।” आगोले जलेका अधिकांश महिलाले घटना लुकाउने गरेको कार्कीको अनुभव छ ।

पुरा पढ्नुहोस्

बाढीपहिरो आइरहे ४० वर्षमै फेवाताल पुरिने आशंका

लालप्रसाद शर्मा
फेवातालको मुख्य स्रोत हर्पन खोला हो । हर्पनमा अँधेरीखोलालगायत अन्य ५० जति ससाना खहरे मिसिएका छन् । सन् १९९६ देखि लगातार तीन वर्षसम्म लामिछानेले तालको अध्ययन गरेका थिए । त्यस क्रममा बर्सेनि १ लाख ५९ हजार ५ सय ५३ मेट्रिक टन गेग्रान (ढुंगा, माटो, काठपात, बालुवा) तालमा मिसिने उनको अध्ययनले देखाएको थियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

किन मारिए घैँटे ?

मनबहादुर बस्नेत
प्रहरीमाथि नै आक्रमण गरेर चर्चामा आएको घैँटेको समूह त्यसयताको एक दशक अपराधको दुनियाँमा जगजगी मच्चाउन सफल भयो । बाँच्दा अपराध कर्मबाट जसरी चर्चामा रहे, प्रहरी भिडन्तमा मारिएपछि पनि गुमनाम भएनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

झण्डै पारपाचुके भइसकेको पारस-हिमानी सम्बन्ध यसरी बढ्दैछ मजबुतितर्फ

सीताराम बराल
पूर्वयुवराज पारसको थाई प्रेमिकासँगको सम्बन्ध कमजोर र पत्नी हिमानीसँगको सम्बन्ध मजबुतीतिर पूर्वयुवराज पारस शाहकी थाई प्रेमिका कन्निका चाइसनले १ भदौमा आफ्नो फेसबुक पेजमा पूर्वयुवराज्ञी हिमानीको यस्तो तस्बिर पोस्ट गरिन्, जसमा वाटरमार्कद्वारा हिमानी र पारसप्रति अत्यन्त अमर्यादित शब्द प्रयोग गरिएका थिए ।
पुरा पढ्नुहोस्

विचार

पुन:निर्माण प्रमुखका चुनौती

विनोद सिजापती
बहुचर्चित गुजरात मोडलको अनुकरण गर्न सरकार तयार भएको भए त्यसमा राजनीतिक व्यक्तित्वको चयन हुने थियो। बहुचर्चित पाकिस्तानी मोडल अख्यितार गर्न चाहेको भए सेनाका दुई जनरल बालानन्द शर्मा वा पवनबहादुर पाण्डेमध्ये एकलाई सरकारले रोज्ने थियो।
पुरा पढ्नुहोस्

बदनाम बन्द

केशव दाहाल
लोकतान्त्रिक समाजमा हुने आन्दोलनले लोकतन्त्रका सीमाहरू तोड्न मिल्दैन। आन्दोलनकारी भन्लान्, युद्ध, प्रेम र आन्दोलनमा सबै चल्छ। यो बेठीक बुझाइ हो। युद्ध, प्रेम र आन्दोलनका पनि आफ्नै मर्यादा र सीमाहरू हुनुपर्छ।
पुरा पढ्नुहोस्

गणराज्य संवाद:: संघीयता नबुझ्नुको परिणाम

श्रीकृष्ण अनिरुद्ध गौतम
सुर्खेतमा विरोध प्रदर्शन गर्ने तीन जनाको ज्यान गयो । माथि कर्णालीमा उस्तै प्रदर्शन र तराईका विभिन्न स्थानमा प्रदेशहरूको सीमांकनलाई लिएर विरोध भएका छन् । विरोधको प्रकृति र माग हेर्दा केही विचारणीय पक्षहरू सामुन्ने आएका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

टिस्टुङ देउराली:: अतिवादको दलदलमा

विवेक पौडेल
संविधान निर्माणमा तराई–पहाड–हिमाल सबैतिरका सबै जात र वर्गका नेपालीको नौ वर्ष (शान्ति सम्झौतापछि) व्यतीत भइसकेको छ । करिब तीन करोड नेपालीको उत्पादकत्व र क्षमताका हिसाबले २७ करोड व्यक्ति/वर्ष यस कामका निम्ति प्रयोग भइसकेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

त्रिवि र नेपालको भविष्य

केशवराज पाण्डे
नेपालको शिक्षा क्षेत्रमा विद्यालय र विश्वविद्यालय गरी मोटामोटी दुई तह छन्। उच्च माध्यमिक तहसम्म समुदायको निकै ठूलो योगदान छ। निजी क्षेत्र धेरै पछि मात्र विस्तार भएको हो। उच्च तह अर्थात् विश्वविद्यालय शिक्षामा भने अहिले पनि सरकारकै बढी भूमिका छ।
पुरा पढ्नुहोस्

बायाँ फन्को:: धरापजस्तो बाटो

ब्रजेश
म स्वयंलाई पनि सबैभन्दा बढी डर जेब्राक्रसमै लाग्छ। आफूले सवारी चलाउँदा कसैलाई जेब्राक्रसमा बाटो काट्न लागेको देखेर रोक्दा सधैँ एउटै डर हुन्छ। मैले रोकेको देखेर बाटो काट्न लम्केको मान्छेलाई कतै मेरो छेउबाट हुँइकिएर जाने भटभटे वा चारपांग्रेले उडाइदिने त होइन? अनि, आफू बाटो काट्न लाग्दा पनि झुक्किएर कुनै एउटाले रोकिदियो भने त्यसको पछि आउने अर्कोले पच्काइदिने त होइन?
पुरा पढ्नुहोस्

डिजिटल युगमा पर्यटन

खेम लकाई
नेपालको पयर्टन अहिलेसम्म कहिले भर्जिन ल्यान्ड त कहिले हिप्पी केन्द्र, कहिले आरोहण त कहिले पदयात्रा भन्दै ‘बाई चान्स’को भरमा चलेको हो। डिजिटल युगमा यस्तो संयोगले धेरै समय काम गर्दैन। इन्टरनेटमा हाम्रा विशेषताबारे कसरी बढीभन्दा बढी ब्लग तयार पार्ने भनेर सोच्नुपर्छ। हरेक जिल्लापिच्छेका एप्स बन्न सक्छन्। किनकि अहिलेका उपभोक्ता ट्राभल एजेन्सीमा भर पर्न खोज्दैनन्।
पुरा पढ्नुहोस्

सामाजिक असुरक्षाका कारण भ्रष्टाचार

सूर्यनाथ उपाध्याय, दीपेश घिमिरे
पुँजीवादी अर्थ व्यवस्थाका कारण सबै कुराको जोहो गर्नुपर्ने बाध्यता व्यक्तिलाई छ। गाँस, बास र कपास मात्र होइन, भोगविलासका सामग्री खरिद गर्नैपर्ने बाध्यता छ। शिक्षा र स्वास्थ्य अत्यन्तै महँगो हुँदै गएको छ।
पुरा पढ्नुहोस्

जीवनशैली

काठका ठुटा, जरा र धूलो बटुलेर कला बनाउने मिमबहादुर रानाको यस्तो छ लगन

शिव शर्मा/पोखरा
मिमबहादुर राना, ५३, ले काठका ठुटा, जरा र धूलो बटुलेर कला बनाउन थालेको पनि अहिले २० वर्ष भइसकेको छ । पोखरा आसपास अहिले उनी लाहुरे कलाकारका रूपमा परिचित छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

चिनौं हनुमानढोकामा राष्ट्रिय झन्डा फहराएर बस्ने लक्ष्मीनारायण शिल्पकारलाई

उपहारजंग शाह
धेरैले सोच्छन्, झन्डा फहराएर बस्नु उनको पेसा हो, कसैले सँगै बसेर फोटो खिचाएबापत पैसा लिन्छन्। तर, उनलाई द्रव्यमोह छैन। कसैकसैले त जबरजस्ती खल्तीमा खाजा खर्च हालिदिन खोज्छन्। उनीहरूलाई शिल्पकार विनम्रतापूर्वक भन्छन्, ‘मन्दिर वरपर बस्ने वृद्धवृद्धा र परेवालाई यो पैसाले भोजन गराइदिनू।’ कोहीचाहिँ मान्दै मान्दैनन्, गोजीमा पैसा हालिदिएरै छाड्छन्। उनी सबै पैसा वृद्धवृद्धा र परेवालाई भोजन गराउनमै खर्चिन्छन्।
पुरा पढ्नुहोस्

प्रचण्डजंग शाह र २५ हजार घन्टाको आकाश यात्रा

जनकराज सापकोटा
जोड, घटाउ, गुणन र भाग गरेर समयलाई हेर्ने हो भने जिन्दगीको हिसाब कस्तो निस्किएला ? ७० वर्षको उमेरमा प्रचण्डजंग शाह आफूले बाँचेको समयको हिसाब गर्न झिँजो मान्दैनन् । एउटा असली खजान्चीझैँ उनले आफ्नो जिन्दगीको दुरुस्त हिसाब राखेका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

फोटोको रकम भूकम्पपीडितलाई

नेपाल संवाददाता
जात्राका सोखिन फोटोग्राफर लक्ष्मीप्रसाद ङाखुसी १२ वैशाखको भूकम्प आउनासाथ क्यामेरा बोकेर सांस्कृतिक सम्पदा रहेका ठाउँतिर कुदे । कहीँ कलात्मक शिल्प कुँदिएका झ्यालढोका भग्नावशेषमा पुरिएका थिए भने कतै मूर्तिहरू फुटेर टुक्राटुक्रा भएका थिए । कुँडिएको मन लिएर उनले ती तस्बिर खिचे ।
पुरा पढ्नुहोस्

