तमोरमा डुंगा सरर

गणेश साम्पाङ

पाँचथर– तमोर नदीमाथि कहिलेकाहीँ युवाहरू डुंगा खियाउँदै रमाइलो गर्दै देखेका मेदिनी लावतीलाई आफैँ र्‍याफ्टिङमा हुइँकिँदा साँच्चै आनन्द लाग्यो । पर्यटकीय पहिचान बनाइसकेका इलाम र ताप्लेजुङ पुग्ने पर्यटकलाई पाँचथरतिर तान्न र्‍याफ्टिङलगायतका साहसिक र रोमाञ्चक खेल सुरु गरिएपछि मेदिनीले पनि त्यसको अनुभव लिन पाए ।

पाँचथर र ताप्लेजुङलाई सीमा बनाएर बग्ने तमोर नदीमा मंसिर पहिलो साता र्‍याफ्टिङ सुरु भएको छ । पाँचथरको हिलिहाङ गाउँपालिका–२ पिनासीघाटबाट फिदिम–४ माझीटारसम्मको साढे १२ किलोमिटरको यात्रा पूरा गर्न साढे दुई घन्टा लाग्छ । प्याराग्लाइडिङको परीक्षण उडान सफल भई सञ्चालनको अन्तिम तयारी थालिएको तमोर भ्याली ट्राभल्स टुर्स एन्ड ट्रेकिङ प्रालिका दीपेन्द्र तुम्बापो बताउँछन् ।

सदरमुकाम फिदिममा प्याराग्लाइडिङको व्यावसायिक उडान २१ पुसदेखि सुरु हुने भ्याली भ्यू एडभेन्चर प्रालिको दाबी छ । हावाको चाप र अन्य हिसाबले पनि पाँचथर र फिदिम दुवै स्थानमा प्याराग्लाइडिङको सम्भावना राम्रो रहेको अनुभव फिदिमको आकाशमा उडेर परीक्षण उडान सफल गरेका पाइलट केशव अधिकारीको छ । जिल्लाका अन्य पर्यटकीय सम्भावना बोकेका बजारमा परीक्षण उडान गरिनेछ ।

नेपाल राष्ट्रिय एसोसिएसन र्‍याफ्टिङ एजेन्सीका पूर्वअध्यक्ष गोपाल खरेलका अनुसार तमोर नदीमा र्‍याफ्टिङ सञ्चालन गर्न सन् १९९७ मै सर्वे गरिए पनि सरकारले सन् २००२ मा मात्र अनुमति दिएको थियो । सरकारले नेपालका १६ नदीमा र्‍याफ्टिङ गर्न अनुमति दिइसकेको छ ।

नेपालमा केही वर्षदेखि पर्यटकको ध्यान तान्न र्‍याफ्टिङ, प्याराग्लाइडिङ, बन्जी र क्लाइम्बिङजस्ता साहसिक खेल सफल भइसकेका छन् । र्‍याफ्टिङका लागि विदेशी पर्यटकको पहिलो रोजाइमा भोटेकोसी नदी परेको छ भने नेपालीका लागि तमोर । रिभर गाइड राजन थापामगर भन्छन्, “यहाँको नदीको बहाव नेपालीका लागि उत्तम देखियो । विदेशीभन्दा आन्तरिक पर्यटक लक्षित बनाउन सकिन्छ ।”


तस्बिरहरु : गणेश साम्पाङ


पूर्वमै पहिलो पटक र्‍याफ्टिङ र प्याराग्लाइडिङ सञ्चालन भएपछि इलाम र ताप्लेजुङ आउने पर्यटकले अब पाँचथरलाई पनि गन्तव्य बनाउनेमा व्यवसायी विश्वस्त छन् । पाँचथर उद्योग वाणिज्य संघका महासचिव नवराज घिमिरे भन्छन्, “पोहोरदेखि मिनी मुस्ताङ उपमा पाएको साधुटार आउने पर्यटक अब प्याराग्लाइडिङ र र्‍याफ्टिङले तान्ने निश्चित छ ।”

पुरा पढ्नुहोस्

निर्मला पन्तहरु

सुरेश किरण
एउटै निर्मलाले सरकारको टाउको खाइरहेको छ । अहिले बजारभरि निर्मलै निर्मला मात्र देखिन्छन् । जो भेटे पनि त्यही भन्छ– म पनि निर्मला !
पुरा पढ्नुहोस्

१०२ वर्षमा स्काई डाइभिङ

नेपाल संवाददाता
इरेनी ओ शिया नामकी ती वृद्धाले सय वर्षको उमेरमा पहिलो पटक स्काई डाइभिङ गरेकी थिइन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

भिक्षु अवतार

मनोज पौडेल
डेढ वर्षयता लुम्बिनी आएका थाइल्यान्डको बैंकक नजिकको माइकसेमका फ्रा मोन्त्री सिङकाङले विहारभित्रको बगैँचा पनि सुन्दर बनाएका छन् । एकपटक त्यहाँ पुग्ने जोकोही उनको ‘गार्डेनिङ’ देखेर मोहक हुन्छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

विपत्तिलाई जितेको प्रेम !

गोकर्ण गौतम
कमजोरीमुक्त होइन तर प्रेमकथा र सामाजिक विषय रुचाउनेलाई केदारनाथ प्रिय लाग्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

कृष्णप्रसादका अन्तिम दिनहरू

कमल कोइराला
राणातन्त्रीय शासन हटाउन काठमाडौँमा बन्दी जीवन व्यतीत गरिरहेका कृष्णप्रसादको आर्यघाटमा नभई ललितपुर शंखमूलमा दाहसंस्कार भयो ।
पुरा पढ्नुहोस्

नयाँ संहिताको त्रास

रवीन्द्र मानन्धर
सरकारले केही महिनाअघि लागू गरेको नयाँ संहितामा पत्रकार, फोटो पत्रकार, व्यंग्यकार तथा कार्टुनिस्टलाई विशेष किसिमको अंकुश लगाइएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

धर्म र राजनीतिको खिचडी

सुरेन्द्र लाभ
कुनै पनि धर्मका नाममा नेपाल कुरुक्षेत्र बन्नु हुँदैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

समसामयिक

शोभराज सर्जरी

राजकुमार बानियाँ

हात्तीसारको कफी–टकमा २१ मंसिर बिहान पाठक/शुभचिन्तकको घेरामा थिए, डा रामेश कोइराला, ५० । धमाधम सही धस्काउँदै थिए नयाँ किताब, चार्ल्स शोभराज : इन्साइड द हार्ट अफ द बिकिनी किलरमा । दिल्लीमा रिलिज भएको तीन सातापछि काठमाडौँ एयरलिफ्ट गरिएको ‘बुक–साइन’ मा भुलिरहँदा कुराकानीका लागि निर्धारित समय दुई घन्टा घर्किसकेको थियो ।

मुटु सर्जन रामेशको खातामा चानचुन ६ हजार शल्यक्रिया दर्ता छन् अहिलेसम्म । गंगालाल अस्पतालमा ज्यादा शल्यक्रिया गर्ने शीर्षसूचीमा उनै छन् । यद्यपि उनलाई (कु) ख्याति दिने शल्यक्रिया भने चार्ल्स शोभराजकै भइदियो । नेपालभित्र या बाहिरका जिउँदा मान्छेमध्ये चर्को बदनामी उही ‘बिकिनी किलर’ कै छ ।

१२ जुन ०१७ मा रामेशले ट्वीट गरेका थिए, ‘यस्, ही ह्याज अ हार्ट एन्ड आई जस्ट फिक्स्ड भल्भ्स इन्साइड । रिकभरिङ नर्मल्ली । #चार्ल्स #शोभराज ।’ (हो, उनीसँग मुटु रहेछ र मैले त्यसभित्र भल्भ फिट गरेको छु र बिस्तारै ठीक हुँदैछन् ।)

 


 

गंगालालमा सानुमैया या हर्कबहादुरहरूको शल्यक्रिया गर्दा अक्सर घरमा सुनाउँदैनन् रामेश । शोभराजको शल्यक्रियाको खबर भने चिकित्सक पत्नी पुनम शर्मालाई पहिले नै सेयर गरे । तर टिचिङ अस्पतालकी गाइनोकोलोजिस्टले सुनेको नसुन्यै गरिन् । अलिक बेरपछि बल्ल मौनता तोडिन्, ‘डज ही इभन ह्याभ अ हार्ट ?’ (उसको पनि मुटु छ र ?)

हो, त्यही सवालको जवाफ थियो रामेशको ट्वीट । त्यत्तिकै सवाल गरेकी थिइनन् डा पुनमले । तिहाड जेलबाट शोभराज भाग्दा त्यहीँका जुनियर पुलिस अफिसर रहेछन् पुनमका पिता । शोभराजको जेल–ब्रेकपछि दुई महिना इन्क्वायरीमा परेछन् । तनावका ती दिन सम्झेर पुनमलाई दिक्क लागेको पनि हुन सक्छ ।

रामेशका पत्रकार मित्रहरू धेरै छन् । ‘ ब्रेकिङ न्युज’ कसलाई दिने ? उनलाई द्विविधा भयो । आफैँ बाजी मारे ट्वीटरमा । कसैको गाली खाए, कसैको ताली । भैपरी या संयोग मात्र थिएन शोभराजको शल्यक्रिया ।

किताबको पहिलो अध्याय ‘फोन डाँडा : अ टेलिफोन रिङस्’ ले के बताउँछ भने पोहोर मार्चताका उनी खप्तड घुम्न गएका थिए । फोन डाँडाको उकालो चढ्दा एक घन्टी गयो उनलाई । शोभराजकी ‘लयर इन ल’ शकुन्तला थापाको रहेछ । गंगालालमा शोभराजको शल्यक्रिया ‘क्यान्सिल’ भएछ । अपरेसनका लागि अनुनय–विनय थियो त्यसमा ।

खप्तडबाट फर्केपछि वकिलसहित अस्पताल गए शोभराज । बोलक्कड शोभराजले पनि बिन्ती बिसाए, ‘तिमीसँगै अपरेसन गर्छु, बरु कुर्छु ।’ केही चरणको कुराकानीपछि रामेश तयार भए । बिरामीको सेवा त ड्युटी नै हो ।

गंगालालका एक से एक डाक्टर शोभराजको शल्यक्रिया गर्न तत्पर थिए । त्यसकै लागि कुनै डाक्टरले त राजीनामा नै पछि धकेलेका थिए । रामेशलाई पनि तानेकै थियो र त अरू डाक्टरको ओपीडीमा आउँदासमेत अनुमति लिएर फोटो खिचाएका थिए । रामेशकै जिम्मामा आउँदा एक दर्जन युवतीको कारण होला, कुनै जुनियर महिला डाक्टरले शोभराजको ‘बाहिरी छाला चिर्छु’ भने, कुनैले ‘छाती उघार्छु’ ।

शल्यक्रिया नजिकिँदै जाँदा रामेशसँग नयाँ मेडिकल अफिसरहरूले भने, ‘सर, उसले यति धेरै मान्छे मार्नुको नियत के थियो ? सोध्नु न ।’ उनलाई पनि खसखस भइसकेको थियो– आखिर सिरियल किलर किन भयो शोभराज ? किन दोहोर्‍याएर नेपाल आयो ? कुन आधारमा जेल पर्‍यो ? यी तीनै रहस्यले रामेशको खुफिया खोपडी रन्थनिइरह्यो ।

हुन पनि सन् २००३ ताका विश्वमा १ सय ९० देश थिए । ऊमाथि हत्याको अभियोग लागेका तीन देश थिए, नेपाल, भारत र थाइल्यान्ड । २० वर्षसम्म केस नसल्टिएर थाइल्यान्डमा फाइल थन्किसकेको थियो भने भारतमा सजाय काटिसकेको । मिनरल वाटर र पस्मिनाको व्यापारका लागि फ्रान्सबाट नेपाल नै आउनुपर्ने कारण के हो ?

साँच्चै भन्ने हो भने शोभराज सन् १९७० को हिप्पी कालमा नेपाल न आफ्नो पासपोर्टमा आएको थियो, न त फर्केकै हो । शोभराज आफ्नो नाममै आएको छैन । कसैले उसको फोटो खिचेर राखेको पनि छैन । के–कस्ता सबुतले उसलाई जन्मकैद भयो ?

