जनश्रमदानले कायापलट

दुर्गालाल केसी

सदरमुकाम मुसिकोट बजारको उत्तरतर्फ डाँडैभरि हरिया घर देखिन्छन् । हरिया घरको लहर देख्दा लाग्न सक्छ, किन सबैले एकै खालको रंग लगाएका होलान् ? हरेकको मन पर्ने रंग हरियै त नहुनुपर्ने ? 

यो हो, चन्दननाथ नमुना टोल । केही समयअघिसम्म मान्छे हिँड्न नमिल्ने डाँडो अहिले गाउँलेको प्रयासमा उदाहरणीय बस्ती बनेको छ । वातावरणमैत्री नमुना टोल बनाउने लक्ष्यसाथ सांकेतिक रूपमा घरसमेत हरियो बनाउने अभियान थालिएको छ । ३७ घर रहेको यस टोललाई पूर्ण सरसफाइयुक्त, प्लास्टिकमुक्त, बालश्रममुक्त र वातावरणमैत्री घोषणा गरिएको छ । 

एउटा घरबाट अर्को घरमा जाने बाटो नभएपछि एक वर्षअघि राम्रो बाटो बनाएर नमुना टोलको अभियान थालिएको टोलका अध्यक्ष देवबहादुर खड्का सुनाउँछन् । दुई वर्षअघिसम्म भिरालो डाँडा थियो । खड्का भन्छन्, “प्रत्येक घरले २६ दिन श्रमदान गरेर बाटो बनायौँ । सबै मिले आफ्नो गाउँ आफँै बनाउन सकिँदो रहेछ ।” 

माओवादी सशस्त्र विद्रोह समाप्तिको १० वर्षसम्म पनि गाउँमा चाहेजस्तो विकास नभएपछि रुकुमेलीले सरकारलाई दोष लगाइरहन उचित ठानेनन् । त्यसपछि सुरु भयो, जनताकै लगानी र श्रममा विकास निर्माण अभियान । यस अभियानले रुकुमका धेरै गाउँलाई तताएको छ ।

जनताले सडक, खानेपानी र सरसफाइ मात्रै होइन, स्थानीयस्तरमा विद्युत् उत्पादनमा समेत लगानी गरेका छन् । तीन वर्षमा २३ गाविसमा ४३ वटा लघु जलविद्युुत् आयोजना सम्पन्न भएका छन् । यसमा स्थानीय जनताले नगद १ करोड ९८ लाख ७४ हजार २ सय १३ रुपियाँ र श्रमदानमार्फत ६ करोड ५८ लाख ६० हजार १ सय ६९ रुपियाँ लगानी गरेका छन् । यसबाट ९ सय ३१ किलोवाट विद्युत् उत्पादन भएको छ भने ९ हजार ८ सय ८० घरधुरीमा बिजुली बलेको छ । अझै जनताको लगानी र सहभागितामा २५ आयोजना निर्माण भइरहेको जिल्ला विकास समितिका ऊर्जा शाखा प्रमुख धनसिंह केसी बताउँछन् । 
विकास निर्माणमा महिलाको सक्रियता पनि लोभलाग्दो छ । पुर्तिमकाँडा–८, भण्डारवनका सबैजसो विकास निर्माणका काममा महिलाको अगुवाइ छ । महिलाले विकास निर्माणका काममा अगुवाइ गरेपछि अपेक्षा गरेभन्दा बढी काम भएका छन् । यहाँका महिलाले श्रमदान गरेर २ सय ४० मिटर पक्की सिँचाइ कुलो निर्माण गरेका छन् ।

संयुक्त राष्ट्रसंघीय विकास कार्यक्रमले १ सय २० मिटरको सिँचाइ नहर पक्की बनाउन २ लाख ५० हजार रुपियाँ दिएकामा महिलाले ३ सय ६० मिटर बनाइदिए । २६ घरधुरी रहेको गाउँमा हरेक घरका महिलाले ३० दिन बढी श्रमदान गरेर नहर बनाएको निर्माण समिति अध्यक्ष रूपकला बुढाले बताइन् । “आएको बजेटले पूरै काम नहुने भयो,” उनले भनिन्, “तर, हामीले महिनाभरि श्रम गरेर रकम बचत गर्‍यौँ र सिँचाइ कुलो लामो बनायौँ ।”

घेत्मा–८, बाँकीज्यूलामा पनि स्थानीयवासीको श्रमदानबाट १ सय ३० मिटर पक्की सिँचाइ कुलो निर्माण भएको छ । ४८ घरले श्रमदान गरेर कुलो निर्माण गरेपछि अहिले खेतीपातीमा सहज भएको स्थानीय धन जैसी सुनाउँछन् । पहिले पानीको अभावमा किसानहरूबीच झैँझगडा हुने गरेकामा अहिले सहज रूपमा १ सय ५० घरको खेतमा सिँचाइ गर्ने पानी पुगिरहेको उनको अनुभव छ ।

रुकुमका ३९ वटै गाविसमा जनताको सहभागिता र लगानीमा विकास निर्माणका काम भइरहेको जिल्ला विकास समितिले जनाएको छ । “विकासमा आफैँ सक्दो लगानी गरौँ भन्ने भावना फैलिएको छ,” सिम्तारु सडक निर्माण आार्थिक समितिका संयोजक कमल दाहाल भन्छन्, “मानिसले फजुल खर्च कटाएर सडकका लागि योगदान गरेका छन् ।”

जिल्ला शिक्षा अधिकारी रामलाल खड्काका अनुसार गाउँगाउँमा जनताको सक्रियतामा विद्यालय निर्माण भइरहेको छ । “विकासलाई कसरी सदुपयोग गर्ने भन्ने विषयमा रुकुममा नमुना काम भएको छ,” उनले भने, “यसले आफ्नो विकास आफँै गर्न सकिन्छ भन्ने सन्देश दिएको छ ।”

जिल्ला शिक्षा कार्यालयले बाँफीकोट–४, सिम्तारुस्थित बाल कल्याण माविलाई चारकोठे भवन निर्माणका लागि ३२ लाख रुपियाँ दिने भयो तर निर्माण सामग्री ल्याउने सडक थिएन । भवन कसरी बनाउने ? गाउँलेले जुक्ति निकाले– रकम उठाएर सडक निर्माण गर्ने । गाउँमा आमभेला बोलाइयो । त्यसपछि अभिभावकले फटाफट सहयोग रकम घोषणा गर्न थाले ।

अवस्था हेरी प्रतिघरले ५ देखि २५ हजार रुपियाँसम्म जम्मा गरे । ८७ घरधुरीबाट सात लाख रुपियाँ संकलन भयो । विकासका लागि सरकारी बजेटको मात्र आश गर्ने चलन अन्त्य गर्दै सिम्तारुवासीले आफ्नो गाउँ आफैँ बनाउने अभियान चलाए । ६ किलोमिटर सडकका लागि गाउँलेहरू २२ वैशाखयता नगद संकलन र श्रमदानमा तल्लीन छन् ।