हितैषी ब्रोन्सन

उपहारजंग शाह
बेभरली ब्रोन्सन, ६७, इङ्ल्यान्डमा जन्मिन्, घरजम अमेरिकामा भयो भने प्रीति नेपालसँग गाँसियो । उनी आमपर्यटकजस्तो नेपालको सुन्दरता र सांस्कृतिक वैभवबाट मोहित भएकी भने होइनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

अस्ताउँदा भाका

जे पाण्डे
बाल्यकालदेखिकै साथी हुन्, रूपी थपेनी, ७५ र बेलकुमारी विष्ट, ७५ । थपेनी र विष्टबाहेक गाउँमा फाग गाउन सक्ने कोही छैनन् । चाडपर्वका बेला राप्ती अञ्चलको सेरोफेरोमा गुन्जने यो ग्रामीण लोकभाका छोप्न र गाउन जोकोहीले सक्दैनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

अर्थ

[विशेष] हिमाली बुटी यार्सागुम्बाको नालीबेली

उत्तमबाबु श्रेष्ठ

यतिबेला पूर्वको ताप्लेजुङदेखि पश्चिम दार्चुलासम्म उच्च हिमाली भेगका घाँसे मैदान (पाटन)हरूमा मानिसको भीड लागिरहेको छ । देशका विभिन्न भागबाट त्यहाँ ओइरिएका मानिसको एउटै उद्देश्य छ, बहुमूल्य हिमाली जडीबुटी यार्साको खोजी । १०–१२ वर्षअघिसम्म पनि लुकीछिपी, सानो परिमाणमा संकलन गरिने र कम मूल्यमा किनबेच हुने यार्साको कारोबार अहिले अर्बौंको भइसकेको छ । अध्येताद्वय अंकलाल चलाउने र योगेश राजले गरेको अध्ययन अनुसार गत वर्ष मात्रै नेपालका आठ जिल्लामा नौ अर्ब रुपियाँ बराबरको यार्साको कारोबार भएको थियो ।

के हो यार्सा ?

बोलीचालीको भाषामा भनिने यार्सा, यार्सागुम्बा वा यार्सागुन्बू तिब्बती भाषाको ‘यार्ट स्वा गुन् बू’ बाट अपभ्रंश भएर बनेको शब्द हो । जसको अर्थ, गर्मीयाममा झार, हिउँदमा कीरा हो । यद्यपि, यार्सा कुनै झार भने होइन । यो एक किसिमको झुसिलकीरा र त्यसमा उम्रने परजीवी ढुसीको संयुक्त रूप हो । 

वैज्ञानिक रूपमा कीरा समूहको लेपिडेप्टेरा वर्गमा पर्ने विभिन्न जातका राती उड्ने पुतली (मथ)को फुलबाट बनेका लार्भा अर्थात् झुसिलकीरालाई जमिनमुनि बसेको अवस्थामा ओफिकोर्डेसिप्स साइनेन्सिस जातका ढुसीका बीजाणुले संक्रमण गर्छन् । लार्भाको शरीरभित्र बीजाणु प्रवेश गरिसकेपछि त्यो ढुसीको बीजाणु त्यान्द्रारूपी माइसेलियम (रेसारूपी कोष)मा परिणत भएर लार्भाको शरीरभरि फैलन थाल्छ ।

उक्त माइसेलियमले लार्भाको शरीरबाट खाना सोसेर त्यसलाई खोक्रो बनाउँदै लान्छ र आफ्नो शरीर लार्भाको शरीरभित्र फैलाउँदै जान्छ । अन्त्यमा, लार्भाको टाउकोमा आक्रमण गरेपछि लार्भा मर्छ । र, मरेको लार्भाको टाउकोबाट ढुसीको डाँठजस्तो भाग (स्टक) पलाउँछ, जुन औसतमा दुईदेखि चार इन्चसम्म लामो, खैरो रंगको हुन्छ । वसन्त ऋतुमा हिउँ पग्लन थालेपछि पलाउने यस्ता डाँठ मानिसले संकलन गर्छन् । संकलन गर्दा कुटोले खनेर वा औँलाले कीरासहितको भाग जमिनबाट निकालिन्छ । अनि, सरसफाइपश्चात् केही समय शीतलमा सुकाएर यसलाई बजारमा बेचिन्छ । संकलन नभई प्रकृतिमा छोडिएका यस्ता ढुसीका डाँठ छिप्पिएपछि बीजाणु लाग्छ ।

लाखौँको संख्यामा रहेका बीजाणु माटोमा झरेपछि सुषुप्त अवस्थामा बसिरहन्छ र स्वस्थ लार्भा भेट्टाएमा आक्रमण गरी नयाँ यार्सा बनाउँछ । बीजाणुको आक्रमणमा नपरेका झुसिलकीरा प्युपा हुँदै वयस्क पुतली बन्छन् । त्यसरी बनेको पुतलीले फेरि फुल पार्छ र आफ्नो जीवनचक्र सञ्चालन गर्छ । त्यस कारण यार्सा बन्नका लागि एकातिर ढुसीको बीजाणु चाहिन्छ भने वयस्क पुतलीको जीवनचक्र पनि सुचारु हुन आवश्यक हुन्छ । वैज्ञानिकहरूका अनुसार पूर्ण रूपमा यार्सा बन्न दुईदेखि ६ वर्षसम्म समय लाग्छ । 

यार्सा हिमालय पर्वत शृंखलाको दक्षिणतिरको नेपाल, भारत, भुटान र हिमालपारि तिब्बतमा मात्रै पाइने रैथाने जडीबुटी हो । नेपालका चाहिँ उत्तरी २७ जिल्लामा यार्सा पाइन्छ । तर, संखुवासभा, सोलुखुम्बु, गोरखा, म्याग्दी, मनाङ, मुस्ताङ, डोल्पा, जुम्ला, मुगु, बझाङ र दार्चुला जिल्लामा धेरै मात्रामा संकलन हुन्छ । नेपालमा संकलन गरिने कुल परिमाणको करिब ४० प्रतिशत यार्सा डोल्पा जिल्लाबाट मात्रै आउँछ । ठाउँ हेरीकन तीनदेखि पाँच हजार मिटरसम्मको उचाइमा रहेका औसत वर्षा चार सय मिलिमिटर हुने पारिलो हिमाली घाँसे मैदान वा बुट्यान क्षेत्रमा यार्सा पाइन्छ ।

सुनभन्दा महँगो

हाल उच्च गुणस्तरको यार्साको अन्तर्राष्ट्रिय बजार मूल्य सुनभन्दा पनि महँगो छ । त्यस कारण यसलाई जैविक सुन पनि भनिन्छ । चीनमा उच्च गुणस्तरको यार्साको सरदर मूल्य ७० लाख रुपियाँ प्रतिकिलोसम्म पर्छ । सरसामान किनबेच गरिने वेबसाइट इबेमा यसको मूल्य ५० हजार अमेरिकी डलर अर्थात् ५० लाख रुपियाँ प्रतिकिलो राखिएको छ । गत वर्ष काठमाडौँमा यसको २० देखि ३० लाख रुपियाँ प्रतिकिलोसम्ममा किनबेच भएको थियो । विश्वभरमा बर्सेनि करिब ५ देखि ११ अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको यार्साको व्यापार हुने अनुमान छ । 

चीनले विश्वमा उत्पादन हुने यार्साको ९५ प्रतिशतभन्दा बढी बजार ओगटेको छ भने नेपालले दुईदेखि तीन प्रतिशतसम्म । त्यस कारण चीन यसको प्रमुख उत्पादक र बजार दुवै हो । विकिपिडियाका अनुसार सन् २००४ देखि २०१३ सम्ममा चीनमा यसको बजार मूल्य एक हजार प्रतिशतभन्दा बढीले वृद्धि भएको छ भने नेपालमा विगत १३ वर्षमा यसको बजार मूल्य २ हजार ८ सय प्रतिशतसम्म बढेको छ । 

चीनको आर्थिक उन्नतिसँगै बढिरहेका नवधनाढ्यबीच यार्सा महँगो फ्रेन्च स्याम्पेनजस्तै लोकप्रिय छ । उनीहरूले आफूसँग यार्सा हुनुलाई ‘स्ट्याटस सिम्बोल’ (प्रतिष्ठाको प्रतीक)का रूपमा लिने हुनाले महँगो मूल्य तिर्न हिचकिचाउँदैनन् । यार्सालाई ठूला सरकारी अधिकारीहरूसँग काम पट्याउन घूसको रूपमा प्रयोग गर्ने गरेका समाचार चिनियाँ अखबारमा आइरहेका हुन्छन् । नेपालबाट विदेश निकास हुने यार्सा चीनलगायत हङकङ, सिंगापुर, जापान र अमेरिकासम्म पुग्छ । चिनियाँ मूलका नागरिक बसोवास गर्ने संसारका सबै जसो सहरमा यार्सा बिक्री–वितरण हुन्छ । हिजोआज इन्टरनेटमार्फत पनि ठूलो परिमाणमा यसको खरिद–बिक्री हुन्छ । 

जीवनमरणको लडाइँ

बहुमूल्य यार्साको बजार र उपयोगिता जति आकर्षक छ, त्यसभन्दा कठिन छ, यसको संकलन । घाँसे मैदानमा फाट्टफुट्ट देखिने यार्सा खोज्नु भनेको फोहरको थुप्रोमा सियो खोज्नुजत्तिकै कष्टकर हुन्छ । संकलकहरूले पाटनमा एक इन्च ठाउँ पनि खाली नराखी भुइँमा घर्स्रंदै यार्सा खोज्छन् । दिनभरि खोज्दा कहिलेकाहीँ त एउटा पनि पाइँदैन । विकट र अत्यधिक चिसो ठाउँमा पाइने भएकाले यसको खोजी गर्न जाँदा ज्यानको बाजी लगाउनुपर्छ । त्यस कारण यार्सा संकलनका क्रममा कतिपय मान्छे लेक लागेर, बिरामी भएर, हिउँमा चिप्लिएर, पहिरोमा पुरिएर वा नदीमा खसेर ज्यान गुमाउँछन् । यार्सासँग सम्बन्धित घटनामा गत वर्ष मात्र १७ जनाले ज्यान गुमाएका थिए । यसपालिचाहिँ दार्चुलामा नौ, बझाङमा पाँच, डोल्पामा तीन, संखुवासभामा दुई, मुगुमा दुई गरी २१ जना यार्सा संकलकको ज्यान गइसकेको छ ।

