जनाना जेलमा !

वसन्त थापा

जाडो महिनाको एउटा कुनै औसत बिहान थियो, त्यो । मंसिर निक्लँदो वा पुस लाग्दो हुनुपर्छ । सदाझैँ म लुगा लगाएर तयार भएँ कलेज जानलाई । सधैँ बिहान लाग्थ्यो, हाम्रो कलेज । कापी–किताब बोकिरहन पर्दैन, कलेज जाने भएपछि भन्ने मान्यता थियो । लेक्चररको टिपोट राख्नलाई एउटा पातलो कापी पट्याएर पाइन्टको पछिल्लो खल्तीमा घुसार्‍यो, बस् चलिदियो । स्कुलमा रहुन्जेल कहिले कलेजको प्रांगण टेकिएला र दसथरीका किताब, नोटबुक, इन्स्ट्रुमेन्ट बक्स आदि बोक्ने झन्झटबाट पार पाइएला भन्ने हुन्थ्यो । कलेज जाने दाइहरु फुक्का हात हल्लाउँदै हिँडेका देखेर त्यस्तै गर्न पाए हुन्थ्यो भन्ने लाग्थ्यो । कसले घुसाइदिएको थियो, यस्तो वाहियात विचार हाम्रो मगजमा कुन्नि ! हामी पनि नजानीकनै त्यही देखासिकी गर्ने भएका थियौँ ।

तर, त्यस बिहान मैले हातमा कुनै मोटो नोटकापी र एउटा किताब बोकेको थिएँ । के प्रयोजनले हो, म सम्झन्नँ । पिताजीले सोभियत संघको झन्डै दुईवर्षे लामो बसाइपछि कोसेली ल्याइदिएको र नयाँ स्वेटर पनि लगाएको थिएँ, मन नलागी–नलागी । अगाडि माथिदेखि तलसम्मै ह्वाङ्ग खुल्ने ‘भी’ गलाको त्यो स्वेटर टाँक लगाउनुपर्ने खालको थियो । त्यो डिजाइन मैले इच्छा गरेजस्तो थिएन र मलाई त्यसको अँध्यारो नीलो रङ पनि मन परेको थिएन । जाडो थियो र केही न्यानो त लगाउनैपर्ने थियो । त्यसैले मैले त्यो स्वेटर भिरेको थिएँ ।

म सुत्ने भुइँतलाको कोठा घरपछिल्तिरको आँगनमा खुल्थ्यो । यसै पनि आँगन भन्नु नै त्यही थियो । सडक थियो, घर अघिल्तिर त । दाहिनेपट्टि छिमेकको घर टाँसिएको थियो, हाम्रो घरसित । घरको बायाँपट्टि र पछिल्तिर भने खुला थियो । हिउँदको दिन, कुनै बालीबिरुवा थिएन पछिल्तिरको बारीमा । त्यसैले परैसम्म देख्न सकिन्थ्यो । घोचा र मुड्काले छुट्याएको हाम्रो घडेरीको सिमाना पर्तिर म देख्छु, दुई जना मानिस १२–१५ हातको फरकमा उभिएर मतर्फ अस्वाभाविक तवरले एकटक हेरिरहेछन् । म केही अप्ठ्यारो महसुस गर्दै बाहिर जानलाई घरअघिल्तिर निस्कन्छु, जहाँ मलाई पर्खेर अरु दुई जना लाठे उभिइरहेका थिए । मलाई छेकारो मारेर समात्न सादा पोसाकका पुलिसहरु आएका प्रस्ट भयो । उनीहरुले भने, ‘हामीसित हिँड्नोस् ।’ म चुपचाप गएर बसेँ, सडकमा रहेको रसियन जिपको पछिल्लो सिटमा ।

हाम्रो गन्तव्य टाढा थिएन । हाम्रो घर रहेको लक्ष्मी चोकबाट मुस्किलले दुई किलोमिटरको दूरीमा उत्तरतर्फ फुस्रे जाने बाटामा पर्ने इन्डियन कोलोनीसित जोडिएको थियो, धरानको एसपी अफिस । सादा पोसाकका पुलिसहरुले आफ्ना हाकिम अघिल्तिर खडा गरे मलाई ।

एसपी त थिएन ऊ, इन्स्पेक्टर थियो, जसले मेरो नाम सोध्यो । र, ‘उता बस्दै गर्नूस्’ भनेर खुला चउरतर्फ देखायो । त्यस बिहान उनीहरुको जालमा पर्ने सायद पहिलो माछो थिएँ म । जालहारीहरु छ्यापछ्याप्ती गएका रहेछन् बजार र कलेजतिर । धेरै बेर मैले एक्लै बसिरहनुपरेन । एक–दुई, एक–दुई गर्दै मजस्ता माछाहरु त्यहाँ जम्मा पारियो । कलेजको समय बित्दा–नबित्दा हाम्रा समूहका धेरै जना विद्यार्थी साथीहरु त्यहाँ ल्याइसकिएका थिए । हामी चउरमा घाम खाएर बसेका छौँ र एक अर्कासित केही कुरा गर्न निष्फल प्रयास गरिरहेका छौँ । अनिश्चय र डरको मिश्रणले गर्दा कुनै वार्ता सिलेसिलेवार चल्न सक्दैन । तर, गिरफ्तारीमा परेर आउनेहरुको जमात बढ्दै जाँदा ‘पानी खान प‍र्‍यो’, ‘हामीलाई कतिबेर यहाँ राख्ने हो ?’ भन्न सक्ने धक फुक्न थालेको थियो । ‘हामी आदेशबमोजिम गर्ने हो’, ‘तपाईंहरुलाई यहीँ पर्खाएर राख्ने आदेश छ’, ‘शान्तपूर्वक बसिदिनुहोला’ भन्ने रेडिमेड जवाफ आउँथ्यो भित्र–बाहिर गर्ने प्रहरी अधिकृतहरुद्वारा । सायद समातिनेहरुको कोरम पुगेको थिएन, उनीहरुको हिसाबले । को–को आउने हुन् भनेर अनुमान गर्दै बस्यौँ, चउरमा सेकिएर । बिहानको प्यारो घाम दिन छिप्पिदै जाँदा जीउ पोल्ने भइसकेको थियो ।

पानीबाहेक केही खान मिलेको थिएन, घाम मध्यआकाशबाट कोल्टे लागिसक्दा पनि । कलेटी परेका ओठ र सुकेका आन्द्रा लिएर म हिजो कलेजमा भएका घटना सम्झिरहेको थिएँ, जुन घटनाको परिणामस्वरुप आज हामीले दसैँमा बेच्न ल्याइएका बोकाच्याङ्ग्रा जसरी चउरमा ढक्रिनु परिरहेको थियो ।

अल्लारे उमेरको उन्माद र क्रान्तिको भ्रान्तिले गर्दा हामीबाट ज्यादै जघन्य काम हुन गएको थियो अघिल्लो दिन, जसको जति निन्दा गरे पनि थोरै हुन्छ । धरान महेन्द्र कलेजका प्रिन्सिपल महाप्रसाद रिजालमाथि उनकै कार्यकक्षमा ‘खरानी’ समूहका एक हुल क्रुद्ध विद्यार्थीहरुद्वारा हात हालिएको थियो, जुन हुलको मुखियामध्ये म पनि एक थिएँ ।

आक्रोशको पराकाष्ठामा पुगेर ठूलो होहल्लाका साथ १५–२० जनाभन्दा बढीको हाम्रो हुल प्रिन्सिपलको कोठामा अकस्मात् पसेको थियो, त्यसरी नै जसरी धरान बजारलाई चिरेर सुतेको खहरे खोलामा हठात् आउने बाढी कसैको छाप्रामा तहसनहस पार्दै पस्थ्यो । अफिसबाहिर बरन्डामा गुजुल्टो परेका विद्यार्थीहरुको थप भीड बेग्लै थियो । अघिपछि त्यस कोठामा पस्नलाई निकै हिम्मत बटुल्नुपथ्र्यो । तर, विवेकशून्य उन्मादको रङ दिमागमा चढेका बेलाको कुरा बेग्लै हो । 

तुमुल स्वरमा चिच्च्याउँदै कुर्सीमा बसिरहेका प्रिन्सिपलको टेबुलमा खनियौँ । शरीरले च्याँसे म जिरे खुर्सानीसरह पड्किरहेको थिएँ, प्रिन्सिपलको टेबुल सामुन्ने उभिएर । अरु पनि कान खानेगरी एकर्कालाई उछिन्दै कराइरहेका थिए । प्रिन्सिपल महाप्रसाद यस अनपेक्षित झम्टाइबाट हतप्रभ भएका थिए । विद्यार्थीको क्रुद्ध हुल अतिशय उत्तेजित र अनियन्त्रित भयो । हामीमध्येको सबैभन्दा बलिष्ठ र आठराईतिरका अग्लो एक विद्यार्थीले कुर्सीनजिक गएर दुई घुस्सा कस्यो प्रिन्सिपलको पेटमा । बरा, घुस्साको चोटले रन्थनिएका प्रिन्सिपल दुई हातले पेट थिचेर कुर्सीबाट उठे । पीडाले उनको अनुहार विकृत भएको थियो । 

त्यो घुस्सा परेपछि सम्भवत: तत्क्षणै सबैलाई महसुस भयो, सीमा नाघियो भन्ने अथवा दिनुपर्ने सजाय दिइयो भन्ने । हातै हाल्ने कुनै योजना लिएर हामी भित्र पसेका थिएनौँ । तर, हात हालिसकिएको थियो । मानौँ, कुनै ठूलो युद्ध जितेजस्तै हाम्रो पूरै जमात प्रिन्सिपलको अफिसबाट नारा लगाउँदै त्यसरी नै निस्कियो, जसरी केही बेरअघि पसेको थियो ।

यो अनिष्ट हुने बीज थियो, विद्यार्थीहरुको ‘खरानी’ र ‘गोबर’ समूहबीच लामो समयदेखि विद्यार्थी युनियनबारे चलिरहेको विवाद । विद्यार्थी युनियनको चुनाव टारिएको थियो, जो ‘गोबर’ समूहका विद्यार्थी चाहन्थे र त्यो उनीहरुले प्रिन्सिपलको सह पाएर गरेका हुन् भन्ने ठनाइ ‘खरानी’ समूहका विद्यार्थीहरुको थियो । यी नितान्त अराजनीतिक नाम पाएका तर पूर्णत: राजनीतिक विचारले विभाजित विद्यार्थीहरुलाई पढाइभन्दा युनियनको गठन अत्यधिक प्यारो थियो । त्यसैले रडाको चलिरहेको थियो । पढाइमा ध्यान दिने ज्ञानी विद्यार्थीहरु पनि कलेजमा नभएका होइनन् तर तिनको आवाज कसले सुनिदेओस् !

