समयका आधारमा मात्रै सर्ट फिल्म हो कि यसभित्र खास भिन्न चीज हुन्छ ?

मनबहादुर बस्नेत

सधैँ फिचर फिल्मका दर्शकले भरिने काठमाडौँका केही क्यूएफएक्स हलमा ३० कात्तिकदेखि ३ मंसिरसम्म सर्ट फिल्मका दर्शक देखिए । यस्तो अवसर जुराइदिएको थियो, एकादेशमा नामक अन्तर्राष्ट्रिय फिल्म फेस्टिबलले । पाँच वर्षदेखि नेपालमा आयोजना हुँदै आएको यस्तो फेस्टिबलमा यसपालि ४३ देशका ९९ वटा फिल्म प्रदर्शनीमा राखिएका छन् । सर्ट फिल्मका विषयमा फेस्टिबलका निर्देशक सोहम ढकालसँगको कुराकानी : 

समयका आधारमा मात्रै सर्ट फिल्म अरूभन्दा फरक हो कि यसभित्र खास भिन्न चीज हुन्छ ? 
मुख्यत: समयकै कारणले फरक हो, अन्य फिल्मभन्दा । फिल्म क्षेत्रमा सबैभन्दा कान्छो विधा भन्दा हुन्छ यसलाई । 

त्यसो भए त फिचर फिल्म नहेरी दर्शकले किन सर्ट फिल्म हेर्ने ? 
छोटो समयमा धेरै कुरा देखाउनुपर्ने हुँदा यसमा विशेष केही न केही त हुन्छ । खालि यही हुन्छ भनेर ठोकुवा गर्न सकिँदैन भनेको हो, मैले । छोटो समयमा ‘म्यासेज’ वा ‘मनोरञ्जन’ दिनुपर्ने भएकाले यसमा व्यक्तिको कलात्मकता र मिहिनेत बढी हुन्छ । चाहे त्यो कलाकारको होस् वा निर्देशकको । 

सर्ट फिल्मको आवश्यकताचाहिँ किन ? 
पहिलो त तपाईंसँग कला, सिर्जना छ तर ठूलो बजेट छैन भने सर्ट फिल्ममार्फत दर्शकसम्म पुग्न सक्नुहुन्छ । दोस्रो, सोझै फिचर फिल्म बनाउँदा तपाईंको लगानी डुब्ने जोखिम पनि त हुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा आफूलाई सर्ट फिल्ममार्फत परीक्षित तुल्याएर अगाडि बढ्न सकिन्छ । फिचर फिल्म बनाउनका लागि सिक्न पनि यो आवश्यक छ ।

यो फेस्टिबल गर्नुको लक्ष्यचाहिँ के हो ? 
नेपाली सर्ट फिल्म मेकरहरूलाई ‘प्लेटफर्म’ प्रदान गर्नु । हामीले फेस्टिबलमा संसारभरका फिल्ममेकरलाई बोलाएका हुन्छौँ । उनीहरूसँगको अन्तक्र्रियाले हामीले केही सिक्न सक्छौँ जस्तो लाग्छ । 

हामीले सिक्नुपर्ने कुराचाहिँ के–के रहेछन् ? 
यो विधा संसारमै नयाँ–नयाँ हो । छोटो अवधिमा कसरी बुलन्द सन्देश प्रवाह गर्ने भन्ने हामीले सिक्न सक्छौँ । 

अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा तुलना गर्दा नेपाली सर्ट फिल्महरूको स्थान कहाँ रहेछ ? 
हामी सुरुआती चरणमै छौँ । सिक्दैछौँ भनौँ न † कथा भन्ने–बुन्नेमा हामी अगाडि नै छौँ तर प्रविधिमा अलि सुधार गर्नुपर्ने देखिन्छ । 

सर्ट फिल्मको चुनौतीचाहिँ के हो ? 
फिल्म बनाएर कहाँ, कसलाई देखाउने भन्ने नै अहिलेसम्मको ठूलो चुनौती हो । ठूलो पर्दामा यस्ता फिल्मले स्थान पाउँदैनन् । सर्ट फिल्मका लागि नाटकको जस्तो छुट्टै हल पनि छैन । दर्शक को हुन् भन्ने चिन्नै गाह्रो छ । त्यसैले हामीलाई दर्शकसम्म पुग्न नै कठिन छ । 

तर, अडियन्ससम्म पुग्न त अहिले युट्युब छँदैछ नि होइन ? 
हो, त्यसमा पनि हामी अपलोड गर्न सक्छौँ । तर, त्यहाँ त अडियन्ससँग अन्तक्र्रिया हुँदैन । फिल्म भन्नासाथ पर्दामा हेरिन्छ, देखाइन्छ । त्यो अभाव छ हामीलाई । 

त्यसो भए अहिले तपाईंहरू कसरी दर्शकसम्म पुगिरहनुभएको छ ?
विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय फोरमहरूमा यस्तै फेस्टिबलको आयोजना हुन्छ । त्यहाँ भाग लिन्छौँ । त्यसबाहेक युट्युबमार्फत दर्शक खोजिरहेका छौँ । 

कस्ता विषयवस्तु टिपिन्छ, सर्ट फिल्मका लागि ? 
यस्तै भन्ने छैन । गाउँ–सहरकै कथा त हो नि ! समाजकै घटना, प्रवृत्तिलाई उन्ने त हो नि हामीले । यो त निर्माता, निर्देशकको दृष्टिमा भर पर्छ । 
 

 

पुरा पढ्नुहोस्

क्रिकेट क्रेज

प्रकाशचन्द्र तिमिल्सेना
दार्चुलाको खलंगामा सैनिक इलाकाभित्र क्रिकेट खेलिरहेको यो तस्बिरले क्रिकेट खेलप्रति आजका युवाहरुको मोह र समस्या छर्लंग पार्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

लुकुवा लेखन

राजकुमार बानियाँ
‘घोस्ट राइटिङ’ गरिएका पुस्तक नै ‘बेस्ट सेलर’
पुरा पढ्नुहोस्

[झटारो] कान्छालाई चिट्ठी

लक्ष्मण गाम्नागे
एउटालाई भोट हाल्दा अर्काको पाप लाग्ने, अर्कालाई हाल्दा अर्काको श्राप लाग्ने । मरेपछि नर्कमा परिएला भन्ने डर भइसक्यो ।
पुरा पढ्नुहोस्

[फिल्म] कामचलाउ कमेडी

गोकर्ण गौतम
झ्यानाकुटी अर्थपूर्ण फिल्म होइन तर सवा दुई घन्टा बिताउन खोज्नेलाई कामचलाउ खुराकचाहिँ छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘अब सात करोड पर्ने मूर्ति’

मनबहादुर बस्नेत
यति गज्जबको मण्डला बनाउनुभयो तर बनाउनेको भन्दा पहिरिनेको बढी चर्चा भयो नि ?
पुरा पढ्नुहोस्

[अनुभूति] कमरेडको हात

आस्था केसी
पृथ्वीले मसँग दुव्र्यवहार गरेर गल्ती गरेका थिए । आलोचना र आत्मालोचनाबाट हामी क्लियर हुन चाहन्थ्यौँ ।
पुरा पढ्नुहोस्

[स्मरण] राजाको ढुकुटीबाटै चोरी

रेवतीरमण खनाल
रेडियो नेपालबाट प्रसारित गरियो, ‘... नम्बरदेखि ... नम्बरसम्मका रु पाँचका नोट चोरी भएको हुँदा यस नम्बरका कुनै पनि नोट चलनचल्तीमा नल्याउनू, फेला परे/पारे तुरुन्तै प्रहरीलाई बुझाइदिनू ।’
पुरा पढ्नुहोस्

किसान कर्म

रवि मानन्धर
​जनकपुर उपमहानगरपालिका–२३, बिन्धीका एक किसान भने भैँसी चढेर आफ्नो खेततर्फ लागिरहेका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

समसामयिक

मार्सी मासिने खतरा

तुलाराम पाण्डे

खलंगा ।। तातोपानी, जुम्लाका गंगबहादुर बुढाको लाछुजीउलामा २० पाथी बीउ लाग्ने धानखेत भए पनि यस वर्ष आधा खेतमा मात्र काली मार्सी अर्थात् जुम्ली रातो चामल फल्ने धान रोपे । बाँकी खेतमा जिल्ला कृषि विकास कार्यालयले भित्र्याएको उन्नत भनिने लेकाली जातको धान रोपे । सात महिनासम्म लगातार स्याहार–सुसार गर्नुपर्ने भएकाले मार्सी धानको खेती घटाएको उनी सुनाउँछन् । छोराबुहारी पनि घरमा नबस्ने भएपछि परम्परागत मार्सीको खेती घटाएको बताउँदै बुढा भन्छन्, “दु:ख धेरै, उत्पादन कम । त्यसमाथि रोग लाग्छ ।”

कृषि कार्यालयले दिएको लेकाली धान रामै्र फलेपछि मार्सीको खेती घटाएको बुढाको भनाइ छ । काली मार्सी बीउ लगाएको भन्दा नयाँ बीउ रोपेको खेतमा तीन बोरा धान बढी फलेकाले अर्को वर्ष बीउ बचाउन मात्र ६ पाथी खेतमा काली मार्सी रोप्ने उनको योजना छ । बुढा मात्र होइन, नेपालकै सर्वाधिक उच्च स्थानमा फल्ने जुम्ली काली मार्सी खेती गर्ने पाताराशी, छुमचौर, सिँजालगायतका गाउँका किसानले काली मार्सीको विकल्प खोज्न थालेका छन् । थोरै खेत हुनेले त काली मार्सी खेती गर्नै छाडिसके । कम समयमै पाक्ने, मिहिनेत कम गर्नुपर्ने, उत्पादन पनि बढी हुने लेकाली–१ र ३, चन्दननाथ–१ र ३ जातका उन्नत भनिने धान लगाउन थालेका छन् । स्थानीय कृष्णबहादुर बोहोरा जुम्ला मात्रै होइन, सिंगै कर्णालीको पहिचान बनेको काली मार्सी संकटमा पर्दै गएको बताउँछन् । भन्छन्, “जुम्लालाई चिनाउने रैथाने धान संकटमा छ । संरक्षणका लागि सरकारले विशेष अनुदानको योजना ल्याउनुपर्छ ।”

परम्परागत मार्सी धानको चामल अन्य आयातीत सेतो चामलको भन्दा दोब्बर मूल्य पर्छ । जुम्लामै प्रतिकिलो १ सय ५० रुपियाँ पर्ने रातो चामल सुर्खेत, नेपालगन्ज बुटवल, काठमाडाैँ, इटहरीलगायतका सहरमा अग्र्यानिक चामलका रूपमा बिक्री हुन्छ । जुम्लाबाहिर यसको मूल्य २ सय ५० देखि ५ सयसम्म पर्छ । जुम्ला हुँदै रारा घुम्न आउने आन्तरिक पर्यटकले जुम्लाबाट लैजाने प्रमुख चिनारीका रूपमा जुम्ली मार्सी नै हुन्छ । जुम्ला उद्योग वाणिज्य संघका सदस्य एवं स्नोल्यान्ड होटलका सञ्चालक ललित महत भन्छन्, “जुम्ला आउने अधिकांश पाहुनाको रोजाइमा पनि जुम्ली मार्सी चामलको भात र रातो सिमीको दाल पर्छ ।” 