सिम्तारुमा सडक निर्माण गरी विद्यालयका लागि ढुंगा, गिट्टी, बालुवा, छडजस्ता सामग्री ओसार्न थालिएको छ । सडक बनेपछि गाउँमा निजी घर निर्माण गर्न, व्यावसायिक सामान ओसारपसार गर्नसमेत सहज भएको निर्माण समितिका अध्यक्ष शेरबहादुर ओलीको अनुभव छ । “विद्यालय बनाउन त सजिलो भइहाल्यो । गाउँसम्म सडक सञ्जाल जोडियो,” उनले भने, “सडक बनेपछि विकासका अन्य ढोका पनि खुल्दा रहेछन् । सामान सस्तोमा पाइने । गाउँका उत्पादन बजारसम्म लैजान सकिने ।”
किमानदेखि सिम्तारु नेटापोखरासम्म सडक पुर्‍याउने योजनाका लागि सुरुमा कतिपयले रकम जम्मा गर्न अनकनाए पनि बिस्तारै सबै तयार भएको निर्माण समितिकी सदस्य देवकी पुनको अनुभव छ । “आफैँ पैसा उठाएर सडक बनाउने कहाँ हुन्छ ? यो त सरकारको काम हो भन्थे,” उनले भनिन्, “सरकारलाई पर्खेर कति बस्ने भनेर सम्झाएपछि गाउँलेहरू आफैँ अघि सरे ।”

चैतसम्म गाउँदेखि तल मुसिकोट–आठबिसकोट चल्ने गाडी ओहोरदोहोर गरिरहन्थे, सिम्तारुवासी माथिबाट हेर्थे र मन खिन्न बनाउँथे । आफ्नो गाउँसम्म सरर गाडी चल्ने दिन कहिले आउला भनेर सोचिरहन्थे । तर, दुई महिनामै त्यो दिन पनि आयो । अहिले गाउँसम्मै गाडी आउँछन् । “सडक नहुँदा सबै निर्माण सामग्री मानिसले बोकेर ल्याउने अवस्था थियो । यसरी निर्माण ढिलो र महँगो हुन्थ्यो,” बाल कल्याण मावि सिम्तारुका प्रधानाध्यापक निर्मल गिरी सुनाँउछन्, “सडक बन्दा विद्यालय र गाउँलाई दोहोरो फाइदा भयो ।”

स्थानीय प्रयासमा सडक, जलविद्युत् केन्द्र र विद्यालय निर्माण काममा थप प्रोत्साहन गर्न जिविसले केन्द्रमा सिफारिस गरी पठाउने गरेको छ । कतिसम्म भने, मुसिकोटको चन्दननाथ टोलको हरियो अभियानलाई साथ दिँदै जिविसको कार्यालयसमेत हरियो बनाइएको छ । यो हरियो अभियानलाई मुसिकोट बजारभरि विस्तार गर्न खोजेको स्थानीय विकास अधिकारी भरतकुमार शर्माले बताए । “हरियो रंग लगाउने घरलाई जिविसले प्रोत्साहनस्वरूप एक हजार रुपियाँ दिने गरेको छ । यो सांकेतिक सन्देश हो,” उनी भन्छन्, “घर हरियो बनाएपछि आँगन र बाटामा अनिवार्य रूख रोपेर हरियो बनाउन थाल्नुपर्छ ।” 

स्वयंसेवी गाउँ
- कृष्णप्रसाद गौतम र हरि गौतम/ तकसेरा 

तकसेरा–७, रुकुमका बुद्धिराज र हिकु बुढा दम्पतीलाई जिल्ला विकास समितिले गाउँमै सम्मान गर्‍यो । बुद्धिराजलाई फेटा गुथाएर, हिकुलाई लुंगी ओढाइदिएर । 

भेडा पालनबाट गरेको आम्दानीलाई बुढा दम्पतीले गाउँ बनाउने अभियानमा खर्चिदै आएको छ । ढोरपाटन जाने बाटोमा रहेको सेरा खोलामा १ लाख ९० हजारभन्दा बढी व्यक्तिगत रकम खर्च गरी पुल निर्माण, तकसेरा गाविसका आठवटै विद्यालयमा १५ हजार रुपियाँका दरले १ लाख २० हजार नगद, तकसेरा समाजमार्फत चिहानको जग्गा खरिद गर्न ३ लाख ५० हजार नगद सहयोग गरेको छ ।

तकसेरा–७, कै राजेन्द्र र तारा बुढाले पनि बाबु–आमाको सम्झनामा पुल निर्माणमा सकेको आर्थिक सहयोग गरे । तकसेरा–९, का सुरेन्द्रबहादुर पुनले झन्डै २५ लाख रुपियाँ खर्चेर ५२ सय वर्गमिटर जग्गा खरिद गरी स्थानीय हिमालय जनजागृति निमाविको नाममा पास गरिदिए । उनका पिताले ३७ वर्षअघि झन्डै तीन लाख रुपियाँ खर्चेर कोलदेखि तकसेरासम्मको तीन किलोमिटर र कोल गाविसकै विर्गुमदेखि तकसेराको बाच्छीगाउँसम्म घोडेटो बाटो बनाएका थिए । 

सुरेन्द्रकै अगुवाइमा स्थानीयबाट चन्दा संकलन गरी ४० लाख रुपियाँ जम्मा गरेर २०६४ मा महेन्द्र माविमा उच्च माविको पठनपाठन सुरुवात गरियो । विद्यालयको खातामा अहिले पनि ३० लाख रकम बचत रहेको सुरेन्द्रले जानकारी दिए । 

“राज्यले काम नगरेपछि सर्वसाधारण आफैले अगुवाइ गरेर विकास निर्माणका काम भइरहेका छन्,” सुरेन्द्रले भने, “त्यसका निम्ति व्यक्तिगत र सामूहिक स्वयंसेवाको ठूलो भूमिका बनेको छ ।”

तकसेराकै लालकुमारी बुढा मगरले झन्डै दुई लाख बराबरको रकम खर्चेर तकसेराबाट ढोरपाटन जाने चार किलोमिटर घोडेटो बाटो निर्माण गरेकी छन् । तकसेरा–९, का रामदास बुढा मगरले तकसेराबाट ढोरपाटन जाने बाटोमा धर्मशाला निर्माण गरिदिएका छन् । तकसेरा–८, की शिर बुढाले पनि दिवंगत पतिको सम्झनामा १ लाख ५० हजार रुपियाँ खर्च गरेर कोल र तकसेरा गाविसको सिमाना दख्यूमा धर्मशाला निर्माण गरिदिएकी छिन् । 

तकसेरा–१, कै रामसिंह बुढाले तकखोलामा भोजभतेर गरेर ढुंगाको पुल बनाइदिएका थिए । त्यहाँ पक्की पुल बनिरहेको छ । तकसेरा गाविसका पाँचवटा विद्यालय भवन गाउँलेकै पहलमा निर्माण भएका छन् । तकसेराको १ देखि ५ नम्बर वडाका सर्वसाधारणले महेन्द्र प्राविको पाँच कोठे पक्की भवन निर्माण गरेका छन् । 

तकसेरा–७, उपल्लो सेराका वैदेशिक रोजगारीमा रहेका युवाहरूले उत्तरगंगा निमाविको तीनकोठे भवनसहित गाउँलाई उत्तरगंगा नदीबाट जोगाउन तटबन्ध समेत बनाएका छन् । “यहाँ व्यक्ति–व्यक्तिले सामाजिक काम गरेका छन्,” तकसेराका अगुवा तेजेन्द्र खाममगर भन्छन्, “यसले गाविसको विकासमा थप टेवा पुगेको छ ।” 