सामाजिक कलह र विकृति

यतिखेर यार्सासँग सम्बन्धित द्वन्द्व पनि बढ्दो छ । यार्साकै कारण गाउँ–गाउँबीच प्राकृतिक स्रोतमाथिको अधिकारलाई लिएर द्वन्द्व चलिरहेको छ । २२ असार ०६६ मा मनाङको नार गाउँमा यार्सा संकलन गर्न आएका गोरखाका सात जनाको हत्या सिंगो नारबासी मिलेर गरेका थिए ।

यार्साकै विषयलाई लिएर गत वर्ष डोल्पाको द्यो गाविसमा प्रहरीको गोलीबाट एक स्थानीय मारिएका थिए । यार्सा संकलनका क्रममा ससाना झडप दिनहँु भइरहेका हुन्छन् । अपराधका घटना निकै कम सुनिने दुर्गम बस्तीहरूमा यार्सासँग सम्बन्धित चोरी, लुटपाट, हत्याजस्ता घटना बढ्न थालेका छन् । जस्तो : गत वर्ष डोल्पाको साल्दाङमा यार्सा व्यापारीको ६ करोड रुपियाँ बराबरको लुटपाट भएको थियो भने यसपालि ८ र १० असारमा डोल्पामा मात्रै यार्साका व्यापारी र संकलकबाट एक करोडबराबरको यार्सा र पैसा लुटिएको छ ।

यार्साकै कारण अपराध मात्रै होइन, सामाजिक विकृति पनि बढेको स्थानीयको ठम्याइ छ । जुवातास, लंगुरबुर्जाको खाल र मदिरा व्यापार यार्सा संकलन समयमा अधिक हुने गर्छ । डोल्पामा ०६८ सालमा अनुसन्धानका क्रममा जाँदा ५० रुपियाँ प्वाइन्ट म्यारिज र लंगुरबुर्जामा आठ हजारसम्म बाजी राखेर खेलेको यो पंक्तिकार स्वयंले देखेको थियो ।

स्कुले केटाकेटी पनि यार्सा संकलनमा जाने भएकाले सामान्य अवस्थामा समेत कम पढाइ हुने दुर्गम गाउँमा यार्साका कारण दुई महिनासम्म विद्यालय बन्द हुँदा पढाइमा नकारात्मक असर परिरहेको छ । विद्यार्थीसँग सानै उमेरमा धेरै पैसा हुने भएकाले यार्सा सिजनपछि उनीहरूमा पढाइप्रति रुचि कम हुने शिक्षकहरूले अन्तरक्रियाका क्रममा बताएका थिए । त्यसै गरी बझाङ, दार्चुलालगायत ठाउँमा यार्सा संकलन गर्न जाँदा अन्य वन्यजन्तुको चोरी सिकारीको घटना पनि बढिरहेका छन् । 

यार्सा घट्दै छ 

एकातिर यार्साको मूल्य र संकलक बढिरहेका छन् भने अर्कातिर प्राकृतिक रूपमा यो कम पाइन थालेको छ । संकलकलाई स्रोत नै मासिने र जीविका नै धरापमा पर्ने पिरले सताएको छ । हाम्रो सर्वेक्षण अनुसार सन् २००६ मा प्रतिव्यक्ति प्रतिसिजन सरदर २ सय ६७ गोटा यार्सा संकलन हुन्थ्यो भने सन् २०१० मा उक्त संख्या घटेर १ सय २५ गोटामा सीमित हुन पुगेको छ । यो पाँच वर्षको प्रतिव्यक्ति संकलनको अवस्था हेर्दा प्रतिसंकलक प्रतिवर्ष ३२ गोटाले कम यार्सागुम्बा संकलन भइरहेको छ । त्यसिपछिका वर्षमा यार्सा टिप्न जाँदा नपाएर रित्तै फर्कने संकलक बढ्न थालेका छन् । यसपालि पनि दार्चुलाका विभिन्न भेगमा गएका संकलनकर्ताले विगतका वर्षमा भन्दा कम यार्सा पाएको बताएका थिए । त्यस्तै जाजरकोटबाट डोल्पा गएका संकलनकर्ताले पनि विगतमा जस्तो यार्सा भेट्न नसकेपछि जाँदा लागेको ऋण तिर्न भारतमा मजदुरी गर्न जान परेको बताइरहेका छन् ।

संकलनकर्ता धेरै भएर प्रतिव्यक्ति संकलनमा ह्रास आएको पनि हुन सक्छ । तर, पहिलेभन्दा धेरै ठाउँमा संकलन गर्दा पनि समग्र संकलन परिमाण नै कम हुन थालेको छ । व्यापारी पनि माग बढी भएको तर आपूर्ति कम भएको बताउँछन् । अत्यधिक र अव्यवस्थित संकलन, समयअगावै गरिने संकलन, अधिक चरिचरन, यार्सागुम्बाका लागि चाहिने पुतली–झुसिलकीराको कमी, मानिसको बढ्दो हिँडडुलका कारण स्थानीय परिस्थिकीय प्रणालीमा हेरफेर र जलवायु एवं भू–उपयोगमा आएको परिवर्तनको असरका कारण यार्साको संकलन घटेको हुन सक्छ । तर, यकिन कारण पत्ता लगाउन विस्तृत वैज्ञानिक अनुसन्धानको जरुरी छ । नेपालमा मात्रै होइन, चीन र भुटानमा पनि यार्साको संकलन घट्न थालेको छ ।

गरिबी निवारणको साधन ?

यार्सा उत्पादनमा कमी आउनु भनेको हिमाली भेगका बासिन्दाको जीविकामा प्रत्यक्ष नकारात्मक असर पर्नु हो । किनभने, तुलनात्मक रूपमा आर्थिक उत्पादनका अवसर कम भएका यस क्षेत्रका बासिन्दाका लागि यार्सा यतिखेर वरदान साबित भएको छ । यो पंक्तिकारले डोल्पामा गरेको अध्ययनमा समेत त्यहाँका मानिसको ७० प्रतिशतसम्म आम्दानीको स्रोत नै यार्सा भएको देखिएको थियो । ११ प्रतिशत मानिसले आफ्नो नगद आम्दानीको एक मात्रै स्रोत यार्सा संकलन भएको बताएका थिए । यार्साले स्थानीय रूपमा आर्थिक क्रियाकलाप पनि बढाएको छ । यार्सा संकलकबाट गत वर्ष राज्यले १ करोड २८ लाख रुपियाँ राजस्व संकलन गरेको थियो । 

नेपालमा गरिबीको भौगोलिक वितरण र यार्सा पाइने ठाउँ हेर्ने हो भने हिमाली जिल्लाहरू, जो गरिबीको विभिन्न सूचकांकमा अन्य जिल्लाको तुलनामा तल देखिन्छन्, मा बहुमूल्य जडीबुटी यार्सा पाइन्छ । त्यसैले यार्साको दिगो व्यवस्थापन गरेमा हिमाली क्षेत्रको गरिबी निवारण र आर्थिक उत्थानमा ठूलो अवसर बन्न सक्छ । केही वर्षयता यार्साको आम्दानीले स्थानीय जनजीवन केही सहज भएको पनि छ तर त्यस क्षेत्रको समग्र गरिबी घटेको छैन । 

खासमा यार्सा संकलनकर्तामा वित्तीय व्यवस्थापनको सामान्य ज्ञान पनि छैन र समस्या यहीँबाट सुरु भएको छ । यार्सा संकलनबाट आएको पैसा सहज रूपमा प्राप्त हुने तर बचत गर्नुपर्छ भन्ने चेतनाको कमी र वित्तीय संस्थासँगको पहुँच नभएकाले पनि धेरैले यार्साको आम्दानी संकलनको समयमै सकाउने गरेका छन् । नगन्य मानिसले मात्र यार्साको आम्दानीबाट घर–घडेरी जोड्न, छोराछोरीलाई महँगो स्कुलमा पढाउन सफल भएका छन् । अधिकांशको कमाइ जुवातास र मदिरा सेवन आदिमै सकिएको स्थानीयको गुनासो रहिआएको छ । 

त्यसो त यार्साको व्यापार गोप्य साँठगाँठमा हुने भएकाले स्थानीय संकलकले वास्तविक बजार मूल्यभन्दा निकै कम हिस्सा प्राप्त गरिरहेका छन् । कतिपय अवस्थामा बाहिर जिल्लाबाट आएका संकलकलाई स्थानीयले सस्तोमा बेच्न बाध्य बनाएका उदाहरण पनि छन् । वास्तविक संकलकले लाभको कम हिस्सा प्राप्त गर्छन्, जसले गर्दा उनीहरूको आर्थिक अवस्थामा सुधार हुने वातावरण बन्न सकेको छैन ।

प्राकृतिक दोहनको मूल्य 

यार्साले आर्थिक अवसर मात्रै ल्याएको छैन, प्राकृतिक सम्पदाको दोहन पनि जारी छ । लाखौँ संख्याका संकलकले बर्सेनि पर्यावरणीय हिसाबले अत्यन्त संवेदनशील उच्च हिमाली पाटनहरूमा आउजाउ गर्दा त्यहाँको रैथाने वनस्पतिहरू र परिस्थिकीय प्रणालीमा कस्तो असर परेको होला ? घाँसे मैदानमा पाइने वनस्पतिहरू मान्छेको पदचापले थिचिँदै गएका छन् ।