रामेशले शोभराजको मुटुको माट्रियल भल्व फेरेर कृत्रिम हालिदिए भने ट्राइक्पिड भल्व मर्मत गरिदिए । तीन हप्तापछि डिस्चार्ज हुने बेला उनले प्रस्ताव गरे, ‘तेरा बारेमा म केही लेख्छु, मन्जुरीनामा लेखेर दे । त्यसरी नलिए तैँले फसाइहाल्छस् ।’ निकै बाठो शोभराजले वकिललाई सोध्नुपर्छ भन्यो । पछि, उसले आफैँले लेखेर ल्यायो ।

त्यो तीन साता साँझ–बिहान शोभराजसँगै भए रामेश । पछि ओपीडीमा आउँदा त्यति लामो गफिने मौका मिलेन । बिरामी छाडेर ओपीडी क्यान्सिल गर्ने कुरा पनि भएन । उनले कतिपय कुरा सोधे, कतिपय सोधेनन् । चाहिएको सूचना आओस्, नैतिक समस्या र कानुनी अड्चन नआओस् भन्ने ख्याल गरे उनले ।

“मैले कसरी लेखेँ भन्ने कुरा पाठकले किताब पढेपछि पक्कै थाहा पाउँछन्,” उनी भन्छन्, “चार्ल्स शोभराजसित मेरो दोस्ती भयो कि भएन ? सम्बन्ध कस्तो छ ? पहिले नै थाहा भयो भने किताब पढ्दा त्यति मज्जा आउँदैन ।”

थोमस थम्पसनको सर्पेन्टाइन, रिचार्ड नेविल्लेको लाइफ इन्ड क्राइम्स अफ चार्ल्स शोभराज, नेविल्ले र जुलिया क्लार्कको स्याडो अफ कोब्रा, विकास भट्टराई र अनन्तराज लुइटेलको चार्ल्स शोभराज, अदालती मिसिल र युट्युबको डकुमेन्ट्री अनि मै और चार्ल्स सिनेमालाई सन्दर्भसामग्री बनाए उनले । गत मार्चमा १९ अध्यायमा समेटिएको झन्डै ५० हजार शब्दको पहिलो मस्यौदा ‘द हार्ट अफ द हार्टलेस म्यान : द बिस्ट अफ द हिप्पी ट्रेल’ पठाए दिल्लीको रूपा पब्लिकेसनमा । रूपाका सम्पादक, सेल्स एन्ड मार्केटिङले त्यसको नाम संशोधन गर्‍यो । लौ त लौ भनेर सदर गरिदिए ।

रामेश नेपाली, अंग्रेजी, हिन्दी र रुसी भाषामा पकड राख्छन् । “नेपाली लेखेको भए एक हजार बिक्थ्यो होला, दुई हजारले गाली गर्थे होलान्,” यसपालि अंग्रेजी रोज्नुमा स्पष्ट छन्, “अंग्रेजीमा लेखे संसारभरि मेरो नाम हुन्छ, हिट हुन्छ, पैसा आउँछ भनेर लेखेको हुँ । हाइ–होप नराख्नु होला, हावा किताब सोचेर पढ्न थाले लेखक र पाठक दुवैलाई सजिलो ।”

तीन महिनाको संगतमा शोभराजलाई निर्दोष ठहर गर्न लागेनन् रामेश । एक निर्मम हत्यारालाई बिरामी भएकै आधारमा सहानुभूति जनाउनुपर्छ भन्ने पनि लागेन उनलाई । “जघन्य अपराध गरेपछि ग्लानि हुन्छ,” उनी अनौठो मान्छन्, “तर त्यत्रा हत्यापछि पनि शोभराजमा अपराधी हुँ भन्ने मतलबै छैन ।”

रमाइलो प्रसंग, गंगालाल अस्पताल बस्दा बिहानदेखि बेलुकीसम्म लिची मात्रै खाएको खायै गथ्र्यो शोभराज । कतिसम्म भने फ्रेन्च दूतावासले समेत लिची नै ल्याइदिन्थ्यो उसलाई । एउटा सिरियल किलरका लागि खानेकुरा ल्याउनु के जरुरी थियो ? रामेशले बुझ्न पनि चाहेनन् ।

सर्जनहरू धरतीकै धपेडीका प्राणी मानिन्छन् । मुटु सर्जन रामेशको अगुवाइमा गंगालालमा रोजिन्दै सात–आठ शल्यक्रिया हुन्छन् । दिन बिराएर ओपीडी । आईसीयू, वार्डका बिरामी पनि हेर्नैपर्‍यो । यति हुँदाहुँदै पनि आमवृत्तले चिनेको छ उनलाई । नयाँ संविधान, मधेस आन्दोलन, भारतीय नाकाबन्दी, संघीयता, एनसेल लाभकर प्रकरण, डा गोविन्द केसीको सत्याग्रहलगायतका विषयमा उनले खस्रोमसिनु टिप्पणी गरे । ट्वीटरमा हल्लीखल्ली मच्चाउने यी सर्जनले प्रधानमन्त्रीको रेल सपनालाई रोलर कोस्टर ‘करार’ गरे भने लाभकर प्रकरणमा एनसेल वहिष्कार अभियान चलाए ।

विकासको राजनीतिमा चाख राख्ने यी सर्जनले अहिलेसम्म कसैलाई भोट हालेका छैनन् । गगन थापा स्वास्थ्यमन्त्री हुँदा सल्लाहकार पनि भए । विचारका हिसाबले ‘सोसल डेमोक्रेट’ उनलाई नेपाली राजनीति झूर लाग्छ ।


डा रामेश कोइराला  | तस्बिर : भास्वर ओझा


धेरैलाई लाग्दो हो, सर्जन पनि यति फुर्सदिलो ? उनले सरकारी अस्पताल गंगालालमा काम गरेको १८ वर्ष भइसक्यो । ९–५ को ड्युटीमा रमाउने उनलाई ‘प्राइभेट प्राक्टिस’ मा दिलचस्पी छैन । उनी त अझ गंगालालमा सस्तोभन्दा सस्तो शल्यक्रिया होस्, नि:शुल्क होस् भन्ने सर्जन । गंगालालजस्ता अस्पताल जिल्लापिच्छे खोल्ने र प्राइभेट अस्पताल बन्दै हुनुपर्छ भन्ने मान्यता राख्ने डाक्टर ।

“म उपेन्द्र देवकोटाजस्तो बन्न चाहन्नँ, उनले जिन्दगीभरि दौडेर स्याँस्याँ र फ्याँफ्याँ गरेर पैसा कमाए, आफ्ना लागि एक सुको काम लागेन,” उनी भन्छन्, “कति पैसा भए पुग्छ ? कति कमाउने ? कमाउने मात्र होइन, खर्च गर्ने पनि समय चाहियो नि ।”

आँखा मिच्दै उठेर अस्पताल पुग्ने, बीचमै भाग्ने, अन्यत्र धाउने, शनिबार पनि नभन्ने, बिहेमा पनि कि त नपुग्ने कि ढिलो पुग्ने, गाडीमा एफएम सुनेको भरमा धारणा बनाउने सर्जनको पल्टनमा पर्दैनन्, रामेश । खर्च गर्ने पैसा पुगेन, समय बढी भयो भन्ने बोध भएको दिन बाटो मोड्ने विचार छ । कहिलेकाहीँ आफैँलाई लाग्छ, रामेशमा डाक्टरको क्यारेक्टर नै छैन । खासमा उनी झापा भद्रपुरबाट इन्जिनियर बन्न काठमाडौँ छिरेका रहेछन् । वीरेन्द्र माविबाट दोस्रो श्रेणीमा एसएलसी गरेपछि केही समय लोकल कमर्स कलेजमा अल्झेपछि पाटन कलेजमा आईएस्सीको भर्ना त पाए तर बायोलोजिकल ग्रुपमा । 

त्यसपछि इन्जिनियरिङतिर चिहाएनन्, डाक्टरी छात्रवृत्तिमा रुसतिर मोडिए । हालको युक्रेनमा पर्ने लुबोभ सहरमा एमबीबीएस पढेर फर्के । “डाक्टर बन्ने मेरो दिमागमै थिएन,” उनी भन्छन्, “हिरो बाइ मिस्टेक भन्छन्, मचाहिँ डाक्टर बाइ मिस्टेक हुँ ।”

डाक्टरलाई ‘बाइ मिस्टेक’ मान्ने हो भने लेखक पनि ‘बाइ चान्स’ नै भएका हुन् रामेश । प्रसंग उनी एमबीबीएस पढ्दाको हो, जति बेला रुस अविभाज्य थियो । आमा मुटु रोगी थिइन् । नेपालमा मुटुका बिरामीको रगत जाँच हुन्थेन । त्यसका लागि न रकम जोरजाम हुन सक्यो, न त दाता नै भेटिए । त्यसपछि उनले आइडिया लगाए– किताब लेख्ने, त्यसको मुनाफा रगत जाँच केन्द्रमा लगाउने । त्यसरी जन्मियो, आत्मसंस्मरण आमाको मुटु

उनले ‘रियल इस्यू’ उतारेका छन्, कोपिला आश्रममा । त्यसलाई गैरसरकारी संस्था, कम्युनिस्ट राजनीति र इसाईकरणको ‘स्टिङ अपरेसन’ भने पनि हुन्छ । उनी नग्न यथार्थको चित्रण अनि कटाक्ष कलामा उस्ताद नै छन् । “लेखन प्यासन मात्र हो, पैसाका हिसाबले आकर्षक छैन,” उनी भन्छन्, “समय र श्रम धेरै खर्च हुने, कमाइ कम हुने । कमाउदो हुँ त डाक्टरी छाडेर लेखक मात्रै बन्दो हुँ ।”

लेखकका रूपमा चिन्नेले पनि कुशल लेखक अनि चिकित्सक रूपमा चिन्नेले दामी विशेषण थप्न पाए हुन्थ्यो भन्ने आकांक्षा उनमा हुनु स्वाभाविकै हो । यी डाक्टर ब्लड प्रेसर कसरी ठीक पार्ने ? मुटु कसरी स्वस्थ राख्ने ? के खाने ? के नखाने ? आदि स्वास्थ्य–अन्तर्वार्ता दिँदैनन् । यस्ता सल्लाह लिनलाई त उनको बिरामी भएरै जानु जाती ।

दुब्लो कदकाँठीका यी सर्जनलाई सानोमा ‘नसे’ भनिँदो रहेछ । असमयमै चस्मा लगाउनु परेकाले धीत मरुन्जेल क्रिकेट खेल्नचाहिँ पाएनछन् । युवावयमा थुप्रै पटक हेमा मालिनीसँग नाचेको सपना देख्ने रामेश पक्कै ‘रोमान्टिक’ थिए । एमबीबीएस छोरीका पिता अहिले पनि मनमौजी छन् । वर्षको एक महिनाजति गोजी रित्याएरै घुमघाम गर्छन् । अब पुग्न बाँकी हिमालको बेसक्याम्प कञ्चनजंघा मात्रै हो ।

सात–आठ महिना भयो, शोभराजसँग उनको भेट नभएको । अब भेट्ने विचार पनि छैन । १५ वर्ष सेन्ट्रल जेलको छिँडी कुरेको ७४ वर्षीय शोभराजलाई किताबबारे थाहा दिएका पनि छैनन् । “मेरो किताब शोभराजको जीवनी, संस्मरण वा अन्तर्वार्ता होइन, विश्लेषण मात्रै हो,” उनी ठाडै नकार्छन्, “शोभराज मेरो पात्र होइन, विषय मात्र हो । मैले विषयमाथि अध्ययन गरेको हुँ । यसैले म ऊप्रति धन्य हुनुपर्ने कारण छैन । बरु आफ्नो ज्यान बँचेकामा ऊ मप्रति धन्य भएको हुन सक्छ ।”

पुरा पढ्नुहोस्

पादरीको पाउमा प्रभावशाली

माधव बस्नेत
‘क्रिस्चियन मिसनरी’ बाट सञ्चालित युनिभर्सल पिस फेडेरेसनको सम्मेलनमा सत्ता–प्रतिपक्षका थुप्रै नेताको नग्नता छताछुल्ल
पुरा पढ्नुहोस्

राजपामा रडाको

जनक नेपाल
पाँच महिनापछि हुने महाधिवेशनमा पार्टीभित्र आफ्नै गुट बलियो बनाउने रणनीति
पुरा पढ्नुहोस्

एउटै योजनामा दोहोरो बजेट

अमृता अनमोल/बुटवल
प्रदेश र स्थानीय सरकारबीच सहकार्य नहुँदा कार्यान्वयनमा समस्या
पुरा पढ्नुहोस्

विचार

धर्म र राजनीतिको खिचडी

सुरेन्द्र लाभ
कुनै पनि धर्मका नाममा नेपाल कुरुक्षेत्र बन्नु हुँदैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

दास बनेका रूपान्तरणकारीहरू

भास्कर गौतम
दलहरू समाज रूपान्तरणको संवाहक हुन सकेनन् । न परिवर्तनकारी शक्ति नै भए ।
पुरा पढ्नुहोस्

दुर्भाग्य नबनून् कार्यकर्ता

विष्णु सापकोटा
नेपालमा सुशासन सुनिश्चितताका प्रमुख बाधकमध्ये दलका कार्यकर्ताहरु पनि हुन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

[सम्पादकीय] कार्यकर्ता : कस्ता, कति ?