 

पुरा पढ्नुहोस्

कांग्रेस शीर्ष नेतालाई चीन भ्रमण गराउने इच्छा

सीताराम बराल
पछिल्लो समय नेपाली कांग्रेस आफैँले चाहिँ चीनसँगको सम्बन्धलाई त्यति धेरै महत्व नदिएजस्तो देखिन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

भारतीय कूटनीतिज्ञको नेपाल अनुभव

प्रस्तुति : कमलदेव भट्टराई
हाम्रो माग पूरा गर्न नेपाल सरकारले तत्काल काम थाल्यो । प्रधानमन्त्री नगेन्द्रप्रसाद रिजालले सार्वजनिक रूपमा नै तीनवटा समारोहमा क्षमा मागे ।
पुरा पढ्नुहोस्

गणतन्त्रका मुसा

माधव बस्नेत
राजनीतिक मूल्य–मान्यता लत्याएर जसरी पनि सत्तामा
पुरा पढ्नुहोस्

अविचलित अभियन्ता र आन्दोलन

नेपाल संवाददाता
डा गोविन्द केसी आठौं अनसनसम्म आइपुग्दा केके भए ?
पुरा पढ्नुहोस्

झटारो» प्रचण्डलाई धन्यवाद

लक्ष्मण गाम्नागे
सरकार ढल्ने भन्ने कुरा सुन्दै कति आनन्ददायक छ, कति रोमाञ्चक छ । यसै यसै हाम्रा कान ठाडा हुन्छन् । हामी सबै एकाएक सक्रिय हुन्छौँ ।
पुरा पढ्नुहोस्

मेरा गुरु सर्वपल्ली राधाकृष्णन्

मदनमणि दीक्षित
बिहारमा गएर पढाउनेबारे घर सल्लाह हुँदा पिताजीले ‘भारतका नेपालीले जे जति गरे पनि यहाँ उनीहरूलाई उन्नति गर्न दिइँदैन, आफ्नो जायदाद, परिवार सबै नेपालमा रहेकाले बरू उतै गएर केही गर्ने हो कि !’ भन्ने कुरा गर्नुभयो ।
पुरा पढ्नुहोस्

मनमोहक तारामण्डल

कौशलराज सापकोटा
यो तस्बिर लङ एक्सपोजर प्रविधिमार्फत मुस्ताङको चुस्याङमा राती ११ बजे आसपासमा लिइएको हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

समसामयिक

जनश्रमदानले कायापलट

दुर्गालाल केसी

सदरमुकाम मुसिकोट बजारको उत्तरतर्फ डाँडैभरि हरिया घर देखिन्छन् । हरिया घरको लहर देख्दा लाग्न सक्छ, किन सबैले एकै खालको रंग लगाएका होलान् ? हरेकको मन पर्ने रंग हरियै त नहुनुपर्ने ? 

यो हो, चन्दननाथ नमुना टोल । केही समयअघिसम्म मान्छे हिँड्न नमिल्ने डाँडो अहिले गाउँलेको प्रयासमा उदाहरणीय बस्ती बनेको छ । वातावरणमैत्री नमुना टोल बनाउने लक्ष्यसाथ सांकेतिक रूपमा घरसमेत हरियो बनाउने अभियान थालिएको छ । ३७ घर रहेको यस टोललाई पूर्ण सरसफाइयुक्त, प्लास्टिकमुक्त, बालश्रममुक्त र वातावरणमैत्री घोषणा गरिएको छ । 

एउटा घरबाट अर्को घरमा जाने बाटो नभएपछि एक वर्षअघि राम्रो बाटो बनाएर नमुना टोलको अभियान थालिएको टोलका अध्यक्ष देवबहादुर खड्का सुनाउँछन् । दुई वर्षअघिसम्म भिरालो डाँडा थियो । खड्का भन्छन्, “प्रत्येक घरले २६ दिन श्रमदान गरेर बाटो बनायौँ । सबै मिले आफ्नो गाउँ आफँै बनाउन सकिँदो रहेछ ।” 

माओवादी सशस्त्र विद्रोह समाप्तिको १० वर्षसम्म पनि गाउँमा चाहेजस्तो विकास नभएपछि रुकुमेलीले सरकारलाई दोष लगाइरहन उचित ठानेनन् । त्यसपछि सुरु भयो, जनताकै लगानी र श्रममा विकास निर्माण अभियान । यस अभियानले रुकुमका धेरै गाउँलाई तताएको छ ।

जनताले सडक, खानेपानी र सरसफाइ मात्रै होइन, स्थानीयस्तरमा विद्युत् उत्पादनमा समेत लगानी गरेका छन् । तीन वर्षमा २३ गाविसमा ४३ वटा लघु जलविद्युुत् आयोजना सम्पन्न भएका छन् । यसमा स्थानीय जनताले नगद १ करोड ९८ लाख ७४ हजार २ सय १३ रुपियाँ र श्रमदानमार्फत ६ करोड ५८ लाख ६० हजार १ सय ६९ रुपियाँ लगानी गरेका छन् । यसबाट ९ सय ३१ किलोवाट विद्युत् उत्पादन भएको छ भने ९ हजार ८ सय ८० घरधुरीमा बिजुली बलेको छ । अझै जनताको लगानी र सहभागितामा २५ आयोजना निर्माण भइरहेको जिल्ला विकास समितिका ऊर्जा शाखा प्रमुख धनसिंह केसी बताउँछन् । 
विकास निर्माणमा महिलाको सक्रियता पनि लोभलाग्दो छ । पुर्तिमकाँडा–८, भण्डारवनका सबैजसो विकास निर्माणका काममा महिलाको अगुवाइ छ । महिलाले विकास निर्माणका काममा अगुवाइ गरेपछि अपेक्षा गरेभन्दा बढी काम भएका छन् । यहाँका महिलाले श्रमदान गरेर २ सय ४० मिटर पक्की सिँचाइ कुलो निर्माण गरेका छन् ।

संयुक्त राष्ट्रसंघीय विकास कार्यक्रमले १ सय २० मिटरको सिँचाइ नहर पक्की बनाउन २ लाख ५० हजार रुपियाँ दिएकामा महिलाले ३ सय ६० मिटर बनाइदिए । २६ घरधुरी रहेको गाउँमा हरेक घरका महिलाले ३० दिन बढी श्रमदान गरेर नहर बनाएको निर्माण समिति अध्यक्ष रूपकला बुढाले बताइन् । “आएको बजेटले पूरै काम नहुने भयो,” उनले भनिन्, “तर, हामीले महिनाभरि श्रम गरेर रकम बचत गर्‍यौँ र सिँचाइ कुलो लामो बनायौँ ।”

घेत्मा–८, बाँकीज्यूलामा पनि स्थानीयवासीको श्रमदानबाट १ सय ३० मिटर पक्की सिँचाइ कुलो निर्माण भएको छ । ४८ घरले श्रमदान गरेर कुलो निर्माण गरेपछि अहिले खेतीपातीमा सहज भएको स्थानीय धन जैसी सुनाउँछन् । पहिले पानीको अभावमा किसानहरूबीच झैँझगडा हुने गरेकामा अहिले सहज रूपमा १ सय ५० घरको खेतमा सिँचाइ गर्ने पानी पुगिरहेको उनको अनुभव छ ।