संकलकले पकाउन र क्याम्प तताउनका लागि गर्ने दाउराको मनपर्दी प्रयोग र छाप्रा बनाउनका लागि गरिने रूख कटानले त्यहाँका जंगल मासिँदै गएका छन् । संकलकले खुला दिसा–पिसाब गर्नाले र उनीहरूले छाडेका प्लास्टिकको खोल, बोतल, लत्ताकपडाले सुन्दर पाटनहरू कुरूप बन्दै गएका छन् । त्यहाँ फोहर थुप्रिँदै जान थालेको छ । समग्रमा मानिसको अत्यधिक चापले गर्दा जलवायु परिवर्तनको कारण पहिले नै उच्च जोखिममा परेका हिमाली भेगका वनस्पति र परिस्थिकीय प्रणालीमा नकारात्मक असर परिरहेको सजिलै अनुमान गर्न सकिन्छ । र, यसको मूल्य दीर्घकालीन रूपमा चर्को हुन सक्छ । 

दिगो व्यवस्थापनका चुनौती 

ठूलो पर्यावरणीय मूल्य चुकाएर संकलन गरिने यार्साको दिगो व्यवस्थापन अत्यावश्यक भइसकेको छ । यार्साको दिगो व्यवस्थापन भन्नाले प्राकृतिक रूपमा दिगो उपलब्धता, आर्थिक रूपमा गरिब संकलकलाई धेरै मुनाफा र सामाजिक रूपमा विकृतिरहित अवस्थालाई मान्न सकिन्छ । यार्साको जीवनचक्र र यसको पुन:उत्थान विधिका बारे रहेको वैज्ञानिक जटिलता (दुई जीवको संयुक्त रूप भएकाले अन्य जीवजस्तो सार्ने, उमार्ने, पाल्नेजस्ता संरक्षण विधि यसमा मिल्दैन)ले गर्दा यसको संरक्षण चुनौतीपूर्ण बनेको छ । यार्सा नेपालमा सम्भवत: सबैभन्दा बढी मानिसले संकलन गर्ने जैविक स्रोत हो । लाखाँैको संख्यामा संकलक भएकाले संरक्षण झनै जटिल बनेको छ । यसको आकार पनि निकै सानो भएको र बासस्थान कठिन ठाउँमा भएकाले संरक्षण असहज हुने नै भयो ।

तुलनात्मक रूपमा सहज ठाउँमा पाइने ठूला आकारका जनावरसमेत संरक्षण गर्न हम्मे परेको अवस्थामा यस्ता विशिष्ट गुण भएको यार्सालाई संरक्षण वा दिगो व्यवस्थापन गर्नु भनेको निकै कठिन कार्य हो । त्यसमाथि यसबारे स्पष्ट विधिको अभाव छ । अहिलेसम्म यार्साको दिगो व्यवस्थापनमा भुटानको उदाहरण अग्रणी मानिन्छ । यद्यपि, त्यो पूर्ण भने होइन (हेर्नूस् बक्स,  भुटानमा यार्साको दिगो व्यवस्थापन) ।

यार्सालाई प्राकृतिक रूपमा जोगाउन र आर्थिक हिसाबले नाफामूलक उपाय यसको कृत्रिम उत्पादन पनि हुन सक्छ । कृत्रिम उत्पादनका लागि वैज्ञानिक अनुसन्धान र प्रयासहरू जारी भए तापनि प्रकृतिमा पाइनेजस्तो यार्सा (लार्भा र ढुसीको संयुक्त रूप)को कृत्रिम उत्पादनमा भने अझै सफलता पाउन सकिएको छैन । नेपालमा च्याउ खेती गरेजस्तै चीन, जापान र अमेरिकामा यसको ढुसी अंशको कृत्रिम उत्पादन हुन थालेको छ । यसरी उत्पादित यार्साका ढुसी भागहरू बजारमा किन्न पाइन्छ । विभिन्न सप्लिमेन्ट र भिटामिनमा यसलाई मिसाइएको हुन्छ । 

यार्साको कृत्रिम उत्पादनमा सबैभन्दा चुनौती यसका लागि चाहिने लार्भाको ठूलो संख्यामा उत्पादन गर्नु हो । केही महिनापहिले मात्रै जापानको एक कम्पनीले रेशम कीराको लार्भामा यार्साको च्याउ अंश उमारेर यसको व्यावसायिक उत्पादन सुरु गरेको खबर आएको थियो । चीनमा पनि पुतलीलाई पालेर लार्भा उत्पादन सुरु गरिएको छ । तर, ठूलो मात्रामा यसको कृत्रिम उत्पादन बजारमा आउन थालेपछि यार्साको अहिलेको बजार माग र मूल्य घट्न सक्छ, जसले गर्दा हिमाली भेगका बासिन्दाको यार्सा आश्रित जीविका धरापमा पर्न सक्छ । त्यस कारण ठूलो पर्यावरणीय मूल्य चुकाएर संकलन गरिएको यार्साले ल्याएको आर्थिक अवसरको सदुपयोग गर्न हामी चुक्नु हुँदैन । यार्साले स्थानीय क्षेत्रको गरिबी निवारण र जीवनस्तरमा परिवर्तन पनि गर्न सकेन भने वातावरणीय क्षतिसँगै आर्थिक अवसरसमेत गुम्ने खतरा छ । 

के गर्दै छ सरकार ?

नेपालको विकासमा जडीबुटीको सम्भावना धेरै उठाइने विषय हो । आर्थिक, सामाजिक र वातावरणीय हिसाबले यार्सालाई सबैभन्दा धेरै सम्भावनाको जडीबुटी मान्न सकिन्छ । तर, धेरै सम्भावना बोकेको यार्साको दिगो व्यवस्थापनमा सरकारी तवरबाट खासै काम भएको छैन । स्थानीय जनताको चेतना अभिवृद्धि गर्ने, अध्ययन–अनुसन्धानलाई सहयोग गर्ने, यार्सासँग सम्बन्धित आवश्यक नीति–नियम र कार्यक्रम बनाएर कार्यान्वयन गर्ने कुरामा सरकारले खासै काम गर्न सकेको छैन ।

गत जेठमा बेलायतको रुफोर्ड फाउन्डेसनको सहयोगमा अनुसन्धानका लागि छलफल र तालिममा बझाङ र दार्चुला पुग्दा त्यहाँका स्थानीय सरोकारवालाले यार्सासम्बन्धी यस्तो तालिम जिल्लामा पहिलोपटक भएको बताएका थिए । बझाङ र दार्चुला मात्रै होइन, अनुसन्धानका सिलसिलामा डोल्पा, मनाङ, मुस्ताङ, गोरखा, दोलखा पुग्दा पनि सरकारले यार्साबाट राजस्व संकलन गर्नेबाहेक अन्य काम गरेको भेटिएको छैन । 

गत सालको द्यो, डोल्पा घटना राष्ट्रिय अन्तर्राष्ट्रिय चर्चाको विषय बनेपछि मात्रै सरकारले यार्सा संकलन र बिक्री–वितरणलाई व्यवस्थित गर्न कार्यदल बनाएको थियो । उक्त कार्यदलले ३१ पृष्ठ लामो प्रतिवेदन पनि बुझाएको थियो, जसमा संकलन व्यवस्थापनदेखि ऐन नियममा सुधार गर्ने, राजस्वदरमा पुनरावलोकन गर्ने, अनुसन्धान कार्यक्रम सुरु गर्नुपर्ने सुझावहरू समेटिएका छन् । तर, उक्त कार्यदलले प्रतिवेदन बुझाएको एक वर्ष भइसक्दा पनि सरकारी तवरबाट यार्साको व्यवस्थापनमा खासै केही प्रगति भएको छैन । यो दुर्भाग्यपूर्ण छ । 

यार्सा अर्थात् ‘हिमालयन भियग्रा’

प्राचीन चिनियाँ उपचार विधिमा यार्साको प्रयोग सयौँ वर्षअघिदेखि गरिँदै आएको छ । यार्साका बारे पहिलोपटक सचित्र वर्णन न्याम्नी दोर्जीले सन् १४७५ तिर लेखेको एन ओसन अफ एफ्रोडिजिएकल क्वालिटिज, अ स्पेसल वर्क अन यार्सागुन्बु भन्ने पुस्तकमा भेट्न सकिन्छ । तर, विश्वमा यसको अत्यधिक चर्चा भने सन् १९९३ मा जर्मनीमा भएको विश्व ट्रयाक एन्ड फिल्ड प्रतियोगितापछि मात्रै हुन थालेको हो । उक्त प्रतियोगितामा तीन चिनियाँ महिला खेलाडीले १ हजार ५ सय, ३ हजार र १० हजार मिटरको दौडमा पाँच विश्व रेकर्ड कायम राखे । खेलाडीको उत्कृष्ट प्रदर्शनको रहस्य दैनिक अभ्यासका क्रममा यार्सा सेवन गर्नु हो भनेर प्रशिक्षकले खुलासा गरिदिएपछि यसको चर्चा र खोजी विश्वभरि विषेशत: पश्चिमा सञ्चारमाध्यमहरूमा हुन थालेको हो । त्यसपछि यसको चर्चासँगै यसको मूल्य पनि अकासिएको छ । 

परम्परागत चिनियाँ उपचार विधि अनुसार यसको प्रयोग दम, कलेजो, मुटु र मिर्गाैलाको रोगमा गरिन्छ । नेपालमा स्थानीय रूपमा झाडापखाला, टाउको दुख्ने, हातगोडा दुख्ने उपचारका निम्ति यसलाई प्रयोग गरिन्थ्यो । यद्यपि, अहिले यसको अत्यधिक उपयोग भने यौन शक्तिबद्र्धक टनिकका रूपमा गरिन्छ । त्यस कारण यसलाई ‘हिमालयन भियाग्रा’ भनेर बजारमा बेचबिखन गरिन्छ । 