अरू चामलभन्दा रसिलो, आडिलो र शक्तिवद्र्धक हुने भएकाले जुम्ली रातो चामल चन्द्रशमशेरको पालामा दैनिक दुई माना हुलाक–डाकमा हालेर काठमाडौँ पठाउने गरिएको आचार्य बताउँछन् । उनका अनुसार जुद्धशमशेरका पालामा राणाविरुद्ध आन्दोलन हुन थालेपछि जुम्लीले चामल पठाउन छाडेका थिए । जुम्ली मार्सी धानको रातो चामलबाट भात, खीर, च्युरा, सिरुडा, ढकनी, सेलरोटी, अर्सा, लाडु, माडेलगायत १६ प्रकारका परिकार बनाएर खाने चलन छ ।

साढे सात हजारदेखि साढे आठ हजार फिटसम्म फल्ने मार्सी धान चौध बीस दराका २२ गाउँ, असी दराका २७ गाउँ र ५ सय दराका ५५ गाउँमा खेती गरिन्छ । यो धानको खेती पहिला जुम्लामै पर्ने कालीकोटको चिल्खाया र रास्कोटको फाँटमा पनि गरिन्छ । चन्दननाथ बाबाको योगदानले मार्सी धान खेती चलेको विश्वासमा हरेक वर्ष बाली भित्र्याएपछि जुम्लाका प्रत्येक घरधुरीले मंसिरमा चार माना चामल चन्दननाथलाई र दुई माना भैरवनाथलाई मानापाथी उठाउने चलन अझै छ । 

मिहिनेत धेरै गर्नुपर्ने, बीउ पनि पुरानो भएको र धानमा नेक ब्लास्ट (पाक्ने बेला बाला सुक्ने समस्या) हुन थालेपछि खेती कम हुन थालेको छ । कुल २ हजार ९ सय हेक्टर जमिनमा धान खेती हुने जुम्लामा दुई हजार हेक्टरमा आयातीत धान खेती हुन्छ । नौ सय हेक्टरमा मात्र काली मार्सीको खेती हुन्छ । जिल्ला कृषि विकास कार्यालयका वरिष्ठ कृषि विकास अधिकृत भरतप्रसाद कँडेलका अनुसार उन्नत जातको धान प्रतिहेक्टर २० क्विन्टल उत्पादन हुन्छ भने काली मार्सी प्रतिहेक्टर १५ क्विन्टल मात्र फल्छ । उनका अनुसार काली मार्सी पनि दुई जातका छन्, एउटा पूरै रातो र अर्को खैरो । जुम्लाको सिँजा भेगमा बढी रातो उत्पादन हुन्छ भने खलंगा क्षेत्रमा खैरो ।

०६४ मा अग्र्यानिक जिल्ला घोषणा गरिएको जुम्लामा रासायनिक मल प्रयोग गर्न रोक लगाइएको छ । पुरानो बीउ र खेती प्रणालीमा सुधार नभएकाले ब्लास्टको समस्या देखिएको छ । लुकीछिपी केही किसानले रासायनिक मल जिल्लाबाहिरबाट खरिद गरेर छर्ने गरेका छन् । किसानले राम्रोसँग नकुहाएको गोठे काँचो मल प्रयोग गर्ने, बीउ नबदल्ने, छानेर पोटिलो बीउ प्रयोग नगर्नेजस्ता कारण नेक ब्लास्टको प्रकोप देखिएको वरिष्ठ कृषि विकास अधिकृत कँडेलको भनाइ छ । रासायनिक विषादीले ठीक पार्ने भए पनि त्यो प्रयोग गर्न नपाइने भएकाले कम हानिकारक हिमुसान नामक विषादी छर्ने, बाली फेरेर लगाउने प्रणाली अपनाउनुपर्ने, राम्रोसँग कुहिएको कम्पोस्ट मलको मात्र प्रयोग गर्ने लगायतका सावधानी अपनाउन सके ब्लास्ट रोगबाट धान बचाउन सकिने कृषि प्राविधिक पारसमणि महत बताउँछन् । उनले गत वर्ष सिँजाको नराकोटमा ब्लास्टको प्रकोप देखिएको गुनासो आएपछि हिमुसान विषादीका साथ तीन जना प्राविधिक पठाएर नियन्त्रण गरेको बताउँछन् ।

रासायनिक मलको विस्थापनसँगै जुम्लामा काली मार्सीमा नेक ब्लास्टको समस्या देखिन थालेको छ । पाक्न लागेपछि बोट सुक्ने, बालामा दाना नभरिने समस्या आउने लाम्राका किसान गोविन्द आचार्य बताउँछन् । 

कृषि अनुसन्धान केन्द्र जुम्लाका प्रमुख डा श्रीप्रसाद मिश्रका भनाइमा महाबै, पातरखोला र चौधबीसको जुम्लाकोटबाहेक सबै गाउँमा काली मार्सी उत्पादन हुने गरेको छ । कर्णाली राजमार्गबाट सहजै चामल आउन थालेपछि पहिलेको तुलनामा धान खेतीप्रतिको मोह घटेको उनी सुनाउँछन् । जुम्लामा बढ्दो सहरीकरणले खेतीयोग्य जमिन मासेर घडेरी बनाउन थालेका, बजार क्षेत्र बाँझै राखिएको, किसानमा दु:ख गर्ने बानी घटेको, खानेबानीमा परिवर्तन आएको, व्यावसायिक रुपमा फाइदा र घाटा हेर्न थालिएको कारण पनि काली मार्सीप्रतिको आकर्षण घटेको मिश्रको ठहर छ । किसान स्याउप्रति आकर्षित हुँदा पनि धानखेत साँघुरिँदै छ । “सानो गह्रामा कोदालोले खनेर धान रोप्न झन्झट मानेर पनि स्याउ रोपेका हुन्,” डा मिश्र भन्छन्, “युवा पलायनले जुम्लाको खेती प्रणालीमा झनै नराम्रो असर पारेको छ । पहिले प्रतिहेक्टर खेतमा १८ क्विन्टल धान फल्ने जमिनमा अचेल १५ बोराभन्दा बढी फल्दैन ।”

जुम्लाका सात गाउँपालिका र चन्दननाथ नगरपालिकाका सबै गाउँमा काली मार्सी उत्पादन हुन्छ । पाताराशी गाउँपालिकाको छुमचौर मार्सी फल्ने सबैभन्दा अग्लो ठाउँ हो । अचेल त्यहाँका किसानले पनि खेती गर्न कम गरिसकेका छन् । बीउको शुद्धता मापन नहुनु, बीउ छर्नुअघि उपचार नगर्नु, किसानले पनि यसको संरक्षणमा चासो नदेखाउनु, मूल्य अभिवृद्धिबारे पनि स्थानीयलाई वास्ता नहुनुजस्ता समस्या छन् । 

जुम्ली मार्सी धानको संरक्षण गर्न बाक्लो गरी नरोप्ने, नाइट्रोजन मात्र प्रयोग गर्ने, समयमा गोडमेल गर्ने, पानी पर्याप्त दिने, २०–२५ सेन्टिमिटरको फरकमा रोप्ने, ब्लास्ट रोग सहन सक्ने स्वस्थ बीउ छनोट गर्नेलगायतका सावधानी अपनाउनुपर्ने कृषि विज्ञको सुझाव छ । चन्दननाथ, आचार्यबाडाका इतिहासकार रमानन्द आचार्य, ७१, का भनाइमा सयौँ वर्ष पहिले जुम्लाको तातोपानीस्थित लाछु जिउलामा काली मार्सीको खेती सुरु गरिएको थियो । चौधबीस, असी दरा र पाँच सय दरामा खेती गरिने परम्परागत धान हो । भन्छन्, “नेपाली भाषा, जुम्ली मार्सी धान जुम्लाको चिनारी हो, सबै मिलेर बचाउनुपर्छ ।” 

खेतीको रैथाने विधि

मार्सी धान पाक्न सात महिना पूरै लाग्छ । १२ चैतमा बीउ भिजाएर १६ चैतमा बीउ उतारेर सुकाउने अनि तातो कुनामा राखेर पातीले छोप्ने, १८ देखि २० चैतसम्म हिल्याएको माटो पिँधमा बसेपछि छरिसक्नुपर्छ । १ वैशाखमा बेर्नाको पानी पूरै सुकाउने चलन छ । त्यसपछि बीउ हरियो हुन्छ । भेडाबाख्राको धूलो मल, कालो कोइला, घर बढारेको कसिंगर चालेर मलका रूपमा हालिन्छ । १ महिना १० दिनपछि बेर्ना रोपाइँ गर्न मिल्ने हुन्छ । जौ काट्दै सँगसँगै रोपाइ गरिन्छ । जुम्लामा तिला र हिमा नदीको कुलोबाट सिँचाइ हुने भएकाले पानी नपरेर सुक्खा भए पनि धान रोप्न किसानलाई बाधा हुँदैन । नदीको पानीले जेठ पहिलो सातादेखि रोपाइँ सुरु हुन्छ ।

असारदेखि मध्य साउनसम्म गोडमेल गर्नुपर्छ । भदौमा झारजंगल काट्नुपर्छ । कीराले सताउन थाल्यो भने खरानी, तीतेपाती र गाईभैँसीको गहुँत मिसाएर हाल्ने गरिन्छ । खेतमा पानी भने खाली गर्नुहुँदैन । पहिले कात्तिक पहिलो सातापछि मात्र धान काट्ने चलन थियो । तर, अहिले तापक्रम बढेकाले असोज अन्तिम सातादेखि नै धान काट्न थालिन्छ । मार्सी धान खेतीबारे चन्दननाथ बाबाले पुस्तक नै लेखेको इतिहासकार रमानन्द आचार्य बताउँछन् ।
 

पुरा पढ्नुहोस्

आवरण कथा» स्वार्थ समूहको दुश्चक्र

रामबहादुर रावल
आफन्त, नातागोता र आर्थिक सम्बन्धलाई पहिलो प्राथमिकता
पुरा पढ्नुहोस्

सत्ताको सजिलो बाटो

बाबुराम विश्वकर्मा
प्रत्यक्ष चुनाव छलेर बसी–बसी सांसद हुने दाउमा पहुँचवाला, अवसरवादी र चर्चित अनुहार
पुरा पढ्नुहोस्

तस्करको स्वर्ग

बसन्तप्रताप सिंह
उरै भञ्ज्याङ नाकाबाट प्रतिबन्धित जडीबुटी, वन्यजन्तुका आखेटोपहार र रक्तचन्दनको अवैध निर्यात
पुरा पढ्नुहोस्