रुकुमका ३९ वटै गाविसमा जनताको सहभागिता र लगानीमा विकास निर्माणका काम भइरहेको जिल्ला विकास समितिले जनाएको छ । “विकासमा आफैँ सक्दो लगानी गरौँ भन्ने भावना फैलिएको छ,” सिम्तारु सडक निर्माण आार्थिक समितिका संयोजक कमल दाहाल भन्छन्, “मानिसले फजुल खर्च कटाएर सडकका लागि योगदान गरेका छन् ।”

जिल्ला शिक्षा अधिकारी रामलाल खड्काका अनुसार गाउँगाउँमा जनताको सक्रियतामा विद्यालय निर्माण भइरहेको छ । “विकासलाई कसरी सदुपयोग गर्ने भन्ने विषयमा रुकुममा नमुना काम भएको छ,” उनले भने, “यसले आफ्नो विकास आफँै गर्न सकिन्छ भन्ने सन्देश दिएको छ ।”

जिल्ला शिक्षा कार्यालयले बाँफीकोट–४, सिम्तारुस्थित बाल कल्याण माविलाई चारकोठे भवन निर्माणका लागि ३२ लाख रुपियाँ दिने भयो तर निर्माण सामग्री ल्याउने सडक थिएन । भवन कसरी बनाउने ? गाउँलेले जुक्ति निकाले– रकम उठाएर सडक निर्माण गर्ने । गाउँमा आमभेला बोलाइयो । त्यसपछि अभिभावकले फटाफट सहयोग रकम घोषणा गर्न थाले ।

अवस्था हेरी प्रतिघरले ५ देखि २५ हजार रुपियाँसम्म जम्मा गरे । ८७ घरधुरीबाट सात लाख रुपियाँ संकलन भयो । विकासका लागि सरकारी बजेटको मात्र आश गर्ने चलन अन्त्य गर्दै सिम्तारुवासीले आफ्नो गाउँ आफैँ बनाउने अभियान चलाए । ६ किलोमिटर सडकका लागि गाउँलेहरू २२ वैशाखयता नगद संकलन र श्रमदानमा तल्लीन छन् ।

सिम्तारुमा सडक निर्माण गरी विद्यालयका लागि ढुंगा, गिट्टी, बालुवा, छडजस्ता सामग्री ओसार्न थालिएको छ । सडक बनेपछि गाउँमा निजी घर निर्माण गर्न, व्यावसायिक सामान ओसारपसार गर्नसमेत सहज भएको निर्माण समितिका अध्यक्ष शेरबहादुर ओलीको अनुभव छ । “विद्यालय बनाउन त सजिलो भइहाल्यो । गाउँसम्म सडक सञ्जाल जोडियो,” उनले भने, “सडक बनेपछि विकासका अन्य ढोका पनि खुल्दा रहेछन् । सामान सस्तोमा पाइने । गाउँका उत्पादन बजारसम्म लैजान सकिने ।”
किमानदेखि सिम्तारु नेटापोखरासम्म सडक पुर्‍याउने योजनाका लागि सुरुमा कतिपयले रकम जम्मा गर्न अनकनाए पनि बिस्तारै सबै तयार भएको निर्माण समितिकी सदस्य देवकी पुनको अनुभव छ । “आफैँ पैसा उठाएर सडक बनाउने कहाँ हुन्छ ? यो त सरकारको काम हो भन्थे,” उनले भनिन्, “सरकारलाई पर्खेर कति बस्ने भनेर सम्झाएपछि गाउँलेहरू आफैँ अघि सरे ।”

चैतसम्म गाउँदेखि तल मुसिकोट–आठबिसकोट चल्ने गाडी ओहोरदोहोर गरिरहन्थे, सिम्तारुवासी माथिबाट हेर्थे र मन खिन्न बनाउँथे । आफ्नो गाउँसम्म सरर गाडी चल्ने दिन कहिले आउला भनेर सोचिरहन्थे । तर, दुई महिनामै त्यो दिन पनि आयो । अहिले गाउँसम्मै गाडी आउँछन् । “सडक नहुँदा सबै निर्माण सामग्री मानिसले बोकेर ल्याउने अवस्था थियो । यसरी निर्माण ढिलो र महँगो हुन्थ्यो,” बाल कल्याण मावि सिम्तारुका प्रधानाध्यापक निर्मल गिरी सुनाँउछन्, “सडक बन्दा विद्यालय र गाउँलाई दोहोरो फाइदा भयो ।”

स्थानीय प्रयासमा सडक, जलविद्युत् केन्द्र र विद्यालय निर्माण काममा थप प्रोत्साहन गर्न जिविसले केन्द्रमा सिफारिस गरी पठाउने गरेको छ । कतिसम्म भने, मुसिकोटको चन्दननाथ टोलको हरियो अभियानलाई साथ दिँदै जिविसको कार्यालयसमेत हरियो बनाइएको छ । यो हरियो अभियानलाई मुसिकोट बजारभरि विस्तार गर्न खोजेको स्थानीय विकास अधिकारी भरतकुमार शर्माले बताए । “हरियो रंग लगाउने घरलाई जिविसले प्रोत्साहनस्वरूप एक हजार रुपियाँ दिने गरेको छ । यो सांकेतिक सन्देश हो,” उनी भन्छन्, “घर हरियो बनाएपछि आँगन र बाटामा अनिवार्य रूख रोपेर हरियो बनाउन थाल्नुपर्छ ।” 

स्वयंसेवी गाउँ
- कृष्णप्रसाद गौतम र हरि गौतम/ तकसेरा 

तकसेरा–७, रुकुमका बुद्धिराज र हिकु बुढा दम्पतीलाई जिल्ला विकास समितिले गाउँमै सम्मान गर्‍यो । बुद्धिराजलाई फेटा गुथाएर, हिकुलाई लुंगी ओढाइदिएर । 

भेडा पालनबाट गरेको आम्दानीलाई बुढा दम्पतीले गाउँ बनाउने अभियानमा खर्चिदै आएको छ । ढोरपाटन जाने बाटोमा रहेको सेरा खोलामा १ लाख ९० हजारभन्दा बढी व्यक्तिगत रकम खर्च गरी पुल निर्माण, तकसेरा गाविसका आठवटै विद्यालयमा १५ हजार रुपियाँका दरले १ लाख २० हजार नगद, तकसेरा समाजमार्फत चिहानको जग्गा खरिद गर्न ३ लाख ५० हजार नगद सहयोग गरेको छ ।

तकसेरा–७, कै राजेन्द्र र तारा बुढाले पनि बाबु–आमाको सम्झनामा पुल निर्माणमा सकेको आर्थिक सहयोग गरे । तकसेरा–९, का सुरेन्द्रबहादुर पुनले झन्डै २५ लाख रुपियाँ खर्चेर ५२ सय वर्गमिटर जग्गा खरिद गरी स्थानीय हिमालय जनजागृति निमाविको नाममा पास गरिदिए । उनका पिताले ३७ वर्षअघि झन्डै तीन लाख रुपियाँ खर्चेर कोलदेखि तकसेरासम्मको तीन किलोमिटर र कोल गाविसकै विर्गुमदेखि तकसेराको बाच्छीगाउँसम्म घोडेटो बाटो बनाएका थिए । 