यार्साले साँच्चै यौनशक्ति बढाउँछ त ? यो आमजिज्ञासा हो । अमेरिकाको स्टानफोर्ड विश्वविद्यालयका वैज्ञानिकले गरेको अनुसन्धानले यार्साको नियमित सेवन गर्ने पुरुषको पिसाबमा १७–केटास्टोरोइड भन्ने तत्त्व बढी हुने देखाएको थियो । उक्त तत्त्वले पुरुषमा एन्ड्रोजिनलगायतका सेक्स हर्मोनको उत्पादन बढाउँछ । एउटा सर्वेक्षणमा यार्सा नियमित सेवन गर्ने ६४ प्रतिशत मानिसले आफ्नो यौन शक्ति बढेको बताएका थिए । पछिल्लोपटक सात जना ३० देखि ४० वर्ष उमेरका खेलाडीलाई यार्साबाट बनेका ‘सप्लिमेन्ट’ तीन महिनासम्म खुवाएर परीक्षण गर्दा उनीहरूमा सेक्स हर्मोन, टेस्टस्टेरोन बढेको देखिएको थियो । अर्को अनुसन्धानले यार्साले मानिसको शरीरमा भएको कोषको शक्तिबद्र्धक एटीपी उत्पादन बढाउने देखाएको छ । 

यार्सागुम्बामा कोर्डिसेपिनलगायत अन्य न्युक्लेओसाइड, कोर्डिसेपिक एसिड, एमिनो एसिड, असन्तृप्त फ्याट्टी एसिड, कार्बोहाइड्ेरट, पोलिसाक्काराइड, भिटामिन, सुगर, प्रोटिन, स्टेरोल, मेलानिनजस्ता रासायनिक पदार्थ पाइन्छ । यसमा पाइने केही रासायनिक तत्त्वहरू क्यान्सर र ट्युमर उपचारमा पनि उपयोगी देखिएको हालै भएका वैज्ञानिक अनुसन्धानहरूले पुष्टि गरेका छन् ।

यार्सा अर्थशास्त्र

मूल्य (चीनमा) रु ५०,००,०००

मूल्य (नेपालमा) रु २०,००,०००

संसारभरि कारोबार बर्सेनि करिब ४ ५ अर्ब देखि ४ ११ अर्ब  बराबरको व्यापार 

(अस्ट्रेलियाको युनिभर्सिटी अफ साउदर्न क्विन्सल्यान्डको इन्स्टिच्युट फर एग्रिकल्चर एन्ड द इन्भायरन्मेन्टमा भाइस चान्सलरका रिसर्च फेलो रहेका श्रेष्ठका यार्सासम्बन्धी एक दर्जनजति वैज्ञानिक लेख र ‘नेपालका प्रमुख गैरकाष्ठ वन पैदावार’ नामक पुस्तक प्रकाशित छन् ।)

 

पुरा पढ्नुहोस्

केन्द्रीय बैंकको कच्चा काम

सुरेशराज न्यौपाने
नेपाल राष्ट्र बैंकले चालू आर्थिक वर्षका लागि जारी गरेको मौद्रिक नीतिले वित्तीय क्षेत्र खलबलियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

पुरानै ढर्राको निरन्तरता

अर्थमन्त्री रामशरण महतले २९ असारमा संसद्सामु प्रस्तुत गरेको बजेटको ढर्रा पुरानै छ।
पुरा पढ्नुहोस्

कामभन्दा स्वाङ बढी

भूकम्पपीडितलाई बाँडेको चामल गुणस्तरहीन भेटिएपछि राष्ट्र संघीय नियोग विश्व खाद्य कार्यक्रम (डब्लूएफपी) आलोचनाको तारो बनिरहेकै बेला नेपाल भ्रमणमा
पुरा पढ्नुहोस्

उच्च शिक्षाको नयाँ खुट्किलो

पाल्पाबाट एसएलसी परीक्षा दिएर काठमाडौँ छिरेका विमर्श आचार्य विशिष्ट श्रेणीमा उत्तीर्ण भए पनि त्यति उत्साहित छैनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

संवाद

‘विदेशी प्रशिक्षकले बायोडाटा मात्रै बढाए’ — प्रशिक्षक ध्रुव केसी

नवीन अर्याल

अखिल नेपाल फुटबल संघ (एन्फा)ले पुरुष राष्ट्रिय टोलीको मुख्य प्रशिक्षकमा ध्रुव केसी, ५५, लाई नियुक्त गरेको छ । राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्का प्रमुख प्रशिक्षक रहिसकेका केसीले सन् १९८८ मा आफ्नो प्रशिक्षणमा नेपाललाई सिक्किमको चर्चित गभर्नर्स गोल्डकप जिताएका थिए । यसबीचमा उनले प्रशिक्षण दिएको महिला टोलीले साफ गेम र साफ च्याम्पियनसिपमा दोहोरो रजत पदक जितेको थियो । उनी १७ वर्षपछि राष्ट्रिय टोलीको मुख्य प्रशिक्षकको भूमिकामा फर्किएका हुन् । 

राष्ट्रिय टोलीको प्रशिक्षकमा भएको पुनरागमनलाई कसरी लिनुभएको छ ?

अहिले हामी फिफा वरीयताको पुछारमा छौँ । योभन्दा तल जाने अवस्था छैन । त्यसलाई कसरी माथि उठाउने भन्ने नै मुख्य चुनौती हो । 

फुटबलप्रेमीले अब तपाईंबाट के आशा राख्ने ? 

योजनाबद्ध रूपमा अगाडि बढ्छु । त्यसले सकारात्मक नतिजा नै देला ।

नेपाली फुटबलको स्तर कस्तो छ ? 

मेरो मुख्य ध्येय भनेको खेलाडीको ‘कन्डिसनिङ’ र ‘सेटिङ’तर्फ ध्यान दिने हो । 

नेपालमा विदेशी प्रशिक्षकको नियुक्ति आवश्यक छ ? 

नेपालमा विदेशी प्रशिक्षकभन्दा नेपालीले नै नतिजा दिएका छन् । नेपालमा प्रयोगका लागि आउने र आफ्नो बायोडाटा बढाउने विदेशी प्रशिक्षक काम छैन । 

१९९२ मा साफ जितेको इतिहास दोहोर्‍याउन सकिन्छ ? 

हाम्रा खेलाडीलाई विगत लामो समयदेखि अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिता जित्न नसकेको दबाब छ । खेलाडीको मनोबल उँचो भयो र उनीहरू तनावमुक्त भए भने त्यो समय दोहोरिन सक्छ । 

फुटबलको स्तरोन्नति नभएको कारण के हो ? 

फुटबलको दीर्घकालीन योजना नै छैन । परिषद् र एन्फामा यति धेरै प्रशिक्षक आबद्ध छन् । उनीहरूलाई प्रयोग गर्नुपर्‍यो । प्रशिक्षणलाई वैज्ञानिकीकरण गर्नुपर्‍यो । 

 

पुरा पढ्नुहोस्

गंगालाल राष्ट्रिय हृदय केन्द्रका नवनियुक्त निर्देशकलाई आठ प्रश्न

प्रदीप बस्याल
कार्डियाक सर्जनका रुपमा ख्याति कमाएका डा ज्योतिन्द्र शर्मा, ४४, सहिद गंगालाल राष्ट्रिय हृदय केन्द्रको निर्देशकमा नियुक्त भएका छन् । नयाँ जिम्मेवारीका सन्दर्भमा उनलाई प्रदीप बस्यालले सोधेका ८ प्रश्न ।
पुरा पढ्नुहोस्

अन्तर्वार्ता:: ‘म प्रधानमन्त्री बन्ने कुरा आममाग बन्दै गएजस्तो छ’ — ओली

माधव बस्नेत
नयाँ संविधान बनेलगत्तै प्रधानमन्त्री बन्ने चर्चाकाबिच नेकपा (एमाले)का अध्यक्ष केपी ओलीसँग नेपालका लागि माधव बस्नेतले गरेको कुराकानी ।
पुरा पढ्नुहोस्

'मोदीजीको चासो नेपालको आन्तरिक राजनीतिमा केन्दि्रत थियो'

एकीकृत नेकपा माओवादीका नेता नारायणकाजी श्रेष्ठ पार्टीभित्र होस् वा बाहिर, समय-समयमा व्यक्त गर्ने फरक मतका कारण चर्चामा आउँछन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

खेलकुद

जिम्न्यास्टिकका पूर्वच्याम्पियन नवीन उप्रेती अब नयाँ भूमिकामा

नवीन अर्याल

हावामा कला देखाउने खेलका रूपमा परिचय पाएको जिम्न्यास्टिकका पूर्वच्याम्पियन नवीन उप्रेती, ५३, राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्को तालिम तथा प्रशिक्षण विभागका निर्देशक नियुक्त भएका छन्, २८ साउनमा । यसअघि परिषद्को दोधारे नीतिको आलोचना गरेकै कारण भूमिकाविहीन बनाएर धनगढी तथा विराटनगर सरुवा गरिएका उप्रेती प्रशिक्षण कलामा निपुण मानिन्छन् । 

“मेरा लागि यो ठूूलो जिम्मेवारी हो,” उनले भने, “विभागले लिने नीतिले खेलकुद क्षेत्रकै भविष्य निर्धारण गर्ने भएकाले चुनौती पनि हो ।” प्रशिक्षणको कार्यक्षेत्र निर्धारण, खेलको स्तरवृद्धि र उपलब्धिपूर्ण नतिजा नै नेपाली खेलकुदको चुनौती भएको उनको बुझाइ छ । सरकारी तवरबाट उचित सहयोग प्राप्त भएको खण्डमा केही वर्षभित्रै अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धामा राम्रो नतिजा निकाल्न सकिने उनको विश्वास छ ।