विचार

घोषणापत्रका गतिविज्ञान र दोषरेखा

जैनेन्द्र जीवन
हाम्रोजस्तो निम्न शैक्षिकस्तर भएका गरिब देशमा हुने चुनावमा घोषणापत्रका आधारमा भन्दा बढी भोज, पैसा, दलीय आबद्धता र जातीयताजस्ता कुराका आधारमा भोट खस्छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

परीक्षणको कठघरामा वाम एकता

श्रेय पौडेल
अहिलेलाई र दीर्घकालसम्म दुवै पार्टीले सँगै सत्ता प्राप्तिको अस्त्रका रूपमा कम्युनिस्ट एकतालाई प्रयोग गरेका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

चुनावी प्रतिस्पर्धाका परिहासहरू

अच्युत वाग्ले
यतिखेरको समग्र चुनावी वातावरणले नेपाल द्रुत गतिमा ‘पाखण्ड प्रजातन्त्र’ (साम डेमोक्रेसी)मा सीमित हुन लागेको देखिँदैछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

विकृत नेपालको भय

हस्त गुरुङ
यसपटक योग्य अनुहार चिन्न गल्ती भएमा नेपालीले कम्तीमा पाँच वर्षसम्म भयमुक्त घर पाउने छैनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

[परदेशबाट] आफ्नै देश नचिन्दा

विश्वास हमाल
रुसको हिमपात, अफ्रिकाको कपाल तताउने गर्मी र बेलायतको उराठलाग्दो चिसो सिरेटोको अनुभव गरेपछि पो बल्ल बुझ्दैछु साँच्चिकै स्वर्गजस्तो नै रहेछ नेपाल ।
पुरा पढ्नुहोस्

मेरो सपनाको काठमाडौँ

मिलन पाण्डे
काठमाडौँलाई चारैतिरबाट हरियालीले घेरेको देखेर लामो सास फेरेँ । अहिले उपत्यकाको सम्पूर्ण नगरपालिकाले ‘ग्रेटर काठमाडौँ, बेटर काठमाडौँ’ अवधारणामा काम गर्दै रहेछन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

निर्देशित अराजकताको बाटो

अच्युत वाग्ले
के साँच्चिकै कम्युनिस्ट अधिनायकवादको उदय हुँदैछ त ? त्यसको यथार्थ सम्भावना कति छ ?
पुरा पढ्नुहोस्

विक्षिप्त कि विद्रोही ?

पदमसिंह कार्की
१९९५ मा रिमालको क्रान्तिपुरुष ‘एक जुगमा एक दिन एक चोटि आउँछ’ प्रकाशमा आयो, जसले नेपाली राजनीतिमा राष्ट्रियताको र नेपाली साहित्यमा गद्य कविताको क्रान्ति ल्याएर विद्रोह गरे ।
पुरा पढ्नुहोस्

जीवनशैली

काठमाडौँका चुल्ठे कवि

राजकुमार बानियाँ
विप्लव प्रतीकको हुलिया, कविता र जीवनशैली अरू कविसित मिल्दैन । कवि र कविताबीच डरलाग्दो दूरी छैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

फिल्मकर्मीका अमेरिका आशक्ति

गोकर्ण गौतम
नाम अनुुसार दाम नहुनु कलाकर्मीको साझा पीडा
पुरा पढ्नुहोस्

नारी सारथि

लालप्रसाद शर्मा
ट्रेकिङ गाइडका रूपमा महिला उपस्थिति उत्साहजनक
पुरा पढ्नुहोस्

बोनस ३१ वर्ष

राजकुमार बानियाँ
नेपालका लागि ‘वाटरगेट स्क्यान्डल’का बब उडवर्ड र कार्ल बर्नस्टिनजस्तै विशेष पत्रकार हुन् ठकुराठी ।
पुरा पढ्नुहोस्

बल्ल मधेस महसुस

गोकर्ण गौतम
फरक हुलिया, वर्ण र भूगोललाई स्वीकार्न थाल्यो नेपाली रजतपटले
पुरा पढ्नुहोस्

अर्थ

वित्तीय प्रणालीमा गम्भीर हमला

मनबहादुर बस्नेत

तिहार बिदाको छेको पारेर एनआईसी एसिया बैंकको स्विफ्ट कोड ह्याक भयो । कुकुर तिहार र लक्ष्मी पूजा (२ र ३ कात्तिक) का दिन ह्याकरले बैंकको स्विफ्ट सिस्टममा छिरेर ठूलो रकम अपचलन गरेको सार्वजनिक भए पनि ठ्याक्कै त्यो कति हो भन्ने प्रस्ट भएको छैन । त्यसैले नेपाल राष्ट्र बैंक र एनआईसी एसियाकै आँकडा फरक–फरक छ । नियामक निकाय राष्ट्र बैंक र ह्याकरको पासोमा परेको बैंकबीचको फरक–फरक विवरणले ह्याकरले बैंकिङ प्रणालीमा ठूलै क्षति पुर्‍याइदिएको अनुमान गरिएको छ । 

राष्ट्र बैंकका प्रवक्ता नारायण पौडे लले ३१ करोड रुपियाँ रकम मात्र ह्याकरले हिट गरेकामा १६ करोड रुपियाँ भुक्तानी भएको र बाँकीको भुक्तानी भई नसक्दै राष्ट्र बैंकले रोकिदिएको बताएका छन् । तर, एनआईसी एसिया बैंकले नेपाल प्रहरीको केन्द्रीय अनुसन्धान व्युरो (सीआईबी)लाई अनुसन्धानका लागि १३ कात्तिकमा दिएको उजुरीमा भने योभन्दा ठूलो रकम अपचलन भएको उल्लेख छ ।

एनआईसीले सीआईबीमा दिएको निवेदनमा करिब ४६ करोड रुपियाँ भुक्तानी अर्डर भएको देखिन्छ । त्यसमध्ये ३३ करोड रुपियाँ गइसक्यो । त्यसमध्येको २६ करोड रूपियाँ फिर्ता आइसकेको छ भने सात करोड रुपियाँ ‘रिकभर’ भएकै छैन । तर, राष्ट्र बैंक र एनआईसी एसिया बैंकको तथ्यांकमा किन झन्डै दोब्बरले फरक पर्‍यो, अर्थपूर्ण मानिएको छ ।

ह्याकरले बंैकको स्विफ्ट कोड, जो बैंकपिच्छे फरक हुन्छ, ह्याक गरेर ‘युजर नेम’ र पासवर्ड कब्जामा पार्छ । त्यसपछि बंैकको भाषामा रकम ट्रान्सफर गर्न अनलाइन सन्देश पठाउँछ । यस्तो सन्देश आएपछि यताको बैंकले उताबाट भने अनुसारको खातामा रकम जम्मा गरिदिन्छ । र, उता रकम जम्मा भएपछि त्यसलाई त्यहाँबाट पनि कमजोर सुरक्षा प्रणाली भएका मुलुक खास गरी अफ्रिकातिर त्यो रकम ट्रान्सफर गरिन्छ । यसपटक पनि अमेरिका, बेलायत, जापान, जर्मनी, मलेसिया, सिंगापुरबाट अनलाइन सन्देश (भुक्तानी अर्डर) आएको नेपाल राष्ट्र बैंकको अनुसन्धानबाट खुलेको छ । ती देशबाट अन्यत्र ट्रान्सफर भई नसकेको रकम भने फिर्ता आइसकेको छ । तर, अन्यत्र ट्रान्सफर भइसकेको रकम भने कहाँ गयो, पत्ता लाग्न सकेको छैन । 

स्विफ्ट ह्याक गरेर नेपालबाट बाह्य मुलुकतिर पैसा चोरिएको यो पहिलो घटना भए पनि बैंकिङ प्रणालीमै अपचलन गरेको भने नयाँ होइन । यसअघि फागुन ०७१ मा सानिमा बैंकको इन्टरनेट बैंकिङ प्रणालीमा अनधिकृत रूपमा छिरेर ह्याकरहरूले खातामा भएको रकमको अंक नै तलमाथि पारिदिएका थिए । 

बंगलादेशी नागरिक अकमेद विन मुसाले सानिमा बैंकको केन्द्रीय कार्यालयमा खाता खोलेर तीन सय रुपियाँ जम्मा गरेका थिए । खाता खोलेको भोलिपल्टै उनको खातामा १० हजार रुपियाँ मौज्दात देखियो । तर, कहीँबाट खातामा पैसा राखेको देखिएन । अनलाइनमार्फत खातामा गैरकानुनी रूपमा छिरेर अंक थपेर उनले आफ्नो रकम बढाएका थिए । खासमा यो ‘ट्रायल’ मात्रै थियो । घटनाको अनुसन्धान गरेका सीआईबीका प्रहरी निरीक्षक गोविन्द थापा भन्छन्, “ह्याकिङ सिस्टमले काम गर्‍यो कि गरेन भनेर सानो रकम मात्रै बढाएका थिए । काम गरेमा त्यो रकम उच्च बनाउने उनीहरूको योजना थियो ।” 

तर, बैंकको सूचना प्रविधि शाखाले यसलाई शंकास्पद कारोबार ठम्याएपछि व्युरोमा खबर पुग्यो । त्यसपछि प्रहरीको अनुसन्धानले मुसासहित अर्का बंगलादेशी नागरिक साह मोआजिमले बैंकको विद्युतीय सञ्जालमा पसेर गडबडी गरेको पुष्टि गर्‍यो । बैंकको सफ्टवेयरमै छिरेर उनीहरूले रकम तलमाथि गर्न सक्ने यो घटना भएको एक महिना पनि नबित्दै अर्को बैंकको आन्तरिक प्रणालीमा ह्याकरहरू छिरे । वैशाख ०७२ मा बिजनेस युनिभर्सल डेभलपमेन्ट बैंक (हाल सिद्धार्थ बैंकमा गाभिएको)को खातामा ह्याकरहरूले अनधिकृत पहुँच बनाएर रकमको मौज्दात बढी देखाएनन् मात्रै, भटाभट पैसा निकालियो पनि । सीआईबीले पाँच जनालाई पक्राउ गरेपछि घटनाको अर्को अध्याय खुुल्यो, बाह्य मुलुकबाट ह्याकरले यस्तो पहुँच बनाएको । 

पक्राउ परेका अमिर महर्जन, राजेश श्रेष्ठ, सरोजन श्रेष्ठ, सञ्जय पौडेल र जनक कार्कीले जर्मनीमा बस्ने जेनफिर र लर्ड क्यास्ट्रो नामक व्यक्तिको निर्देशनमा खाता खोलेको प्रहरी बयानमा खुलाएका थिए । तर, प्रहरीले काम अह्राउने मुख्य अभियुक्तलाई पक्राउ गर्न भने सकेन । जिल्ला अदालत काठमाडौँले पाँचै जना नेपालीलाई २ जेठ ०७२ मा प्रतिव्यक्ति २ लाख ६५ हजार रुपियाँ धरौटी लिनुपर्ने फैसला सुनाएको थियो । 