सुरेन्द्रकै अगुवाइमा स्थानीयबाट चन्दा संकलन गरी ४० लाख रुपियाँ जम्मा गरेर २०६४ मा महेन्द्र माविमा उच्च माविको पठनपाठन सुरुवात गरियो । विद्यालयको खातामा अहिले पनि ३० लाख रकम बचत रहेको सुरेन्द्रले जानकारी दिए । 

“राज्यले काम नगरेपछि सर्वसाधारण आफैले अगुवाइ गरेर विकास निर्माणका काम भइरहेका छन्,” सुरेन्द्रले भने, “त्यसका निम्ति व्यक्तिगत र सामूहिक स्वयंसेवाको ठूलो भूमिका बनेको छ ।”

तकसेराकै लालकुमारी बुढा मगरले झन्डै दुई लाख बराबरको रकम खर्चेर तकसेराबाट ढोरपाटन जाने चार किलोमिटर घोडेटो बाटो निर्माण गरेकी छन् । तकसेरा–९, का रामदास बुढा मगरले तकसेराबाट ढोरपाटन जाने बाटोमा धर्मशाला निर्माण गरिदिएका छन् । तकसेरा–८, की शिर बुढाले पनि दिवंगत पतिको सम्झनामा १ लाख ५० हजार रुपियाँ खर्च गरेर कोल र तकसेरा गाविसको सिमाना दख्यूमा धर्मशाला निर्माण गरिदिएकी छिन् । 

तकसेरा–१, कै रामसिंह बुढाले तकखोलामा भोजभतेर गरेर ढुंगाको पुल बनाइदिएका थिए । त्यहाँ पक्की पुल बनिरहेको छ । तकसेरा गाविसका पाँचवटा विद्यालय भवन गाउँलेकै पहलमा निर्माण भएका छन् । तकसेराको १ देखि ५ नम्बर वडाका सर्वसाधारणले महेन्द्र प्राविको पाँच कोठे पक्की भवन निर्माण गरेका छन् । 

तकसेरा–७, उपल्लो सेराका वैदेशिक रोजगारीमा रहेका युवाहरूले उत्तरगंगा निमाविको तीनकोठे भवनसहित गाउँलाई उत्तरगंगा नदीबाट जोगाउन तटबन्ध समेत बनाएका छन् । “यहाँ व्यक्ति–व्यक्तिले सामाजिक काम गरेका छन्,” तकसेराका अगुवा तेजेन्द्र खाममगर भन्छन्, “यसले गाविसको विकासमा थप टेवा पुगेको छ ।” 

 

पुरा पढ्नुहोस्

कांग्रेस शीर्ष नेतालाई चीन भ्रमण गराउने इच्छा

सीताराम बराल
पछिल्लो समय नेपाली कांग्रेस आफैँले चाहिँ चीनसँगको सम्बन्धलाई त्यति धेरै महत्व नदिएजस्तो देखिन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

गणतन्त्रका मुसा

माधव बस्नेत
राजनीतिक मूल्य–मान्यता लत्याएर जसरी पनि सत्तामा
पुरा पढ्नुहोस्

सुरक्षा नीतिमा राजनीति

सीताराम बराल
राष्ट्रिय सहमतिको दस्तावेजका रुपमा आउनुपर्ने सुरक्षा नीति एकपक्षीय ढंगबाट जारी
पुरा पढ्नुहोस्

विचार

न्यायिक छवि कायम गर्ने चुनौती

मेघराज पोखरेल
न्यायिक भ्रष्टाचारको जालोलाई तोड्ने र इमानदार छवि बचाउने काम नै कार्कीको प्रथम र ठूलो चुनौती हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

चीन–नेपाल बलियो सम्बन्धका आधार

ह्वाङ चङ्तो
बलियो छिमेकीले आर्थिक रूपमा मात्र होइन, सुरक्षाजस्ता थुप्रै मामिलामा सघाउँछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

गणराज्य संवाद» संयोगवश या दुर्भाग्यवश ?

श्रीकृष्ण अनिरुद्ध गौतम
नियति त हेर्नूस्, उसबेला अस्थिरताको केन्द्रमा शेरबहादुर देउवा थिए, आज २० वर्षपछि फेरि उनै देखिएका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

कांग्रेस–एमाले गठबन्धनको पर्खाइ

अच्युत वाग्ले
संविधानको वास्तविक कार्यान्वयनको अन्तिम घडीमा पनि, संविधान जारी गर्ने समयमा जस्तै, कांग्रेस–एमाले गठबन्धन सरकार नै कुर्नुपर्ने खण्ड आउने छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

टिस्टुङ देउराली» भो, उत्तेजना नबेचौँ

विवेक पौडेल
जनतामा राजनीतिक प्रक्रियाले आफूलाई फाइदा गरेको छ र यसमा सहभागी हुँदै सुधार गर्नुपर्छ भन्ने आशा मरेको दिन समाजकै दीर्घकालीन पतन सुरु हुन सक्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

मेडिकल शिक्षा–माफियाको जरो

हस्त गुरुङ
त्रिविलाई उच्च शिक्षाको क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण निर्णय लिन वञ्चित गर्नाका लागि मन्त्रिपरिषद्ले सम्बन्धनको विषयमा विशेष निर्णय लिनु नै आजको समस्याको मूल जड हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

संसद् विघटन हुन्न, नयाँ सरकार बन्छ

बुद्धि कार्की
संविधानले किटेर व्यवस्था गरेको बाहेकका संवैधानिक प्रश्नहरूको जवाफ खोज्न संविधानलाई सगोल रूपमा पढ्नुपर्ने हुन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

गणराज्य संवाद» ठालुतन्त्रकै अर्को संस्करण

श्रीकृष्ण अनिरुद्ध गौतम
नेपालका राजनीतिक दलहरूको संस्कारमा ठालु प्रवृत्ति तथा अभिमुखीकरण केन्द्रीकृत र एकात्मक छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

जीवनशैली

बिचरो हुलाक

गोकर्ण गौतम
सूचना–प्रविधिको विस्तार र प्रयोगले हुलाक सेवा दयनीय हालतमा
पुरा पढ्नुहोस्

औतारी आइरिस

राजकुमार बानियाँ
सेफ, फोटोग्राफर, किसान र योगीको हुलियामा एक विदेशी
पुरा पढ्नुहोस्

मृत्यु–आरोहण

सञ्जय पण्डित
थुप्रै नसोचिएका घटना झेल्नु, कहिल्यै अभ्यास नगरिएका सीपको सहारामा मृत्युको मुखबाट बालबाल बच्नु आरोहीका लागि असामान्य भईकन पनि सामान्यजस्ता घटना हुन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

वातानुकूलित सहर

जनक नेपाल/नेपालगन्ज
बिहान चियादेखि साँझको दारु पसलसम्म एसीयुक्त बनाउने स्पर्धा
पुरा पढ्नुहोस्

संकटमा सागरनाथ

रवीन्द्र उप्रेती/सागरनाथ (महोत्तरी)
वन विनाशसँगै दक्षिणी घना बस्तीको अस्तित्व धरापमा
पुरा पढ्नुहोस्