सम्पादकीय
बदलिँदो सन्दर्भमा एउटा बहस चलाउनैपर्ने भएको छ, अब पूर्णकालीन कार्यकर्ताको व्यवस्था राख्ने कि बदल्ने ?
पुरा पढ्नुहोस्

मिथिला कि मधेस ?

सुरेन्द्र लाभ
आठै जिल्लाका बासिन्दालाई अपनत्व अनुभव हुने नामको अन्वेषण हुनु जरुरी छ । अर्काले नामको औचित्य बताउँदा धैर्यपूर्वक सुन्न आवश्यक छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

पिपासु पुरुष होइन, मानव

प्रमोद मिश्र
मीटू क्रान्ति हो । अरू क्रान्तिजस्तै यसका केही अतिवादी पक्ष निस्किए पनि यसले नारीलाई आफ्नो शरीरमाथि सामाजिक र यौन अधिकार स्थापित गर्ने मौका दिनेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

भोगविलासको भोक

भास्कर गौतम
राष्ट्राध्यक्ष हुनासाथ आफ्नो आम विगत मेटाउने आकांक्षाले उनीमाथि राज गरेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

[सम्पादकीय] निर्मलाले नपाएको न्याय

सम्पादकीय
निर्मला काण्डले फेरि एकपल्ट देखायो, हाम्रो लोकतन्त्रमा साधारणजनका लागि कानुनी पहुँच अझै असहज छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

जीवनशैली

दोस्ती दुई दीपकको

गोकर्ण गौतम
संगीतकार दीपक जंगम र गायक दीपक खरेलको सांगीतिक सहयात्रा
पुरा पढ्नुहोस्

सेक्रेट स्टार

विभु लुइटेल
युट्युब च्यानलका गीतबाट लाखौँ प्रशंसक र आम्दानी
पुरा पढ्नुहोस्

मेसीको पेन्टिङले चर्चित

विभु लुइटेल
संसारभरबाट हजारौँ कलाकारले आफ्ना प्रिय खेलाडीको चित्र बनाए । अन्त्यमा विजेता भए बागबजार, काठमाडौँका सनिल चित्रकार ।
पुरा पढ्नुहोस्

फर्के हराएका पन्छी

-वेदराज पौडेल
कोसीटप्पु क्षेत्रमा दुई दशकपछि देखिए संकटापन्न पाहुना चरा
पुरा पढ्नुहोस्

अर्थ

नियमअगावै अभ्यास

विजयराज खनाल

बैंक तथा वित्तीय संस्थाले ‘बैंकास्योरेन्स’ सेवा दिन थालेको एक दशक नाघिसक्यो । कात्तिक ०६३ मै लक्ष्मी बैंकले बिमा कम्पनीका विभिन्न योजना बिक्री सुरु गर्दै बैंकास्योरेन्स सेवा दिन थालेको दाबी गरेको थियो । हाल सबैजसो बैंक तथा वित्तीय संस्थाले विभिन्न बिमा कम्पनीका योजना बिक्री गरिरहेका छन् । तर यस क्षेत्रको नियामक निकाय बिमा समितिले बैंकास्योरेन्ससम्बन्धी कुनै नीतिगत व्यवस्था गर्न सकेको छैन ।

बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले बिमा ऐनअनुसार संस्थागत अभिकर्ताको अनुमति लिएर बिमा कम्पनीका विभिन्न योजना बिक्री गर्दै आइरहेका छन् । यसैलाई नेपालमा बैंकास्योरेन्स भन्ने गरिएको छ । बैंकास्योरेन्स भनिए पनि नेपालमा दिइन थालेको सुविधा समग्र सेवामा एउटा पाटो मात्र हो, सम्पूर्णता होइन । बैंकास्योरेन्ससम्बन्धी विश्वमा विभिन्न ढाँचामा काम भएका छन् ।

केही मुलुकमा बैंक र बिमा कम्पनीले संयुक्त लगानीमा अलग्गै संस्था खडा गरेर बिमा सेवा दिँदै आएका छन् । केहीमा सहायक कम्पनी खडा गरेर पनि यस्तो सेवा दिने चलन छ । केहीमा मिश्रित व्यवस्था अपनाइएको छ । “नेपालमा बैंकहरूले बिमा कम्पनीले तयार पारेका बिमा योजना मात्रै बिक्री गर्दै आएका छन्,” बिमाविज्ञ रवीन्द्र घिमिरे भन्छन्, “यस्तो योजना बनाउन बैंकको कुनै भूमिका देखिँदैन ।”

स्वार्थ आ–आफ्नै

मूल समस्या नियम अभाव नै हो । बिमा समितिको पाँचवर्षे रणनीतिक योजनामा असोज ०७२ भित्रै बैंकास्योरेन्ससम्बन्धी निर्देशन तयार पार्ने उल्लेख छ । हालसम्म समितिले त्यस्तो कुनै निर्देशन तयार पारिसकेको छैन ।

समितिले नयाँ बिमा ऐनको तयारीसमेत गरिरहेको छ । नयाँ बन्ने ऐनमा बिमा योजनाको निर्माण र बिक्रीमा बैंक समावेश हुन सक्ने व्यवस्था गर्ने तयारी समितिको थियो । तर व्यक्तिगत अभिकर्ताको विरोधले समितिलाई अप्ठेरो परेको छ । “अहिलेसम्म बैंकास्योरेन्सका लागि नियम बनाउन सकिएको छैन । यसमा केही न केही नीतिगत व्यवस्था गर्छौं,” बिमा समिति अध्यक्ष चिरञ्जीवी चापागाईं भन्छन् ।

हालसम्म कुल जीवन बिमा बिक्रीमा ९८ प्रतिशत व्यक्तिगत अभिकर्ताबाट हुने गरेको समितिको भनाइ छ । समितिका अनुसार करिब २ प्रतिशत बिमा योजना मात्रै बैंक तथा वित्तीय संस्थामार्फत बिक्री भइरहेको छ । समितिसँग यसको तथ्यांक भने छैन ।

बैंकास्योरेन्ससम्बन्धी नीतिगत व्यवस्थाको विरोध गर्नुका पछाडि अभिकर्ताहरूको आफ्नै स्वार्थ छ । त्यो हो– जीवन बिमा योजना बिक्रीमा प्राप्त हुने कमिसन । समितिले जीवन बिमा योजना बिक्री गर्ने अभिकर्ताले पहिलो वर्ष ग्राहकले तिर्ने किस्ताबाट १० देखि २५ प्रतिशतसम्म कमिसन पाउने व्यवस्था गरेको छ । तेस्रो वर्षबाट भने अभिकर्ताले किस्ताको ५ प्रतिशतको दरमा मात्र कमिसन पाउँछन् । बैंकहरूले पनि अभिकर्ताका रूपमा यस्तो कमिसन पाउँछन् ।

बैंकजस्ता सांगठनिक अभिकर्ताको प्रवेशले आफ्नो व्यवसाय र कमिसनमा धक्का लाग्ने डर व्यक्तिगत अभिकर्तामा छ । बाहिरी आवरण नभए पनि व्यक्तिगत अभिकर्तामा तीन तह निर्माण हुँदै आएको छ । नवप्रवेशी अभिकर्ताभन्दा माथिको तहलाई युनिट म्यानेजर र त्यसभन्दा माथिका लागि एजेन्सी म्यानेजर भनिने चलन छ ।

नवप्रवेशी अभिकर्ता बनाउने युनिट म्यानेजरले तिनले जीवन बिमा योजना बिक्री गर्दा पाउने २५ प्रतिशत कमिसन रकमको ४ प्रतिशत पाउँछन् । त्यस्तै, युनिट म्यानेजरले पाउने यस्तो कमिसन रकमको ४ प्रतिशत एजेन्सी म्यानेजरले पाउँछन् । यही कारण दोहोरोतेहेरो लाभ पाइरहेका ठूला व्यक्तिगत अभिकर्ता यो क्षेत्रमा बैंकको प्रवेश रुचाइरहेका छैनन् ।

“कतिपय ठूला अभिकर्ताको कमाइ बैंकका प्रमुख कार्यकारी अधिकृतको भन्दा धेरै हुने गरेको छ, त्यसैले पनि उनीहरूले विरोध गरेका हुन्,” एक नवप्रवेशी अभिकर्ता भन्छन् । सेयर बजारदेखि अन्य क्षेत्रमा प्रवेश भइरहेको भन्दै यो क्षेत्रमा बैंकलाई प्रवेश गराउन नहुने कतिपयको तर्क छ । तर बैंककै लगानीमा बिमा कम्पनीसमेत खुलिसकेकाले यसमा विवाद र्नुपर्ने अवस्था नरहेको सरोकारवालाको तर्क छ । 

जीवन बिमाबाहेक स्वास्थ्य, दुर्घटना, सवारी, आवासजस्ता बिमा योजना बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट उल्लेख्य बिक्री हुने गरेका छन् । बैंकहरूले प्रदान गर्ने आवास, सवारी कर्जालगायतमा जोडिने भएकाले पनि यस्ता बिमा योजना बिक्रीमा तिनको भूमिका उल्लेख्य देखिँदै आएको छ ।

बैंकहरूको प्राथमिकता

बैंक तथा वित्तीय संस्थालगायतका संस्थागत अभिकर्तासहित कुल १ लाख १५ हजार अभिकर्ता क्रियाशील रहेको समितिको तथ्यांक छ । बैंकहरूले बिमा योजना बिक्री गर्न थालेको पनि एक दशक भइसकेको छ । तर, बिमाको दायरा फराकिलो भने भइसकेको छैन ।

कतिपय ठूला वाणिज्य बैंकहरूले पनि बैंकास्योरेन्स सेवा दिन थालिसकेका छन् । बिमा बिक्रीबाट पाउने कमिसनबाट राम्रो आम्दानी गर्ने भएकाले पनि बैंकहरू योजना बिक्रीमा अग्रसर भइरहेका हुन् । व्यक्तिगत अभिकर्ताको तुलनामा बैंकको साख र सञ्चालन प्रक्रियाका कारण विश्वसनीय त हुन्छन् नै, बैंक र ग्राहकको सम्बन्ध पनि दीर्घकालीन हुने गर्छ । बैंकमार्फत आर्थिक गतिविधि हुने र ग्राहकको आर्थिक अवस्थासमेत पहिचान गर्न सकिने भएकाले तिनले आर्थिक क्षमताअनुसारको बिमा योजना बिक्री गराउने सम्भावना हुन्छ ।  

केही बैंकहरूबाट एक दशकयता यस्तो सेवा सुरु भए पनि करिब १३ प्रतिशत नेपाली (जीवन) बिमाको दायरामा आउन सकेका छैनन् । समिति यो दायरा बढाएर २५ प्रतिशत पुर्‍याउने सोचमा छ । हाल मुलुकको कुल गार्हस्थ उत्पादन (जीडीपी) को ५ प्रतिशतभन्दा कम रकमको बिमा हुने गरेको छ । अहिले बैंक तथा वित्तीय संस्था ७ सय ५३ स्थानीय तहमा पुग्ने क्रममा रहेकाले पनि बैंकको प्रवेशले जनसंख्यामा पहुँच दायरा फराकिलो पार्न र जीडीपीमा योगदान बढाउन सहयोग पुग्ने अपेक्षा छ ।

यद्यपि, बैंकहरूले पनि बैंकास्योरेन्स सेवालाई गम्भीर रूपमा नलिएको आरोप विज्ञ घिमिरेको छ । बैंकर्सहरू पनि यसलाई स्वीकार्छन् । कतिपय बैंकले बैंकास्योरेन्स सेवा प्रदान गर्न अलग्गै मानव संसाधन विभागसमेत व्यवस्था गर्न सकेका छैनन् । “सबै त नभनौँ, तर अझै पनि कतिपय बैंकमा यसलाई औपचारिकताका लागि मात्र राखिएको छ,” सानिमा बैंकका सीईओ भुवन दाहाल भन्छन् ।

हाल संस्थागत अभिकर्ताको भूमिकामा सीमित बैंक तथा वित्तीय संस्थाले आफ्ना ग्राहकलाई मात्र विभिन्न कम्पनीका बिमा योजना बिक्री गर्न सक्ने व्यवस्था छ । तर बैंक र बिमाकै सहायक कम्पनीको रूपमा अर्को संस्था सञ्चालन हुन सके बैंक स्वत: यो सीमाबाहिर आउन सक्ने अवस्था बन्थ्यो । यसले बिमा योजना तयार गर्न नयाँ पद्धति विकास हुने थियो भने दायरा बनाउन सहयोग पुग्थ्यो ।

पुरा पढ्नुहोस्

पूर्वाधारमा पछौटे

विजयराज खनाल
सडक, विद्युत्, ऊर्जा, सञ्चारलगायत क्षेत्रमा खर्बौं अपुग
पुरा पढ्नुहोस्

आफ्नै निर्णयको पासो : कपडामा भ्याट फिर्ताको विकल्प खोइ !