‘खरानी’ र ‘गोबर’ भन्ने जुन विशेषण चल्तीमा आएको थियो, त्यो बनारसबाट सोझै आयातित थियो । अनि, त्यसको प्रयोग केवल कलेज हाताभित्र सीमित थिएन, धरान बजारका बासिन्दासमेत त्यसबाट वाकिफ थिए । ‘खरानी’ भन्नाले वामपन्थी वा कम्युनिस्ट समर्थक विद्यार्थी बुझाउँथ्यो र ‘गोबर’ भन्नाले कांग्रेस समर्थक । यद्यपि, उनीहरु आफैँलाई त्यस नामबाट पुकार्दैनथे । त्यो त अर्को पक्षले गालीका रुपमा चलाउने नाउँ थियो । जस्तै : कसैले ‘साले खरानी’ भन्यो भने त्यो भन्ने विद्यार्थी आफूचाहिँ ‘गोबर’ हुँ भन्ने स्वीकारिरहेको हुन्थ्यो । त्यसैगरी ‘गधा गोबर’ भनेर अरुलाई गाली गर्नेले आफू खरानी हुँ भन्ने जताइरहेको हुन्थ्यो । ‘हामी खरानी हौँ’ अथवा ‘हामी गोबर हौँ’ भन्ने समूहगत पहिचान पनि कसैले अभिव्यक्त गर्दैनथे । ‘खरानी जिन्दावाद’ वा ‘गोबर जिन्दावाद’ भन्ने नारा पनि लगाउँदैनथे । बस्, त्यो एकर्कालाई होच्याएर चिनाउने फुल नामका रुपमा प्रचलित थियो र त्यसको प्रयोगमा मानौँ, उनीहरुबीच कुनै अव्यक्त सहमति थियो ।

यस विशेषणको उद्भव भयो कसरी ? अघि नै उल्लेख भइसक्यो, यसको उद्गमस्थल बनारस हो भनेर । नेपालबाहिर पञ्चायतविरोधी राजनीतिको केन्द्रस्थल हुनाका साथै परम्परागत शैक्षिक थलो पनि थियो, नेपालीहरुका लागि बनारस । झन् धरानजस्ता सीमाछेउका नगरहरुका लागि पढ्ने–पढाउने कुरामा बनारस नै थियो सजिलो ठाउँ । त्यतिन्जेल काठमाडौँको बाटो सोझिइसकेको थिएन, अझै बांगोटिंगो र घुमाउरो नै थियो । बनारस बसेर ढुक्कसित कलेज वा विश्वविद्यालयमा मेलैसित पढ्नेहरु पनि थिए । कतिपयचाहिँ मौसमी विद्यार्थीहरु थिए, त्यहाँ जाने । म्याट्रिकमा गुल्टियो, अर्कोपटक जाँच दिन बनारस । नेपालमा आईएमा फेल, अर्कोपटक जाँच दिनलाई लाग्यो, बनारस । नेपालमा बीएमा असफल, चल्यो बनारस । केही महिना उता बस्थे, जाँच दिएको भन्थे । नभन्दै पास भएर आउँथे । बनारसमा त्यस्तो के बुटी थियो या के गुर थियो कुन्नि ! नेपालको परीक्षामा नालायक ठहरिएका विद्यार्थीहरु सहजै पास भएर देखाइदिन्थे उताबाट । परीक्षा चल्ने सिजनमा एकथरी विद्यार्थीको हुलै जान्थ्यो, धरानबाट बनारस ।

यसप्रकारको आनाजाना र निकटताले गर्दा पहिरनको नयाँ फेसनदेखि धेरै थोक सोझै आइपुग्थ्यो, यूपीको त्यस सहरबाट धरान । त्यसैगरी आएको थियो, उतै न्वारान भएर ‘खरानी’ र ‘गोबर’को नाम ।
‘खरानीलाई जस्तै फु गरेर उडाइदिन्छौँ कम्युनिस्टहरुलाई भन्थे रे’ काङ्ग्रेसीहरु पसारिएको हत्केला देखाउँदै । ‘गोबरका थास हुन् काङ्ग्रेसीहरु, लात्तीले कुल्चिदिन्छौँ भन्थे रे’ कम्युनिस्टहरु लात्ती उचाल्दै । यसरी बनारसबाट ल्याइएको नामलाई सर्लक्क बोकेर दुई खेमामा विभक्त थिए, धरान महेन्द्र कलेजका विद्यार्थीहरु । मण्डले भनिनेहरु जन्मिसकेका थिएनन्, त्यसबेला । यद्यपि, जन्मने लक्षणहरु देखा परेका थिए । त्यसैले झगडा–रगडा चल्थ्यो यिनै दुई ‘खरानी’ र ‘गोबर’ नामधारी समूहबीच । सामान्य झगडा मारपिटमा पनि परिणत हुन्थ्यो कहिलेकाहीँ हिंसाको त्यो लहर पोखिएर धरान बजारसम्म पनि पुग्थ्यो । उता कलेजमा ढुंगामुढा चल्थ्यो, यता बजारका दोकानहरु बन्द हुन्थे । एक किसिमले विद्यार्थीहरुको यस घम्साघम्सीले गर्दा आमाबाबु र अभिभावकहरुसमेत विद्यार्थीका दुई खेमामा बाँडिएका प्रतीत हुन्थे । उनीहरु आफूले मन पराउनेलाई च्याप्थे, मन नपराउनेलाई दुत्कार्थे । पुलिसले लखेट्दै आएमा एकथरीलाई आश्रय दिएर लुकाउँथे, अर्काथरीलाई ढोका थुनिदिन्थे । एक प्रकारले सिंगो धरान बजार ध्रुवीकृत थियो, राजनीतिक लाइनमा ।

अनि, कलेजका अध्यापकहरुलाई पनि एउटा वा अर्को समूहको पक्षधर वा विरोधीका रुपमा हेर्ने गरिन्थ्यो । वाणिज्य र कला संकायको पढाइ हुने महेन्द्र कलेजमा पढाउने नेपाली शिक्षकको अभाव थियो उसबेला । त्यसैले धेरै शिक्षक बिहारतिरका हुन्थे– पूर्णिया, समस्तीपुर, दरभंगा, लेहरीसराय, पटना आदि ठाउँबाट आएका । त्यसरी विशुद्ध नोकरीका लागि बाहिरबाट आएका शिक्षकहरुको ध्याउन्न कसरी लेक्चररको आफ्नो पद जोगाउने र कसरी विद्यार्थीको रडाको बीच तटस्थता कायम गर्ने भन्ने हुन्थ्यो । तर, रैथाने अध्यापकको हकमा त्यस्तो निरपेक्षता वा तटस्थता कायम गर्नु असम्भव नभए पनि कठिन हुन्थ्यो ।

उनीहरु वास्तवमै निष्पक्ष भए पनि देख्नेले त्यस्तो देख्न इन्कार गथ्र्यो । उनीहरुको सामाजिक, पारिवारिक र निजी पृष्ठभूमिका कारण पनि त्यसो हुन गएको थियो । जस्तो : प्रिन्सिपल महाप्रसादको हकमा भएको थियो ।

जमिनदार परिवारका महाप्रसादको आफ्नै व्यक्तिगत छवि र प्रतिष्ठा थियो, समाजमा । पहिलेदेखि नै कांग्रेसी रङमा रङ्गिएको थियो, पूरै रिजाल परिवार । केही फाट्टफूट्ट घरपरिवार थिए रिजालका, जो अपवादस्वरुप कम्युनिस्ट भएका थिए । उता आचार्यहरु प्राय: कम्युनिस्ट क्याम्पमा दरिएका थिए । विसं ०१५ को आमनिर्वाचनमा तीन घोघा मकै र हँसिया चिह्न लिएर उठेका उम्मेदवार दिव्यप्रसाद आचार्य ठूला कम्युनिस्ट नेता थिए ।

आचार्यहरुमा पनि कांग्रेस नभएका होइनन् तर एकदमै थोरै । ढकालहरु कोही कम्युनिस्ट थिएनन्, न त बाँस्तोलाहरुको त्यत्रो ठूलो खलकका कोही कम्युनिस्ट भनेर चिनिएका थिए । केदारनाथ खनाल अर्का ठूला कम्युनिस्ट नेता थिए, जो ०१७ मा भएको धरान नगरपालिकाको निर्वाचनमा मेयर चुनिएका थिए । त्यसैले हो कि खनालहरु प्राय: कम्युनिस्ट थिए । त्यस्तै पारिवारिक परम्परा देखिएको थियो र चलिरहेको थियो धरानमा । तसर्थ, आफ्नो सामाजिक व्यक्तित्वसित अविभाज्य रुपमा टाँसिएको कांग्रेसी छविलाई महाप्रसादले चाहेर पनि मिल्काउन सक्ने अवस्था थिएन । झन् रातो रङको चस्मा लगाएका आँखाले हेर्दा उनी कट्टर कांग्रेसी देखिनु स्वाभाविक थियो । भएकै त्यही थियो ।

नत्र उनीजस्ता माथिल्ला स्तरका व्यक्तिले कलेजमा पढ्ने उरन्ठ्याउला छुसी ‘गोबर’ विद्यार्थीहरुसित मिलेर कुनै दुरभिसन्धि गर्नु सम्भव नै थिएन । जस्तो नाम थियो महाप्रसाद, उनको व्यक्तित्व, चालढाल, बोलीव्यवहार त्यस्तै थियो । बडो सालीन र रोबदार ‘पर्सनालिटी’का धनी । जहिले पनि सुट र टाइमा सजिएका । हातमा कुनै पुस्तक र विद्यार्थीको हाजिरी रजिस्टर बोकेर क्लासतिर लमकलमक लम्किरहेका । राजनीतिशास्त्र पढाउँथे र अंग्रेजीमा सर्रर व्याख्यान दिन्थे । अग्ला कदका र श्याम वर्णका प्रिन्सिपल महाप्रसाद हुनसम्मका ‘ह्यान्डसम’ थिए, कमसेकम मेरो दृष्टिमा । मलाई उसबेलाका हिन्दी फिल्मका अभिनेता राजकुमार र रहमानको मिश्रणजस्तो लाग्थ्यो, महाप्रसाद सर । पर्दामा अभिजात वर्गीय चालढाल थियो रहमानको । कालो कपाल तेल लगाएर सिनित्त कोरिएको र शिरको बायाँपट्टि सिउँदो काटिएको । त्यस्तै थियो, महाप्रसादको केशविन्यास र चालढाल । मुहारमा अभिनेता राजकुमारको झलक । तर, मेरो हिसाबमा महाप्रसाद सर राजकुमारभन्दा एक खुट्किला बढी ह्यान्डसम थिए । कलेजका प्रिन्सिपल हुनलाई हरेक दृष्टिले लायक र पदीय गरिमा राख्नलाई पूर्ण समर्थ । प्रिन्सिपल त के उनलाई विश्वविद्यालयका उपकुलपति पदमा थपक्क राखे पनि फरक नपर्ने ।

महाप्रसाद सरजत्तिकै पद सुहाउँदो व्यक्तित्व र व्यवहार भएको मैले अर्को व्यक्ति देखेको धरान पब्लिक हाई स्कुलका हेडमास्टर हरिहरप्रसाद हुन् । उसबेला अहिलेजस्तो यूकेजी र एलकेजीमा पढाउनेलाई पनि प्रिन्सिपल भन्ने चलन थिएन । प्रिन्सिपल त कलेजको मात्रै हुन्थ्यो । स्कुलका प्रमुख शिक्षक हेडमास्टर नै कहलिन्थे । एउटा श्रेणी विभाजन थियो, कोटि छुट्याइएको थियो । हाई स्कुलका हेडसर हरिहरप्रसादको व्यक्तित्व पनि उत्तिकै प्रभावशाली थियो । उनलाई पर देख्नेबित्तिकै पानी परेको नुन जसरी पग्लिन्थे केटाहरु ।

जे होस्, त्यस्ता थिए हाम्रा प्रिन्सिपल महाप्रसाद सर र उनकै विरुद्ध हामीले कलेजमा त्यो काण्ड मच्चाएका थियौँ अघिल्लो दिन । राजनीतिको प्रेतबाट निर्देशित भएर आफ्नै गुरुको त्यस्तो अपमान गरेका थियौँ । हामीबाट अक्षम्य अपराध हुन गएको थियो भन्ने बोध भोकले चिसिएको दिमागमा बिस्तारै पस्दै थियो । आफ्नो कुकृत्यको सजाय कस्तो मिल्ला र त्यसको मात्रा के होला भन्ने डरले भित्रभित्रै गाँजिरहेको थियो, एसपी अफिसको फराकिलो चउरमा अनिश्चित कारबाहीको प्रतीक्षामा बसिरहेका बेला ।