अर्थ

निजी क्षेत्रले पेट्रोलियम कारोबार ! निर्णय हुन्छन् तर उल्टिन्छन्

मनबहादुर बस्नेत

निर्णय : २१ असारमा आपूर्ति मन्त्रालयले पेट्रोलियम पदार्थको कारोबारमा नेपाल आयल निगम (एनओसी)को एकाधिकार तोड्दै निजी क्षेत्रलाई समेत यसको कारोबार गर्न पाउने गरी निर्णय गर्‍यो । आपूर्ति सचिवले नेतृत्व गर्ने पेट्रोलियम आपूर्ति तथा व्यवस्थापन समितिले यस्तो निर्णय लिएको थियो । निर्णयपश्चात् मन्त्रालय मातहतको आपूर्ति व्यवस्थापन तथा उपभोक्ता हित संरक्षण विभागले आठवटा कम्पनीलाई पेट्रोल र डिजेलको कारोबार गर्न पाउने अनुमति दियो । जस अनुसार नेसनल पेट्रोलियम प्रालि, विराट पेट्रोलियम प्रालि, पेट्रोलिम्याक्स प्रालि, हिमालयन प्रालि, ट्रान्स हिमालयन कर्पोरेसन, सोनापुर मिनरल आयल, डीडी पेट्रोलियम प्रालि र मालिका पेट्रोलियम प्रालिले कारोबारका लागि पूर्वाधार बनाउन अनुमति पाए । 

खारेज : सरकारको यो निर्णय दुई साता पुग्नासाथै उल्टियो । अर्थात् ५ साउनसम्म आइपुग्दा मन्त्रिपरिषद् बैठकले यो निर्णय रद्द मात्रै गरेन, जुन कानुनमा टेकेर निर्णय भएको थियो, त्यो समेत खारेज गरिदियो । समितिले ०६९ सालमा पेट्रोलियम तथा ग्यास कारोबार (नियमन) आदेशका आधारमा निजी कम्पनीहरूलाई पेट्रोलियम पदार्थको कारोबार गर्ने अनुमति दिएको थियो । 

निर्णय : नेपाल आयल निगमले गत २४ असारमा भारतबाट खाना पकाउने ग्यास (एलपीजी)को बुलेट नेपाली व्यवसायीहरूले नै किन्न पाउने निर्णय गर्‍यो । निगमले २७ असारमा बुलेट खरिदका लागि अनुमति दिएको भन्दै सम्पर्कमा आउन ग्यास उद्योगीहरूलाई पत्राचार गर्‍यो । तीनदिने म्याद तोकिएको पत्र पाउनासाथै उद्योगीहरू बुलेट खरिद प्रक्रियाको दौडधुपमा मच्चिन थाले । 

खारेज : दौडधुप चलिरहेकै बेला आपूर्ति मन्त्रालयले भने ५ साउनमा निगमलाई ग्यास बुलेट खरिद प्रक्रिया अगाडि नबढाउन निर्देशन दियो । अर्थात् यो निर्णयसमेत सरकारले उल्ट्याइदियो ।
 
पेट्रोलियम पदार्थजस्तो अति संवेदनशील वस्तुको कारोबारमा सरकार कतिसम्म लापारबाहीपूर्ण ढंगले निर्णय गर्दो रहेछ भन्ने बुझ्न १५ दिनको अवधिमा भएका यी दुई दृष्टान्त नै पर्याप्त छन् । सुरक्षा, सामरिकता, अर्थतन्त्र, मानिसको दैनिक जीविकाजस्ता थुप्रै संवेदनशील पाटाहरूमा सहजै प्रभाव पार्ने पेट्रोलियम पदार्थको कारोबारमा सरकारले हेलचेक्र्याइँ गरेको प्रस्टै देखिन्छ ।

पेट्रोलियम पदार्थको कारोबार सम्बन्धमा सरकारको निर्णय धरमराएको यो नै पहिलोपटक भने होइन । यसअघि गत असोजमा संविधान जारी भएपछि भारतले नाकाबन्दी लगाउँदा समेत सरकारले यस्तै निर्णय गरेर पछि रद्द गरेको थियो । २ कात्तिकमा राजपत्रमा सूचना प्रकाशित गरेर निजी क्षेत्रलाई पेट्रोलियम पदार्थ आयात र बिक्रीको अनुमति दिएको थियो । 

स्वप्रयोजन र बिक्रीका लागि तीन दर्जन कम्पनीहरूले अनुमति पाएका थिए, त्यस बखत । जसमध्ये विराट पेट्रोलियमले भने पेट्रोलियम पदार्थ आयात गरेर बजारमा पठायो पनि । विराटको पेट्रोल र डिजेलको मूल्यमा विवादसमेत भयो । निगमले आयात गरेको पेट्रोलको मूल्य ९९ रुपियाँ हुँदा विराटले १ सय ९० रुपियाँसम्म बेचेको थियो । विवाद चर्किएपछि निगमले नै विराटले आयात गरेको पेट्रोलको मूल्य १ सय ३० रुपियाँ तोकिदिएको थियो । निजी क्षेत्रले ल्याएको पेट्रोलको मूल्यमै विवाद छताछुल्ल भएपछि सरकार निजी क्षेत्रलाई पेट्रोलियम पदार्थ कारोबार गर्न दिनबाट पुन: पछि हट्यो र पाँच महिनापछि नै आफ्नो निर्णय उल्टायो । ३ चैतमा सरकारले निजी क्षेत्रलाई इन्धन आयात गर्न दिने अनुमति खारेज गरेको थियो ।

किन उल्टियो ? 
नेकपा माओवादी केन्द्र सरकारबाट बाहिरिएपछि दीपक बोहराले आपूर्ति मन्त्रालय सम्हाले । आपूर्तिमन्त्री हुनासाथ बोहराले पेट्रोलियम पदार्थको कारोबारमा निजी क्षेत्रलाई भित्र्याउने विषयमा चासो राखेका थिए । मन्त्रालयका प्रवक्ता एवं सहसचिव आनन्दराम रेग्मीका अनुसार मन्त्रालयको नेतृत्व परिवर्तन भएसँगै पेट्रोलियम पदार्थको कारोबारमा नयाँ ढंगले जाने बताएपछि निर्णय खारेज गरिएको हो । “मन्त्रीज्यूले सबै कुरा बुझेर मात्र निर्णय गर्नुपर्छ भन्नुभयो । हामी कर्मचारीले मन्त्रीको योजना लागू गराउने मात्रै हो,” उनी भन्छन् । 

कारोबारका लागि स्वीकृत प्राप्त कम्पनीहरूको पृष्ठभूमिबारे थप बुझ्नुपर्ने भएकाले समेत निर्णय खारेज गरेको रेग्मीको भनाइ छ । स्रोतका अनुसार खासमा आपूर्ति मन्त्रालयले अख्तियार दुरूपयोग अनुसन्धान आयोगका प्रमुख आयुक्त लोकमानसिंह कार्कीका सम्धी रोहिणी थपलियाको समेत लगानी रहेको मालिका पेट्रोलियम प्रालिलाई मात्रै अनुमति दिने तयारी थियो । मालिकाले लाइसेन्स हात पारेपछि अरूलाई कम्पनी बेच्ने दाउ गरेको थियो । “तर, ट्यांकर व्यवसायी खगेश्वर बोहरा हावी भएपछि अन्यले समेत अनुमति पाउन सफल भए,” आपूर्ति मन्त्रालयका एक अधिकारी भन्छन्, “मालिकाको योजना सफल नभएपछि निर्णय नै खारेज भयो ।” 