विजयराज खनाल
स्वदेशी उद्योगप्रति संरक्षणको नीति लिएको सरकारलाई सोही कारणले समस्या
पुरा पढ्नुहोस्

विद्युतीय सवारी देखाउने कि बढाउने ?

विजयराज खनाल
सरकारी नीति प्रस्ट नहुँदा वातावरणमैत्री सवारी सञ्चालनमा झमेला
पुरा पढ्नुहोस्

संवाद

‘सरकारलाई गाली गरेकामा झन् स्यावासी दिनुपर्ने’– माधवकुमार नेपाल

बसन्त बस्नेत, बाबुराम विश्वकर्मा
नेकपाका वरिष्ठ नेता तथा पूर्वप्रधानमन्त्री माधवकुमार नेपाल केपी ओली नेतृत्वको सरकारको काम–कारबाही र पार्टी एकता प्रक्रियाप्रति सन्तुष्ट छैनन् । उनको असन्तुष्टि संसद् र पार्टीका बैठकमा प्रकट हुने गरेका छन् । सत्तारुढ नेकपाभित्रको आन्तरिक समीकरणमा बलियो पकड भएका नेपाल पछिल्लो समयचाहिँ वल्र्ड पिस फेडेरेसनको एसिया प्यासिफिक सम्मेलनका कारण विवादमा तानिएका छन् । सरकारको प्रभावकारिता, नेकपाको आन्तरिक समीकरण र विवादास्पद सम्मेलनबारे नेपालसँग बसन्त बस्नेतबाबुराम विश्वकर्माका प्रश्न :

सरकारको कामलाई कसरी हेर्नुभएको ?

सरकारका बारेमा उठेका असन्तुष्टिलाई गम्भीरतापूर्वक लिन जरुरी छ । ठीक कुरालाई ग्रहण गर्ने र बेठीकलाई खण्डन गर्नुपर्छ । सरकारका बारेमा आएका आलोचनालाई वाहियात भनेर पन्छाउन मिल्दैन, सबै असन्तुष्टिलाई सुन्नुपर्छ । नेतृत्वको एउटा विशेषता के हो भने अरूको कुरा सुन्ने र विश्लेषण गर्ने, भएका कमजोरी सच्याउने । गल्ती नसच्याउँदा नेतृत्वलाई नै घाटा हुन्छ ।

प्रधानमन्त्री ओलीमा अरूको कुरा नसुन्ने प्रवृत्ति भन्नुभएको ?

मैले आम प्रवृत्तिको कुरा गरेको । नेपाली राजनीति र हाम्रो पार्टीमा माथिदेखि तलसम्म अरूको कुरा नसुन्ने प्रवृत्ति हावी भएको छ । अब समस्या खोतलेर सूचीकृत गर्ने र कमजोरी सुधार्न जरुरी छ । अध्ययन नगर्ने, दुई–तीन कुरा पढेर आफूलाई पण्डित ठान्ने, टापटिपे बानी, सिद्धान्तमा ध्यान नदिने समस्या देखिएका छन् । आचरण, व्यवहार, कार्यशैली र संगठनात्मक पाटोमा पनि समस्या र विकृति छन्, तिनको सुधार गर्नैपर्छ ।

अहिले नेकपाको बैठक नै बस्न नसक्ने स्थिति आएको तपार्इंले भनेका विकृति कसरी समाधान होलान् ?

यो गम्भीर समस्या हो । पार्टीका बैठक नियमित बसेर समस्याबारेमा बहस चलाउने अनि त्यसले पार लाग्दैन भने विभिन्न समूहमा पनि छलफल गर्नुपर्छ । एउटा नेताले भ्याउँदैन भने कामको बाँडफाँट गरे हुन्छ । पार्टीलाई शुद्ध, क्रान्तिकारी, धारिलो, गतिशील र ओजस्वी बनाउन व्यापक वैचारिक अभियान चलाउन जरुरी छ । मान्छेको धारणा बदल्न र अहंकारबाट मुक्त गर्न यस्तो अभियानले सघाउँछ । किनभने, नेता/कार्यकर्तामा धेरै कमजोर प्रवृत्ति हावी भएका छन् । भ्रष्टाचार, पार्टीप्रतिको निष्ठामा कमी र बेइमानी देखिएको छ ।

तपार्इं पार्टी प्रमुख भएका बेला एकल निर्णय लिनुहुन्थ्यो कि पार्टीमा छलफल गराउनुहुन्थ्यो ?

म पार्टी प्रमुख भएका बेला कमिटी प्रणाली सक्रिय र स्वचालित थियो । कमिटी प्रणाली र सामूहिकतामा हामीले काम गरेका हौँ ।

अहिले चाहिँ पार्टीमा छलफल हुन्न भन्न खोज्नुभएको ?

अहिले म पार्टी र नेताका कमजोरीबारे धेरै बोल्ने पक्षमा छैन । पार्टीभित्रका समस्याबारे बाहिर सडकमा आएर गीत गाउने पक्षमा छैन । पार्टीभित्र बोल्ने ठाउँ बन्द नै भयो भने बाहिर बोल्नुपर्ला । नेतृत्वका बारेमा सांकेतिक रूपमा मैले मात्र होइन, सबैले भनिसकेका छन्, बुझे हुन्छ ।

प्रधानमन्त्रीले बुझ्नुभयो ?

सरकार बारेमा अरूले त्यस्तो बोलेको अवस्थामा म प्रधानमन्त्री भएको भए स्यावास भन्ने थिएँ । मैले सरकार काम लाग्दैन, नालायक भनेको थिइनँ । यो सरकारलाई जनताले रुचाएनन्, अर्को सरकार आउँछ पनि भनेको थिइनँ । यो सरकारको काँधमा गहन जिम्मेवारी छ, अरू कसैले गर्न सक्दैन भनेको हुँ ।

तर, तपाईंको भाषणलाई ओलीले कविता भनिदिनुभयो...!

‘फूलको आँखामा फूलै संसार, काँडाको आँखामा काँडै संसार... ।’ मैले भनेको कुरालाई राम्रो मनसायले बुझ्दा उचित हुन्छ, नराम्रो मनसाय लिँदा जे पनि भन्न सकिन्छ ।

प्रधानमन्त्रीले आफ्ना गल्ती सच्याउनुभएको कि छैन ?

व्यक्तिगत विषयमा म अहिले त्यता जान चाहन्नँ । अहिले बोल्ने बेला भएको छैन, व्यक्तिगत विषयमा । प्रतीकात्मक रूपमा के–के हुनुपर्छ भनेर बोल्दै आएको छु ।

पार्टीभित्र खुलस्त छलफल हुने गरेका विषयमा पनि अब प्रतीकात्मक रूपमा भन्नुपर्ने दिन आइसक्यो ?

पार्टीभित्र भन्नुपर्ने विषय बाहिर बोलेर केही फाइदा छैन । कि त विद्रोह गर्ने स्थितिमा पुग्नुपर्‍यो, सुन्ने मान्छेले सुन्न सक्नुपर्‍यो । पार्टीभित्र म बोलिरहेकै छु, लेखेर दिएकै छु ।

ओली, प्रचण्ड तपार्इं मिलेर प्रधानमन्त्री, पार्टी अध्यक्ष संसदीय दलको नेता पद बाँडफाँट गरेको भए ?

राम्रो हुन्थ्यो । एक व्यक्ति एक पदको मान्यता लागू हुनुपथ्र्यो । त्यसो गरेको भए अहिलेजस्तो कामको महालोड हुने थिएन । लोड थाम्न गाह्रो पनि परेको हुन सक्छ । कामको बाँडफाँट सही तरिकाले गरौँ भनेको छु, पटक–पटक । आफूले भ्याइँदैन भने अरू नेताले गरे हुन्छ भनेको छु । पहिला पनि एक व्यक्ति एक पदको कुरा पार्टीमा उठेकै हो । पहिले यो कुरा उठाउने व्यक्ति को हुनुहुन्थ्यो, सबैले सम्झेकै होलान् । नपाउन्जेल कुरा उठाउने, पाएपछि सबै पद लिन चाहने समस्या छ । सबैको क्षमता सदुपयोग गर्दा देश र पार्टी दुवैलाई फाइदा हुन्छ ।

त्यस्तो किन भएन ?

बिनाअधिवेशनको नेतृत्व पार्टीमा आउन थाल्यो, पद्धति नै बिग्रियो । कुनै पनि जनवर्गीय संगठनको नेतृत्व अधिवेशनबिना आउँदैनथ्यो । तर अहिले त व्यक्ति तोक्ने गरिएको छ, जुन गलत पद्धति हो ।

तपाईं तेस्रो वरीयताको नेता कुनै निर्णय गर्नुपरे कम्तीमा फोन आउँदो हो ?

फोन हुँदै हुँदैन पनि नभनौँ, हुन्छ पनि नभनौँ । यदाकदा आउँछ । फोनभन्दा पनि प्रणाली बसाल्ने काम गरौँ । त्यसैले म सिस्टम, सिस्टम, सिस्टम भन्छु । सिस्टम बस्न सकेको छैन । जस्तो, हामीले पार्टीको पोलिटब्युरो गठन तुरुन्तै गर्नुपर्‍यो । कमिटीहरू निर्माणमा यति समय लाग्ने नै होइन, एक साताभित्र एकताका सबै काम गर्न सकिन्छ । किनभने, हामीले एमालेको संख्याका आधारमा माओवादीको संख्या तय गर्ने भनेर मापदण्ड तयार गरिसकेका छौँ । त्यो आधारमा अगाडि बढ्दा धेरै समय लाग्दैन ।

तल्लो तहसम्म पार्टी एकता किन कठिन भएको ?

यसैभित्र ‘म्यानिपुलेसन’ छ । अन्धभक्त खोज्ने, नजिक र टाढा छुट्याउने प्रवृत्तिले समस्या भएको हो । नेताले कार्यकर्तालाई न्याय दिन सक्नुपर्छ, विधिमा चल्नुपर्छ । विधिमा बाँधिने काम गरियो भने आफू नरहे पनि त्यो संस्था चलिरहन्छ । प्रणाली भयो भने नेता फेरिए पनि पार्टी रहिरहन्छ । हिजोको एमालेमा नेता परिवर्तन हुने कुरालाई हामीले सामान्य ठान्यौँ । मैले सहज रूपमा महासचिव छाडेँ, अर्को आउनुभयो, त्यसपछि प्रतिस्पर्धा भयो । प्रतिस्पर्धालाई स्वाभाविक ठानियो । म एकपटक माथि बसेको मान्छे तल बस्न/झर्न तयार भएँ । परिवर्तनलाई स्वाभाविक रूपमा नलिएको भए एकचोटी माथि बसेको मान्छे किन तल जान तयार हुन्छ ?

सदस्यहरूले लिखित माग गर्दा पनि स्थायी समिति बैठक टारिएको , किन ?

यो प्रश्न दुई अध्यक्षलाई सोध्नुस्, महासचिवलाई सोध्नुस् । सबैलाई सोधेपछि मात्र मलाई सोध्नुस् । मैले स्थायी समिति बैठक बोलाउने भए आजै बोलाइदिन्थेँ । म त फास्ट मान्छे हो, ढिलासुस्ती मन पर्दैन । कुनै विषय आए बैठक बोलाउने, निरन्तर छलफल चलाउने मान्छे हुँ म ।

तपार्इंले उठाउँदै आएका विषय किनारा लागिसकेजस्तो देखिन्छ तैपनि, तपार्इंपर्ख हेरको स्थितिमा किन ?