०३२ सालमा विराटनगरबाट जिम्न्यास्टिक खेलमा प्रवेश गरेका उप्रेतीले एक दशक लामो आफ्नो खेल जीवनमा २८ वटा पदक जितेका छन् । ०४४ सालमा काठमाडौँमा आयोजना भएको जिम्न्यास्टिकको राष्ट्रिय प्रतियोगितामा उनी काठमाडौँको दबदबालाई तोड्दै चार स्वर्ण, दुई रजत र दुई काँस्य जित्दै अलराउन्ड च्याम्पियन बन्न सफल भएका थिए । उनले ६ वर्ष भोल्टिङ हर्समा एकछत्र राज गरेका थिए । 

०४४ सालमा राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्द्वारा पहिलोपल्ट खुला स्पर्धाबाट भारतको पन्जाबस्थित पटियालामा स्पोट्र्स डिप्लोमाका लागि छानिएका उनले जर्मनीको डोएच हक्सुल्ले फर कर्पेन कल्चर विश्वविद्यालयबाट ‘अन्तर्राष्ट्रिय ट्रेनिङ कोर्स फर कोचेज इन जिम्न्यास्टिक’ विषयमा एकवर्षे डिप्लोमा पनि गरेका छन् । 

०५३ सालमा परिषद्ले क्षेत्रीय तालिम तथा प्रशिक्षण विभागको अवधारणा पहिलोपल्ट सार्वजनिक गर्दा उनले पूर्वाञ्चलको निर्देशक भएर काम गरिसकेका छन् । उनी प्रशिक्षकहरूलाई आधुनिक तालिमको विषयमा अध्यापन गराउने सान विभाग र तालिम तथा प्रशिक्षण विभागको प्रशासनतर्फको उपनिर्देशक रहिसकेका छन् । उप्रेतीसँग ग्वान्झाउ र इन्चोन एसियाडको तयारी समितिको सचिव पदमा बसेर काम गरेको अनुभवसमेत छ । 

नेपालमा अनुमानित पाँच लाख खेलाडीमाथि सरकारको वार्षिक १० रुपियाँ ३० पैसा मात्र लगानी भएको छ । “हाम्रो देशमा १८.१ प्रतिशत मानिस मात्र खेलकुदमा आबद्ध छन् । यसले गुणात्मक नतिजा निकाल्न गाह्रो पर्छ,” उप्रेती भन्छन्, “तैपनि, शारीरिक बनोट र क्षमता अनुसार वैज्ञानिक तालिम दिएर खेलकुदमा आकर्षित गर्न सकियो भने थोरै लगानीमा पनि धेरै प्रतिफल पाउन सकिन्छ ।”

पुरा पढ्नुहोस्

चिलीको चमत्कार

फुटबलमा युरोप र दक्षिण अमेरिका निकै सशक्त मानिन्छन् । यहाँ फुटबलको राम्रो संस्कार छ । व्यावसायिक फुटबलमा युरोपका अगाडि कोही टिक्दैनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

बार्साको नयाँ बाटो

ज्ञानेन्द्र आचार्य
वर्ष २०१५ को सुरुआतमै समस्यामा परे, लुइस एनरिके । घटना नयाँ वर्षको भोलिपल्टकै प्रशिक्षणका क्रममा भएको थियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

बाई बाई ब्लाटर

ज्ञानेन्द्र आचार्य
फिफाको ६५औँ कंग्रेस स्वीट् जरल्यान्डको जुरिचमा बस्नुअघि मिचेल प्लाटिनीले सेप ब्लाटरलाई आफ्नो उम्मेदवारी फिर्ता लिन आग्रह गरे।
पुरा पढ्नुहोस्

कालीकोटकी कान्छी खेलाडी

अहिले फुर्सदिली भएकी छन्, जर्मा मल्ल, १६ । यसअघि उनलाई समय व्यवस्थापन गर्न भ्याइनभ्याइ थियो । एकातिर खेल र अर्कोतिर पढाइ । भन्छिन्, \"एसएलसी सकेपछि फुर्सद भएको छ, खेलका लागि समय दिन पाइने भयो ।\"
पुरा पढ्नुहोस्

साहित्य

'म महेश'मा विवादास्पद बयान

ईश्वरी ज्ञवाली

पहिलो संविधानसभा निर्वाचन–२०६४ पछि तत्कालीन नेकपा माओवादी पहिलो राजनीतिक शक्तिका रूपमा स्थापित भयो । अर्धसैन्य संरचनाको माओवादी भ्रातृ संगठन योङ कम्युनिस्ट लिग (वाईसीएल) त्यतिबेला कानुनलाई हातमा लिने र भौतिक कारबाहीमा उत्रिने शैलीका कारण आतंक र विवादको केन्द्रमा थियो । वाईसीएल उत्कर्षमा पुगेका बेला एमालेले त्यस्तै प्रकारको संगठन निर्माण गर्‍यो, युथ फोर्स । 

वाईसीएललाई ‘काउन्टर’ दिन खोलिएको उक्त संगठनका संयोजक थिए, महेश बस्नेत । वाईसीएलसँगको त्यही भिडन्तबाट निर्माण भएको आफ्नो छविलाई सार्वजनिक गर्ने क्रममा बस्नेतद्वारा ल्याइएको संस्मरणात्मक पुस्तक हो, म महेश । भर्खरै ४१ वर्ष टेकेका बस्नेतले पुस्तकमार्फत आफ्नो दुई दशकको राजनीतिक जीवनलाई नियाल्ने र आफ्नो राजनीतिक छविलाई उजिल्याउने प्रयास गरेका छन् । 

वाईसीएलद्वारा हत्या गरिएका जितपुर फेदीका रेस्टुराँ व्यवसायी विवेक देवकोटाको उपचारको प्रसंग होस् या जोग गुरुङको खुट्टा काटिएको सन्दर्भ । बुटवलका प्रचण्ड थैवको हत्या प्रसंग होस् वा बैतडीका देवसिंह विष्ट, दाङका बुद्धि केसी, बाग्लुङका सन्तोष छन्त्याल, हेटौँडाका सन्तोष कार्की र ओखलढुंगाका छवि कार्कीजस्ता युवाको हत्या प्रसंग, ज्यादै दर्दनाक र मनै उद्वेलित हुने खालका घटना हुन्, जसलाई बस्नेतले मार्मिक ढंगले पस्केका छन् ।

आत्मकथा शैलीमा लेखिएको यस पुस्तकलाई बस्नेतले ‘युवावस्थाको इमानदार अभिलेखीकरण’को संज्ञा दिएका छन् । तर, लेखनमा उनी कति इमानदार रहे ? त्यो त पुस्तकमा उल्लेख गरिएका विभिन्न प्रसंग र घटनामा मुछिएका व्यक्तिका बयान सार्वजनिक भएपछि मात्र थाहा होला । तर, बस्नेतले व्यक्तिगत रूपमा आफ्नै पार्टीका फरक मतका नेता–कार्यकर्तालाई जुन स्तरमा झरेर गालीगलौज र व्यक्तिगत आरोप/प्रत्यारोप र आक्षेप लगाएका छन्, त्यो भने नसुहाउने खालको छ । 

पुस्तकमा उनले मुलुकका कतिपय गम्भीर अनि शान्ति सुरक्षा र अमनचैनमै दखल पुर्‍याउने कुरा पनि सार्वजनिक गरेका छन्, पूर्वसेनापतिसँगको सम्बन्ध, अर्काका नाममा रेडियो/पत्रिकामा अन्तर्वार्ता दिएका प्रसंग हुन् वा वहालवाला लेक्चररलाई युथ फोर्समा संगठित गरेको प्रसंग । त्यसै गरी, जनार्दन शर्मालाई आक्रमण गर्ने गुरुयोजना होस् वा दिनेश अधिकारी (चरी)मार्फत वाईसीएलका कार्यकर्ताको हत्या गरेको सन्दर्भ अथवा वाईसीएलविरुद्ध लड्ने क्रममा उनले सदुपयोग/दुरुपयोग गरेको सरकारी सहयोग, प्रहरी प्रशासन र हतियार आदिको प्रयोग । यी कुरा उनले कतै खुलाएका छन् भने कतै लुकाउने प्रयास गर्दा पनि बुझिने छन् ।

वाईसीएलविरुद्ध लड्ने क्रममा जुन जुन प्रहरी अधिकारीले सघाए भनेर नाम/नामेसी दिएका छन्, त्यसले ती अधिकारीलाई समस्यामा पार्न सक्नेतिर उनले आँखा चिम्लिएका छन् । माओवादी दस्ता वाईसीएलविरुद्ध गलत आचरणका व्यक्ति र समूहको सहयोगमा उनले लडेको राजनीतिक लडाइँको इतिहासमा कस्तो मूल्यांकन होला भन्ने प्रश्न पनि अनुत्तरित नै छ ।

माओवादी सशस्त्र विद्रोह होस् वा नेपाली कांग्रेस र नेकपा एमालेले विगतमा गरेका सशस्त्र क्रान्ति, तिनमा सरिक भएर कुनै क्रान्तिकारीले भोगेका रहस्यमयी र जादुयी घटनाभन्दा कम छैनन्, महेशले वाईसीएलसँग लड्दाका अनुभूति । पुस्तक खास गरी वाईसीएलको गुन्डागर्दी र आतंकलाई परास्त गर्ने क्रममा बनेको उनको सार्वजनिक छविकै वरिपरि घुमेको छ । उनले लेखेका छन्, ‘युथ फोर्स नजन्मिएको भए सायद आतंकका विरुद्ध लड्ने सामथ्र्य भएको महेश बस्नेत पनि जन्मिने थिएन कि !’ 