ग्यास बुलेट नेपाली व्यवसायीहरूले नै ढुवानी गर्ने विषयमा भने मन्त्रालयले छुट्टै विनियमावली बनाउने तयारी भइरहेकाले त्यस समयसम्म प्रक्रिया रोक्न निर्देशन दिएको मन्त्रालयको विज्ञप्तिमा उल्लेख छ । रातारात आफ्नै निर्णय बदर गरेपछि पेट्रोलियम पदार्थको कारोबारमा ठूलो चलखेलको आशंका बढेको छ ।

तयारीबिनै निर्णय
नौ महिने अवधिमा सरकारले पेट्रोलियम पदार्थको आयात र बिक्रीका लागि निजी क्षेत्रलाई भित्र्याउने प्रयास दुईपटक गर्‍यो र दुवैचोटि असफल भयो । फलत: साढे चार दशकदेखि पेट्रोलियम बजारमा रहेको निगमको एकाधिकार तोडिन सकेन । यसको जड भनेको तयारीबिनै सरकार स्वार्थप्रेरित निर्णयमा पुग्न हतारिनु हो । निगमले जस्तै समानान्तर रूपमा निजी क्षेत्रलाई पेट्रोलियम पदार्थको कारोबार गर्न दिने निर्णय गर्दा सरकारको तयारी भने लगभग शून्य देखिन्छ । 

निजी क्षेत्रले भारत र अन्य तेस्रो मुलुकबाट पेट्रोलियम पदार्थ आयात गर्ने हो । अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा थरीथरी गुणस्तरका पेट्रोलियम पदार्थ पाइन्छन् । तर, यी सबैको गुणस्तर जाँच्ने प्रविधि र पूर्वाधार मुलुकमा छैन । पेट्रोलियम पदार्थको गुणस्तर जाँचकी निकाय नेपाल गुणस्तर तथा नापतौल विभागसँग पेट्रोल र डिजेलको अक्टेन (इन्धनका कारण इन्जिनको परफरमेन्स मापन) नम्बर जाँच्ने पूर्वाधारसमेत छैन । विभागका महानिर्देशक विश्वबाबु पुडासैनी भन्छन्, “हामीसँग पर्याप्त प्रविधि छैन । यसलाई अपडेट गर्दै लैजाने तयारीमा छौँ ।” 

पेट्रोलियम पदार्थजस्तो अति संवेदशील वस्तुको कारोबारमा निजी क्षेत्रलाई भित्र्याएपछि तिनीहरूलाई नियमन गर्ने कस्तो संयन्त्र बनाउने भन्नेबारेमा विज्ञ र सरोकारवालाहरूसँग पर्याप्त छलफलसमेत भएन । पेट्रोलियम पदार्थको कृत्रिम अभाव सिर्जना गराउनेदेखि अभावको मौकामा कालोबजारी गर्ने, इन्धन ढुवानी, वितरणमा समेत आफ्ना माग पूरा गराउन व्यवसायीहरूले राज्यलाई पटकपटक झुकाएको इतिहास छ । 

व्यवसायीहरूको कालोबजारी, कृत्रिम अभावबाट वाक्कदिक्क भएपछि गृह मन्त्रालयले ०७१ सालमा तीनवटै सुरक्षा निकाय नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बललाई खाना पकाउने ग्यासको कारोबार गर्न दिनुपर्ने निर्णय गरेको थियो । पेट्रोल र डिजेलको वितरण तीनवटै सुरक्षा निकायले गर्दै आएका छन् । व्यवसायीको अनुचित दबाब थेग्न नसकेपछि गृह मन्त्रालय ग्यास वितरणको जिम्मासमेत सुरक्षा निकायलाई दिनुपर्ने टुंगोमा पुगेको थियो । 

सरकारलाई झुकाउन सक्ने शक्तिशाली भएकाले निजी क्षेत्रलाई पेट्रोलियम पदार्थको कारोबार गर्न दिने हो भने उनीहरूलाई कडा अनुगमनमा राख्न छुट्टै स्वायत्त प्रकृतिको नियमन निकाय खडा गर्नुपर्ने पेट्रोलियम डिलर्स एसोसियसनका पूर्वअध्यक्ष सरोज पाण्डे बताउँछन् । यो निकायले मूल्य निर्धारण, गुणस्तर मापन र वितरण सञ्जाललाई प्रभावकारी बनाउने काम गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ । 

निजी क्षेत्रले मुनाफा रहुन्जेल मात्रै कारोबार गर्न सक्छ । घाटा भएपछि उसले व्यवसायबाटै हात झिक्न सक्छ । “यस्तो अवस्थामा समेत उनीहरूलाई पेट्रोलियम पदार्थ आपूर्ति र वितरणका लागि बाध्यकारी बनाउने प्रावधान चाहिन्छ,” उपभोक्ता अधिकार अनुसन्धान मञ्चका अध्यक्ष माधव तिमिल्सिना भन्छन् । 

यस्तो पनि हुन सक्छ 

भारतमा निजी क्षेत्रको रिलायन्स इन्डस्ट्रीले पेट्रोलियम पदार्थको बिक्री वितरण थाल्यो, सन् २००६ देखि । २१ मे २०१५ मा वाल स्ट्रिट जर्नलले आफ्नो अनलाइन संस्करणमा लेखे अनुसार राज्यद्वारा सञ्चालित कम्पनीहरूले ग्यासोलाइन र डिजेलमा अनुदान दिएपछि रिलायन्सले प्रतिस्पर्धा गर्न सकेन र सन् २००८ देखि नै व्यवसायबाट हात झिक्यो । सन् २०१२ मा ग्यासोलाइनको र २०१५ मा डिजेलमा दिइरहेको अनुदान हटाएपछि मात्रै रिलायन्सले पुन: पेट्रोल र डिजेलका इन्धन पम्पहरू खोलेको छ । निजी क्षेत्रलाई पेट्रोलियम पदार्थको कारोबार गर्न दिँदा भोलि भारतको नियति नहोला भन्न सकिन्न । 

 

 

पुरा पढ्नुहोस्

जलविद्युत् सेयरको जोखिम

सुरेशराज न्यौपाने
तोकिएको समयमा जलविद्युत् आयोजना सरकारलाई हस्तान्तरण हुने भएपछि आम–लगानीकर्ता अन्योलमा
पुरा पढ्नुहोस्

कार रिकलबारे अनभिज्ञ उपभोक्ता

सुरेशराज न्यौपाने
सामान्य त्रुटिको पहिचान हुनासाथ निर्माता कम्पनीले तत्कालै सामान्य समस्या देखिएको पार्टपुर्जा फेर्नेदेखि गाडी नै साटिदिने वा पैसा फर्काउनेसम्म पनि हुन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

कृषिमा लगानी, प्रतिफल ऋणात्मक

सुरेशराज न्यौपाने
बजेटमा लगातार वृद्धि तर प्रतिफल भने नकारात्मक
पुरा पढ्नुहोस्

यस्तो हुनुपर्थ्यो बजेट

रामेश्वर खनाल
भूराजनीतिक जोखिमको सामना गर्न पनि वित्तीय अवस्था सुदृढ हुनुपर्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