किनारा त कसले लगाउन सक्छ र ! मैले बोलेका र लेखेको कुरा आफ्नो ठाउँमा छँदैछ । मैले सही लेखेको छु, सही बोलेको छु । नभए मलाई टेप रेकर्डर खोलेर भन्नुपर्‍यो, कि त्यसलाई छापेर यो लाइन गलत भयो भन्न सक्नुपर्‍यो । सुन्दर बनाउन प्रशंसाका दुई शब्द थपेको भए हुन्थ्यो भनेको हो भने त्यसलाई म सहर्ष स्वीकार्न सक्छु । तर मैले बोलेकै कारण प्रतिपक्षले ठाउँ लिन पाएन । धन्यवाद भन्नुपर्ने हो, ठीक गर्नुभएको छ भन्नुपर्ने हो ।

ओली प्रधानमन्त्री भएपछि तपाईंको घरमा आउनुभएको ?

उहाँ आउनुभएको छैन । बालुवाटारमै सबै छलफल हुन्छ । बेलाबखत धुम्बाराहीमा बैठक हुन्छ । नभए सबै भेटघाट बालुवाटारमै हुन्छ ।

ओलीप्रचण्डबीच आलोपालो प्रधानमन्त्री पार्टी अध्यक्ष लिने सहमति भएको सार्वजनिक भइसकेको त्यस्तो लेनदेन भए तपाईं के गर्नुहुन्छ ?

सही गर्नेहरूले भन्नुपर्‍यो, के सहमति हो ? मलाई जानकारी भएन । कुरा के हो ?

दुई अध्यक्षबीच त्यस्तो लेनदेन भए के हुन्छ ?

यदि आकाश खस्यो भने के हुन्छ ? धर्ती फाट्यो भने के हुन्छ ? अहिले नै मेरो ज्यानै केही भइहाल्यो भने के हुन्छ भनेजस्तो हो यो । कतिपय कुरा भन्नु हुँदैन, सुन्नु मात्रै पर्छ, कतिपय कुरा महसुस मात्र गर्नुपर्छ । कति कुरा समय आएपछि बोल्नुपर्छ, समयभन्दा अघि र पछि बोल्नु हुँदैन ।

भनेपछि तपाईं उपयुक्त समयको पर्खाइमा हुनुहुन्छ ?

अवश्य पनि ।

पहिलेपहिले सहमति भन्ने शब्द सुनिन्थ्यो हिजोआजआलोपालोसुनिन्छ यसको अर्थ के हो ?

संख्या पुग्दैन भने आलोपालो हुन्छ । कुनै पनि पार्टीको बहुमत छैन भने आलोपालो हुन्छ । बहुमत भएको एउटै पार्टीमा पनि नेताहरूबीच समझदारी छ भने आलोपालो हुन सक्छ ।

प्रधानमन्त्री, पार्टी अध्यक्ष वा राष्ट्रपतिमध्ये तपाईंको दृष्टि केमा ?

राष्ट्रपति हुने भए उहिले भइसक्थेँ । पहिलोपल्ट प्रचण्ड र झलनाथजीको कारणले भएन । दोस्रोपल्ट मैले मानिनँ, नत्र विद्या भण्डारीको ठाउँमा हुन्थेँ । तेस्रोपल्ट कुरा उठ्न खोजेको थियो, मैले मुखबाट तल झर्नै दिइनँ । किनभने म ७० वर्ष पुगेको छैन भन्ने बुझ्नुपर्‍यो नि ! अझै पनि ऊर्जाशील, गतिशील र क्रियाशील छु । त्यसैले आशीर्वचन दिने ठाउँमा पुग्ने बेला भएको छैन ।

कसैले म देउताको छोरी भन्छ भने के गर्नु ?

म देउताको नयाँ रुप भन्छ भने के गर्ने ? हामी त धर्म नै नमान्ने मान्छे । 
राज्यले धर्म मान्दैन ।

आशीर्वचनको कुरा आइहाल्यो विवादास्पद युपीएफमा तपाईंको संलग्नता के हो ?

युनिभर्सल पिस फेडेरेसन म सम्बद्ध संस्था होइन । त्यसमा मेरो कुनै संलग्नता छैन । म एसियाली राजनीतिक दलहरूको अन्तर्राष्ट्रिय संगठनमा संलग्न छु । त्यसको संस्थापक नेता हुँ ।

आईक्याप युपीएफबीच के साइनो ?

कतिपय काममा त सम्बन्ध होला । तर यी अलग–अलग संस्था हुन् ।

उसो भए युपीएफको सम्मेलनबारे यत्रो विवाद किन ?

यसमा विवाद गर्न जरुरी छैन । युपीएफ भन्ने संस्था संयुक्त राष्ट्रसंघको आर्थिक तथा सामाजिक परिषद्को सदस्य हो । अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताप्राप्त संस्था हो । विवादित भए राष्ट्रसंघबाट मान्यता पाउने थिएन । यदि विवादास्पद छ भन्ने कसैलाई लागेको भए छानबिन गरौँ । तर मैले विवादास्पद ठानेको छैन । उत्तर कोरियाको म्युजियममा युपीएफका संस्थापकले पठाएको उपहार राखिएको छ । किम इल सुङसँग भेट भएको फोटो छ त्यहाँ । म उत्तर कोरिया जाँदा आफैँले देखेको हुँ । त्यसैले हिजो उत्तर कोरियाले युपीएफका संस्थापकलाई पक्राउ गरेको थियो कि निकालेको थियो ? त्यो विषयमा उत्तर कोरियालाई सोधे हुन्छ ।

धर्म निरपेक्ष देशको वामपन्थी सरकारकै संलग्नतामा यत्रो धार्मिक तामझाम ?

युपीएफले विश्व शान्तिको कुरा गरेको मैले पाएको छु । उसले पारिवारिक मूल्य–मान्यताको विषय उठाएको छ, अन्तक्र्रियामा जोड दिएको छ । कनेक्टिभिटीको कुरा गरेको छ, सबै धर्मका गुरुलाई एक ठाउँ भेला गरेको छ । मुस्लिम, हिन्दु, इसाई, बुद्ध, शिख र जयनका धर्मगुरु सम्मेलनमा सहभागी भएका छन् । के सम्मेलनपछि ती सबै इसाई भए ?

उसो भए सम्मेलनमा नेकपाका नेता संलग्नताको विरोध पार्टीभित्रैबाट किन भएको ?

यसमा एउटा कमजोरीचाहिँ भएको छ । सम्मेलनमा नेपाल सरकार र संसद्लाई आयोजकका रूपमा राख्नु हुन्थेन । संसद् र सरकार सम्मेलनका सह–आयोजक होइनन् । अरू देशका प्रधानमन्त्री, राष्ट्रपति आदिलाई यहाँका प्रधानमन्त्रीले निम्तो मात्र गर्नुभएको हो । सरकारले दुईपक्षीय भ्रमणलाई सहजीकरण गर्नु स्वाभाविक हुन्छ । हामी त कुनै देशको भ्रमणमा जाँदा त्यहाँका प्रधानमन्त्रीको निम्तो खोइ भनेर बेलाबखत निहुँ खोज्छौँ भने पद बहाल रहेका अर्को देशका व्यक्ति प्रधानमन्त्री र सरकारको निम्तोबिना आउने कुरै रहेन । त्यसैले कतिपयलाई म आफैँले निम्तो भनेको छु । कम्बोडियाका प्रधानमन्त्रीलाई मैले नै तपार्इं आउनुपर्छ भनेको हुँ ।

उसो भए आशीर्वचनको कुरा के हो ?

मलाई थाहा छैन । त्यो भित्री कुरा हो । कसैले म देउताको छोरी भन्छ भने के गर्नु ? म देउताको नयाँ रूप भन्छ भने के गर्ने ? हामी त धर्म नै नमान्ने मान्छे । राज्यले धर्म मान्दैन । आफ्नो मौलिकतालाई व्यवस्थापन गर्छ । सम्मेलनमा आएका कोही इसाई थिए होलान् । तर तिनले नै त्यसको विरोध गरेको देख्दा मलाई अचम्म लागेको छ ।

तर, विवादको केन्द्रमा तपाईं पनि देखिनुभयो ?

भेनेसियाले मलाई एसिया प्यासिफिक सम्मेलन नेपालमा गर्दा के हुन्छ भनेर सोध्नुभयो । मैले राम्रो हुन्छ भनेँ । ४५ देशबाट राष्ट्रप्रमुख आउँछन् भनेपछि प्रधानमन्त्री, प्रचण्डजी सबैले राम्रो भने । ०२० सम्म पर्यटन वर्ष मनाउने भनिएकाले पनि सम्मेलनको सान्दर्भिकता बढी थियो । सम्मेलनलाई कसैले नराम्रो भनेनन् । किनभने यो पहिलोपल्ट आएको संस्था होइन, गिरिजाबाबुको पालामा आएकै हो । उहाँलाई पनि सुशासन अवार्ड प्रदान भएको छ । सुशील कोइरालाले सम्मेलनमा भाग लिनुभएको छ । बाबुराम भट्टराईले उद्घाटन गर्नुभएको छ । कमल थापा, मरीचमान सिंह सबै सहभागी भएकै हुन् ।

कमल थापा यो सम्मेलनको विरोधमै हुनुहुन्छ, होइन ?

त्यसो हो भने पहिला किन जानुभयो ? त्यो बेला उहाँको आखाँमा पट्टी बाँधिएको थियो, नशा खुवाइएको थियो त ? यस्ता नचाहिँदा कुरा गर्नु हुँदैन । नेपालमा थरीथरीका एनजीओले के–के गरिरहेका छन् ? खोजबिन गर्नुपर्दैन ? एक दिन कोही आएर रातारात धर्म परिवर्तन गराउन सम्भव हुन्छ ? त्यहाँ सहभागी पाकिस्तानका पूर्वप्रधानमन्त्री पनि क्रिस्चियन भए ? सम्मेलनमा मेरोछेउ बसेका भारतका पूर्वप्रधानमन्त्री एचडी देवेगौडाले हिन्दु धर्म छाडे  ? त्यसैले यी सबै वाहियात कुरा हुन् ।

भ्रष्टाचारको सूचीमा नेपाल सय २२ औँ स्थानमा तर प्रधानमन्त्रीलाई सुशासन अवार्ड ?

प्रधानमन्त्रीले त्यो रकम आफैँसँग त राख्नुभएन । त्यो देशलाई होइन, व्यक्तिलाई दिएको पुरस्कार हो । तर प्रधानमन्त्रीले त्यो रकम बालबालिका र युवाका लागि खर्चिने भन्नुभयो । कि त्यो पुरस्कार लिनु हुँदैनथ्यो कि दिने संस्था खराब हो भन्नुपर्‍यो । नभए स्वीकार्नुपर्‍यो । सरकारप्रति गुनासो बढेका बेला पुरस्कार लिएका कारण ‘के निहुँ पाऊँ कनिका बुकाऊँ’ जस्तो भएको मात्र हो । सम्मेलनका नाममा कसैले बदमासी गरेको वा पैसा खाएको भए सार्वजनिक गरौँ ।

नेकपाको तीन समूह यताउता हुँदा तपार्इंको समूह ओलीतिर हुन्छ कि प्रचण्डतिर वा अलग्गै रहन्छ ?

हामी सबै एकैतिर । नेकपा फुट्दैन, एकजुट भएर जानुपर्छ । विचारमा बहस गर्दा जो नजिक हुन्छ, उसैसँग निकटता हुन सक्छ । राष्ट्रियता, भौगोलिक अखण्डता, सार्वभौमसत्ता, विचारधारा, पार्टीप्रतिको निष्ठा, बहुदलीय प्रतिस्पर्धा, लोकतन्त्रका विश्वव्यापी मूल्य–मान्यता, जातीय मामिलाजस्ता विषयका आधारमा कसैसँगनिकटता हुन सक्छ, कसैसँग नहुन सक्छ ।

निर्मला पन्त प्रकरणमा सरकारले न्याय दिनुको साटो छानबिनमै १२ वर्ष लाग्न सक्ने तर्क दिएर ढिलासुस्ती गरिएको कस्तो लाग्छ ?