साँझसम्ममा हाम्रा सिनियर सिद्धान्तकार अगुवाहरुलगायत ‘खरानी’ जमातका प्राय: सबै कार्यकर्तालाई एक डल्लो पारेर ल्याइसकेका थिए पुलिसले । जाडो यामको छोटो दिन भए पनि मनमा उम्लेको व्यग्रताले गर्दा दिन तन्किएजस्तो लागिरहेको थियो । साँझ पर्नेपर्ने बेलामा चिउरा–सिउरा यस्तै केही खाजा खान पाइयो । अँध्यारो हुनाको बेर थियो, दुईवटा बस आएर तेर्सिए एसपी अफिसको हातामा । पक्राउ परेका विद्यार्थीको संख्या ६० जति पुगेको हुँदो हो । हामीलाई विराटनगर लगिने पक्का देखियो । आखिर अञ्चलाधीशको कार्यालय, जेल आदि सबै थोक विराटनगरमै थिए । बाटामा कुनै उपद्रव नहोस् भनेर हामीलाई लैजान राती हुन्जेल पर्खेका थिए पुलिसले सायद ।

धेरैका अनुहार त न्यास्रिएका थिए । तर, हामी केही अगुवा ठानिएकाले त विचलित हुनुभएन । यसैले बसको यात्रा गीत गाउँदै, थपडी बजाउँदै अरुलाई ताल मिलाउन हौस्याउँदै काटियो । धरान छाडेको लगभग दुई घन्टापछि हामीलाई लिएर गएको बस जहाँ रोकियो, त्यो ठाउँ विराटनगर मधुमारा जेलको फाटक थियो । बसबाट ओर्लनासाथ हिया कटकट खाने मधेसको चिसोले हाम्रो स्वागत ग‍र्‍यो । बिजुलीको मधुरो प्रकाशमा एक–एकको टाउको गन्दै हामीलाई हुलियो जेलको गेटभित्र । कुनै अज्ञात सुरुङभित्र पसेको भान भएको थियो सुरुमा । फलामको बडेमाको चुइँकिने गेटबाट ठूलो कोठाजस्तो ठाउँमा छिरेर फेरि अर्को चुइँकिने फलामे गेट पार गरेपछि जेलको भित्री भागमा पुगियो । २० फिट अग्लो पर्खालले घेरेको बीच भागमा रहेको पुरानो दुई तले घरको भ‍र्‍याङ चढाएर हामीलाई माथ्लो तलामा लगियो । मानौँ, ढुसी र सडान्धको मुस्लो हाम्रै प्रतीक्षामा थियो । बीचमा बारिएको लामो हल थियो, जहाँ जमेको धूलोमाटोलाई हतारमा लापारलुपुर गरेर बढार्ने प्रयत्न गरेको देखिन्थ्यो । दलिन र झ्यालमा जेलिएका माकुरा–जालो हटाउन भ्याएका थिएनन् क्यार ! त्यही भुइँमा बिनाखोलका डसना लस्करै बिछ्याइएका थिए र ओढ्नलाई राखिएका थिए धुस्साहरु ।

ती डसना र धुस्सा भर्खर कुनै मारवाडीको गोदामबाट सोहोरसाहर पारेर ल्याइएका जस्ता देखिन्थे । तिनबाट कपडाको नौलो गाँठ फुकाउँदाको गन्ध आइरहेको थियो । भला, कसैले पहिलेबाटै उपयोग गरेको पुराना जिनिस थिएनन् ती । हाम्रो गाइड बनेर अघिअघि आएको मानिस जेलको नाइके थियो क्यार ! उसले पानीका लागि तल आँगनमा रहेको ट्युबवेल र पर्खालको कुनामा रहेको पाइखाना देखायो । आज अबेर भइसकेकाले बाँकी अरु कुरा भोलि बिहान सबेरै आएर बताउँला भनी ऊ बिदा भयो ।
जति सिकसिको लागे पनि अनिश्चित कालसम्मका लागि हाम्रो बास यहीँ हुने पक्का थियो । यस यथार्थलाई स्वीकार्नुबाहेक अरु उपाय पनि थिएन हामीसित । मनको उद्वेलनलाई दिनभरिको थकानले जित्न समय लागेन । हामी सबै छिटै भुस भयौँ ।

भोलिपल्ट बिहान तल जेलको आँगनमा हामीले चार–पाँचवटी आइमाई देख्यौँ । एउटा तीन–चार वर्षको बच्चो पनि थियो उनीहरुको साथमा । हिजो रातीकै नाइकेबाट पछि थाहा भयो, उत्तरतिर अग्लो पर्खालपारि रहेको मर्दाना जेल कैदीहरुद्वारा टनाटन भरिएकाले हाम्रो जमातलाई यता राखेको भन्ने । उसैबाट थाहा भयो, वास्तवमा हामीलाई राखिएको ठाउँ त जनाना जेल रहेछ । उसको भनाइमा अघि आँगनमा देखा परेका जनानाहरु कैदी थिए र तिनलाई हामी आए उप्रान्त दिउँसोभरि बाहिरै राख्ने व्यवस्था मिलाइएको थियो ।

त्यही जनाना जेल हाम्रो घर बन्यो, लगभग दुई महिनाका लागि । 

पुरा पढ्नुहोस्

अस्पतालमै प्रदर्शनी गर्नुको कारणचाहिँ के हो ?

मनबहादुर बस्नेत
चित्र हेरेर मन शान्त बनाउन सकून् र रोग निको हुन सहयोग गरोस् भन्ने मेरो चाहना हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

बाह्रसिंगे बथान

भास्वर ओझा
शुक्लाफाँटामा मात्र दुई हजारभन्दा बढी बाह्रसिंगे रहेकामा हालै केहीलाई बर्दिया र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा समेत स्थानान्तरण गरिएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

[अनुभूति] संकटमोचनको विज्ञान

जीवन क्षत्री
अँध्यारो बादलमा चाँदीको घेराचाहिँ के थियो भने एक जना साथीले वर्षौं पुरानो र निकै जटिल भइसकेको दमलाई सूर्य नमस्कार, योग, जुम्बा नाच आदि उपायबाट नियन्त्रण गरेर औषधिबाट मुक्ति पाएको उदाहरण मसँग थियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

[स्मरण] कोही नजिक, कोही निषेध

रेवतीरमण खनाल
अनिरुद्धप्रसाद सिंहले आफूले सुविधामा प्राप्त गरेको त्यो गाडी दाइजोस्वरूप ज्वाइँलाई दिएका रहेछन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

होटलमय पोखरा

लालप्रसाद शर्मा
करिब पाँच दर्जन होटल तथा रिसोर्टहरू निर्माणाधीन अवस्थामा
पुरा पढ्नुहोस्

आवरण आलेख» पैसा मात्र कुम्ल्याउने कुलत

रामेश्वर खनाल
जसरी भए पनि सम्पत्ति थुपार्ने चाहनाका कारण वर्तमान नेपाली समाजले मानवीयता गुमाउँदैछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

राजपालाई झड्का

बाबुराम विश्वकर्मा
टिकट वितरणमा जात, नाता र पैसा हाबी भएपछि प्रभावशाली स्थानीय नेता–कार्यकर्ताद्वारा पार्टी परित्याग
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

गुरुङ सुशान्त
लागिरहन्छ– जातीय मान्यता बुझेको प्रहरी–प्रशासनले गाई मारेको अभियोग लागेकाको घटनामा पनि आँखा चिम्लिदिन्छ ?
पुरा पढ्नुहोस्

समसामयिक

राजपालाई झड्का

बाबुराम विश्वकर्मा

प्रदेश–२ को स्थानीय चुनावको मुखमै राष्ट्रिय जनता पार्टी (राजपा) नेपाललाई २५ भदौमा आफ्नै प्रभाव क्षेत्र सर्लाहीमा ठूलै झड्का लाग्यो । राजपाका तीन केन्द्रीय सदस्यसहित सयौँ स्थानीय नेता–कार्यकर्ताले पार्टी परित्याग गरे । सर्लाहीको गढैयामा आयोजित नेकपा माओवादी केन्द्रको चुनावी सभामा केन्द्रीय सदस्यत्रय शिवपूजन राय यादव, रामबाबु दास र रामएकवाल रायसहित राजपाका सर्लाही उपाध्यक्ष महेन्द्रप्रसाद यादव, क्षेत्रीय सभापतिहरू अनिलकुमार सिंह, अनितादेवी यादव र विश्वमोहन सिंहलगायत राजपा छाडेर माओवादी प्रवेश गरे । 

राजपा परित्याग गर्नेमध्येका शिवपूजन सर्लाहीमा पकड भएका नेता मानिन्छन् । ०६४ को संविधानसभा चुनावमा उनले मधेसी जनअधिकार फोरमबाट क्षेत्र–६ बाट जितेका थिए । त्यतिबेला उनीसँग तत्कालीन तराई मधेस लोकतान्त्रिक पार्टी (हाल : राजपा अध्यक्ष) महन्थ ठाकुर र कांग्रेसका अमरेश सिंहले पराजय भोग्नुपरेको थियो । तर, तिनै शिवपूजनलाई अध्यक्ष ठाकुरले आफ्नो गृह जिल्लामा जोगाउन सकेनन् । राजपाका महासचिव केशव झा भन्छन्, “सर्लाहीमा हामीलाई क्षति भएकै हो । तर, त्यसले चुनावमा खासै असर पर्दैन ।”

चुनावका बेला दलबदल अस्वाभाविक होइन । तर, प्रदेश–२ लाई नै जीवनमरणको लडाइँ बनाएको र त्यहीँ मात्र सीमित भएको राजपाले त्यहीँ नै धेरै नेता–कार्यकर्ता गुमाउनुचाहिँ उसका लागि पक्कै सुखद होइन । जस्तो : सर्लाहीको कविलासी नगरपालिका निवासी राजपा महासचिव जंगीलाल यादवले २० भदौमै महासचिव पद त्याग गरे । राजपाले टिकट वितरणमा आफन्तलाई काखा र योग्यलाई पाखा लगाएकामा जंगीलाल जंगिएका थिए । उनी ०७० को संविधानसभा चुनावमा सर्लाही–५ बाट निर्वाचित भएका थिए । नागरिक समाज सर्लाहीका अध्यक्ष उग्रकान्त झा भन्छन्, “टिकट वितरणमा योग्यलाई बेवास्ता, जात र पैसालाई प्राथमिकता दिएकाले राजपाका राम्रा नेताहरूले पार्टी त्यागेका हुन् । यसबाट अहिलेको चुनावमा राजपालाई क्षति हुन्छ नै, संसद्को चुनावमा पनि नोक्सान पुग्छ ।” 

रोचक के छ भने आफ्ना नेता–कार्यकर्ता धमाधम पार्टी छाडेर अन्यत्र जाँदा पनि राजपा अध्यक्ष महन्थ ठाकुर २९ भदौसम्म सर्लाही झरेका छैनन् । उनको अनुपस्थितिमा सर्लाहीको चुनावी कमान्ड राजपाका अध्यक्षमण्डलका अध्यक्ष महेन्द्र राय यादवले सम्हालेका छन् । जंगीलाल र शिवपूजनलगायतले पार्टी छाडेपछि सर्लाहीमा राजपाको चुनावी अभियान रक्षात्मक बनेको छ । 

६ वटा प्रदेशमा ३१ वैशाख र १४ असार गरी दुई चरणमा स्थानीय तहको चुनाव सम्पन्न भइसकेको छ । तर, राजपाले आफ्ना माग सम्बोधन गराउन संविधान संशोधन नभई कुनै पनि चुनावमा भाग नलिने र चुनाव हुन नदिने अडान लिएको हुँदा प्रदेश–२ को मात्र चुनाव दसैँको मुखमा पुगेको हो । ज्ञातव्य रहोस्, राजपाले यसअघिका कुनै पनि चुनावमा भाग लिएको थिएन । 