नेपालको बैंकिङ प्रणाली जोखिमपूर्ण रहेका यी घटनाक्रमले देखाउँछन् । अझ, एकपछि अर्को गम्भीर प्रकृतिको घटना भएको देखिन्छ । पहिले खाता खोलेर बैंकको प्रणालीमा अनधिकृत रूपमा छिरेकाले प्रहरीले खातावालको पहिचान गरेर सहजै पक्राउ गरेको थियो । अहिले त बैंकको स्विफ्ट प्रणाली नै ह्याक गरेकाले कसले अनधिकृत पहुँच बनाएर रकम चोर्‍यो भन्ने खुल्न जटिल छ । 

कमजोर साइबर सुरक्षा
नेपालका वित्तीय संस्थाहरू साइबर सेक्युरिटीका हिसाबले जोखिमपूर्ण अवस्थामा रहेको हालै मात्र सार्वजनिक एक अध्ययनले देखाएको छ । अमेरिकामा रहेको रेकर्डेड फ्युचर नामक थ्रियट इन्टेलिजेन्स कम्पनीले गत १ अप्रिलदेखि ६ जुलाईसम्मको इन्टरनेट गतिविधिको विश्लेषण गर्दा नेपाललाई समेत असुरक्षित राष्ट्रमा राखेको हो । उक्त अध्ययन रिपोर्ट अनुसार उत्तर कोरियाली ह्याकरहरूले नेपालसहित भारत, मलेसिया, न्युजिल्यान्ड, केन्या, मोजाम्बिक र इन्डोनेसियामा छद्म सूचनाहरू भारी मात्रामा पठाउन सक्रिय रहेका छन् । 

हरेक बैंकको सर्भर र स्विफ्ट गु्रपबीच भर्चुअल प्राइभेट नेटवर्क (भीपीएन) हुन्छ । सामान्यत: सुरक्षाका दृष्टिले सर्भरसँग प्रत्यक्ष जोडिएका भीपीएन कम्प्युटरमा इन्टरनेटको पहुँच दिइएको हुँदैन । एक जना आईटी विज्ञका अनुसार सर्भरसँग सोझै जोडिएका कम्प्युटरमा इन्टरनेट हुँदा ह्याकरले सहजै त्यो डाटामा पहुँच बनाउन सक्ने भएकाले उक्त कम्प्युटरमा इन्टरनेट जोडिँदैन । 

तर, एनआईसी एसिया बैंकले भने भीपीएन कम्प्युटरमै सोझै इन्टरनेटको पहुँच दिएको राष्ट्र बैंकको अनुसन्धानबाट खुलेको छ, जसले गर्दा ह्याकरले सोझै उक्त कम्प्युटरमा पहुँच बनाएर युजर नेम र पासवर्ड हात पार्‍यो । युजर नेम र पासवर्डमा ह्याकरले पहुँच कसरी बनायो भन्नेमा भने प्रहरी र राष्ट्र बैंक दुवैले अनुसन्धान गरिरहेका छन् । “बैंकको स्विफ्ट नै ह्याक हुनु भनेको धेरै गम्भीर कुरा हो,” सीआईबीका निर्देशक एवं प्रहरी नायब महानिरीक्षक (डीआईजी) पुष्कर कार्की भन्छन्, “बैंकको सेक्युरिटी भनेको गार्ड राख्नु मात्र होइन । आफ्नो वित्तीय प्रणालीको सुरक्षा कसरी गर्ने भनेर उनीहरूले अब त्यसमा समेत लगानी गर्नु अनिवार्य भइसक्यो ।” 

एउटा वाणिज्य बैंकमा काम गर्ने आईटी विभागका अधिकारी त अधिकांश बैंकका आईटी शाखा बैंकको दैनिक प्रशासनिक कार्यलाई सघाउने काममा मात्र प्रयोग भइरहेको बताउँछन् । साइबर सेक्युरिटीका लागि प्रविधिमा लगानी गर्नुपर्ने र त्यसले तत्काल देखिने स्वरूपमा कुनै आर्थिक फाइदा नदिने हुँदा बहुसंख्यक बैंक व्यवस्थापक र लगानीकर्ता यसमा लगानी गर्न इच्छुक देखिँदैनन् । यद्यपि, बैंकहरूले इन्टरनेट, मोबाइल, ई–सेवा बंैकिङजस्ता विद्युतीय सञ्जालबाट सञ्चालित हुने सेवाहरू भने बढाइरहेका छन् । “तर, यस्तो सेवालाई सुरक्षित पार्ने प्रविधिको विकास किन बैंकहरूले गर्दैनन् ?” सूचना प्रविधिमा दख्खल राख्ने विनय बोहरा बताउँछन् । 

न जनशक्ति, न संरचना
अनधिकृत रूपमा बैंकको खातामा प्रवेश गरी रकम थपघट गर्न सक्ने घटना बाहिरिएपछि चार वर्षअघि सीआईबीले नेपालको वित्तीय संस्थाहरूमाथि साइबर हमला हुनसक्ने भन्दै त्यसका लागि अनुसन्धान गर्ने जनशक्ति तयार गर्नुपर्ने प्रस्ताव गृह मन्त्रालयमा पठायो । सीआईबीले प्रहरी मुख्यालय हुँदै पठाएको प्रस्तावमा नेपाल प्रहरीको अगुवाइमा सञ्चालन हुने गरी कम्प्युटर इमरजेन्सी रेस्पोन्स टिम (सर्ट) स्थापना गर्नुपर्ने उल्लेख थियो । सर्ट, कुख्यात अपराधी खोज्न सहजीकरण गरिदिने विश्वभर नेटवर्क भएको प्रहरीको इन्टरपोलजस्तै एउटा अन्तर्राष्ट्रिय सञ्जाल हो, जसले साइबर अपराधका घटनामा अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा सूचना आदान–प्रदान र अनुसन्धान गर्छ । यसमा आईटी, इन्टरनेटका विज्ञदेखि अपराध अनुसन्धानमा दख्खल राख्नेहरूको टिम रहेको हुन्छ । घटना हुनासाथै रेस्पोन्स गर्नुपर्ने भएकाले २४ सै घन्टा ड्युटीमा रहने प्रहरीले यसको कमान्ड गर्नुपर्ने विश्वव्यापी प्रचलन हो । भारतमा यस्तो जनशक्ति भए पनि नेपालमा भने छैन । 

पूर्वडीआईजी हेमन्त मल्लका अनुसार नेपालमा १२ वैशाख ०७२ को भूकम्पलगत्तै सीआईबीले अमेरिकास्थित सर्टको कार्यालयसँग सहयोग मागेको थियो, जहाँबाट नेपालमा ह्याकरहरूको सक्रियता बढेको सूचना सीआईबीले पायो । “महामारी, विपत्ति, संकटका बेला राज्यका मेसिनरीहरू कमजोर हुने भएकाले त्यस्तो बेला ह्याकरहरूले आक्रमण गर्ने भय बढी हुन्छ,” मल्ल भन्छन्, “त्यसैले हामीले अनुरोध गरेर सहकार्य गरेका थियौँ । त्यसले राम्रो सहयोग पुगेको थियो ।” उनका अनुसार नेपालमा सर्टको टिम हुने भए साइबर अपराधसम्बन्धी सूचनाहरू पाइराख्ने र त्यसले घटना हुनुअगावै सजग बनाउन तथा घटनालगत्तै अनुसन्धान गर्न सहयोग पुग्छ । 

अर्कोतिर राष्ट्र बैंकले समेत बैंकहरूको साइबर सुरक्षाका लागि प्रस्ट मापदण्ड बनाएको छैन । सेक्युरिटी गाइडलाइन्सकै भरमा चलिरहेको छ । यसमा सेक्युरिटीका लागि अवलम्बन गर्नुपर्ने कुराहरू उल्लेख भए पनि त्यसको मापदण्ड भने तोकिएको छैन । “सिस्टम सुरक्षित राख्न गर्नुपर्ने कामहरू राखिएको छ,” राष्ट्र बैंकका प्रवक्ता नारायण पौडेल भन्छन्, “त्यसैका आधारमा हामीले नियमन गर्ने हो ।” 

अर्कोतिर सेक्युरिटी अडिटलाई समेत राष्ट्र बैंकले कडाइका साथ लागू नगरेको राष्ट्र बैंककै एक अधिकारी बताउँछन् । सेक्युरिटी अडिटले साइबर सुरक्षाको समीक्षा गरेर सबल र निर्बल पक्ष निक्र्योल गरिदिन्छ । त्यही अनुसार बैंकहरू प्रविधिमा अपडेट हुन सक्छन् । “तर, पछिल्लो प्रविधि जडान गर्न हाम्रा वित्तीय संस्थाहरूले आर्थिक रूपमा सक्छन् वा सक्दैनन्, त्यो राष्ट्र बैंकलाई भन्दा सम्बन्धित बैंकलाई थाहा हुन्छ । त्यसैले नियमनकारी निकायले यही सफ्टवेयर वा प्रविधि प्रयोग गर भन्न सक्दैन । तर, सुरक्षाको हैसियत कस्तो छ भनेर नियमनचाहिँ गर्नुपर्छ,” बैंकका पूर्वगभर्नर दीपेन्द्रबहादुर क्षत्री भन्छन् । 

वित्तीय प्रणालीमा हमला गरेर ह्याकरहरूले देशको आर्थिक व्यवस्थालाई कमजोर बनाएपछि सिंगो राज्य संयन्त्र नै कमजोर बन्न पुग्छ । एक वर्षअघि बंगलादेशको केन्द्रीय बैंकको स्विफ्ट ह्याक भएर १ सय १ मिलियन अमेरिकी डलर चोरी भएपछि त्यहाँका गभर्नर अतिअर रहमानले राजीनामा नै दिनुपर्‍यो । यो चोरीबाट त्यहाँको अर्थतन्त्रमै गम्भीर धक्का लाग्यो । तर, पूर्वडीआईजी मल्ल भन्छन्, “यति गम्भीर कुरामा नेपालमा भने बहस नै भएको छैन ।” 

पुरा पढ्नुहोस्

विदेशी सहायताको बिजोग

रामबहादुर रावल
सरकारी संयन्त्रको चरम लापरबाहीका कारण तीन अर्बको योजना अलपत्र, विदेशी अनुदान फिर्ता जाने अवस्थामा
पुरा पढ्नुहोस्

एनसेलको खेलोफड्को

रामबहादुर रावल
पुँजीगत लाभकर नतिरी लाभांश लैजाने दाउ
पुरा पढ्नुहोस्

अर्थमन्त्रीका तीन एजेन्डा

रामबहादुर रावल
विवादित व्यापारी तथा कम्पनीको स्वार्थमा निर्णय गर्न दबाब
पुरा पढ्नुहोस्

संवाद

समयका आधारमा मात्रै सर्ट फिल्म हो कि यसभित्र खास भिन्न चीज हुन्छ ?