यो मुख (थुतुनो) सबैभन्दा तल छ । आँखा र कान माथि छ, नाक माथि छ, नाकले सुँघ्नुपर्‍यो, आँखाले देख्नुपर्‍यो, कानले सुन्नुपर्‍यो । सबैभन्दा माथि दिमाग छ, त्यसले सोच्नुपर्‍यो अनि मात्र बोल्नुपर्‍यो । छिटो बोल्दा समस्या खडा हुन्छ । सुशील कोइराला भन्नुहुन्थ्यो  : जीवा ऐसी बाबरी, बात कह गया बबाल, आपुन तो भितर घुसी, मार खाए कपाल अर्थात्, मान्छेको जिब्रो बबाली हुन्छ, छिटो बोल्छ, विवादमा पारेर भित्र पस्छ अनि मार खान्छ टाउकाले ।

पुरा पढ्नुहोस्

‘नत्र इतिहास कसैका नाममा कोरिन्थ्यो...’– लुजेन्द्र ओझा

विभु लुइटेल
त्यस रात अरूजस्तै चाँडै घर गएको भए सायद यसको श्रेय मैले पाउँदैनथेँ ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘अब कसैलाई सुन्नेवाला छैन’– शेखर कोइराला

सन्तोष आचार्य
लिगेसीलाई पार गर्ने हो भने मैले शशांक र सुजाताले भन्दा धेरै मिहिनेत गर्नुपर्छ । कोसिस गर्दैछु । कहाँसम्म पुग्छु, हेरौँ ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘प्राथमिकता विदेशमा होइन, स्वदेशमै लाखौँ रोजगारी’–मन्त्री विष्ट [भिडियो सहित]

जनक नेपाल
"हाम्रो प्राथमिकता वैदेशिक रोजगारी हैन, आन्तरिक रोजगारी नै हो । तर, वैदेशिक रोजगारीमा जाँदासम्म यसलाई सुरक्षित, मर्यादित, भरपर्दो र पारदर्शी बनाउनुपर्छ । अधिकतम् नेपाली श्रमिकको हित अनुकुल समझदारी गर्नुपर्छ भन्ने हाम्रो मान्यता हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘नेतृत्वको शिरबिन्दुबाट अन्यायको थालनी भएको छ’– झलनाथ खनाल

जनक नेपाल
यो सरकार असफल भयो भने हाम्रो सिंगो पार्टी पनि डुब्छ  । कम्युनिस्ट आन्दोलन पनि डुब्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

मनोरञ्जन

खेलकुद

पोखरा राइनोजको महत्त्वाकांक्षा

विनोद पाण्डे

जित्नका लागि सबै खेल्छन्, सफलता पाउने एउटा टोली र त्यसका सदस्यले मात्र हो । खेलकुदको यो स्वयंसिद्ध तथ्य हो, सबैले जित्न सक्दैनन् । यो बुझ्दाबुझ्दै पनि सबै टोलीले जित्नका लागि सम्पूर्ण अस्त्र प्रयोग गर्छन् । फ्रेन्चाइज क्रिकेटमा अझ बढी यसको प्रभाव देखिन्छ । क्रिकेटको कान्छो स्वरूपको विशेषता पनि हो ।

लगानी गरेर राम्रा खेलाडी, प्रशिक्षकका साथ आफ्नो टिमलाई जित्ने वातावरण बनाउन फ्रेन्चाइज टोलीहरू पछि पर्दैनन् । एभरेस्ट प्रिमियर लिग (ईपीएल) क्रिकेटको महत्त्व बढ्दो छ । यही महत्त्व बुझेर फ्रेन्चाइज टोलीहरूले तयारी र खर्च पनि त्यहीअनुरूप गरेको देखिन्छ । यस्तोमा लगानीकर्ताहरू उच्च आकांक्षी र नतिजामुखी हुनु स्वाभाविक नै हो । तैपनि सबैले जित्न सक्दैनन् । आफ्नो ब्रान्ड स्थापित गर्नु यसमा आबद्ध भइसकेपछिको अर्को महत्त्वपूर्ण पाटो हो ।

अन्य ५ फ्रेन्चाइज टोलीजस्तै पोखरा राइनोज पनि यसमा खासै फरक छैन । राइनोजमा गत वर्ष उपाधि जित्न नसकेको छटपटी देख्न सकिन्छ । राइनोजको संरचनामा भएको ठूलै उथलपुथल यसैको परिणाम हो । राइनोजको कप्तानी स्कटल्यान्डका कायल कोएट्जरले गर्दै छन् । ईपीएलका ६ टोलीमा उनी एक्लो विदेशी कप्तान हुन् । टोलीले प्रशिक्षकको जिम्मेवारी अस्ट्रेलियाका नाथन डोडलाई दिएको छ । डोड ईपीएलमा सहभागी टोलीमध्ये दोस्रो विदेशी प्रशिक्षक हुन् । विराटनगर वारियर्समा भारतीय प्रशिक्षक उमेश पटवाल छन् ।

एक समय ट्वान्टी–२० अन्तर्राष्ट्रियमा सबैभन्दा छिटो शतक बनाउने दक्षिण अफ्रिकाका रिचर्ड लेभी राइनोजका चारमध्ये एक विदेशी हुन् । कोएट्जरसँगै राइनोजमा इंग्लिस खेलाडी पाउल कोलिन र हङकङमा जन्मिएका सन्नी भीमसारिया छन् । कोएट्जर एसोसिएट क्रिकेटका सफल खेलाडीमा पर्छन् । उनलाई नेतृत्व सुम्पँदै राइनोजले ईपीएलमा ठूलो आशा लिएको छ । आखिर यस्तो किन भने राइनोजमा उपाधिको भोक छ । अर्कोतिर राइनोजमा गत वर्षको हारको पीडा छ । यी दुवै सम्मिश्रण साथ राइनोज ईपीएलमा उत्रँदै छ ।


ईपीएल प्रतियोगिताका कप्तान | तस्बिरहरू : अंगद ढकाल


पाकिस्तानी खेलाडीहरू आशिफ अली, ताज वाली, इस्रारुल्लाहले गत सिजन राइनोजबाट खेलेका थिए । शक्ति गौचनको कप्तानीमा रहेको राइनोजले उत्कृष्ट सुरुआत पनि गरेको थियो । राउन्ड रोबिनको खेल सकिँदै जाँदा राइनोज शिथिल हुँदै गयो । अन्तत: प्लेअफमा टोलीले कुनै खेल जित्न सकेन । चौथो स्थानमा सीमित टोलीले प्रतियोगिता टुंग्याएको थियो । आशिफ चम्कनु नसक्नु राइनोजको दुर्भाग्य नै बन्यो । तिनै आशिफ लगत्तै पाकिस्तानी राष्ट्रिय टोलीमा पुगिसकेका थिए । छोटो संरचनाका लागि प्रभावकारी मानिएका विनोद भण्डारी र सौरभ खनाल पनि चल्न सकेनन् ।

गत वर्षको यी सबै अनुभव राइनोजले भुल्न सकेको छैन । त्यसै कारण हुन सक्छ, राइनोजले टिम बनाउनदेखि तयारीसम्म यसपालि फरक रूपमा गरेको छ । मुम्बई इन्डियन्सबाट इन्डियन प्रिमियर लिग (आईपीएल) मा खेलिसकेका लेभीलाई लिनुले राइनोजको उद्देश्य प्रस्ट हुन्छ । राइनोज जगदम्बा स्पोर्ट्सको स्वामित्वमा छ । टोलीकी मालिक कोहिनूर (दीपा) अग्रवालले लेभीजस्ता खेलाडीको अनुभव र प्रतिभाले आफ्नो टोलीलाई फाइदा पुग्ने बताउँछिन् ।

राइनोजका लागि यात्रा पक्कै सहज छैन । विराटनगर वारियर्स, चितवन टाइगर्स, काठमाडौँ किंग्स ११, ललितपुर प्याट्रियट्स, भैरहवा ग्लाडियटर्स पनि उत्तिकै बलिया छन् । तयारी छाडेर खेलाडी र लगानी हेर्ने हो भने कोहीभन्दा कोही कम देखिँदैनन् । गत वर्ष पुछारमा रहेको चितवन टाइगर्सले आयरल्यान्डका विस्फोटक ब्याट्सम्यान पाउल स्टर्लिङलाई लिएको छ । उनीसँगै इंग्लिस खेलाडी जोहन सिम्पसन र जर्ज स्कट चितवन टोलीमा हुनेछन् ।

ईपीएलको यस सिजनको एउटा विशेषता कहलिएका विदेशी खेलाडीको आगमन पनि हो । चितवनजस्तै गत सिजनमा एक मात्र खेल जित्न सकेको काठमाडौँ किंग्सले आयरल्यान्डका अलराउन्डर केभिन ओब्राइन र यूएईका कप्तान रोहन मुस्ताफालाई लिएको छ । जिम्बाबेका सिकन्दर राजाले अन्तिम समयमा अन्तर्राष्ट्रिय तालिका जुधेकाले आफ्नो नाम फिर्ता लिएका छन् ।

ललितपुर प्याट्रियट्समा नेपाली भूमिमा जमेका भारतीय खेलाडीत्रय सन्नी पटेल, जयकिशन कोल्शावाला र गौरव तोमार छन् । गत वर्षको उपविजेता भैरहवा ग्लाडियटर्सले रविइन्दर सिंह, यूएईका मोहम्मद नाविद र नेदरल्यान्ड्सका रायन टेन डेस्काथेलाई भित्र्याएको छ । डेस्काथेले लामो समय कोलकाता नाइटराइडर्सबाट आईपीएलमा खेले । पारस खड्काको कप्तानीमा रहेको विराटनगर वारियर्सले पनि उपाधि जोगाउने आशमा नेदरल्यान्ड्सका रोइलोफ भान डेर मेर्वी र पाउल भान मिकेरेन तथा भारतका स्मित पटेललाई लिएको छ । हङकङका बाबर हायत टोलीका आधार हुन् ।



ईपीएल नेपालको तेस्रो फ्रेन्चाइज लिग हो । पारस र शरद भेषवाकरको टोलीले यी प्रतियोगितामा वर्चस्व जमाउँदै आएका छन् । राइनोजसहित अरू टोलीका लागि यो प्रभुत्व तोड्न सजिलो हुने छैन । राइनोजका प्रशिक्षक डोडले यो राम्रोसँग बुझेका छन् । “हामीसँग केही राम्रा विदेशी खेलाडी छन्, उनीहरू माथिल्लो क्रममा ब्याटिङ गर्छन् । अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट पनि धेरै खेलेका छन् । हाम्रो शक्ति यो पनि हो । अन्य टोली पनि विदेशी खेलाडीको आडमा राम्रो भएको सुनेको छु,” डोड भन्छन्, “शक्ति गौचन र विनोद भण्डारीजस्ता अनुभवी खेलाडी हाम्रो टोलीमा भए पनि ट्वान्टी–२० क्रिकेटमा ठूलो भिन्नता हुँदैन । तर भाग्यको पनि ठूलो साथ चाहिन्छ, सफलता हात पार्नलाई । आशा छ, हामीलाई भाग्यले केही हेर्नेछ ।”

यही स्तरमा उनको पनि पहिलो अनुभव हो यो । उनी यसलाई कोशेढुंगा बनाउन चाहन्छन् । राइनोजको भाग्य कस्तो हुनेछ, त्यो १६ दिन चल्ने ईपीएलले बताउनेछ ।

पुरा पढ्नुहोस्

झारा टार्ने लिग

पवन आचार्य
फुटबलको व्यवसायीकरणमा एन्फा नेतृत्व उदासीन
पुरा पढ्नुहोस्

सेमिफाइनलमै सास्ती : साफ च्याम्पियनसिपमा कहाँ चुक्यो नेपाल ?

पवन आचार्य
साफ च्याम्पियनसिपमा नेपाल सेमिफाइनलमा रोकिएको यो पहिलो पटक होइन ।
पुरा पढ्नुहोस्

१८ औँ एसियाड : अनि कसरी जोगियोस् लाज !