प्रदेश–२ का १ सय ३६ मध्ये १ सय ३० स्थानीय निकायमा राजपाको एकल उम्मेदवारी परेको छ । विगतका चरणमा सहभागी नभएकाले यो चुनावमा राम्रो जित हासिल गर्नैपर्ने दबाबमा छ, राजपा । तर, चुनावी स्थिति भने उसका लागि प्रतिकूल बन्दै गएको छ । किनभने, राजपा अध्यक्ष महन्थकै गृह जिल्ला सर्लाहीमा मात्र होइन, प्रदेशका आठवटै जिल्लामा राजपा परित्याग गर्ने केन्द्रीय नेताहरूकै संख्या झन्डै एक दर्जन पुगिसकेको छ । 

जस्तो : पर्सामै, वीरगन्ज महानगरपालिकाको मेयरको टिकटका आकांक्षी पार्टी महासचिव विमल श्रीवास्तव चुनावकै मुखमा प्रतिस्पर्धी दलमा प्रवेश गरेका छन् । पार्टीले मेयरमा राजेशमान सिंहलाई अघि सारेपछि विमल राजपा परित्याग गरी विजय गच्छदार नेतृत्वको नेपाल लोकतान्त्रिक फोरमबाट मेयरको उम्मेदवार भएका छन् । उनी वीरगन्ज नगरपञ्चायतका पूर्वप्रधानपञ्च र ०४८ पछि नगरपालिकाका मेयर रहिसकेका व्यक्ति हुन् । 

राजपाबाट पर्साकै पोखरिया नगरपालिकाबाट टिकटको दाबी गरेका जिल्ला नेता जगानन्द चौहान टिकट नपाएपछि नेकपा माओवादी केन्द्रबाट मेयरको उम्मेदवार भएका छन् । वीरगन्जको ठाकुरराम बहुमुखी क्याम्पसका उपप्राध्यापक विनोद गुप्ता भन्छन्, “अवसरवादी र महत्त्वाकांक्षीहरू धेरै भएकाले राजपाले टुटफुट धेरै सहनुपरेको छ । टिकट वितरणमा पनि त्रुटि नै त्रुटि देखियो, त्यसको असर नतिजामा पर्छ ।”

मध्य तराईको धार्मिक सहर जनकपुरमा पनि राजपाको टिकट वितरण त्रुटिरहित रहेन । त्यसैले उसले त्यहाँ पनि चुनावको मुखमै एक जना केन्द्रीय सदस्य गुमाएको छ । चुनावी अभियान र टिकट वितरणमा असन्तुष्ट पार्टी केन्द्रीय सदस्य आभास लाभले २० भदौमा राजपा परित्याग गरे । उनले जनकपुर उपमहानगरपालिकाको मेयरमा स्वतन्त्र उम्मेदवारी दिएका छन् । जिल्लाबाट मेयरमा लाभको नाम सिफारिस गरे पनि केन्द्रीय नेतृत्वले अस्वीकार गरेपछि उनी रुष्ट भएका हुन् । 

यसअघि जनकपुरकै प्रतिनिधित्व गर्ने पार्टी केन्द्रीय कोषाध्यक्ष अनिता यादवले राजपा परित्याग गरी नेकपा एमाले प्रवेश गरिसकेकी छन् । ०७० को चुनावमा धनुषा–५ बाट तत्कालीन तराई मधेस लोकतान्त्रिक पार्टीबाट उम्मेदवार बनेकी उनी झीनो मतान्तरले पराजित भएकी थिइन् । 

महोत्तरीमा पनि राजपा केन्द्रीय सदस्य बजेन्द्र मिश्र टिकट नपाएको झोँकमा पार्टी परित्याग गरी २१ भदौमै उपेन्द्र यादव नेतृत्वको संघीय समाजवादी फोरममा प्रवेश गरे । फोरमले मिश्रलाई पिपरा गाउँपालिका प्रमुखमा उम्मेदवार बनाएको छ । 

आन्तरिक गुटबन्दी, किचलो अनि टिकट वितरणमा जथाभावी गरिएकाले प्रदेश–२ मा मात्रै सीमित हुँदा पनि राजपाको चुनावी अभियानले गति लिन सकेको छैन । तेस्रो चरणको निर्वाचनलाई नजिकबाट नियालिरहेका त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा अंग्रेजीका उप–प्राध्यापक विपिन देव ढिलो गरी चुनावमा उत्रेको, मधेस मुद्दामा अस्पष्ट रहेको र शीर्ष नेताहरूबीचको जँुगाको लडाइँले राजपा चुनावी रणनीतिमा कमजोर साबित भएको बताउँछन् । भन्छन्, “राजपाले कांग्रेस, एमाले र माओवादीविरुद्ध प्रतिशोधको राजनीति गरेको छ, त्यसले मात्र चुनावमा सफलता हासिल हुँदैन ।” 

प्रमुख तीन दल नेपाली कांग्रेस, एमाले र माओवादी केन्द्रका मुख्य नेताहरूको बास नै प्रदेश–२ मा सरेको छ । कांग्रेस सभापति एवं प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा, माओवादी अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल र एमाले वरिष्ठ नेता माधवकुमार नेपाल मधेसमै अड्डा जमाएर बसेका छन् । तीनै जना भदौको अन्तिम साता आठ जिल्लाका चुनावी सभाहरूमा सक्रिय रहे । 

तर, राजपा अध्यक्ष महन्थ ठाकुर चुनावी सभाहरूमा सहभागी छैनन् । राजपाका शीर्ष नेताहरू हृदयेश त्रिपाठी र सर्वेन्द्रनाथ शुक्ल, जो प्रदेश–५ बाट प्रतिनिधित्व गर्छन्, ले प्रदेश–२ को चुनावलाई खासै प्राथमिकता दिएका छैनन् । जनकपुरको रामसागर रामस्वरूप बहुमुखी क्याम्पसका प्राध्यापक सुरेन्द्र लाभ भन्छन्, “यो कोर मधेस भएकाले सबै दलले यसलाई ग्राउन्ड जिरो बनाएका छन् । त्यसैले प्रतिस्पर्धा चर्को छ । तर, सिद्धान्तमा नअड्ने र आफूले भनेको मात्रै हुनुपर्छ भन्ने मनोविज्ञानले ग्रस्त भएका कारण राजपाले मधेसलाई चित्त बुझाउन सकिरहेको छैन ।” 

सप्तरीमा नातावाद हाबी

प्रदेश–२ को पूर्वी जिल्ला सप्तरीमा पनि राजपाको चुनावी किचलो चुलिएको छ । कंकालिनी हनुमाननगर नगरपालिकामा पार्टी केन्द्रीय उपाध्यक्ष नवलकिशोर साहले आफ्ना कान्छा छोरा शैलेश साहलाई टिकट दिएपछि टिकटका आकांक्षीहरू भड्किएका छन् । त्यस्तै, राजपाका अर्का केन्द्रीय उपाध्यक्ष शेखर सिंहले तिलाठी गाउँपालिकाको अध्यक्षमा आफ्ना माइला छोरा सतिश सिंहलाई अघि सारेका छन् । त्यसै गरी छिन्नमस्ता गाउँपालिका प्रमुखमा राजपा नेता रामनारायण यादवले आफ्नी पत्नी विमलादेवी यादवलाई टिकट दिलाएका छन् । 

यी त केही नमुना मात्र हुन् । सप्तरीमा टिकट वितरणमा नातावाद र पैसाको खेल भएको राजपाका केन्द्रीय सचिव गजेन्द्र मण्डलले आरोप लगाएका छन् । टिकट वितरणमै नातावाद हाबी भएको भन्दै केन्द्रीय सदस्य भीमराज यादवले पार्टी त्यागेका छन् । उनले राजविराज नगरपालिकाको मेयरमा दाबी गरेका थिए । तर, पार्टीले उनको साटो ठेक्कापट्टामा सक्रिय शम्भु यादवलाई टिकट दियो । त्यसपछि भीमराज संघीय समाजवादी फोरमबाट मेयरको उम्मेदवार बनेका छन् । राजविराज निवासी वरिष्ठ अधिवक्ता हिम्मतसिंह भन्छन्, “राजपाले यो चुनावमा जात, नाता र पैसा मात्र हेरेको छ ।”
 

 

पुरा पढ्नुहोस्

आवरण कथा» ‘आफ्नै घर सम्झी आएँ’

सुरेशराज न्यौपाने
विदेशका प्रतिष्ठित शैक्षिक संस्थाको अध्ययनपछि स्वदेशको आफ्नै व्यवसायमा जमेकाहरू
पुरा पढ्नुहोस्

हाजिर गर्न तलब, काम गर्न भत्ता

माधव बस्नेत
सरकारी निकायहरूमा जथाभावी अतिरिक्त सेवा–सुविधा लिने प्रवृत्ति
पुरा पढ्नुहोस्

[पुस्तक अंश] त्यो गलैँचा काण्ड

हरिबहादुर थापा
त्यो प्रकरणले उचाइ लिने क्रमसँगै दरबारले संलग्न पदाधिकारीहरूको राजीनामा माग्न थाल्यो ।
पुरा पढ्नुहोस्

आवरण कथा» कर्तव्यविमुख चार वर्ष

बाबुराम विश्वकर्मा
जनप्रतिनिधिको सर्वोच्च संस्था जनसरोकारकै मामिलाप्रति बेसरोकार
पुरा पढ्नुहोस्

विचार

[टिस्टुङ देउराली] अन्तरिक्षबाट नेपाली भूगोल

विवेक पौडेल
अहिले नेपाल र वरपरको भूगोल सधैँभन्दा महत्त्वपूर्ण बन्दैछ । यस्तो समयमा नेपालको भौगोलिक चित्र र त्यसको प्रभावको बुझाइ झनै सान्दर्भिक बनेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

राहदानीले नधानेको नेपाली स्वाभिमान

अच्युत वाग्ले
नेपालीहरूको ध्यान मुलुकको हैसियत र इज्जत प्रवद्र्धनमा भन्दा नेपाली राहदानी त्याग्नमा बढी छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

कथित देवमानवका भ्रमित भक्तजन

जैनेन्द्र जीवन
अनुयायीहरूका विशाल भीड देखेका राजनीतिक दलहरू पनि ‘भोट बैंक’का लागि यस्ता गुरुहरूलाई खुसी पार्ने होडबाजीमा रहन्छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

आवरण आलेख» पैसा मात्र कुम्ल्याउने कुलत

रामेश्वर खनाल
जसरी भए पनि सम्पत्ति थुपार्ने चाहनाका कारण वर्तमान नेपाली समाजले मानवीयता गुमाउँदैछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

मधेसको वामपन्थी तुरूप

हस्त गुरुङ
थरुहटको मागलाई मधेसविरोधी ठान्नाले र स्थानीय चुनाव बहिष्कार गर्नाले राजपाले हातमा आइसकेको माछा पनि उम्कायो ।
पुरा पढ्नुहोस्

भ्रष्टाचारको महायात्रा

सिपी अर्याल
भ्रष्टाचारले यति विधि जकडेको समाजमा हुर्किरहेको हामीपछिको पुस्ताको समाज कस्तो हुनेछ ? हामी किन यति निरीह भइरहेका छौँ, सबैथोक सहन ?
पुरा पढ्नुहोस्

खेलाडी दिल्ली र बेइजिङका, खाल काठमाडौँमा

अच्युत वाग्ले
देउवा दिल्लीपरस्त हुँदा दु:खी र दाहाल–ओली बेइजिङपरस्त हुँदा खुसी हुने नेपाली राष्ट्रवादको परिभाषा पनि नेपालको दीर्घकालीन हितमा छैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

[आवरण टिप्पणी] संसद्को अनुभूति नै भएन

कृष्णजंग रायमाझी
संसद् आफैँले प्रतिनिधित्व गर्ने जनतासँग, उनीहरूका दिनानुदिनका समस्यासँग भिज्न सक्नुपर्ने हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