मनबहादुर बस्नेत

सधैँ फिचर फिल्मका दर्शकले भरिने काठमाडौँका केही क्यूएफएक्स हलमा ३० कात्तिकदेखि ३ मंसिरसम्म सर्ट फिल्मका दर्शक देखिए । यस्तो अवसर जुराइदिएको थियो, एकादेशमा नामक अन्तर्राष्ट्रिय फिल्म फेस्टिबलले । पाँच वर्षदेखि नेपालमा आयोजना हुँदै आएको यस्तो फेस्टिबलमा यसपालि ४३ देशका ९९ वटा फिल्म प्रदर्शनीमा राखिएका छन् । सर्ट फिल्मका विषयमा फेस्टिबलका निर्देशक सोहम ढकालसँगको कुराकानी : 

समयका आधारमा मात्रै सर्ट फिल्म अरूभन्दा फरक हो कि यसभित्र खास भिन्न चीज हुन्छ ? 
मुख्यत: समयकै कारणले फरक हो, अन्य फिल्मभन्दा । फिल्म क्षेत्रमा सबैभन्दा कान्छो विधा भन्दा हुन्छ यसलाई । 

त्यसो भए त फिचर फिल्म नहेरी दर्शकले किन सर्ट फिल्म हेर्ने ? 
छोटो समयमा धेरै कुरा देखाउनुपर्ने हुँदा यसमा विशेष केही न केही त हुन्छ । खालि यही हुन्छ भनेर ठोकुवा गर्न सकिँदैन भनेको हो, मैले । छोटो समयमा ‘म्यासेज’ वा ‘मनोरञ्जन’ दिनुपर्ने भएकाले यसमा व्यक्तिको कलात्मकता र मिहिनेत बढी हुन्छ । चाहे त्यो कलाकारको होस् वा निर्देशकको । 

सर्ट फिल्मको आवश्यकताचाहिँ किन ? 
पहिलो त तपाईंसँग कला, सिर्जना छ तर ठूलो बजेट छैन भने सर्ट फिल्ममार्फत दर्शकसम्म पुग्न सक्नुहुन्छ । दोस्रो, सोझै फिचर फिल्म बनाउँदा तपाईंको लगानी डुब्ने जोखिम पनि त हुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा आफूलाई सर्ट फिल्ममार्फत परीक्षित तुल्याएर अगाडि बढ्न सकिन्छ । फिचर फिल्म बनाउनका लागि सिक्न पनि यो आवश्यक छ ।

यो फेस्टिबल गर्नुको लक्ष्यचाहिँ के हो ? 
नेपाली सर्ट फिल्म मेकरहरूलाई ‘प्लेटफर्म’ प्रदान गर्नु । हामीले फेस्टिबलमा संसारभरका फिल्ममेकरलाई बोलाएका हुन्छौँ । उनीहरूसँगको अन्तक्र्रियाले हामीले केही सिक्न सक्छौँ जस्तो लाग्छ । 

हामीले सिक्नुपर्ने कुराचाहिँ के–के रहेछन् ? 
यो विधा संसारमै नयाँ–नयाँ हो । छोटो अवधिमा कसरी बुलन्द सन्देश प्रवाह गर्ने भन्ने हामीले सिक्न सक्छौँ । 

अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा तुलना गर्दा नेपाली सर्ट फिल्महरूको स्थान कहाँ रहेछ ? 
हामी सुरुआती चरणमै छौँ । सिक्दैछौँ भनौँ न † कथा भन्ने–बुन्नेमा हामी अगाडि नै छौँ तर प्रविधिमा अलि सुधार गर्नुपर्ने देखिन्छ । 

सर्ट फिल्मको चुनौतीचाहिँ के हो ? 
फिल्म बनाएर कहाँ, कसलाई देखाउने भन्ने नै अहिलेसम्मको ठूलो चुनौती हो । ठूलो पर्दामा यस्ता फिल्मले स्थान पाउँदैनन् । सर्ट फिल्मका लागि नाटकको जस्तो छुट्टै हल पनि छैन । दर्शक को हुन् भन्ने चिन्नै गाह्रो छ । त्यसैले हामीलाई दर्शकसम्म पुग्न नै कठिन छ । 

तर, अडियन्ससम्म पुग्न त अहिले युट्युब छँदैछ नि होइन ? 
हो, त्यसमा पनि हामी अपलोड गर्न सक्छौँ । तर, त्यहाँ त अडियन्ससँग अन्तक्र्रिया हुँदैन । फिल्म भन्नासाथ पर्दामा हेरिन्छ, देखाइन्छ । त्यो अभाव छ हामीलाई । 

त्यसो भए अहिले तपाईंहरू कसरी दर्शकसम्म पुगिरहनुभएको छ ?
विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय फोरमहरूमा यस्तै फेस्टिबलको आयोजना हुन्छ । त्यहाँ भाग लिन्छौँ । त्यसबाहेक युट्युबमार्फत दर्शक खोजिरहेका छौँ । 

कस्ता विषयवस्तु टिपिन्छ, सर्ट फिल्मका लागि ? 
यस्तै भन्ने छैन । गाउँ–सहरकै कथा त हो नि ! समाजकै घटना, प्रवृत्तिलाई उन्ने त हो नि हामीले । यो त निर्माता, निर्देशकको दृष्टिमा भर पर्छ । 
 

 

पुरा पढ्नुहोस्

‘अब सात करोड पर्ने मूर्ति’

मनबहादुर बस्नेत
यति गज्जबको मण्डला बनाउनुभयो तर बनाउनेको भन्दा पहिरिनेको बढी चर्चा भयो नि ?
पुरा पढ्नुहोस्

उपत्यकाको ट्राफिक व्यवस्थापनमा सबैभन्दा जटिल पक्ष के रहेछ ?

मनबहादुर बस्नेत
सडकको दुरावस्था छ । यस्तो अवस्थामा ट्राफिकले मात्रै केही गर्न सक्दैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

मनोरञ्जन

खेलकुद

सकसमा अर्जेन्टिना

ज्ञानेन्द्र आचार्य

अघिल्लो वर्ष अर्जेन्टिनी फुटबल केही महत्त्वपूर्ण घटनाका कारण चर्चामा रह्यो । कोपा अमेरिका सेन्टेनारियोको फाइनलमा अर्जेन्टिना फेरि चिलीबाटै पराजित भएको थियो । लगत्तै लियोनल मेसीले अन्तर्राष्ट्रिय खेलबाट संन्यास लिने घोषणा गरे । लगातार तीन मुख्य प्रतियोगिताको फाइनलमा पुगेर पनि कुनै उपाधि जित्न नसक्दा मेसी निराश भएका थिए । यसै कारण उनले आवेशमा आएर उनका लागि अर्जेन्टिनाको राष्ट्रिय फुटबल टिमको ‘करिअर’ त्यहीँ समाप्त भएको बताएका थिए । अर्कोतर्फ अर्जेन्टिनाको फुटबल संघ आर्थिक संकटबाट गुज्रिरहेको थियो । 

अर्जेन्टिनी फुटबल संघको आर्थिक संकटभन्दा मेसीको संन्यासले अन्तर्राष्ट्रिय मिडियामा ठूलै तहल्का मच्चायो । सबैले मेसीबिनाको अर्जेन्टिना कस्तो होला भनेर अड्कल काट्दै थिए । पछि मेसीले संन्यास त फिर्ता लिए तर त्यसले अर्जेन्टिनी फुटबल टिमको नियति बदल्न सकेन । त्यसबेला मेसीबिना अर्जेन्टिना जस्तो हुने अनुमान लगाइएको थियो, अहिले उनी हुँदा पनि त्यस्तै छ, निकै फितलो । आर्थिक संकटबाट त्यहाँको घरेलु फुटबल र फुटबल संघ दुवै उम्किने तरखरमा छन् । तर, राष्ट्रिय फुटबल टिम भने झन् कमजोर भएको छ । आगामी विश्वकपको छनोटका लागि दक्षिण अमेरिकी क्षेत्रमा अर्जेन्टिना पाँचौँ स्थानमा छ । उसको विश्वकपमा छनोट नहुने सम्भावना पनि उत्तिकै छ । 

हुन त अर्जेन्टिना १९७० मा पनि विश्वकपमा छनोट हुन असफल भएको थियो । तर, त्यसपछि दुईपटक विश्वकप जितेको अर्जेन्टिनाको यो अन्तर्राष्ट्रिय स्पर्धामा छुट्टै शान छ । त्यसकारण यसपटक विश्वकपमा छनोट हुन नसक्नु उसका लागि ठूलै संकट हुन सक्छ । त्यसमाथि अहिले अर्जेन्टिनासँग यस्ता खेलाडी छन्, जसले व्यावसायिक क्लबबाट खेल्दा थुप्रै उपाधि जितेका छन् । जसको उदाहरण उनीहरूका कप्तान मेसी आफैँ हुन् ।


जोर्ज साम्पावली


बार्सिलोनाबाट खेल्दा मेसीले लगभग सबै उपाधि जितेका छन् । तर, अर्जेन्टिनाका लागि उनी त्यही स्तरमा प्रभावकारी देखिएका छैनन् । वास्तवमा अर्जेन्टिनाका लागि खेल्दा अरू खेलाडीले मेसीलाई राम्रोसँग सघाउन नसकेका हुन् । जुन अर्जेन्टिनाले खेलेका पछिल्ला छनोट खेलबाट पनि थाहा हुन्छ । विपक्षी टिमको ‘डिफेन्सिभ’ क्षेत्र वरिपरि आफ्नै टिमका खेलाडी भए, मेसीले आफ्नो अद्भुत क्षमता देखाउन सक्छन् । यो बार्सिलोनाका हरेक प्रशिक्षकले बारम्बार भन्दै आएको कुरा हो । उनी कस्ता खेलाडी हुन् र उनको क्षमता अहिले सबैलाई थाहा छ । त्यसैले उनलाई रोक्न सबै विपक्षी टिमको एउटै रणनीति हुने गर्छ । उनलाई तीन–चार जनाले निगरानीमा राख्ने र उनको खुट्टामा बल पर्नासाथ सबैले उनलाई नै घेर्ने । यसै गरेर विपक्षीले उनको खुट्टाबाट बल खोस्छन् वा उनलाई कुनै निर्णायक पास निकाल्नबाट रोक्छन् । तर, वरिपरि आफ्नै साथी भए, उनी तिनीहरूसँग छोटो पास खेल्दै विपक्षीको पासोबाट फुत्किन सक्छन् । यसै सिजन बार्सिलोना आएका नयाँ प्रशिक्षकले पनि यही रणनीति अपनाएका छन्, जसमा बार्सिलोना सफल पनि देखिएको छ । 

लियोनल मेसी

अर्जेन्टिनामा यस्तो बिरलै देख्न पाइन्छ । विश्वकप छनोट अन्तर्गतका पछिल्ला खेलहरूमा मेसीलाई अर्जेन्टिनाका मिडफिल्डरभन्दा डिफेन्डरले बढी पास दिएको देखियो । यसबाट अर्जेन्टिनाको मिडफिल्डले धेरै मौका सिर्जना गर्न नसकेको भन्ने बुझिन्छ । 