पवन आचार्य
जकार्ता एसियाडमा प्याराग्लाइडिङतर्फ एक रजत
पुरा पढ्नुहोस्

साहित्य

समवेदनाशून्य मलामी–लस्कर

कृष्ण धरावासी

मार्चपछि बिस्तारै भर्जिनियाको बिहान तातिँदै जान थाल्छ । जनवरीदेखि नै मर्निङ वाक गर्न छाडेको म मार्चदेखि फेरि निरन्तर बिहान हिँड्न थाल्छु । गर्मीमा चिरिक्कै घाम चर्किने यहाँको मौसम जाडोमा त त्यसै पनि हाकिम भई नै हाल्छ । मलाई बिहानैदेखि हतारिँदै काममा जान तयारी गरिरहनु पर्दैन तर मञ्जुजीलाई बिदा नगरी निस्कन्नँ । आठ नबजी त बाहिर निस्कन अझै पनि गाह्रै थियो । बाटोमा अरु मानिसहरु पनि त्योभन्दा पहिले उति हिँडेको देख्दिनथेँ ।

मलाई एक सुरले मनमा कुरा खेलाउँदै एक्लै हिँड्नु साह्रै आनन्द लाग्छ । आफूभित्रै एउटा ठूलो संसार हुन्छ । त्यसलाई व्यवस्थित गर्न सकियो भने जीवनमा त्यो जति रमाइलो कुरा अरु केही होलाजस्तो लाग्दैन । बाटोमा हिँडिरहनेहरु पनि प्राय: एक्लै दौडिरहेका वा अर्धदौड गरिरहेका हुन्छन् ।  बिस्तारै हिँड्नेहरु भनेका कि दौडिसकेर गलेकाहरु हुन्छन् कि त कुनै कारणले खुट्टामा समस्या भएकाहरु ।

यो निरन्तरको मर्निङ वाकमा निकै साथीहरु बनिसकेका थिए । तीमध्येमा केही सेवानिवृत्त र केही जवान पनि थिए । केही त्यस्ता महिला पनि थिए, जो सधैँ ठेलामा नानीहरुलाई गुडाउँदै आइरहेका वा गइरहेका हुन्थे । एक जना मार्क थिए, सत्तरी वर्षजतिका तर एकदमै फुर्तिला र हँसिला । जहिल्यै पनि ‘दौड दौड’ भन्दै अघि जान्थे । एक बूढी थिइन् जेनी, ती पनि कुद्थिन् जसोतसो ।  तीन महिला थिए नानीलाई साइकले कोक्रोमा राखेर हाँक्ने । एउटी युवती थिइन् कानमा एयरफोन लगाएर कुदिरहने । यी सबैसँग आँखा जुध्ने, मुसुक्क हाँस्ने, बढी भए हाई–हेल्लो गर्ने मात्र भए पनि यो नियमित भेटघाटले हामी एक प्रकारले साथीजस्ता भइसकेका थियौँ । कसैलाई एकाध दिन नदेखेमा भेट्दा ‘तिमी सञ्चै ?’ भनेर सोध्ने गरिन्थ्यो ।

 नियमित भेटिनेहरुमध्ये एक दक्षिण भारतीय वृद्ध थिए । उमेरले पचहत्तर नाघेको बताउने उनी हट्ठाकट्ठै थिए । उनको घुँडाको पांग्रो खिएको हुादा छिटो हिँड्न नहुने रहेछ । पहिला–पहिला त हाम्रो उति बोलचाल भएन । एक दिन उनैले मुख फोरे– “तिमी पनि इन्डियन हो ?” अंग्रेजीमै भएको संवादमा आफू नेपाली भएको बताएँ । नेपाली भनेपछि उनले अझ चासो राख्दै सोधे– “नेपालमा त सबै हिन्दु धर्म मान्छन् होइन ?” मैले भनेँ– “नेपालमा बौद्ध, इसाई, मुसलमान, किराँती आदि धेरै धर्म मान्ने मानिस बस्छन् । तीमध्ये सबैभन्दा बढी हिन्दु छन् ।” त्यो परिचयपछि प्राय: हरेक भेटमा हामी बिस्तारै भारत–नेपालकै बारेमा कुरा गर्दै हिँड्ने भयौँ ।

 अमेरिका आउनुका कारण र आफ्ना कथा बताउन थालेपछि हरेक दिन अलिअलि गर्दै उनले पनि आफ्नो कथा सुनाएका थिए, लामै ।

उनी सन् १९६३ मा पानीजहाज चढेर अमेरिका आएका रहेछन् । बीस वर्षको उमेरमा सिभिल इन्जिनियर भएका उनलाई कुनै इन्डियन ठेकेदारले आफ्नो कम्पनीका कामदारका रुपमा ल्याएका रहेछन् । यता आएपछि बिस्तारै आवश्यक कागजात मिलाएर यतैका नागरिक बनेछन् । सानैमा विवाह भएका उनी भारत आउनेजाने क्रममै दुई छोराका बाबु पनि बनेछन् । उनले परिवारलाई अमेरिका ल्याए पनि पत्नी भने कहिल्यै यहाँ खुसी हुन सकिनछिन् । धेरैजसो समय पत्नीले भारतमै समय बिताएपछि उनको जीवन ब्रह्मचारीको जस्तो बितेछ । उनले एक्लै संघर्ष गरेर दुवै छोरालाई उच्च शिक्षासम्म पढाएछन् । दुईमध्ये एकले आईटीमा र अर्कोले चिकित्साशास्त्रमा विशेषज्ञता हासिल गरेछन् । सानैदेखि अमेरिकी शिक्षा पढेका उनीहरुको जीवनशैली पनि अमेरिकी नै भएछ । बूढा भने जति अमेरिका बसे पनि भारतीय भावुकताबाट मुक्त थिएनन् । उनलाई सन्तानले आफ्नो संस्कार र धर्म बिर्सिएकामा ठूलो पीडा रहेछ । उनी भन्थे– “तिमी आएको धेरै भएको रहेनछ । सक्छौ भने आफ्ना सन्तानलाई उतै फर्काऊ । पछि बुढेसकालमा तिम्रो पनि मेरोजस्तै हालत हुनेछ ।”

दिनदिनै अलिअलि गर्दै उनले आफ्नो कथा भनिरहेका थिए । एक दिन बडो भावुक आफ्नो कथाको पन्तुरो खोले ।

                                                                          …

पत्नीलाई अनेक गरेर फकाएर ल्यायो, केही महिना बसेपछि राख्नै नसकिने । उनलाई यहाँका मठमन्दिर, देवता, पूजापाठ गर्ने तरिका केहीले पनि चित्त बुझाउन सकिँदैन थियो । हुर्किएर गरिखान सक्ने भइसकेका छोराहरु बिस्तारै आ–आफ्नो बाटो लागे । छोराहरुले विदेशी केटी बिहे गरेपछि बुहारीहरुसँग पनि उनको सम्बन्ध राम्रो हुन सकेन । नातिनातिनाहरु र उनको भाषा पनि नमिल्ने भएपछि तिनीहरुसँग  माया बस्न सकेन ।

उनी मलाई सधैँ भारत जान कर गर्थिन् । म पनि ‘अबचाहिँ फर्केर आउँदिनँ’ भनेर जान्थेँ तर केही महिना बसेपछि छटपटी हुन्थ्यो । त्यहाँ मेरा पुराना साथीसंगीहरु थिएनन् । आफन्तहरु पनि  कोही धेरै बूढा भएका, कोही मरिसकेका हुन्थे । मेरो समय कटाउने कुनै आधारै  नभएपछि फेरि यतै फर्किन्थेँ । बस्नु त यहाँ पनि एक्लै नै थियो । तैपनि यहाँ मेरो पचास वर्षदेखिको समाज छ । मेरा सबै आफन्त–मित्र जो छन्, यहीँ छन् । मेरो जीवनशैली यतैको बनिसकेको छ ।

सारा जीवनै यहीँ बित्यो । के कमाइयो के गुमाइयो, अब केही लेखाजोखा गर्नु छैन । यत्ति हो, जीवनमा सन्तुष्ट भने कहिल्यै हुन सकिनँ । दुईतिरको मन बोकेर अन्तरिक्षमा बाँचेजस्तो भयो सबै । अब त कुनै रहर र इच्छा पनि बाँकी छैनन् ।

पछिल्लोपल्ट उनको उमेर पनि धेरै भइसकेको थियो । छोराहरु पनि कहिल्यै नफर्किने गरी यतैको भइसकेपछि सधैँ यतै बस्ने गरी ल्यायौँ । यहाँ आएपछि बिस्तारै उनी रोगाउँदै गइन् । खासै रोग नदेखिए पनि दिनदिनै कमजोर हुँदै गएर दुई वर्षअघि उनी बितिन् । हुन त, पहिला पनि एक्लै हुन्थेँ तर मनमा एक प्रकारको ढुक्क थियो– भारतमा भए पनि पत्नी छिन् । अब त साँच्चै नै मसँग केही पनि छैनजस्तो लाग्छ । मसँग भएको सम्पत्तिको यहाँ खासै अर्थ छैन किनकि छोराहरु आफैँ सम्पन्न छन् । अब म मरी गए यो सबै सम्पत्ति सरकारी ट्रस्टमै जाने हो । आज सोच्छु, त्यत्रो दु:ख गरेर सम्पत्ति केका लागि कमाइएछ होला ! कसैलाई काम नलाग्ने सम्पत्तिको खोजीमा जीवन किन बिताइएछ होला !

                                                                         …

बूढालाई कुरा सुनिदिने मानिसको खाँचो रहेछ भन्ने लाग्थ्यो । म केही दिन निस्किनँ भने भेट भएको बिहान सधैँ सोध्थे– “सञ्चै छौ ? तिम्रो श्रीमती त ठीक छिन् ?” प्राय: उनी सधैँ श्रीमतीका बारेमा मात्रै सोध्थे, सन्तानका बारे कहिल्यै सोधेनन् ।

भर्जिनियाको हर्नडन सिटीमा थियो हाम्रो बसाइ । पहिला कर्डल वे र पछि डाकोटा ड्राइभमा सरेका थियौँ । साइकललाई साइड दिँदै कहिले रेस्टन टाउनको छेउसम्म पुगेर फर्किन्थेँ, कहिले त्यसको उल्टो बाटो हुँदै निकै परसम्म फन्को मारेर फर्किन्थेँ । झन्डै एक हप्तापछि एक दिन ढिलो गरी निस्केँ । मर्निङ वाक सकेर फर्किंदै गर्दा हर्नडन टाउन सेन्टरछेउमा रहेको फिनरल हाउसमा निकै मानिस देखेँ ।

अमेरिकामा मानिस मरेपछि आफन्तहरु भेला भएर तात्तातै घाट लैजान पाइँदैन । पहिला पुलिसलाई खबर गर्नुपर्छ । पुलिसले लास उठाएर लगेपछि डाक्टरले मृत घोषित नगरेसम्म मरेको मानिँदैन । निकै कानुनी प्रक्रिया र विधि पूरा गरेपछि मात्र दाहसंस्कारका लागि योग्य हुन्छ । लास त्यसबेलासम्म अस्पतालमा रहन्छ, जबसम्म फिनरल हाउसले समय दिँदैन । कहिलेकाहीँ त हप्ता/दस दिनसम्म पनि पालो नआउन सक्छ ।

त्यो भीडमा केही चिनेका मानिस पनि देखेँ । हलभित्र दाहसंस्कारअघिको विधि गरिँदै थियो । यसो हेरेँ, हिन्दु विधिमा जस्तो कसैले संस्कृत मन्त्रहरु वाचन गरिरहेको थियो । ‘सेफ वे’ मा काम गर्ने एउटा भाइलाई अलिक वर तानेर सोधेँ– “को बितेछ भाइ ?” उनले बिस्तारै भने– “यी नारायनन् हुन् । दक्षिण भारतीय ब्राह्मण ।” यो सुनिसक्दा म झसंग भएँ । उनी तिनै महानुभाव थिए, जोसँग मेरो अत्यन्त राम्रो घुलमिल थियो र एक प्रकारले प्रात:कालीन भ्रमण–साथी पनि ।

मैले ती भाइलाई सोधेँ– “तपार्इंले यिनलाई कहाँ चिनेको ? कहिले कसरी बितेछन् ।” उनले भने– “यिनकै घरको बेसमेन्टमा म बस्ने गर्थें । बूढा एक्लै बस्थे माथि । उनलाई खुब गफ गर्नुपर्ने । यिनले नजानेको केही थिएन । अमेरिकाको आधा शताब्दीको अनुभव थियो यिनीसँग । पाँच दिनअगाडि म राती दस बजे काम सकेर कोठा पुग्दा यिनी सिँढीमै लडिरहेका थिए । मैले आत्तिँदै तुरुन्त यिनका छोराहरुलाई फोन गरेँ  । उनीहरुले पुलिसलाई फोन गर्न भने । बूढा अघि कतिबेला मरिसकेका रहेछन् । पुलिसले लास उठाएर लग्यो । छोराहरु भोलिपल्ट बिहान आएर मसँग सोधपुछ गरेर गए ।”

दुई जवान पुरुष लासको बाकसछेउ उभिएर दाहविधिमा पुरेतलाई सघाइरहेका थिए ।

मन कस्तो–कस्तो उदासजस्तो भयो । एकछिन बुद्धिले जीवनको अर्थ खोजी हेर्‍यो, केही भेटेन । सुखको खोजी गर्दै बीस वर्षको उमेरमा अमेरिका पसेको एउटा मानिस त्यसको पचपन्न वर्षपछि मर्‍यो  । र, उसका सन्तानले हतारहतार विधि पूरा गरिरहेका थिए । के पाए उनले ? के गुमाए उनले ? जीवनमा पाउनु र गुमाउनु भनेको के हो ?  पाउनैपर्ने र पटक्कै गुमाउनु नहुने भन्ने पनि के होला त !