जीवनशैली

सुकमित सिम्फोनी

राजकुमार बानियाँ
सुकमितका गीतका आफ्नै ब्रान्ड होला तर उनको असली सिग्नेचर मुस्कान नै हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

रात्रिजीवनको रौनक

गोकर्ण गौतम
थकान र भागदौडबाट मुक्त हुन खोज्ने जमात
पुरा पढ्नुहोस्

बुद्धवाणी– व्याख्याता

राजकुमार बानियाँ
अनुवादक दुण्डबहादुर बज्राचार्य (सानुभाइ)को मिसन छ– पालि भाषामा रहेका मूल तथा प्रामाणिक बुद्धवचनलाई मातृभाषा (नेवारी)मा उतार्ने ।
पुरा पढ्नुहोस्

काठमाडौँबाट केदारमान सिंह

राजकुमार बानियाँ
केदारमान तिनै पत्रकार हुन्, जसले १९ जेठ ०५८ को दरबार हत्याकाण्डको समाचार ‘ब्रेक’ गरेका थिए एएफपी र बीबीसीमार्फत ।
पुरा पढ्नुहोस्

अलराउन्डर अम्मली

राजकुमार बानियाँ
प्याजजस्तो पत्रैपत्र छन्, वसन्त थापाको जीवनमा ।
पुरा पढ्नुहोस्

अर्थ

होटलमय पोखरा

लालप्रसाद शर्मा

पोखरा ।। गर्न त पोखराका पर्यटकीय होटलहरूले पाहुना अझै कम भएको दुखेसो गर्छन् । तर, पछिल्लो समय पोखरामा होटल व्यवसायमा लगानी ह्वात्तै बढेको छ । जस्तो कि, सराङकोटमा सराङकोट माउन्टेन रिसोर्ट बनिरहेको छ । ३२ कोठे ‘लक्जरियस’ उक्त रिसोर्ट छिट्टै सञ्चालनमा आउँदैछ । सराङकोटमै तारे होटल अन्नपूर्ण भ्युको निर्माण अन्तिम चरणमा पुगेको छ । पोखरा आसपासका डाँडाकाँडा मात्रै होइन, मुख्य पर्यटकीय केन्द्र लेकसाइडका भित्री गल्लीहरूमा पनि यतिबेला करिब पाँच दर्जन होटल तथा रिसोर्टहरू बनिरहेका छन् । 

“होटल थपिने क्रम बढेको छ,” पोखरा पर्यटन परिषद्का उपाध्यक्ष भरतराज पराजुली भन्छन्, “यहाँ पर्यटनबाहेक अर्को विकल्प नदेखेर होटलमा लगानी भएको हो ।” अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल निर्माण सुरु भएको, कोरला नाका खुल्ने सम्भावना बढेकाले पनि होटलमा लगानी थपिएको उनको अनुमान छ । अर्कोतर्फ विदेश गएर अनुभव, सीप र पुँजी लिएर आएकाले पनि होटलमै लगानी गरेका छन् । नेपालमै केही गर्नुपर्छ भन्नेहरू लगानीमा आकर्षित भएका र बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट सहजै ऋण पाउने भएर पनि लगानी भित्रिएको पराजुलीको अनुभव छ । 

एक अनुमानमा, पोखराका होटलमा मात्रै एक खर्ब रुपियाँभन्दा बढीको लगानी छ । पाँचतारे दुई, चारतारे एक, तीनतारे १४ र एकतारे ३० सहित पाँच सयभन्दा बढी पर्यटकीय स्तरका होटल र तिनमा २० हजार बेड उपलब्ध छन् । बर्सेनि एक अर्बको लगानी होटलमा थपिइरहेको पश्चिमाञ्चल होटल संघका अध्यक्ष विकल तुलाचन बताउँछन् । वर्षमा आठदेखि दस होटल र पाँच सयदेखि ६ सयको हाराहारीमा बेड थपिने उनको भनाइ छ । “बैंकले पनि पोखरामा लगानी गरे सुरक्षित होइन्छ भनेर लगानी गरेका छन्,” तुलाचन भन्छन् । व्यावसायिक सुरक्षाको महसुस भएर पनि आकर्षण बढेको उनको भनाइ छ । 

होटल संघका केन्द्रीय सदस्य विप्लव पौडेलका अनुसार होटलको संख्या बढे पनि स्तरीय होटलको अभाव भने पोखरामा छ । “अहिले मध्यम खालका होटलमा लगानी बढिरहेको छ,” उनी भन्छन्, “बढी पैसा खर्च गर्न आउने गुणस्तरीय पर्यटकलाई लक्षित गरी होटल तथा लज बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ ।” 

मुख्य पर्यटकीय केन्द्र फेवाताल किनारको लेकसाइडमा अहिले खाली जग्गा देख्नै मुस्किल छ । बजारमा महँगो जग्गा, जनघनत्व बढी र कोलाहलले गर्दा डाँडाकाँडा जाने लहर चलेको छ । निर्माणाधीन होटलहरू प्राय: २५ देखि ३५ कोठाका छन् । 

पर्यटकीय स्तरका होटलमा सेवा सुविधा पनि सोही अनुसार हुनुपर्ने भएपछि पछिल्लो समय बनेका होटलहरूले स्तरीय सेवासुविधा उपलब्ध गराउन थालेका छन् । सराङकोट माउन्टेन रिसोर्टले छतमा स्वीमिङ पुल बनाउने बताएको छ । तुलाचन भन्छन्, “पोखरा आउने पर्यटकहरू हिमाल र फेवातालको दृश्य अवलोकन गर्न खोज्ने भएकाले त्यही अनुसार संरचना बनिरहेका छन् ।” 

पोखरेली मात्र नभएर आसपासका जिल्लाका र विदेशीले समेत होटलमा लगानी गरिरहेका छन् । पर्यटन कार्यालयका अनुसार ३ सय ५१ होटलले इजाजत लिएका छन् । यसैगरी उद्योग दर्ताका लागि पर्यटन कार्यालयबाट ८ सय ५५ होटललाई सिफारिस गरिएको छ । 

कुनै समय यस्तो थियो, यहाँका पर्यटकीय स्तरका होटलले नेपालीलाई बास दिँदैनथे । बरू, होटल/रेस्टुराँ ‘अफ सिजन’मा बन्द हुन्थे । तर, अहिले अवस्था फेरिएको छ । थपिएका कतिपय होटलले त आन्तरिक पर्यटकलाई नै लक्षित गरेका छन् । नेपाल पर्यटन बोर्ड पोखराका प्रमुख उदय भट्टराई भन्छन्, “होटललगायत पर्यटन क्षेत्रमा निजी क्षेत्रको लगानी उत्साहप्रद छ ।” 

पुरा पढ्नुहोस्

असमन्वयकारी लगानी बोर्ड

मनबहादुर बस्नेत
प्रक्रियागत, प्रशासनिक र कानुनी उल्झनका कारण बाह्य लगानी भित्र्याउने कार्य कठिन
पुरा पढ्नुहोस्

अवसर छोप्दै धनाढ्य

सुरेशराज न्यौपाने
अर्थतन्त्रमा देखिएको सुधारसँगै लगानीकर्ताहरूमा उत्साह
पुरा पढ्नुहोस्

सडकमा नयाँ सारथि

सुरेशराज न्यौपाने
राजधानीमा परम्परागत ट्याक्सीको एकाधिकार समाप्त हुने बाटोमा
पुरा पढ्नुहोस्

व्यापार गुमाउँदै टेलिकम

सुरेशराज न्यौपाने
नेपाल टेलिकमको बजार हिस्सा क्रमश: कमजोर
पुरा पढ्नुहोस्

संवाद

अस्पतालमै प्रदर्शनी गर्नुको कारणचाहिँ के हो ?

मनबहादुर बस्नेत

पेसाले नर्स हुन्, रचना मास्के, ४० । तर, उनी कर्मस्थलमा बिरामीको सेवा मात्र गर्दिनन्, बिरामीको मनोभाव, मनोदशालाई आफ्नो क्यानभासमा समेत उतार्छिन् । उपचारार्थ आउने बिरामीहरुको दुर्दशालाई चित्रमा उतारेर मास्केले आफू कार्यरत महाराजगन्जस्थित शिक्षण अस्पतालको प्रांगणमै चित्रकला प्रदर्शनी गरिन्, त्यो पनि बिरामीकै लागि । २८ देखि ३० भदौसम्म चलेको प्रदर्शनीबारे उनीसँग गरिएको कुराकानी :

अस्पतालमै प्रदर्शनी गर्नुको कारणचाहिँ के हो ? 
यहाँ आउने बिरामीहरूमा आर्ट थेरापी होस् भनेर यस्तो सोच बनाएकी हुँँ ।

कस्तो आर्ट थेरापी ? 
जसरी संगीत सुनेर कोही मानिस आनन्दित हुन्छ र आफ्नो रोग, पीडालाई भुल्न या कम गर्न सक्छ, त्यसरी नै आर्ट हेरेर मानिसले त्यही अनुभव गरून् भन्ने मेरो उद्देश्य हो । चित्र हेरेर मन शान्त बनाउन सकून् र रोग निको हुन सहयोग गरोस् भन्ने मेरो चाहना हो । 

यो प्रदर्शनीको उद्देश्यचाहिँ के हो ? 
नर्सका रूपमा १९औँ वसन्त पार गर्दा मैले वृद्धवृद्धा बिरामीहरूलाई नजिकबाट बुझेँ । उनीहरूको पीडा, अवस्था, छोराछोरीबाट हुने व्यवहार जम्मै हेरेँ । यो सबै देख्दा मलाई उनीहरूका लागि केही गर्नुपर्छ भन्ने भावना पैदा भयो र यो प्रदर्शनीबाट जम्मा भएको सबै रकम ७५ वर्षमाथिका वृद्धवृद्धाहरूकै उपचारमा खर्च गर्नेछु । 

अस्पतालमा आउने बिरामी वृद्धवृद्धाको अवस्था कस्तो हुँदोरहेछ र तपाईंलाई यति भावविह्वल बनायो ? 
७५ वर्ष उमेर कटेकाहरूको उपचारमा पैसा खर्च गर्न अधिकांशले नमान्ने रहेछन् । त्यसपछि धेरैजसो उपचारै नगरी फर्किन्छन् । उपचार पाएमा अझै केही समय बाँच्न सक्नेहरूसमेत रोग निको नभई अस्पतालबाट जान्छन् । यसले मलाई असह्य तुल्यायो । 

किन पैसा खर्च नगर्ने रहेछन् ? 
कतिपयको त आर्थिक हैसियत नै त्यस्तो भएर पनि होला । कतिपयको चाहिँ यो उमेरमा पैसा खर्च गरी गरी उपचार गरेर पनि के गर्नु भन्ने पनि होला । बिरामी वृद्धवृद्धाले उपचार नगरौँ, जाऔँ भन्दा छोराछोरीले कर गरेर निको भएपछि मात्रै जाने एकदमै कम देखेँ । ज्येष्ठ नागरिकको उपचारमा उदासीन यो अवस्था देखेर जनरल बेडको खर्च भए पनि जुटाउन सकेँ भने बिरामी थप केही समय बाँच्न सक्छन् भनेर यो चित्रकला प्रदर्शनी गरेकी हुँ । 

यो प्रदर्शनीबाट तपाईंको लक्ष्य पूरा होला ? 
हुन्छ । थुप्रै जनाले सहयोग गर्नुभएको छ । ३२ वटामध्ये २० वटा चित्र बिकिसके । ८ देखि २० हजार मूल्यमा बिक्री भएका छन् । कतिपयले चन्दा बक्समा समेत सहयोग गर्नुभएको छ । 