रणनीतिक हिसाबमा फुटबल निकै अगाडि बढेको छ । उहिलेका पेले वा म्याराडोनाले जस्तै गरी एकल प्रयासमा खेल जित्न निकै गाह्रो छ । किनभने, विपक्षी टिमले हरेक खेलाडीको खेल्ने शैली अनि उनीहरूको बलियो र कमजोर पक्ष राम्रोसँग केलाएका हुन्छन् । र, खेलमा विपक्षीको कमजोर पक्षलाई उजागर गर्नु जोकोहीको पनि प्राथमिकतामा पर्छ । अर्जेन्टिना मेसीको मात्रै भर पर्दा यसैको सिकार बनेको हो । क्षमताका आधारमा त्यस टिममा अहिले कुशल र दक्ष खेलाडी नभएका होइनन् । सर्जयो अग्वेरो, हिग्वाइन, पाउलो डीबाला, डी मारिया, एभर बनेगा आदि सबै क्लब स्तरका उत्कृष्ट खेलाडी हुन् । राष्ट्रिय टिमबाट खेल्दा उनीहरू जम्न नसकेका मात्रै हुन् । 

एक वर्षअघि अर्जेन्टिनाको छिमेकी ब्राजिल पनि यस्तै समस्याबाट गुज्रिएको थियो । नेयमारमा बढी केन्द्रित हुँदा उनी नभएको खेलमा कुनै रौनक नभएजस्तो लाग्थ्यो । त्यसबेला विश्वकपको छनोटमा ब्राजिलले सुरुका ६ खेलमा नौ अंक मात्रै जोडेको थियो । र, कोपा अमेरिकामा पनि २९ वर्षमा पहिलोपटक समूह चरणबाट बाहिरिएको थियो । त्यसपछि ब्राजिलमा टिटे प्रशिक्षक भएर आए । उनले ब्राजिलको मौलिक शैलीमै ध्यान दिए । उनी नेयमारमा मात्रै केन्द्रित भएनन् । यो परिवर्तनपछि लगातार नौवटा छनोट खेल जितेर ब्राजिल आगामी विश्वकपमा सबैभन्दा पहिले छनोट हुने टिम बन्यो । ब्राजिलको खेल अहिले निकै धारिलो छ । चाहे नेयमार खेलून् वा न खेलून्, टिमले एकनासको खेलिरहेको छ । छिमेकी अर्जेन्टिनाका लागि ब्राजिलको टिममा आएको सुधार राम्रै पाठ हुन सक्छ । 

गत वर्ष आयोजना भएको कोपा अमेरिका सेन्टेनारियोको फाइनलमा पराजित भएपछि अर्जेन्टिनामा दुईपटक प्रशिक्षक फेरिए । कोपा अमेरिकालगत्तै एडुराडो बाउजा प्रशिक्षक भएर आए । मेसीको संन्यास फिर्ता गराउन उनी सफल भए पनि टिमको प्रदर्शन उकास्न सकेनन् । उनी प्रशिक्षक रहँदा अर्जेन्टिनाले आठ खेलमा मात्रै तीन जित निकाल्यो । उनकै पालामा हो, मिडफिल्ड झनै कमजोर भएको । बाउजाले सम्हालेको अर्जेन्टिनामा डी मारियाले आफ्नो भूमिका निभाउन सकेनन् । व्यावसायिक क्लबबाट खेल्दा अब्बल दर्जाको प्रदर्शन गर्ने डी मारिया अर्जेन्टिनाका लागि भने निकै फिक्का देखिने गरेका छन् । हालै बाउजापछि जोर्ज साम्पावली प्रशिक्षक भएका छन् । 

मेसी र अर्जेन्टिनाको प्रशिक्षक बन्नु साम्पावलीको सपना थियो । त्यसैले स्पेनमा सेभियाको प्रशिक्षक रहँदा नै आएको यो प्रस्ताव नि:संकोच स्वीकारे उनले । साम्पावली अर्जेन्टिनाको प्रशिक्षकका लागि सबैभन्दा उत्तम उम्मेदवार हुन् । यो कुरा उनले सम्हालेको टिमले निकालेको नजिताले नै देखाउँछ । दक्षिण अमेरिकाकै अर्को देश चिलीलाई एउटा सशक्त फुटबल टिमका रूपमा स्थापित गर्ने प्रशिक्षक साम्पावली नै थिए । २०१५ को कोपा अमेरिकामा उनले नै प्रशिक्षण दिएको चिलीले साम्पावलीकै देश अर्जेन्टिनालाई फाइनलमा हराएको थियो ।

अर्जेन्टिनाको प्रशिक्षक हुनासाथ उनले टिममा केही फेरबदल गरे । सधैँ आक्रमणको जिम्मा पाउने हिग्वाइन र अग्वेरोको ठाउँमा उनले मेसीलाई सघाउन युवा तर निकै प्रतिभाशाली खेलाडीहरू डीबाला र माउरो इकार्डीलाई ल्याए । गोल गर्नुका साथै मौका सिर्जना गर्न विपक्षीको क्षेत्रमा निर्णायक पास खेल्ने क्षमता भएका कारण उनीहरूले अहिले सुरुआती ११ मै मौका पाइरहेका छन् । साम्पावली आएपछि खेलमा सुधारका केही संकेत देखिए पनि भनेजस्तो परिणाम आएको छैन । अर्जेन्टिनाले पछिल्ला दुई छनोट खेलमा दुवैमा बराबरी गर्‍यो । यी खेलमा अर्जेन्टिनाले एक मात्रै गोल गर्न सक्यो । त्यो पनि भेनेजुयलाविरुद्ध पाएको आत्मघाती गोल थियो । अहिले साम्पावलीको ध्यान पनि मिडफिल्ड सुधार्नमै छ । उनको सबैभन्दा ठूलो चुनौती मिडफिल्डलाई सशक्त बनाउँदै डी मारियालाई लयमा फर्काउनु वा उनको विकल्प खोज्नु हो । 

हाल अर्जेन्टिना विश्वकप छनोटको पाँचौँ स्थानमा छ । खराब प्रदर्शनका बाबजुद उसलाई अहिले भाग्यले भने साथ दिएको छ । अन्य खेलमा पनि अर्जेन्टिनालाई अनुकूल हुने परिणाम आएका छन् । दक्षिण अमेरिकाबाट चार टिम विश्वकपमा सीधै छनोट हुन्छन् । पाँचौँ हुनेले प्ले अफ खेल्नुपर्छ । हाल पाँचौँ स्थानमा रहेको अर्जेन्टिना दोस्रो स्थानमा भएको उरुग्वेभन्दा मात्रै तीन अंकले पछि छ । 

अहिलेका खेलाडी व्यावसायिक खेलमा जतिसुकै सफल भए पनि यसपटक विश्वकप पुग्न सकेन भने अर्जेन्टिनी फुटबलको ठूलो दुर्भाग्य हुनेछ । र, मेसीको खेल–जीवनमा पनि एउटा अमिट दाग लाग्नेछ । 

पुरा पढ्नुहोस्

नेयमारको बाछिटा

ज्ञानेन्द्र आचार्य
उच्च रकमको ट्रान्सफर कारोबारमा राजनीतिक रंग
पुरा पढ्नुहोस्

अब्बल जिदान

ज्ञानेन्द्र आचार्य
प्रशिक्षकका रूपमा पनि जिनेदिन जिदान सार्वकालिक महान्
पुरा पढ्नुहोस्

टिम डीपीएल

विनोद पाण्डे
पर्दापछाडिका नायकहरू, जसले नेपालकै सर्वाधिक पुरस्कार राशिको प्रतियोगिता सफल बनाए
पुरा पढ्नुहोस्

साहित्य

लुकुवा लेखन

राजकुमार बानियाँ

हिजोआज न्युजरुममा भेटिँदैनन्, कुसुम भट्टराई, ४६ । मोबाइल स्वीच्ड अफ छ भने पनि घरमै भेटिन्छन् । सञ्चारगृहमा नभए पनि उनको घरेलु उद्योग भने लेखनै हो । नियमित आय पनि राम्रै छ । उनले साबिक परिचय बदलेका छन्, ‘घोस्ट राइटर’का रूपमा । तीन वर्षमा १७ वटा पुस्तक लेखेछन् उनले । “मलाई अब बाइलाइन जरुरी छैन । साउनयता लेखेरै पाँच लाख रुपियाँ कमाएँ,” उनी हौसिएका छन्, “२७ वर्ष मिडियामा काम गरेपछि बल्ल मैले सुहाउँदो काम भेटेँ ।”

कुुसुम त पूर्णकालीन घोषित घोस्ट राइटर भइगए । अघोषित घोस्ट राइटर पनि दर्जनौँ छन् । लेखन–सम्पादनका अनुभवी र भाषाशैलीमा पकड भएका थुप्रै लेखक–पत्रकारले यसलाई ‘साइड जब’ बनाएका छन् । दिवंगत सन्त नेता रामहरि जोशीको आत्मकथा अँध्यारोबाट उज्यालोतिर दुई महिनामै तयार गरेर नयाँ दुनियाँमा छिरेका रहेछन् कुसुम । “साइकल जसले पनि चलाउन सक्छ, जहाज जो कसैले चलाउन सक्दैन,” उनी परिचय दिन्छन्, “लेखक–पत्रकार जो पनि हुन सक्छ, घोस्ट राइटर जो पनि हुन सक्दैन ।”

पछिल्लो समय निकै चलनचल्तीमा छ, घोस्ट राइटिङ । यसलाई कसैले लुप्त लेखन भन्छन् त कसैले छाया लेखन । कोही कोही ‘भाडाका लेखक’ या ‘प्रेत लेखक’ भनेर छिर्के पनि हान्छन् । यत्ति हो, यसमा लेखक अदृश्य हुन्छ । आफ्नो परिचय नखोल्ने सर्तनामामा बाँधिएको हुन्छ । कुनै पनि व्यक्तिले आफ्ना कुरा लेखिदिन नियुक्त घोस्ट राइटर या लुप्तकले पारिश्रमिकबाहेक अन्य ‘क्रेडिट’ पाउँदैन । पुस्तकबापतको गाली वा आलोचनाको भागी पनि हुनु पर्दैन ।

त्यसो त घोस्ट राइटरको अर्जुनदृष्टि पैसा कमाउने नै हुन्छ । पुस्तक लेखनका लागि सुरुमा न्यूनतम रकम लिने, बढीमा ६ महिनाको समय दिने अनि पाण्डुलिपि तयार गरेर पूर्ण भुक्तानी लिने या रोयल्टी नै बुझ्नेसम्मका घोस्ट राइटर भेटिन्छन् । लेखक–पत्रकारहरू यसमा किन आकर्षित छन् भने विभिन्न ठाउँ चहार्ने, पुस्तकहरू पढ्ने या विभिन्न स्रोत खोज्ने लेठो गर्नु नपर्ने र सीधै पात्रसँग डिल गरे पुग्छ ।