भनिन्छ, सशस्त्र लडाइँमा जायज/नाजायज भन्ने कुरा नगन्य हुन्छ । तर, वाईसीएलविरुद्ध लडाइँको मोर्चामा सरिक हुने क्रममा महेश बस्नेतले बोलेका यी कुराले भने उनको दुस्साहस मात्र उजागर गर्छ । अन्ना क्यासिनोमा वाईसीएलविरुद्ध जाइलाग्ने क्रममा उनले उल्लेख गरेका छन्, ‘म चाहन्नथेँ, हाम्रा साथीहरूमाथि आक्रमण गर्ने एउटै माओवादी समर्थक पनि हाम्रो आक्रमणपछि सकुशल रहन सकोस् । म कसैको हातखुट्टा भाँचिएको र कसैको अनुहारबाट रगत बगिरहेको हेर्न चाहन्थेँ ।’ यो त हिंस्रक सोच भएन र ? 

महेश बस्नेतले वाईसीएलसँग जुझ्दा जुन छवि निर्माण गरेका थिए, त्यसलाई विराटनगरका परशुराम बस्नेतको बचाउमा लाग्दा केही क्षीण गराएको कुरा घामजत्तिकै छर्लंग छ । तर, उनी यस कुरालाई स्वीकार्दैनन् । बरू, परशुरामलाई विराटनगर हुँदै काठमाडाँैसम्म ल्याएर लुकाउने र भूमिगत रूपमा पत्रकार सम्मेलन गरी सार्वजनिक गर्ने काममा लागेको खुलमखुला स्वीकारेका छन् । 

वाईसीएलसँग लड्दा र माओवादी आमहडताल असफल पारेपछिको एक दिन कपनबाट ट्याक्सी चढेर तीनकुने आउने क्रममा ड्राइभरले उनका बारे बनाएको धारणाले बहालवाला उद्योगमन्त्री बस्नेतलाई किताब लेख्न हुटहुटी जगाएको बुझिन्छ । समानान्तर राज्यको अभ्यास गरिरहेको भनेर वाईसीएलको आलोचना गर्ने महेश बस्नेत स्वयंले युथ फोर्समार्फत गरेको अभ्यासलाई चाहिँ के भन्ने ?

पुस्तकमा कतिपय प्रसंग ठाउँठाउँमा दोहोरिएका छन् । बोलेका कुरालाई लिपिबद्ध गर्ने क्रममा देखिने यस्ता समस्या सम्पादनका क्रममा हटाउन सकिन्थ्यो । भाषिक मिठास र परिपाक पुर्‍याएर पस्किने कलामा भने पुस्तक अब्बल छ ।

म महेश

लेखक    :     महेश बस्नेत
प्रकाशक    :    गौँथली, पुतलीसडक, काठमाडौँ
पृष्ठ    :    १०+३०८
मूल्य    :    ६५० रुपियाँ

पुरा पढ्नुहोस्

कथा:: अन्तरिम सपनाहरूको उडान

अनुपम रोशी
एकाएक उछिट्टिएर म एक अज्ञात स्थलमा आइपुग्छु। जहाँ कालो अन्धकार मात्र देखिन्छ। चारैतिर घना जंगलजस्तो, अप्ठ्यारो पहाडको खोँचमा अड्केजस्तो, कतै सुरुङभित्र थुनिएजस्तो, मथिंगलले अप्ठ्यारो अनुभव गर्छ। अनि, मभित्र त्रासका बादल एकाएक मडारिन थाल्छन्।
पुरा पढ्नुहोस्

दुई ध्रुवका लेखक

राजकुमार बानियाँ
खासमा नगरकोटीलाई उपन्यास लेख्न उल्क्याउने बुद्धिसागर नै रहेछन् । जम्काभेट हुँदा पनि बुद्धि आफ्नो उपन्यासका पात्रहरूको कति सुन्दर र लोभलाग्दो वर्णन गर्थे भने नगरकोटी उपन्यासको ‘ग्ल्यामरस फ्याक्ट्री’भित्र नपसिरहन सकेनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

नेपालको श्री ५ हरिबहादुर संविधान

मदनकृष्ण श्रेष्ठ र हरिवंश आचार्यको टेलिचलचित्र मदनबहादुर हरिबहादुरको एउटा शृंखला यस प्रकार हुन सक्छ :
पुरा पढ्नुहोस्

राजीनामा ठोकेको बारे

मनमा त लाले भन्न मन छ । अझ अर्थोक पनि के के भनेर गाली गर्न मन छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

ब्लग

धेरैलाई थाहा नहुन सक्छ नारायणगोपाल सुरुमा तबलावादक थिए — चार सन्दर्भ

रमण घिमिरे

नारायणगोपाल त्रिचन्द कलेजमा पढ्दा डेस्क ठटाएर गीत सुनाउँथे र रत्नशमशेर थापाहरूलाई लट्ठ पार्थे । धेरैपछिसम्म पनि उनले आफ्ना सहपाठीहरूलाई यही शैलीमा गीत सुनाइरहे । संगीतका पारखीहरूलाई थाहा छ, त्यस जमानामा गीत गाउँदा ताल बाजा होइन, सुर बाजाको प्रयोग गरिन्थ्यो । मुख्यत: हार्मोनियमको । तर, नारायणगोपाललाई कुनै सुर बाजाको आवश्यकता पर्दैनथ्यो । उनी डेस्कलाई तबलाको तालमा बजाएरै बिन्दास गाइदिन्थे । किनभने, उनी तबलामा ‘धुरन्धर’ थिए । यी चार सन्दर्भ, जसले उनको नसुनिएको पाटो बोल्छन् । 

समय र स्वभाव

त्यतिखेर प्रेमध्वज र माणिकरत्न आधुनिक गायनको शिखरमा थिए । अर्का गायक कन्हैयाकुमार पनि उनीहरूलाई पछ्याउँदै थिए । अझ माणिकका काका सिद्धरत्न स्थापित त गाउने र संगीत गर्नेमा स्थापित नै भइसकेका थिए, त्यस बखत । यतिन्जेलसम्म नारायणगोपालको सुरिलो स्वरको कसैले कल्पनै गरेका थिएनन् । उनी काठमाडौँको प्युखा, किलागल र भेडासिङतिर हुने सांगीतिक जमघटमा प्रेमध्वज र माणिकरत्नले गाउँदा तबला बजाएर साथ दिन्थे । उनले तबलामा फिटेको त्रिक्रिट र कहरवा सुनेर श्रोता मुग्ध हुन्थे । स्वभाव पनि भिन्न थियो । धेरै बोल्दैनथे । बुहारी झारझैँ लजाउँथे । उनका दौँतरीहरूलाई यस्तो स्वभावको व्यक्तिले गीत गाउला भन्ने त कल्पनै थिएन ।

पिताजीमार्फत तबलामा 

पिताजी आशागोपाल गुरुवाचार्य पनि सितारवादनमा ओस्ताद मानिन्थे । नारायणगोपाल उनैलाई पछ्याउँदै तबलावादनमा आफ्नो कुशलता प्रदर्शनी गरिरहेका थिए । किरण खरेल, रत्नशमशेर थापा, राममान तृषितहरू गीतका गेडा फुराउँथे भने सिद्ध, प्रेम, माणिक, कन्हैयाहरू लय उमार्थे । तर, नारायणगोपाल उनीहरूले गाउँदा मिसिनले झैँ तबलामा औँला चलाउँथे । त्रिचन्द्र कलेजले आयोजना गरेको ‘टीसी नाइट’मा प्रेमध्वजले गाउँदा नारायणगोपालले बकाइदा तबला बजाएका थिए । सम्भवत: यो उनको पहिलो मञ्चीय प्रस्तुति थियो । 

"नारायणगोपाल तबलाका ओस्तादै हुन् 

रत्नशमशेर थापा, गीतकार 

एकदिन अचम्म भयो । प्रेम–माणिकहरू राममानको घरमा सांगीतिक जमघट सकेर सुस्ताइरहेका थिए । नारायणगोपालले तबला बजाउँदै गुनगुनाए । उनले त्यहाँ अरू कलाकारहरू छन् भन्ने पनि बिर्सेछन् । नारायणगोपाल आफ्नै धुनमा थिए, तबला बजाउँदै एउटा हिन्दी गीतको लय गुनगुनाए । त्यहाँ भएका सबैको कान ठाडो भयो । उनीहरू चुपचाप यो ‘नयाँ कलाकार’लाई सुनिरहे । अचानक नारायणगोपाललाई कसैले आफ्नो गायन सुनिरहेको छ भन्ने आभास भयो । उनी लाज र संकोचले पानीपानी भए । अनुहार रातो भयो । 

तबलावादनपछि गायन

त्यस दिन उनीहरूले नारायणगोपाललाई गाउन उकासे । “ए सान्बाबु तिम्रो स्वर यति मीठो रहेछ, हामीलाई किन नसुनाएको ?” उनीहरूको प्रशंसाले उनको अनुहारमा लाजको लालीगुराँस झन् टल्कियो । तर, उनी एक शब्द नबोली तबला मात्र ठटाइरहे । दौँतरीहरू पनि कहाँ मान्थे र त्यत्तिकै नारायणगोपाललाई भने, “आज हामी तिम्रो स्वर नसुनी यहाँबाट उठ्दै उठ्दैनौँ ।” नारायणगोपाललाई ठूलो सकस पर्‍यो । साथीहरूको नियत देख्दा त्यत्तिकै उम्किन सम्भव देखेनन् । त्यसताका हिन्दी फिल्म वसन्त बहारमा मन्नाडेले गाएको गीत ‘सुर ना सजे क्या गाऊँ मैं, सुर बिना जीवन सुना....’ खुब लोकप्रिय थियो । अनि, नारायणगोपालले सारा लाज र धकलाई थन्क्याएर त्यो गीत यति सुमधुर स्वरमा गाए कि त्यो सुनेर उनीहरू साँच्चै मोहित भए । र, एकै स्वरमा भने, “सान्बाबु ! तिमीले गाउनैपर्छ ।” अनि, नारायणगोपालले कपाल कनाउँदै भने, “हुन्छ नि त तपाईंहरू भन्नुहुन्छ भने म गाउँछु ।” 