तपाईंले पहिले आर्ट ग्यालरीमै प्रदर्शनी गर्नुभएको थियो । अहिले अस्पताललाई रोज्नुभयो । के भिन्नता पाउनुभयो ? 
अस्पतालको प्रदर्शनी प्रभावकारी भएको छ । किनभने, यहाँ आउनेहरू विभिन्न पीडा, समस्यामा हुन्छन् । ग्यालरीका आगन्तुक र अस्पतालको प्रदर्शनीमा आउने आगन्तुक बिलकुल फरक छन् । माया गरेर कसैको जीवन बचाउन सकियो भने त्यसले दिने आनन्द छुट्टै हुन्छ भन्ने यहाँको प्रदर्शनीमा आउनेले थाहा पाए । 

यहाँ आउनेहरूको प्रतिक्रियाचाहिँ कस्तो थियो ? 
एकदमै फरक । मैले प्रत्येक चित्रबारे कविता पनि लेखेकी थिएँ । चित्र हेरेर र कविता पढेर कतिपय त आफ्नो दुखद विगत सम्झिँदै रोए पनि । त्यही भएर प्रदर्शनीले छुट्टै सन्देश दिन सफल भयो कि जस्तो लाग्छ । 

कस्तो सन्देश दियो प्रदर्शनीले ? 
बुबा–आमा मरेपछि प्रशस्त दान गर्ने हाम्रो परम्परा छ । तर, स्वर्गमा पुगेर हामीले दिएको सामान बाआमाले पाएका छन् कि छैनन् भन्ने कसैले देखेको छैन । त्यसैले मरेपछि होइन, जिउँदो हुँदा बुबाआमाका लागि उपचार गर्न सकियो र उहाँहरूलाई थप केही दिन बचाउन सकियो भने त्यही नै ठूलो पुण्य हो भन्ने सन्देश दिएको छ कि भन्ने लाग्छ ।

पुरा पढ्नुहोस्

‘नयाँ शक्ति माओवादी बन्न सक्दैन’

सीताराम बराल
माओवादी रूपान्तरित भएर नयाँ शक्तिको अभियानमा आउन सक्छ । तर, नयाँ शक्ति पछाडि फर्केर माओवादीचाहिँ बन्न सक्दैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘गिद्ध देखेर अनुहार खुम्च्याउने होइन, आनन्दित हुनुपर्छ’

मनोज पौडेल
गिद्धको नाम सुन्दै धेरैले राम्रो मान्दैनन्, तपाईंचाहिँ यसकै पछाडि लाग्नुभएको छ, किन ?
पुरा पढ्नुहोस्

मनोरञ्जन

खेलकुद

नेयमारको बाछिटा

ज्ञानेन्द्र आचार्य
एफसी बार्सिलोनाबाट १९ साउनमा पेरिस सेन्ट जर्मन (पीएसजी) पुगेका नेयमार डा सिल्भा सान्तोष, २५, को ट्रान्सफरका कारण अहिले फुटबलमा ठूलै खैलाबैला मच्चिएको छ । नेयमारलाई ल्याउन पीएसजीले २२ करोड २० लाख युरो खर्च गर्‍यो । एउटै खेलाडीलाई भित्र्याउनका लागि यत्रो रकम खर्च गरिनुले ठूलै हल्ला मच्चिनु आफँैमा अस्वाभाविक थिएन पनि । किनभने, त्यो २२ करोड २० लाख युरोमा पीएसजीले नेयमारलाई दिने पारिश्रमिक र बोनस जोडिएको छैन । त्यो त पीएसजीले नेयमारको पूर्वक्लब बार्सिलोनालाई तिरेको रकम मात्रै हो ।
 
नेयमार पीएसजी गएपछि खेलाडीहरूको भाउ पनि अकासिएको छ । अब राम्रा खेलाडी ल्याउन सामान्य क्लबको हैसियतभन्दा माथिको कुरा हुन थालेको छ । सामान्य खेलाडीको मूल्य पनि पाँच करोड युरो नाघिसकेको छ । नेयमारको ट्रान्सफरलाई लिएर विभिन्न क्लबका प्रशिक्षक र अन्य पदाधिकारीले व्यक्त गरेको चिन्ता पनि यसैका लागि हो । 
 
नेयमारको ट्रान्सफरले फुटबलभन्दा बाहिर पनि तहल्का मच्चाएको छ । अहिले, यस कारोबारमा राजनीतिक संलग्नता रहेको अड्कलबाजी पनि सुरु भएको छ । उनलाई किन्न कतारले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको हुन सक्ने अनुमान चलिरहेको छ । हाल कतारले छिमेकी देशहरूको नाकाबन्दी झेलिरहेको छ । सन् २०२२ को फिफा विश्वकप आयोजनाको जिम्मा पाएको कतारलाई त्यसको तयारीमा यो नाकाबन्दीले पक्कै असर पारेको छ । त्यसमाथि रंगशाला निर्माणका क्रममा भएका श्रम शोषणका कारण कतारको चौतर्फी आलोचना पनि भएको छ । कतारले विश्वकप अयोजनाको जिम्मा पाउनु पनि विवादरहित रहेन । यसका लागि कतारले फिफाका पदाधिकारीहरूलाई करोडौँ डलर दिएको पनि खुलासा भएको थियो ।
 
पीएसजी फ्रान्सको घरेलु लिग खेल्ने क्लब हो । नेयमार पीएसजीमा आबद्ध हुँदा त्यसमा कतार कसरी जोडिन पुग्यो त ? पीएसजीको स्वामित्व कतार इन्भेस्टमेन्ट अथोरिटीसँग छ । जसले कतारको पैसा विभिन्न क्षेत्रमा लगानी गर्दै आएको छ । एकातिर नाकाबन्दीको मार र अर्कोतर्फ विश्वकपलाई लिएर भएका विवादबाट माथि उठ्न कतार राम्रो मौकाको पर्खाइमा थियो । पीएसजीले नेयमार किन्नु सायद कतारका लागि त्यस्तै मौका हुन सक्छ । किनभने, आफ्नै स्वामित्वको क्लबमा रहेपछि नेयमारलाई २०२२ को विश्वकपको प्रचार गर्न सजिलो हुन्छ । 
नेयमार असाधारण प्रतिभा भएका खेलाडी हुन् । उनी आएपछि पीएसजीका समर्थकहरूको संख्या ह्वात्तै बढ्न सक्छ । त्यसमाथि च्याम्पियन्स लिगमा उपाधिका लागि लड्न नेयमार पीएसजीको मुख्य हतियार बन्नेछन् । घरेलु प्रतियोगिता र च्याम्पियन्स लिगमा जति राम्रो गर्‍यो, क्लबको अर्थतन्त्र पनि उति नै मजबुत बन्दै जान्छ । मैदानभित्र नेयमारले राम्रो गरे क्लबलाई मैदानबाहिर हुने फाइदा यो पनि हो । नेयमारलाई पीएसजीका खेलाडीका रूपमा पहिलोपटक प्रस्तुत गर्दा क्लबका अध्यक्ष नासिर अल खेलाइफीले पनि यो कुराको संकेत गरेका थिए । उनले भनेका छन्, ‘नेयमार आउनुअघि हाम्रो क्लबको मूल्य १० अर्ब डलर थियो, अब १५ अर्ब पुग्यो । केही वर्षमा यो कम्तीमा दोब्बर हुनेछ ।’ 
 
पीएसजीको मूल्य जति बढ्यो, कतारलाई झनै फाइदा हुन्छ । आखिर लगानी कतारकै हो । जब पीएसजीमै कतारको लगानी छ भने खेलाडी किन्न कतारले लगानी गरेको भए पनि यसको विरोध किन भयो त ? युरोपमा फुटबलको नियमनकारी संस्था यूईएफएले युरोपेली क्लबहरूले खेलाडी किन्नका लागि आफ्नो वार्षिक नाफाभन्दा मात्र एक करोड युरो बढी खर्च गर्न सक्ने नीति लागू गरेको छ, जसलाई फाइनान्सियल फेयर प्ले (एफएफपी) भनिन्छ । अन्धाधुन्ध खर्चका कारण व्यावसायिक फुटबल क्लबहरू टाट पल्टिने सम्भावना नआओस् भनेर यो नियम ल्याइएको हो, जसलाई युरोपियन युनियनले पनि समर्थन गरेको छ । यस अर्थमा हरेक क्लबले खेलाडी किन्न आफ्नै स्रोतको आम्दानी खर्च गर्नुपर्छ । लगानीकर्ताका अन्य स्रोतका आम्दानीले खेलाडी किन्न पाइँदैन । एफएफपी पालना नगरेकै कारण पीएसजी सन् २०१४ मा एकपटक कारबाहीमा परेको थियो । 
 
नेयमार अहिले पीएसजीका खेलाडी भइसके । तर, पीएसजीबाट खेल्न उनले अझै प्रतीक्षा गर्नुपर्ने हुन सक्छ । किनभने, उनको ट्रान्सफर सर्टिफिकेट अझै आएको छैन । जुन उनको पूर्वक्लब बार्सिलोनाले खेल्ने घरेलु लिग ला लिगाले दिनुपर्छ । उनी स्पेन छाडेर फ्रान्सको क्लबमा आबद्ध हुँदा स्पेनको फुटबल र अर्थतन्त्र दुवैलाई घाटा लाग्छ । यही कारण पनि उनलाई ट्रान्सफर सर्टिफिकेट दिन एफएफपीको अड्को थापिएको छ । ला लिगाका अध्यक्ष जाभियर टेबासले पीएसजीले एफएफपी मिचेको आरोप लगाएका छन् । उनका अनुसार त्यत्रो रकम खर्च गर्न सक्ने ल्याकत भएका क्लब दुई–तीनवटा मात्रै छन्, जसमध्ये स्पेनको बार्सिलोना र रियल म्याड्रिड पर्छन् । पीएसजीले झूटो विवरण दिएर बढी आम्दानी देखाएको छ । यस मामिलामा अनुसन्धानका लागि बार्सिलोना र ला लिगाले युनियन अफ युरोपियन फुटबल एसोसियसन (यूईएफए)लाई पनि गुहारेका छन् ।

फ्रान्सको घरेलु लिग लिग वानले नेयमारको ट्रान्सफर पारदर्शी भएको र ला लिगाले अनावश्यक बखेडा झिकेको आरोप लगाएको छ । 
 
अब फ्रान्सको लिग वानमा नेयमार खेल्ने भएपछि फ्रान्सेली फुटबलका अधिकारी पनि खुसी छन् । उनीजस्तो उच्चकोटिको खेलाडीका कारण फ्रान्सको घरेलु लिगको स्तर बढ्ने उनीहरूको आशा छ । अर्कोतिर, मेसी र रोनाल्डोकै हाराहारीमा आम्दानी गर्ने नेयमारले फ्रान्समा आयकर तिर्ने छन् । यो उनीहरूका लागि अर्को खुसीको कुरा हो । त्यसकारण फ्रान्सका राष्ट्रपति र अर्थमन्त्री पनि नेयमार फ्रान्स आऊन् भन्ने चाहन्थे । 
 
हुन त नेयमार आफ्नो इच्छाले पीएसजी गए । तर, उनका लागि जति रकम खर्च भएको छ, त्यसले व्यावसायिक फुटबलमा नराम्रो असर पार्न पनि सक्छ । अघिल्लो वर्ष युभेन्ट्सबाट पल पोग्बा किन्न म्यानचेस्टर युनाइटेडले १० करोड ५० लाख युरो खर्च गर्दा त्यसलाई कतिले आवश्यकताभन्दा बढी रकम भनेका थिए । जुन त्यसबेलाको कीर्तिमानी रकम थियो । यसपटक नेयमारका लागि त त्यसको दोब्बरभन्दा बढी खर्च भएको छ । क्षमताको मूल्यांकन गर्ने हो भने नेयमार यति महँगा खेलाडी हुनु स्वाभाविक मानिएला । तर, धनी क्लबले एउटै खेलाडीका लागि आँखा चिम्लेरै खर्च गर्नु व्यावसायिक फुटबलका लागि राम्रो होइन । किनभने, साना र कम आम्दानी भएका क्लबलाई खेलाडी किन्न गाह्रो हुन्छ । त्यसमाथि आफूसँग भएका राम्रा खेलाडी जोगाउन पनि धौधौ हुनेछ । खेलाडी ट्रान्सफरको महँगी नियन्त्रणभन्दा बाहिर गएमा पछि पैसा र राम्रा खेलाडी केही निश्चित क्लबसँग मात्रै रहने चिन्ता पनि बढेको छ । 
पुरा पढ्नुहोस्