बिस्तारै लुकेर होइन, खुलेर लेख्ने चलन आइसक्यो । त्यसैले सहलेखक या सम्पादकका रूपमा आउन थालेका छन् कतिपय घोस्ट राइटर । रोचक त के भने बजारमा सबैभन्दा बढी चर्चित या बेस्ट सेलर घोस्ट राइटिङ गरिएकै पुस्तक छन् । यसमा चिना हराएको मान्छे, विनोद चौधरी, रुक्मांगद कटवाल या फूलको आँखामा पर्छन् । हरिवंश आचार्यको पुस्तक अमर न्यौपाने, विनोद चौधरीको सुदीप श्रेष्ठ, कटवालको किरण भण्डारी र आनी छोइङ डोल्माको गिरीश गिरीले घोस्ट राइटिङ गरेका थिए । एउटा पुस्तकमा एक लाखदेखि पाँच लाख रुपियाँसम्म कमाउने गरेको घोस्ट राइटरहरू सुनाउँछन् । कतिपय त शब्दको हिसाबले पैसा असुल्छन् । 

पूर्वीय साहित्यमा पाँच हजार वर्ष पहिले यसको सफल उपयोग भएको रहेछ । प्राचीन महाकाव्य महाभारत वेदव्यासले लेखेका होइनन् । बरू व्यासको अद्भुत स्मरणशक्तिलाई आशुलेखक गणेशले साकार तुल्याइदिए । सोझै भन्ने हो भने त्यही ‘व्यास राइटिङ’ नै अहिले ‘घोस्ट राइटिङ’का रूपमा चिनिएको छ । चल्तीको भाषाका ‘घोस्ट राइटर’ तिनै गणेश हुन् । 

पश्चिमा जगत्मा डेढ सय वर्षको इतिहास बनाइसकेको घोस्ट राइटिङ नेपालमा व्यावसायिक रूपमा बामे सर्दैछ । कतिसम्म भने ‘तपाईं कथा भन्नूस्, हामी लेखिदिन्छौँ’ नारासहित घोस्ट राइटिङ नेपाल नामक कम्पनी नै खुल्यो, ०६७ मा । यसमा ३० जनाजति लेखक–पत्रकार आंशिक या पूर्णकालीन रूपमा आबद्ध भएका छन् । संस्थाले १ सय ५० भन्दा बढी व्यक्तिको आत्मकथा, संस्मरण, जीवनी लेखाइसकेको कम्पनीका प्रबन्ध निर्देशक कमल ढकालको भनाइ छ । 

“घोस्ट राइटिङ संगीतकारले वाद्यवादन बजाएजस्तै, गायकले गीत गाएजस्तै एउटा पेसा हो,” कमलको दाबी छ, “कतिपयको मनमा भावना हुन्छ, लेख्ने फुर्सद हँुदैन । जिन्दगी विशिष्टताले भरिएको हुन्छ तर लेख्न आउँदैन । घोस्ट राइटिङको संस्कृति हुने हो भने लेख्न नजान्नेका कथा पनि बाहिर आउँछन् । लेखन कलाको पनि विकास हुन्छ ।”

पैसा दिएर वा लिएर लेखक बन्ने वा बनाउने पेसा भनेर बदनाम पनि नगरिएको होइन यसलाई । माक्र्सवादी समालोचक ऋषिराज बराल उपभोक्तावादी प्रचार आतंकले कुरूपलाई सुन्दर र हीनलाई उदात्त बनाएको जिकिर गर्छन् । “उपभोक्तावादको दलदल र फेसबुके राजनीतिको मायाजालले गम्भीर लेखन ओझेलमा परेको छ र केही खास पत्रिकाका टिप्पणी र चियापसलका उडन्ते गफहरू कृति र लेखकको स्तरीयता मापक बनेका छन्,” उनी भन्छन्, “सर्जक र सिर्जना दुवै हराएका छन् र घोस्ट राइटिङ नामको भाडाको लेखन मौलाउन थालेको छ ।”

कर्ण शाक्यको किताबमा घोस्ट राइटिङ गर्दागर्दै कम्पनी खोल्न पुगेका कमललाई भयंकर गल्ती पो भयो कि भन्ने नलागेको होइन । “कतिपय पब्लिकेसन स्वीट सुट लगाएर आएका छन् तर घोस्ट राइटिङबाटै चले पनि वाहवाही कमाएका छन्,” कमल थप्छन्, “हामीले घोस्ट राइटिङकै नाममा अन्डरवेयर लगाएर आउने साहस गर्‍यौँ र बदनामी पाएका छौँ ।” उनको कम्पनीले भुवन केसी, करिश्मा मानन्धर, भूमिका श्रेष्ठ आदिको आत्मकथा बजारमा ल्याउन लागेको छ । 

यही बदनामीका कारण लेख्ने र लेखाउने  दुबै यसलाई अति गोप्य राख्न चाहन्छन् । रहस्य खुल्दा बचाउ गर्छन्, ‘हात काम्ने भएर मात्र हो, नत्र आफैँ लेख्थेँ ।’ घोस्ट राइटिङको व्यावसायिक सुरुआत भर्खरै भएकाले यसमा कतिसम्म वैधानिक, कतिसम्म अवैधानिक भन्ने कुनै सीमारेखा छैन । 
राम्रा लेखक ओझेलमा पर्ने वा सिर्जनात्मक क्षमता मर्ने मत पनि छ कतिपयको । राजा, महाराजा, नेता, अवकाशप्राप्त कर्मचारी, उद्योगपति, व्यापारीको पहुँचमा रहेको घोस्ट राइटिङ पछिल्लो समय ‘कमनम्यान’का लागि पनि उपलब्ध छ । 

दमनराज तुलाधरको चर्चित आत्मकथा दमनराज तुलाधरसमेत घोस्ट राइटिङ नै हो । संग्रह प्रकाशन ललितपुरले ०३९ मा छापेको यो पुस्तकको भूमिकामै दमनराजले भनेको, वासुदेव शर्मा लुइँटेलले सुनेको र दाताराम शर्माले ४० दिन लगाएर लेखेको उल्लेख छ । प्रख्यात अंग्रेजीबाज दमनराजले नेपालीमा आफ्नो कलम नसरेकाले लेखाउनुपरेको बताएका छन् । 

त्यतिबेला वासुदेवले निजी प्रकाशनमार्फत थुप्रै व्यक्तिका जीवनकथा टेप गराएका थिए । तीमध्ये हबल्दार देवीप्रसाद, हरिहर शास्त्री, शंकर कोइराला, शंकर लामिछाने, साम्बभक्त शर्मा सुवेदी, धरणीधर कोइराला, केदारमणि आचार्य दीक्षित, नरपति शर्मा पोख्रेल, भरतराज पन्त, छविलाल पोख्रेल, अलि मियाँ, मुक्तिनाथ तिमिसिनाका जीवनकथा छापिए पनि । ती पुस्तिका कुनै लेखकबाटै त कुनै घोस्ट राइटरबाट सम्पन्न गराएको देखिन्छ । 

घोस्ट राइटिङ आत्मकथामा मात्रै सीमित छैन, कथा, उपन्यास तथा कवितासमेत अरूकै नाममा लेखिदिने अभ्यास औपचारिक या अनौपचारिक ढंगबाट भइरहेकै छ । “जीवनी, आत्मवृत्तान्त र उपन्यास लेखिदिएको छु,” कुसुमको अनुभव छ, “कतिले कविताको सम्पादन गरिदे भन्छन् । माथिदेखि तलसम्म केही नभेटेपछि के सम्पादन गर्ने ? नयाँ नै लेखिदिन्छु ।”

सबै पुस्तकमा आत्मबखान मात्रै हुन्न, कन्फेसन्स पनि हुन्छ । भविष्यमा समाजको सम्पत्ति बन्ने ती पुस्तकमा कथा, घटना र विचार मात्र नभएर नयाँ पिँढीका लागि सन्देश पनि हुन सक्छन् । संसारमा प्राय: घोस्ट राइटर नाम चलेकै लेखक हुन्छन् । पुस्तकमा स्तरीय भाषा, रोचक शैली र पठनीय गुण सिकारु लेखकबाट सम्भव छैन । प्रकाशन व्यवसायलाई अगाडि बढाउनका लागि चाहे लेखन वा मार्केटिङमा उदार हुनुपर्ने धारणा राख्छन् प्रकाशक नेपालय पब्लिकेसनका किरणकृष्ण श्रेष्ठ । 

पुस्तक सहकार्यका लागि घोस्ट राइटिङभन्दा सुकिलो नाम पनि छ, ‘कोल्याबोरेटिभ राइटिङ’ (साझेदारी लेखन) । स्वतन्त्र लेखनको आफ्नै महत्त्व छ, साझेदारीको आफ्नै । “जोसँग लेखन कला छ, ऊसँग कथा नहुन सक्छ । जोसँग कथा छ, उसलाई लेख्न नआउन सक्छ, यी दुवैको सहकार्य भयो भने पाठकले नयाँ किताब पढ्न पाउँछन्,” नेपालयका किरणकृष्ण भन्छन्, “विनोद चौधरीको आत्मकथा आफँैले लेखेका होइनन् । रुक्मांगद कटवालको किताब आफैँले लेखेको भए कस्तो हुन्थ्यो ? सम्पादन नगरेको भए कति पठनीय हुन्थ्यो ?” 

पुरा पढ्नुहोस्

[अनुभूति] कमरेडको हात

आस्था केसी
पृथ्वीले मसँग दुव्र्यवहार गरेर गल्ती गरेका थिए । आलोचना र आत्मालोचनाबाट हामी क्लियर हुन चाहन्थ्यौँ ।
पुरा पढ्नुहोस्

चीन बुझाउने पुस्तक

जनकराज सापकोटा
चेतनाथ आचार्यद्वारा लिखित चीन चियाउँदा पुस्तक यस्तो आँखीझ्याल हो जसबाट चियाउँदा विशाल चीनको चरित्रलाई बुझ्न सकिन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

पढ्न लायक कथा

यशोदा तिम्सिना
पाठकले महिला लेखकलाई महिलाका नै विषय भए पनि रोनाधोना, गनगन, पारिवारिक असन्तुष्टि, प्रेम, विछोडभन्दा पृथक् विषयवस्तु दिन्छन् भन्ने विश्वास गर्दैनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

[अनुभूति] नुनको पहाड

रोशन शेरचन
नुनलाई साझा सम्पत्तिजस्तो खुला स्थानमै भण्डारण गरिनु सामाजिक न्यायको हिसाबले राम्रो लाग्यो ।
पुरा पढ्नुहोस्

ब्लग

नोटबुक

रामबहादुर रावल

न्यायाधीशका अनौपचारिक कोटि
दसैँ, तिहार, छठलगायतको लामो सरकारी बिदा, अदालतभन्दा अन्य विषयका ‘असाइन्मेन्ट’मा खटाइ आदि कारणले न्याय क्षेत्रतिरको अन्तक्र्रिया केही पातलो भएको थियो । दैनिक अद्यावधिक हुनुपर्ने विषयबाहेक त्यति गहिरिएर ध्यान दिइएको थिएन ।

चुनावको मुखैमा ठूलो संख्यामा न्यायाधीश सरुवा, सरुवामा ‘ पावर’ (शक्ति) र ‘आवर’ (निकटता)को प्रभाव, अदालतबाट चूडामणि शर्मा, गोपालबहादुर खड्का, एनसेल, पूर्वाधारविहीन मेडिकल कलेजलगायतको पक्षमा आएका विवादास्पद आदेश, न्यायिक नेतृत्वमा गोपाल पराजुलीको आगमनसागै न्यायपालिकाभित्र फेरिएको शक्ति संरचना अनि नयाा गुटहरुको दबदबा चासोका विषय थिए । यही मेसोमा उच्च र सर्वोच्च अदालतका केही न्यायाधीश एवं कर्मचारीहरुसाग भेट्ने निधो गरियो । त्यस क्रममा अहिले न्यायाधीशहरुमा देखिएको विभाजन गज्जबको पाइयो ।

न्यायाधीशहरुको गुटबन्दी त हाम्रो न्यायालयको पुरानै रोग हो । तर, अहिले अदालतमा न्यायाधीशबीचमै जन्मसिद्ध, वंशज र अंगीकृत गरी अनौपचारिक कोटीकरण रहेछ । उनीहरु आ–आफैँ को–कुन कोटिको भनेर चर्चा गर्दा रहेछन् । दैनिक पेसी सूची हेरेर कस्तो मुद्दा कसको इजलासमा परेको छ र कसले कस्तो आदेश गरेको छ भन्ने आधारमा पनि न्यायाधीश कुन कोटिको रहेछ भनेर अनुमान गरिँदो रहेछ । खासमा के रहेछ त वंशज, जन्मसिद्ध र अंगीकृतको अवधारणा ?