त्यसपछि नारायणगोपालले उनीहरूकै पहलमा रेडियो नेपालमा प्रेम–माणिकको संगीतमा राममान तृषितको गीत ‘पन्छीको पंखमा धर्तीको याद दियौ...’ गाएर स्वर–परीक्षा उत्तीर्ण गरे । अनि भयो गायक नारायणगोपालको उदय । 

नारायणगोपाललाई तबलाका ओस्तादै भन्छन्, उनका समकालीन गीतकार रत्नशमशेर थापा । एक भेटमा थापाले आफ्ना केही गीत नारायणगोपालले तबलामै धुनबद्ध गरेको रहस्योद्घाटन गरे ।

‘मधुमासमा...’, ‘जाग चम्क–लम्क...’ र ‘सेरो र फेरो मेरो...’ थापाका यी तीनवटा गीत नारायणगोपालले हार्मोनियममा होइन, तबला बजाएर लय हालेका थिए । अझ ‘मधुमासमा...’को कम्पोज त उनले तबलाको दुईवटा ठूलो भाग (बाम) मात्र बजाएर गरेको उनी आज पनि सम्झिन्छन् । “तबलामा नयाँनयाँ प्रयोग गर्न उनी खप्पिस थिए,” थापा भन्छन्, “उनी तबलालाई आफ्नो इच्छा अनुसारको तालमा ढाल्न पोख्त थिए ।” 

पूरा नभएको सपना 

पछि उनले हार्मोनियम बजाएर गीत गाउन थाले र नेपाली आधुनिक संगीतको शिखर गायक हुन पुगे । तर, तबलाप्रतिको नारायणगोपालको मोह आजीवन रहिरह्यो । ०४३ सालतिर ‘गीतियात्रा– १’ नामक एल्बम निस्केको केही समयपछि उनले हितैषी मित्रहरूलाई तबला र हार्मोनियमको मात्र प्रयोग गरेर आफूले गाएका केही पुराना लोकप्रिय गीतहरू रेकर्ड गर्ने योजना पनि सुनाएका थिए । यो तबलाप्रतिको नारायणगोपालको अगाध मोह थियो भन्ने बुझ्दा हुन्छ । तर, त्यो योजना साकार नहुँदै उनी दुनियाँबाटै बिदा भए ।

पुरा पढ्नुहोस्

नेपाली पत्रकारिताका तीन प्रश्न, जसका उत्तर खोजिँदैनन्

सन्तोष आचार्य
नेपालमा पत्रकारिता कसले गर्ने ? यो सवाल नयाँ होइन । कुनै अमुक राजनीतिक दलको कार्यकर्ताको भूमिकामा पनि भएको व्यक्तिले वा कुनै पार्टीसँग आबद्घ नभएको व्यक्तिले ? तर, यो टुंगो लाग्न नसकेको वा भनौँ टुंगो लगाउने प्रयास पनि नभएको विषय भने अवश्य हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘व्यंग्य गर्ने विषय प्रशस्त थिए तर भारी मनले कार्टुन कोर्नु सहज थिएन’

रवीन्द्र मानन्धर
विसंगति त थुप्रै छन् वरिपरी व्यंग्य गर्नलाई । तैपनि, हरेक अंकका लागि शुक्रबार कार्टुनको विषय टुंगो लगाउनु प्रमुख चुनौती हुने गर्छ । स्वभाव र कामको प्रकृतिले एकान्त एवं शान्त मन, मस्तिष्क र वातावरण खोज्नु नौलो होइन । तर, १२ वैशाखले कष्टकर दैनिकीलाई नियति त बनाइदियो नै, मस्तिष्कलाई पनि नराम्ररी हल्लाइदियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

यी पाँच भूल, जुन नगरेका भए प्रचण्ड अझै शक्तिमा रहन्थे

माधव बस्नेत
आफूबाट भएको केही गल्तीका कारण एकीकृत नेकपा माओवादीका अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ राजनीतिक रूपमा कमजोर बन्दै गए । कार्यकर्ता व्यावस्थापनदेखि वैचारिक स्पष्टता कायम गर्न नसक्नेजस्ता यी पाँच मुख्य भूलका कारण प्रचण्ड ओरालो लाग्दै गएका हुन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

कुरी कुरी कामरेड !

माधव बस्नेत
माओवादीको उक्साहट द्वन्द्वमा पूर्णकालीन हुनेहरूका हकमा मात्र लागू हुन्थ्यो। द्वन्द्वमा लागेर आन्दोलनको गुह्य तथ्य बुझेपछि बाहिरिनेहरूलाई कचेरा, वर्गसंघर्षको भट्टीमा खारिन नसकेका किट, भगौडा, गद्दारजस्ता उपनाम मात्र दिँदैनथे, सफाया गर्ने फर्मानसमेत जारी गर्थे। माओवादी छाडेकालाई उनीहरूले सूलीमा चढाएका कैयन् उदाहरण छन्। तर, अहिले समय बदलिएको छ।
पुरा पढ्नुहोस्

तस्विर/भिडियो

एक दृष्टिविहीनको काठमाडौँ अनुभूति (भिडियोमा)

जनकराज सापकोटा

३० को दशकमा कवि भूपी शेरचनले काठमाडौँ खाल्डोलाई चिसो एस्ट्रेसँग तुलना गरेका थिए । ‘चिसो एस्ट्रे’ शीर्षक कवितामा शेरचनले लेखेका छन्, ‘मुटुभरि आगो र ओँठभरि ज्वाला बोकेर काठमाडौँ छिर्नेहरू पोल्टाभरि निभेका विश्वास र सपनाहरू बोकेर फर्किन्छन् ।’ शेरचनले चिसो ठानेको काठमाडौँ उपत्यकामा दृष्टिविहीन चिरञ्जीवी पौडेल, ३२, भने संघर्ष गरेर सफलताको स्वाद चाखिरहेका छन् । 
जन्मजात दृष्टिविहीन चिरञ्जीवी अहिले ठमेलमा मसाज सेन्टर चलाउँछन् ।

देख्ने हातहरू अर्थात् सीईङ हेन्ड्स नामक सेन्टर खोलेर उनले आफू त कर्मजीवी बनेका छन् नै, अन्य आठ दृष्टिविहीन र चार सबलाङ्गलाई समेत रोजगारी दिएका छन् । आँखा नदेख्ने भएर के भो र ! चिरञ्जीवी अरूझैँ ठमठम्ती हिँड्छन् । आफ्नो रुचि र रोजाइको काम गर्छन् । उनले सहरलाई आफ्नै तरिकाले चिने/बुझेका छन् । भन्छन्, “काठमाडौँ मेरा लागि अवसर र चुनौती दुवै हो ।” 

मान्छेको भीड, सार्वजनिक सवारीको बेथिति, छाडा चौपाया सबैले गर्दा दृष्टिविहीनलाई काठमाडौँमा स्वतन्त्र हिँड्न र डुल्न सजिलो छैन । तर पनि चिरञ्जीवी काठमाडौँका गल्लीमा हिँड्दा औधी रमाइलो अनुभूति गर्छन् । प्रत्येक गल्लीको फरक–फरक सुगन्धले उनलाई मोहित तुल्याउँछ । 

जीवनयापनका सिलसिलामा कुनै समय पोखराको दोहोरी साँझमा गीत अनुभवसमेत छ, चिरञ्जीवीमा । संयोगले देखाएको बाटो नहिँडेको भए सायद चिरञ्जीवी अहिलेसम्म पनि कुनै दोहोरी साँझमा गीत गाइरहेका हुन्थे । गायनलाई पेसा बनाएका चिरञ्जीवी हिजोआज बाथरुम सिंगर मात्रै हुन् । वर्षौं गीत नगाए पनि उनको स्वरको जादु घटिसकेको छैन । चिरञ्जीवीले जाँदा जाँदै यसरी गीत गाएर सुनाए । 

चिरञ्जीवी जस्तै काठमाडौँमा संघर्ष गरिरहेका दृष्टिविहीनहरूको संघर्षको विस्तृत कथा ६ भदौको नेपाल साप्ताहिकमा । 

 

भिडियोहरुः जनकराज सापकोटा

पुरा पढ्नुहोस्

तस्विर कथा:: परेवा खुराक

सजना श्रेष्ठ
वैशाख–जेठको धपधपी गर्मी होस् वा पुस–माघको कठ्यांग्रिने जाडो या असार–साउनको झरी नै किन नहोस्, पाटनको कृष्ण मन्दिरअगाडि बसेर मकै बेचिरहेकी भेटिन्छिन्, दुर्गा राना, ७०। पाटन, मंगलबजारकी दुर्गाले मकै बेच्न थालेको ३५ वर्ष भइसक्यो। स्वदेशी र विदेशी पर्यटक उनीसँग मकै किनेर परेवालाई खुवाउने गर्छन्।
पुरा पढ्नुहोस्

यसरी बन्छ राजा दही अर्थात् जुजु धौ

लक्ष्मीप्रसाद ङाखुसी
दहीका पारखीलाई भक्तपुरको राजा दही अर्थात् जुजु धौ बनाउने विधि भने थाहा नहुन सक्छ। आखिर कसरी बन्छ त जुजु धौ? त्यसैले पछ्याइयो, भक्तपुर–२ की रामप्यारी सैँजु, ३६, लाई। २१ वर्षदेखि निरन्तर दही बनाउने काममा लागेकी सँैजुसँग यसको गतिलो ज्ञान छ।
पुरा पढ्नुहोस्

कमला कहानी

नेपाल संवाददाता
१२ वर्षको छँदा ११ हजार भोल्टेजको लाइनमा परी दुई हात र एक खुट्टा गुम्यो, पढाइ ठ्याम्मै रोकियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

गाउँले तराजु

कुनै वस्तुको नापजोख गर्नु परेमा तराजुको सहायता लिनुको विकल्प छैन।
पुरा पढ्नुहोस्