अब्बल जिदान

ज्ञानेन्द्र आचार्य
प्रशिक्षकका रूपमा पनि जिनेदिन जिदान सार्वकालिक महान्
पुरा पढ्नुहोस्

टिम डीपीएल

विनोद पाण्डे
पर्दापछाडिका नायकहरू, जसले नेपालकै सर्वाधिक पुरस्कार राशिको प्रतियोगिता सफल बनाए
पुरा पढ्नुहोस्

[०७३ का ५] पढ्नैपर्ने 'नेपाल' खेलकुद सामाग्री

नेपाल संवाददाता
ओलम्पिक, युरोकप, साग, डिपिएलदेखि खेलाडिमा चीनको आक्रमक लगानीसम्म
पुरा पढ्नुहोस्

साहित्य

यथार्थवादी स्वर

महेश क्षितिज

महेश पौड्यालको कथासंग्रह त्यसपछि फुलेन गोदावरीको भाव नै यही हो, झीनो कथानकका माध्यमबाट समाजको संस्कृतिलाई राम्ररी छाम्न सकिन्छ । समाजको यथार्थ भोगाइ र पात्रको मनोविज्ञानसँग जब निकट बसिन्छ, तब कथाले उठाएको विश्वदृष्टिमा हरेक सीमान्त तहका पात्रहरू, बालक, महिला र विविध कारणले समाजबाट झड्कारिएका पात्रहरूले आफ्नो विश्वदृष्टि बनाउँछन् । समाजमा यस्ता पनि पात्र छन्, जो सधैँ अँध्यारोमा बस्न बाध्य भए अथवा पारिए । सामाजिक संरचना तय गर्ने प्रभुत्वशाली वर्गलाई उनीहरूले विरोध गर्न सकेनन्, बरू हेजेमोनाइज्ड भएर हेजेमोनी स्वीकारे । यस्तै संस्कृति भोगिरहेका ग्रामीण आमनेपाली महाजातिहरूको आफ्नो कथा हो, त्यसपछि फुलेन गोदावरी ।

कथालाई सानो कुवा मात्र मान्ने पौड्यालले एकोद्देश्यमा केन्द्रित जीवनको यथार्थ अनुभूतिलाई त्यसपछि फुलेन गोदावरीमा प्रस्तुत गरेका छन् । सामाजिक यथार्थ र मनोवैज्ञानिक यथार्थ धारलाई उच्च बनाएर लेखिएका उनका कथामा ग्रामीण युगको प्रतिनिधित्व तीव्र देखिन्छ । पौड्यालका कथामा पनि रूमानी कवितामा जस्तै प्रकृतिको विराट रूप देख्न सकिन्छ । कथा पढ्दै जाँदा पात्रको मनोविज्ञानसँग कथाकार पौड्याल नजिक रहेका देखिन्छन् । पात्रका चेतन र अचेतन मनको द्वन्द्व, शिथिलता, रिक्तता आदिको सूक्ष्म विश्लेषणमा उनका कथा केन्द्रित छन् ।

कथाहरूले एकै खालको कथानक समातेका छन् । २० वटै कथाको संवेदना पक्षलाई हेर्दा सामाजिक यथार्थसँगै मनोविज्ञानलाई अटाउन सक्ने नेपाली कथाकारको भीडमा पौड्याल अब्बल देखिन्छन् । पौड्यालको संवेदनाको दिशा भने संयोग नभएर वियोग रहेको छ । पौड्यालका अधिकांश कथा बौद्घिक लेप र सन्तुलनका साथ व्यक्त भएका छन् । र, यौनका नाङ्गा चरित्रहरू कतै पनि देखिँदैनन् । संग्रहको पहिलो कथा नर्सरीमा लेखकले सन्तान गुमाएको बाबुको मनोविज्ञानलाई प्रस्तुत गरेका छन् । 

ग्रामीण जीवनप्रतिको मोह पौड्यालका कथाहरूको विशेषता हो । बाध्यताका कारण सहरमा बसाइँ सर्न विवश मान्छेहरूको मनोविज्ञानलाई निदाल कथामा देखाइएको छ । बालमनोविज्ञानलाई गम्भीर ढंगले प्रस्तुत गरेर लेखिएका कथाहरू क्रान्तिवीर, भुवन र कर्णालीको पल्लो किनार हुन् । क्रान्तिवीर कथामा आएको बालपात्रको विद्रोही चेतनालाई असामान्य बालमनोविज्ञान मान्नुपर्छ । सीमान्त वर्गको बालपात्र भुवनको सपना र लास कोसीमा बगेको कारुणिक घटनाले प्रभुत्वशाली वर्गले सीमान्तकृत वर्गमाथि गर्ने अत्याचारलाई चित्रण गरेको छ । सिकारी कथाभित्र आएको विषयले पुरुष अहम् देखाएको छ भने हुलाकी कथामा आएको कथानकले सञ्चार प्रविधिको विकासले हुलाक सेवा लोपजस्तै भएको यथार्थलाई प्रस्तुत गरेको छ ।

कथाकार पौड्याल बिथोलिएका पात्रहरू चयन गर्छन् । यस्ता पात्रलाई लेखक आक्रोशको आवाज उठाउन जबर्जस्ती गर्दैनन् । समाजमा छोडिएका, झड्कारिएका, एक्लिएका महिला, बालक, बृद्घ अनि सीमान्त तहमा रहेका मानिसहरूको साझा समस्यालाई उनले प्रस्तुत गरेका छन् । हाम्रो समाजमा यस्ता तल्लो तप्काका मानिसहरू पनि छन्, जसको पीडालाई न समाजका मान्छेहरूले बुझेका छन्, न त केन्द्रमा रहेको सरकारले नै बुझेको छ । कोही कतैबाट नबुझिएका पात्रको मनोविज्ञानलाई बुझेर लेखकले यी कथाहरूमा त्यस्ता पात्रको चयन गरेका छन् । 

पीडासँग खेल्न जान्नुपर्छ, त्यसमा पनि आनन्द छ । पीडा एउटा न एउटा यादसँग गाँसिएको हुन्छ । कतिपय पीडालाई मसाज गर्न सकिँदैन । दुखेर बाँच्नुपर्ने हुन्छ । संग्रहभित्रको शीर्ष कथाले पनि पीडालाई नै उठाएको छ । पुङ्गिनले आफ्नो बफादारी सिद्घ गर्न चलाएको तरवारले जब आमा र छोरी मारिए, तब गोदावरी फुल्ने ऋतु आएन । सेनासँगको भिडन्तमा पुङ्गिन नै मारिएपछि गोदावरी फुल्ने फूलबारी पनि उजाड बनेको छ । पौड्यालका कथाहरू पूर्वीय दर्शनसँग पनि निकट छन् । जन्मेपछि मानिसले अनेक तृष्णा, भोग, ममता, राग लिएर आएको हुन्छ । मान्छेको जीवनमा सन्तोष र असन्तोष देखा पर्दछ । पौड्यालका कथाका विषय र पात्रमा पूर्वीय दर्शनको प्रभाव उच्च रहेको छ ।  

कथाकार पौड्यालका कथाहरूमा प्रकृतिसँगको संवाद छ । झीनो विषयमा कथाको प्रवाह बढाउने उनको शैली नेपाली कथा साहित्यका लागि प्रशंसनीय विषय हो । भौतिकवादी युगमा मानिसको संवेदना न्यून रहेका बेलामा कथाकार पौड्यालमा यसलाई व्यक्त गर्ने कला बडो विचित्रको देखिन्छ । सरल र सहज ढंगमा पात्रको मनोदशालाई उद्घाटन गर्नु, सहजतामा प्रभावकारिता हुनु उनको कथा लेखनको गुण हो । 
पात्रका कार्यव्यापारमार्फत सामाजिक यथार्थ र मनोविज्ञानलाई प्रस्तुत गरेका लेखकले नेपाल र भारतका विभिन्न ग्रामीण भूभागलाई कथाको कार्यपीठिका बनाएका छन् । कथामा प्रयुक्त कुनै पनि पात्रले उज्यालोको संकेत गर्दैनन् । सबै पात्रहरू विक्षिप्त रहेका छन् । उज्याला पक्षका पात्रभन्दा अँध्यारा पात्र नै बढी रहेका छन् । पाठकलाई यो कुरा लेखकको सीमा हो जस्तो लाग्छ तर लेखकले अँध्यारै पक्षबाट कथामा उज्यालो खोज्न चाहेका हुन् भन्ने प्रमाण सबै कथा पढेपछि भेटिन्छ । मनोवैज्ञानिक कथाहरूले भरिएको त्यसपछि फुलेन गोदावरी पठनीय कृति हो । 
 

त्यसपछि फुलेन गोदावरी
कथाकार : महेश पौड्याल
प्रकाशक : ऐश्वर्य प्रकाशन
पृष्ठ : २०९
मूल्य : ३०५ रुपियाँ
पुरा पढ्नुहोस्

[अनुभूति] संकटमोचनको विज्ञान

जीवन क्षत्री
अँध्यारो बादलमा चाँदीको घेराचाहिँ के थियो भने एक जना साथीले वर्षौं पुरानो र निकै जटिल भइसकेको दमलाई सूर्य नमस्कार, योग, जुम्बा नाच आदि उपायबाट नियन्त्रण गरेर औषधिबाट मुक्ति पाएको उदाहरण मसँग थियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

मध्यम वर्गको मर्म

गिरीश पोखरेल
संग्रहका कथामा मध्यम वर्गीय समाजले भोग्न परेका मसिना पीडा र समस्या उतारिएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

[अनुभूति] पात्र र पाठक

रामलाल जोशी
आयो त केवल समय समाप्तिको सूचना । अन्तिम घन्टी लाग्दा कक्षाकोठाबाट विद्यार्थी भागेझैं जीवनबाट हात खडा गरेर भाग्नुपर्ने जनाउ दियो समयले उनलाई ।
पुरा पढ्नुहोस्

[पुस्तक अंश] मेरो बोनस जीवन

चीजकुमार श्रेष्ठ
मृत्युको शाश्वत अस्तित्वलाई स्वीकार गरेर आफ्नो जीवनलाई त्यसभन्दा माथि पुर्‍याउने प्रयास गर्ने मानिसहरू महान् हुन्छन् । मृत्युभन्दा माथि भनेको कहिल्यै नमर्ने भनेको होइन । त्यो भनेको आफ्नो जीवन मात्र होइन, अरूका लागि पनि बाँच्नु हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

ब्लग

नोटबुक

गुरुङ सुशान्त

चौकीमा जारीखत
प्रेमका अगाडि कसैको केही नचल्दो रहेछ । कथा एक चिनारु तामाङ समुदायका युवकको हो । प्रेमको ज्वारभाटा उर्लिएपछि उसले आफ्नै उमेरकी युवतीलाई भगायो । तर, युवती एक बच्चीकी आमा थिई । पतिको भन्दा नयाँ ठिटोको प्रेमले जितेपछि उसले कठिन चुनौती उठाएकी थिई । 