वंशज न्यायाधीश : वंशज न्यायाधीशका नातागोता, आफन्तभित्रका कोही न कोही न्यायालयका उच्च ओहोदामा हुन्छन् । न्यायाधीश नै नभए पनि न्यायपरिषद्लाई प्रभावमा पारेर आफन्तलाई अदालतमा घुसाउने सामथ्र्य राख्छन् । बाबु सर्वोच्च अदालतको न्यायाधीश भइसकेपछि त तिनका छोराछोरीलाई न्यायाधीश बनाउनु हककै रुपमा लिइन्छ । तिनको योग्यता भनेकै न्यायाधीशको कोखमा जन्म लिनु, हुर्कनु र न्यायाधीशको भान्सामा निरन्तर उपस्थित हुनु हो । अध्ययन, उपाधि, कार्यदक्षता दोस्रो प्राथमिकतामा रहन्छ । अदालतमा प्रवेश गरिसकेपछि पनि वंशज न्यायाधीशहरु सुविधा सम्पन्न ठाउामा बस्न पाउाछन् । गुट मिलिरहेसम्म न्यायिक नेतृत्वको धेरै निगरानी हुादैन । वर्षमा एकाध विदेश भ्रमणका अवसर पनि आइहाल्छन् ।

जन्मसिद्ध न्यायाधीश : जन्मसिद्ध न्यायाधीश अदालतका आफ्नै उत्पादन हुन् । कर्मचारी भएर अदालत प्रवेश गरिसकेपछि उनीहरु न्यायाधीशको भ्रुण बन्न पुग्छन् । हुर्कंदै गएपछि न्यायाधीशमा विकसित हुन्छन्, जसरी लार्भाबाट प्युपा हुँदै पुतली बन्छन् । तर, कर्मचारीहरु कहिले न्यायाधीश बन्ने भन्ने यकिन समयावधि भने हुादैन । कोही उपसचिवबाटै हुन्छन् त कोही सहसचिव, सचिवसम्म कुर्नुपर्छ । तर, जति कुर्‍यो, उति उपल्लो दर्जाको न्यायाधीश भइन्छ । कुनै प्रधानन्यायाधीशले कुनै कर्मचारीलाई शाखा अधिकृतजत्तिको योग्यता पनि नभएको भन्दै जिल्ला अदालतको न्यायाधीश बन्नबाट वञ्चित गरेका रहेछन् भने अर्को प्रधानन्यायाधीश आएर उच्च अदालतमा न्यायाधीश बनाएर पुरस्कृत गर्छन् । जन्मसिद्ध न्यायाधीशहरु न्यायिक नेतृत्वसाग तालमेल मिलाउन खप्पिस हुन्छन् ।

कानुनका दफा, उपदफाको उपयोग, व्याख्या, अपव्याख्या जे गर्नुपरे पनि मिलाएर गर्न सक्छन् । अदालतभित्रको चाकडी प्रथाका उम्दा वाहक पनि जन्मसिद्ध न्यायाधीश नै हुन् । यिनले अन्य कोटिका न्यायाधीशको योग्यतामाथि सधैँ शंका र प्रश्न गरिरहन्छन् । न्यायिक नेतृत्वले यस्ता न्यायाधीशलाई चाहेर पनि किनारीकृत गर्न सक्दैनन् । किनभने, नेतृत्वलाई खुसी पार्ने र नजिक रहने क्षमता यिनले कर्मचारी हुादै हासिल गरिसकेका हुन्छन् ।

अंगीकृत न्यायाधीश: न बाबुबाजे न्यायाधीश, न अदालती संरचनाभित्रको हुर्काइ । न कुनै नेता वा शक्तिकेन्द्रसागको नाता । बाहिर कुनै क्षेत्रमा विशिष्टता हासिल गरेका आधारमा न्यायालयले पनि तिनको दक्षता उपयोग गर्नुपर्ने भन्दै अंगीकार गरिएका न्यायाधीश यस कोटिमा पर्दा रहेछन् । जिम्मेवारी र भूमिका वितरणमा यिनीहरुमाथि कृपा गर्ने नेतृत्व हतपत प्राप्त नहुने रहेछ । किनभने, वंशज र जन्मसिद्ध घेरा तोडेर अंगीकृतले प्रवेश विरलै प्राप्त हुने संयोग हो ।

विगतमा प्रकाश वस्ती, भरतराज उप्रेती, भरतबहादुर कार्कीलगायत यस्तै अंगीकृत न्यायाधीश थिए, जो षड्यन्त्रपूर्ण ढंगले अदालतबाट निकालिए । अहिले पनि अदालतमा अंगीकृत न्यायाधीशहरु आफूहरु तरबारको धारमा रहेको अनुभव गर्दै छन् । आफूलाई अंगीकृत ठान्ने उच्च अदालतका एक न्यायाधीशका भनाइमा चाहिादा हाम्रै कााधमाथि बन्दुक पड्काउन खोजिन्छ, नचाहिादा कालापानीतिर धकेलिन्छ ।

कानुन भर्सेज नैतिकता
अदालतभित्रको काखा र पाखाको प्रसंग छाडौँ । मूल कुरा न्याय हो । डा गोविन्द केसी अदालतबाट न्याय होइन, अरु नै कुरा हुन थाल्यो भन्दै अनशन बस्ने कठोर निर्णयमा पुगेका छन् । वास्तवमा अदालतका काम–कारबाहीलाई लिएर अनशन बस्नु न स्वाभाविक हुन्छ, न त कानुनसंगत नै । तर, अदालतका आदेशले बृहत् सार्वजनिक हित गरेन भन्ने सन्देश धेरैतिर पुगेको छ । अदालतले गलत व्यापारीको पक्ष लियो भनेर डा केसीले खुला टिप्पणी गरेका छन् ।

त्रिवि शिक्षण अस्पताल, शिक्षा मन्त्रालय, सरकार, संसद् हुादै अब न्यायालयका विसंगति डा केसीका तारो बनेका छन् । आजसम्म उनी नैतिक बलकै आडमा जित्दै आएका छन् । कानुनभन्दा माथि न्याय, न्यायभन्दा माथि नैतिकता हुन्छ भनिन्छ । न्यायिक नेतृत्वको कानुनी शक्ति र डा केसीको नैतिकतामध्ये कसले जित्ला ? यो संघर्ष कहाा पुगेर टुंगिएला ? नेपाली समाजले कानुनको पक्ष लिन्छ कि नैतिकताको ? 

पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

गोकर्ण गौतम
सामाजिक सञ्जालमा हजारौँ साथी हुन्छन् । तर, पल–पल एक्लोपनको सिकार हुनुपर्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

चन्द्रशेखर अधिकारी
परराष्ट्रको पत्रु कर्मचारीतन्त्रले कहिले राम्रो ‘कोरियोग्राफ’सहितको तयारी गर्ने होला ?
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

रवि मानन्धर
...अनि साहूनीले हप्काउँदै भनिन्, ‘ आज चिकेन राम्रो छैन, बफ खाओ ।’
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

विमल खतिवडा
‘पैसा दिने भए मेरो फोटो क्यामेराबाट मेटाउनूस्, मेरो समाचार नलेख्नूस्’
पुरा पढ्नुहोस्

तस्विर/भिडियो

क्रिकेट क्रेज

प्रकाशचन्द्र तिमिल्सेना

नेपालमा क्रिकेटको सुरुआत सन् १९२० तिर राणा शासनकालमा भएको मानिन्छ । सन् १९४६ मा नेपालमा क्रिकेट खेलको विकासका लागि क्रिकेट एसोसिएसन अफ नेपालको स्थापना भएको थियो । तर, राणा शासनको अन्त्यपछि मात्र यो खेल सर्वसाधारणमाझ आइपुग्यो । 

पछिल्लो समय क्रिकेटले नेपालको नाम विश्वसामु चिनाएको छ । विभिन्न अप्ठ्याराबीच पनि यो खेल अहिले युवामाझ निकै लोकप्रिय छ । तर, उपयुक्त खेल मैदानको अभावमा यस खेलमा रमाउन चाहने युवापुस्ता समस्यामै छ । दार्चुलाको खलंगामा सैनिक इलाकाभित्र क्रिकेट खेलिरहेको यो तस्बिरले क्रिकेट खेलप्रति आजका युवाहरुको मोह र समस्या छर्लंग पार्छ । 

पुरा पढ्नुहोस्

किसान कर्म

रवि मानन्धर
​जनकपुर उपमहानगरपालिका–२३, बिन्धीका एक किसान भने भैँसी चढेर आफ्नो खेततर्फ लागिरहेका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

संकटमा जुट

भास्वर ओझा
झन्डै १७ हजार नेपालीलाई रोजगारी दिलाइरहेका जुटमिलहरु कच्चा पदार्थको अभावमा कुनै पनि समय बन्द हुने अवस्थामा छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

अनौठो दाइजो

मैत्या घर्ती मगर
जब विवाहित जोडीबाट जन्मिएका बच्चा ठूला हुन्छन्, तब मात्र शुभमुहूर्त हेरेर छोरी–ज्वाइँ र नाति–नातिनीलाई दाइजो दिएर बिदा गरिन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

बाघ गर्जन

शब्द/तस्बिर : सागर गिरी
बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जमा एक–आपसमा गर्जिरहेका यस्ता पाटे बाघको संख्या ६२ पुगेको अनुमान छ । निकुञ्जले आन्तरिक जानकारीका लागि सन् २०१५ मा गरेको अनुगमनमा ५६ वटा वयस्क पाटे बाघ रहेकामा सन् २०१६ मा त्यो संख्या बढेर ६२ पुगेको अनुमान गरेको थियो ।
पुरा पढ्नुहोस्