झट्टै दिमाग आफूतिर फर्केर चलमलायो, मैले यहाँ केका लागि जीवन बिताइरहेको ? के यही बाकसमा बन्द हुन  ? यस्तै समवेदनाशून्य मलामीको लस्कर पर्खिन ?

कोठा फर्किंदा खुट्टा भारी भएका थिए । मन र शरीर दुवै गलेर शिथिल भएका थिए ।   

पुरा पढ्नुहोस्

चलाख लेखन

नेहा शर्मा
काठमान्ड्रुइड्सको पहिलो भाग काठमाडौँबासी धनी र शक्तिशाली चार पात्रवरिपरि घुम्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

बौद्धिक स्वतन्त्रताको ऊर्जा

सरस्वती प्रतीक्षा
मेरो पहिलो रोजाइमा कविता, आख्यान र दर्शनका किताब पर्छन् । आध्यात्मिक किताबहरु पनि म उत्तिकै रुचिले पढ्छु ।
पुरा पढ्नुहोस्

गौरी लंकेश हत्याको कथा

नीरज महर्जन
पुस्तकमा दक्षिणी भारतको राजनीति र त्यहाँ मौलाइरहेको अवसरवादको पनि चर्चा गरिएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

रित्तो हात फर्किएका राजा

विनोद सिजापति
राष्ट्रबाट सुरक्षित नहुँदा विकल्पहीन भएर जनसाधारण माओवादीको समर्थनतर्फ आकर्षित भएको भन्ने तर्क उनले अघि सारेका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

ब्लग

नयाँ संहिताको त्रास

रवीन्द्र मानन्धर

सरकारले केही महिनाअघि लागू गरेको नयाँ संहितामा पत्रकार,  फोटो पत्रकार, व्यंग्यकार तथा कार्टुनिस्टलाई विशेष किसिमको अंकुश लगाइएको छ । विभिन्न दफामा लेखिएका छन्, बिनाअनुमति कसैको फोटो खिच्न पाइँदैन, कसैमाथि सीधा वा घुमाउरो पाराले व्यंग्य गर्न पाइँदैन, अनुहारलाई बिगार्न पाइँदैन, कसैको क्यारिकेचर गर्न/बनाउन पाइँदैन । होस पुर्‍याउनु है । परिवार तथा शुभचिन्तकले पटकपटक भने तर वास्ता गरिएन । मलाई लाग्यो, आफ्ना गल्ती र कमजोरी उदांगो गर्नेलाई निरुत्साहित पार्न यस्ता बुख्याचा दफा कोरिएका हुन् । त्यसैले मनमा फिटिक्कै डर थिएन ।

केही समयअघि सरकारले ढाड सेक्ने गरी दोहरो कर लगाएकामा व्यंग्य गर्दै कार्टुन बनाएर सामाजिक सन्जालमा पोस्ट गरेँ । नवविवाहित वरको बाटो छेकेर कर मागिरहेका प्रधानमन्त्रीको कार्टुन थियो त्यो । कार्टुन सेयर गरेको एकैछिनमा लाइकका साथै उत्तिकै तथानाम गाली  आउन थाले । जनताले राज्यबाट पाउने सुविधाअनुरुपको कर एउटै हुनुपर्छ भन्नेहरुले कार्टुन रुचाए । केहीले त नानाभाँतीका क्याप्सन राखेर रिपोस्ट पनि गरे । तर एउटा समूहले भने कार्टुनको विरोध गर्दै नयाँ ऐनको हाउगुजी देखाएर सामाजिक सन्जालमा अश्लील शब्दसम्म लेख्न भ्यायो । तिनका प्रति मेरो कुनै जवाफ थिएन । चुपचाप बसेँ । कतिले छिट्टै पक्राउ पुर्जी आउन सक्नेसम्मको त्रास देखाए । तर यस्तो केही भएन । तर्साउन खोज्नेहरु केही दिनमा आफैँ सुस्ताए ।

प्रधानमन्त्रीको पछुतो

स्कुलमा एक पटक क्यारिम बोर्ड प्रतियोगितामा पहिलो भएको थिएँ ।  अभिभावक दिवस पारेर आयोजना गरिएको कार्यक्रममा उद्घोषकले पुरस्कार लिन मेरो नाम बोलाए । म भीडमा अलि पछाडि थिएँ । मेरै नाम गरेका मित्र अगाडिको कुर्सीमा आसन जमाएर बसेका रहेछन् । उनले मभन्दा अघि मञ्चमा पुगेर नि:संकोच पुरस्कार थापे । म जिल्ल परेँ । घाँटीमा मेडल थियो तर त्योभन्दा ठूलो लाजको भारी साथीको अनुहारमा झुन्डिएको थियो । केही दिनअघि अखबारमा छापिएको प्रधानमन्त्रीले मेडल लगाएको फोटो देख्दा मलाई त्यही साथीको भारी अनुहार याद आयो ।

प्रसंग हो, भर्खरै राजधानीको सोल्टी होटलमा सम्पन्न एसिया प्यासिफिक समिटमा प्रधानमन्त्री ओलीले थापेको सुशासन पदकको । पदक थापेपछि उनले पनि फोटो खिचाएछन्, जुन पत्रपत्रिकामा छापियो । छापिएको तस्बिरमा उनको मुहारमा पनि गलत पुरस्कार थापेकामा मेरो साथी पछुताएजस्तै भाव देखेँ । हुन पनि, ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनलले सार्वजनिक गरेको भ्रष्टाचारसम्बन्धी विश्वव्यापी सूचकांकमा नेपाल १ सय ३१ औँ स्थानबाट १ सय २२ औँ स्थानमा उक्लिएको छ । यसैले प्रधानमन्त्रीको मुहारमा पछुतो देखिएको हो कि ? कि निर्मलाका हत्यारा अहिलेसम्म बेपत्ता छन् भनेर मेडलले जिस्क्याएजस्तो लाग्यो फोटो खिच्ने बेला । लौ न ! बताइदिनु पर्‍यो, प्रमज्यू ।  जनता जान्न चाहन्छन् ।

पुरा पढ्नुहोस्

छोरो मारियो, घर ठडियो

गोकर्ण गौतम
सन्नीलाई सहिद घोषणा गरियो । पीडित परिवारलाई केन्द्र सरकारले १० लाख, प्रदेशले ५ लाख र नगरपालिकाले ३ लाख रुपैयाँ क्षतिपूर्ति दिने प्रतिबद्धता जनाए ।
पुरा पढ्नुहोस्

एक्लै यात्रामा

विभु लुइटेल
“डर ला’ छैन ? छोरी मान्छे यस्तो जथाभावी हिँड्नु हुन्छ ? घरकाले केही भनेनन् ?”
पुरा पढ्नुहोस्

[नोटबुक] मंगलसेनको झ्याल

जनक तिमिल्सिना
यी १७ वर्षमा खरानी बनाउनेहरु पटकपटक सत्तामा पुगे । जोगाउन खोज्नेहरु पनि सत्ताकै वरिपरि छन् । तर, ती झ्याल अझै बनेका छैनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

[नोटबुक] प्रहरी कसरी मेरो साथी ?

गोकर्ण गौतम
प्रहरीको भावभंगिमाले भनिरहेको थियो, हामी लाछी हौँ । यति लाठे भएर नाथे तीन लाख पनि थर्काएर लिन नसक्ने ?
पुरा पढ्नुहोस्

तस्विर/भिडियो

भिक्षु अवतार

मनोज पौडेल

विश्वमा अहंकार र अशान्ति बढ्दो छ । थाइल्यान्डको बैंकक नजिकको माइकसेमका फ्रा मोन्त्री सिङकाङ ‘शान्तिका निम्ति थोरै भए पनि योगदान गर्न सक्छु’ भन्ने लागेर बुद्धका अनुयायी बने । “नागरि कलाई राज्यले सेवासुविधा दिनुभन्दा सुरक्षाका लागि बजेट खर्चने होड चल्दो छ,” उनी भन्छन्, “यो युवा पुस्ताका लागि राम्रो होइन । त्यही भएर युवा जोश, उत्साह र शान्तिकै लागि व्यतीत गर्छु भनेर भिक्षु भएँ ।” २२ वर्षमै भिक्षु भएका उनी अहिले २८ वर्ष पुगे ।

यही शान्तिप्रेमले उनलाई बुद्धजन्मस्थल लुम्बिनीसम्म डोर्‍याएको छ । उनी यहाँ शान्ति, सद्भाव र भातृत्वका लागि झन् खारिन आएका छन् । अहिले लुम्बिनीस्थित रोयल थाई विहारमा बस्छन् ।

“लोभलालच र मोह नभएरै बुद्धको सच्चा अनुयायी बन्न आएको हुँ । त्यसकारण मानवलाई महान् ज्योति, आशा र सर्वोच्च आनन्द प्रदान गरेका बुद्धको सिद्धान्त अंगीकार गरेर स्वयंसेवीभावले काम गर्न प्रेरित हुन्छु । भित्रैबाट करुणा, मैत्री, दयामाया र सहयोगी भावनाले ओतप्रोत हुन्छु,” उनी भन्छन् ।

बिहानसाँझ तीन घन्टा विहारमा ध्यान गर्ने, प्रवचन सुन्ने र बुद्ध पूजामा व्यस्त हुन्छन् । त्यसबाहेक ६ घन्टा काममै बिताउँछन् । लुम्बिनी आएर जीवनै शान्तिका लागि समर्पित गर्छु भनेर प्रतिबद्ध बन्न प्रेरणा मिलेको उनको कथन छ ।

डेढ वर्षयता लुम्बिनी आएका उनले बुद्धको सेवाभावबाट प्रेरित भई आफूले जानेको सीप र कलाले विहार चिरिच्याट्ट पारेका छन् । कलात्मक सिकर्मी उनी हरेक कुरामा कला सिर्जिन्छन् । काठमा थाई अक्षर लेख्न पोख्त छन् । बुद्ध र अन्य कतिपय चित्र पनि कोर्छन् । काठका कुर्सीटेबल पनि बनाउँछन् ।

विहारभित्रको बगैँचा पनि सुन्दर बनाएका छन् । फूलबिरुवा आफैँ रोप्छन् । सिँचिन्छन् । विहार/मन्दिर परिसरका घाँसपात काटेर सुन्दर बनाएका छन् । एकपटक त्यहाँ पुग्ने जोकोही उनको ‘गार्डेनिङ’ देखेर मोहक हुन्छन् । बाटाघाटा, ढल र कुलेसो निर्माणको काम पनि जानेका छन् । मन्दिरमा झाडु पनि लगाउँछन् । खेर गएका पानी बोतल र कृषि कर्ममा प्रयोग गरिने झउवालाई उनले उपयोगी बनाएका छन् ।

फोटोग्राफीमा रुचि राख्छन् । मन्दिरभित्रै टाँसिएका ठूल्ठूला पोस्टर पनि उनकै डिजाइन हुन् । ५ जनाको परिवारमध्ये उनी मात्र भिक्षु हुन् । बाआमा र दुई दाजुभाइ थाइल्यान्डमै बस्छन् । शान्तिकामी सबैका लागि प्रेरणा–स्रोत बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनी आएर स्वयंसेवी बन्न पाउँदा कम्ता खुसी छैनन् ।

हेर्नुहोस् तस्बिरहरु :

शब्द/तस्बिर : मनोज पौडेल

 

पुरा पढ्नुहोस्

चौँरीलाई चराउँदै दिन बित्छ...

गणेश साम्पाङ
केही वर्षअघिसम्म पाँचथरमा ४० वटा चौँरी गोठ थिए । अहिले ३१ गोठ मात्र बाँकी छन् । त्यसमध्ये फालेलुङ गाउँपालिकामा २३ र याङवरकमा ८ गोठ मात्र छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

गन्तव्य : पर्यटन प्रवद्र्धन

श्रुति श्रेष्ठ
धुम्बा पोखरी जाने क्रममा झोलुंगे पुल तर्दै गरेका आन्तरिक पर्यटक ।
पुरा पढ्नुहोस्

पुलमा पिटी

मैत्या घर्ती मगर
रुकुम पूर्वको पुथा उत्तरगंगा गाउँपालिकामा रहेको मोटर गुड्ने पक्की पुलमा पिटी खेल्दै गरेका स्कुले विद्यार्थी ।
पुरा पढ्नुहोस्

निद्रालु दुनियाँ

क्रान्ति पाण्डे
निद्रालाई सिरानी नै किन चाहिन्छ र !
पुरा पढ्नुहोस्