सूर्यविनायक चौकीमा लागेको रमितेको भीड दुई भागमा विभक्त थियो । एक, रानीकोटको पक्षमा, अर्को गुन्डुको । रानीकोट युवतीको प्रेमीको घर हो भने गुन्डु पतिको । चौकीभित्रै दोहोरो हानाहान चलेपछि युवती, उनका भाइ र प्रेमीलाई खोरभित्रै थुनियो । तर, युवतीचाहिँ सुरक्षाको कारण देखाउँदै आफैँ भित्र गएकी थिई । रात परिसकेकाले सबै लाखापाखा लागे । तर, घटनाले ठूलै झडपको आह्वान गरेको आभास हुँदै थियो । 

भोलिपल्ट दुई तामाङ गाउँ सोहोरिएर चौकीमा थुप्रियो । पल्सरमा हुँइकिएका युवाहरु भिडन्तको मुडमा पुगिसकेका थिए । महिलाहरु एकआपसमा तथानाम गालीगलौजमा उत्रिए । गुन्डुका मानिसहरु १०–१५ लाख रूपियाँ जारीखत नबुझी नमान्ने अडानमा देखिए । सबै आवेग–आक्रोशमा तान्डोन्मुख थिए । प्रहरीचाहिँ दुवै पक्षलाई तपाईंहरु ‘मिलेर आउनूस्’ भनिरहेका थिए । 

मैले युवती र उसको प्रेमीलाई बोलाएर सोधेँ, ‘तिमीहरु एकअर्कासँग छुट्टिएर बस्नै नसक्ने हो ? बिहे गर्न तयार छौ दुवै ?’ उनीहरुको कुरा सुन्दा पूर्ण तयारीका साथ भागेजस्तो लाग्दैनथ्यो । तापनि, उनीहरु यहाँबाट भागेर हेटौँडामा केही दिन बसेका थिए । ठिटो केही समयअघि मात्र सैनिक तालिमबाट भागेको थियो । उसको अस्थिर स्वभावसँग म पहिल्यै परिचित थिएँ । उनीहरु बिहे गर्न राजी देखिएपछि युवतीलाई पतिसँग सम्बन्धविच्छेद गर्न सल्लाह दिएँ ।

चौकीका प्रहरी अधिकारी दिक्क मान्दै बोले, “छिटो टुंग्याउनूस् । जारी तिर्ने रकममा सहमति गर्नूस् र मिलापत्र गरेर जानूस् ।” म त एकछिन ट्वाँ परेँ । तर, चुप बसिनँ । सोधेँ, “सर, जारीखत तिर्ने व्यवस्था अहिलेको कानुनमा छ ?” तिनले जवाफ फर्काए, “कतिपय अवस्थामा कानुनमा नभए पनि जातीय/सांस्कृतिक मान्यता नै मान्नुपर्छ । हामीले आँखा चिम्लिदिनुपर्छ ।” मलाई असैह्य भो । तापनि, संयमित भएर बोलेँ, “सहमति त जुट्ला । तर, हामी तपाईंकै रोहबरमा जारीखत रकम उल्लेख गरेर मिलापत्र गर्छौं, हुन्छ ?” उनी तर्किहाले, “कागजमा रकमको कुरा राख्न मिल्दैन । झगडाको मिलापत्र मात्र हुन्छ ।” थप बोल्न मनै भएन । प्रहरीकै सामु कोही यस्तो पनि भन्दैथ्यो, ‘जार काट्न पनि मिल्छ ।’ 

लामो रस्साकसीपछि १ लाख ७५ हजार रूपियाँ जारीखत बुझाइयो । कुरा मिलाइयो । तर, अझै मन बुझेको छैन । लागिरहन्छ– जातीय मान्यता बुझेको प्रहरी–प्रशासनले गाई मारेको अभियोग लागेकाको घटनामा पनि आँखा चिम्लिदिन्छ ?

एकाबिहानै भनाभन
बिहानै पत्रिका पढेर सिद्धपोखरीको उत्तरी ढोकाछेउ सतलमा हावा खाँदै थिएँ । दुई पुरूष आए, एउटाले भन्यो, ‘यहाँ रैछ ल ।’ केही अश्लील शब्द हुत्याउँदै अर्कोले एक जोडीलाई हकार्न थाल्यो, ‘के हो, बिहानबिहानै यसरी बस्न लाज लाग्दैन ? घर कहाँ हो तिमीहरुको ?’ त्यो जोडी मसिनो आवाजमा गफ गर्दै थियो । तर, तिनले कुनै उच्छृंखल क्रियाकलाप गरेका थिएनन् । निर्दोषलाई थर्काएको देखेपछि मलाई खपिनसक्नु भयो । भनेँ, “तपाईंहरु को हो ? अनाहकमा किन तर्साएको ?” तिनीहरुले आफू प्रहरी भएको दाबी गरे । मैले शंकायुक्त प्रश्न गरेपछि परिचयपत्र देखाउँदै तिनले मलाई पनि थर्काए, “तपाईंचाहिँ को नि ?” आफूलाई आमजनता भन्दै मैले तिनीहरुलाई प्रतिप्रश्न गरेँ, “यहाँ बस्न पाउने/नपाउने या कुन समयमा बस्न हुने कसरी थाहा पाउने ? कुनै सूचनाबोर्ड छ ? जनतालाई सूचनाको हक छैन ?”

उनीहरुसँग जवाफ थिएन । मैले ओशो–लाइनबाट प्रेमबारे हल्का गफ दिएँ । एक प्रहरीले कड्किएर भने, “यहाँ हुने अश्लील गतिविधि रोक्नुपर्छ । सैनिक स्कुलबाट पनि उजुरी आउँछ ।” म पनि जोसिएर बोलेँ, “हरेक उच्छृंखल गतिविधि रोक्नुहुन्छ ?” अर्का प्रहरीले आत्मविश्वासका साथ भने, “एकदम !” त्यतिबेलै सैनिक महाविद्यालयको कर्मचारी आवासतिर फर्किएर निर्धक्कले पिसाब फेरिरहेका दुई अधबैँसेलाई औँल्याउँदै भनेँ, “ल, रोक्नूस् तिनलाई ।” उनीहरु अवाक् भए र मलाई आँखा तर्दै बाटो लागे । 

देश बिगार्ने खलासी ?

साँझको बेला भक्तपुर जाने बसमा यात्रारत थिएँ । राधेराधेनजिकैबाट एक पुरूष गाडीमा उक्लिए । उनीसँगै रक्सीको हल्का गन्ध पनि उक्लियो । सल्लाघारी पुगेपछि तिनी सहचालकलाई बिनाकारण तथानाम गाली गर्न थाले । आमाचकारी शब्दसहित सहचालकको टिसर्ट समातेपछि बसको वातावरण केही असहज भयो । तिनको दादागिरी देखेपछि मलाई उकुसमुकुस भइसकेको थियो । सैनिक महाविद्यालयनेर पुगेपछि मैले भनेँ, “के भो दाइ ? यो तपाईंको निजी गाडी हो, रक्सी खाएर हल्ला गर्न ?” त्यसपछि तिनी अलिक हच्किए । तर, ती मतिरै फर्किएर बर्बराउन थाले, “देश बिगारेकै खलासी–ड्राइभरले हो । यिनीहरुलाई ठीक ठाउँमा राख्नुपर्छ । हामीलाई जाबो खलासीले हेप्ने ?”

बागबजारबाट भक्तपुर आउँदासम्म त्यस गाडीका चालक–सहचालकको मिजास रुखोजस्तो लागेको थिएन । अनि, म अलि रिसाएर बोलेँ, “तपाईंले चाहिँ खलासीलाई हेप्न पाइन्छ ?” तिनले तुरुन्तै जवाफ फर्काए, “तपाईं नै महान् हो । अहिले खलासीलाई काँधमा राख्नूस् । यसले पछि टाउकोमा टेक्छ तपाईंको । देश बिगारेकै खलासीले हो ।” लय नमिलेको दोहोरी खेल्न मज्जा लागेन । र, भनेँ, “तपाईं हल्ला गर्न छोड्ने कि बस रोकेर झारिदिउँm ?” तिनी अझै बोल्न खोज्दैथे, म फेरि कराएँ, “पुलिसलाई फोन गरिदिउँm ?” ती चुप लागे । म अलि पर ओर्लिएँ ।

मोडमा पुगेपछि मनमनै भनेँ– ठीक भन्यौ दाइ, देश बिगार्ने चालक–सहचालक नै हुन् । तर, तिनले काठमाडौँ–भक्तपुरको बस चलाउँदैनन् । ती संसद्, पार्टी, सरकार, बजार, ठेकेदार, माफिया, गुन्डा साराका सारा चलाउँछन् । तिनलाई बेलैमा चिन्न सक्नुपर्छ । त्यसका लागि पहिले तिमी आफैँ होसमा रहनुपर्छ । 

पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

रामबहादुर रावल
समुद्रलाई बार लगाएर जोगाइराखिएको नेदरल्यान्ड्सको आम्स्टर्डम सहरमा पुग्दा मनुष्य पौरखमा गौरव गर्न मन लाग्यो ।
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

रवीन्द्र मानन्धर
सरसर्ती हिसाब लगाउँदा जन्मदिनमा गिफ्ट बाँड्न मात्रै न्यूनतम खर्च करिब १६–१७ हजार रूपियाँ लाग्दो रहेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

रवि मानन्धर
सरकारले डा केसीको माग पूरा नगरिदिएझैँ मैले पनि कोक नपिउने परिवारको माग पूरा गरेको छैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

पर्वत पोर्तेल
आफ्नै पार्टी सत्तामा रहँदा पनि गोर्खाल्यान्डका लागि सिन्कोसम्म नभाँचेको बरु ‘मुखमा पानी’ हालेर बसेको आरोप आन्दोलनकारीको थियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

तस्विर/भिडियो

बाह्रसिंगे बथान

भास्वर ओझा

झरी परेका बेला शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्जमा विचरण गर्दै गरेका बाह्रसिंगे । सिकार आरक्षका रुपमा स्थापना हुँदा शुक्लाफाँटामा यी चौपाया सिकारीको मुख्य निसानामा पर्थे । वन्यजन्तु आरक्षको स्तरोन्नतिपछि अहिलेको शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्ज भएको हो । बाह्रसिंगे संरक्षणले ठूलो फड्को मारेसँगै घाँसे मैदानमा देखिने यिनै चौपायालाई हेर्न पयर्टकहरुको भीड लाग्ने गर्छ ।

शुक्लाफाँटामा मात्र दुई हजारभन्दा बढी बाह्रसिंगे रहेकामा हालै केहीलाई बर्दिया र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा समेत स्थानान्तरण गरिएको छ । भारतको उत्तर प्रदेशसँग यस निकुञ्जको सीमा जोडिएको छ । हालैको डुबानमा ठूलो संख्यामा यिनीहरुको हताहत भएको थियो । बाढीमा परी घाइते भएका जंगली जनावरहरुको उद्दारमा अहिले संरक्षणकर्मीहरु जोडतोडका साथ जुटिरहेका छन् । 

पुरा पढ्नुहोस्

सुगठित सुन्दरी

नरेन्द्र श्रेष्ठ
पहिले–पहिले पुरुषहरुको मात्र सहभागिता रहने यस खेलमा अहिले महिलाको पनि उल्लेख्य सहभागिता छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

स्वदेश फर्केको केटो

विमल खतिवडा
गत साउन अन्तिममा आएको बाढीले चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जका आधा दर्जनभन्दा बढी गैँडा बगायो । गैँडा बगेर भारत पुगे । अहिलेसम्म भारतबाट ६ वटा गैँडाको उद्दार गरिएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

प्रकृति दोहन

केशव थापा
स्थानीय प्रशासन र प्रहरीले नदेखेजस्तो गरेर बसेकाले पनि यस्ता ढुंगा खानी र क्रसर उद्योग झनै फस्टाएका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

मौन जुम्ली

आरके अदीप्त गिरी
सुनको सम्भावना भए पनि विकासका दृष्टिले पिछडिएको कर्णाली क्षेत्र नुनकै अभाव झेलिरहेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्