संवाद

तीजका गीत, विवाद र विवाहबारे कोमल वलीलाई ९ प्रश्न

नेपाल संवाददाता

बर्सेनि तीजका गीत गाएर सबैभन्दा बढी चर्चा बटुल्छिन्, कोमल वली । अविवाहित कोमलको स्वर त सुमधुर छ नै, उनका गीतका शब्द पनि उत्तिकै ठेट हुन्छन् । यिनै शब्दले उनलाई बरोबर विवादमा तानिरहन्छन् । तीजका गीत, विवाद र विवाहका बारेमा उनीसँग गरिएको वार्ता :

यसपटक तीजको कोसेली के छ ?
‘कोटि कोटि हो शिव, कोटि कोटि, पोइ चाहियो भनेर गीत गाउने मेरो लास्टै चोटि हो...’ भन्ने गीत ल्याएकी छु ।

भनेपछि अब पोइ चाहियो भन्ने टाइपका गीत गाउनु हुन्न ?
सायद । यो दसौँ ‘पोइ सिरिज’ हो । सबै एकसे एक हिट भएका छन् । अब नगाउँदा पनि केही फरक पर्दैन ।

पोइवाला गीतमा तपाईंको वास्तविक जीवन पनि अटाएको छ ?
तीजमा अविवाहिताले राम्रो श्रीमान् पाउने कामना गर्दै व्रत बस्छन्, गीत गाउँछन् । म त फेरि गायिका नै परेँ । त्यसैले त्यस्तै अपेक्षा राखिएका गीत गाउँछु । तर, श्रीमानै नपाएर गीत गाएकी चाहिँ होइन है ।

गीतमा पोइ पाउँ भन्ने कामना गर्नुहुन्छ तर विवाहचाहिँ गर्नुहुन्न । कस्तो विरोधाभास !
गायिका भएपछि अनेक सन्दर्भ र भूमिकामा गाउनुपर्छ । अडियन्सको अपेक्षा पनि पूरा गर्नुपर्‍यो । गाएका सबै गीत जीवनमा मिल्नैपर्छ भन्ने पनि हुन्छ र !

लगनगाँठो कस्ने उमेर घर्कियो जस्तो लाग्दैन ?
(हाँस्दै) घर्कियो र भन्या ? यसपटकको गीतमा मैले भनेकै छु, ‘ उमेरले काट्या छैन नेटो, पोइल जान्छु भन्दा पाइएन सक्षम केटो...’ । करिब यस्तै हो ।

सक्षम केटोको मापदण्ड के हो ?
गोजीमा गाँठ त हुनै पर्‍यो । गाँठचाहिँ शिक्षा, संघर्ष र सफलताले दिलाउँछ । गाँठले आँट बढाउँछ । यस्तै गाँठ, आँट र फराकिलो मन भएको केटो मेरो रोजाइमा पर्छ ।

विवाह गरेको भए यति सफलता पाउँथेँ जस्तो लाग्छ ?
हाम्रो सामाजिक बनोट महिलामैत्री छैन । विवाहले पारिवारिक जिम्मेवारी थप्छ । यही अप्ठ्यारो महसुस भएरै पहिले–पहिले विवाह गर्न मन लाग्दा पनि गरिनँ । भन्न खोजेको थोरै र धेरै भन्ने मात्र हो, विवाह बाधक त बन्थ्यो नै !

तपाईं विवाद होस् भनेर त्यस्तै शब्द चयन गर्नुहुन्छ कि तपाईंले गाएपछि विवाद हुन्छ ?
विवादभन्दा पनि बुझाइको अन्तर हो यो । कतिपयलाई मेरा गीतको लोकप्रियताले जलाउँछ । भएको यत्ति हो । विवाद होस् भनेर कहिल्यै गाउँदिनँ ।

स्वरको तारिफ गरिँदा सन्तुष्टि मिल्छ कि शारीरिक सुन्दरताको तारिफले ?
शारीरिक मात्र होइन, मानसिक रूपमा पनि सुन्दर छु । भगवान्ले मीठो स्वर पनि दिएका छन् । दुवैको तारिफ मेरा लागि उत्तिकै सम्माननीय छ । 

पुरा पढ्नुहोस्

‘आयोगको काम हल्ला मच्चाउने मात्र’

सन्तोष आचार्य
मानव अधिकार संरक्षण, सम्बद्र्धन र प्रभावकारी कार्यान्वयनको संवैधानिक जिम्मा पाएको राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगका अध्यक्ष अनुपराज शर्मा, ७२, पूर्वप्रधानन्यायाधीश पनि हुन् । शर्मासँग मानव अधिकार तथा संविधान कार्यान्वयनका सन्दर्भमा केन्द्रित रहेर गरिएको कुराकानी :
पुरा पढ्नुहोस्

सरकार परिवर्तनबारे वर्षमान पुनलाई ६ प्रश्न

माधव बस्नेत
‘राष्ट्रिय सहमतिको सरकार नबने अरु विकल्प खोजिन्छ’
पुरा पढ्नुहोस्

‘४५ वर्षअघिको काठमाडौँ देखाएको छु’

कृतिलाई फिल्ममार्फत जीवन्त बनाउन मैले सक्दो प्रयास गरेको छु ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘नारी पात्र कहिल्यै छुटाउँदिनँ’

केशव थापा
मैले मिथिला कला र आधुनिक कलाको फ्युजन गरेको छु ।
पुरा पढ्नुहोस्

खेलकुद

रोमाञ्चविहीन युरोकप

ज्ञानेन्द्र आचार्य

युरोकप यस्तो अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिता हो, जहाँ विश्वकप जित्न सक्षम देशहरू महादेशीय च्याम्पियन बन्न मैदानमा उत्रिन्छन् । युरोकपलाई फुटबलको सबैभन्दा प्रतिस्पर्धात्मक प्रतियोगिता मान्ने गरिन्छ । तर, यसपटक युरोकपमा जुन प्रकारका नतिजा आए, त्यस अनुसार यसलाई प्रतिस्पर्धात्मक प्रतियोगिता भनेर विश्लेषण गर्न मिल्ने कुनै तर्क छैन । 

कतिसम्म भने युरोकपभन्दा केही दिनअघि सुरु भएको कोपा अमेरिका बरू बढी रोमाञ्चक दखियो । प्रतिस्पर्धात्मक खेलहरू यसपटक युरोकपमा कमै मात्र देख्न पाइयो । नयाँ च्याम्पियनका रूपमा पोर्चुगल आयो । तर, पोर्चुगलकै खेलबाट सन्तुष्ट हुने कमै छन् । फाइनलमा पोर्चुगलको रणनीति सायद उनीहरूकै समर्थकलाई पनि मन नपरेको होला । 

पोर्चुगल अन्तर्राष्ट्रिय फुटबलमा राम्रै टिम हो । यो फिफा वरीयतामा सधैँ शीर्ष १० भित्र रहने टिम हो । तर, यसअघि उसले कुनै अन्तर्राष्टि×्रय प्रतियोगिता जितेको थिएन । २००४ को युरोकपको फाइनल अनि १९६६ र २००६ को विश्वकपमा सेमिफाइनलसम्म पुग्नु नै यसअघि पोर्चुगलका उत्कृष्ट नतिजा थिए । 

फुटबलले पोर्चुगलबाट थुप्रै राम्रा खेलाडी पनि पाएको छ । उदाहरणका लागि अहिले क्रिस्टियानो रोनाल्डो छन् । ’६० को दशकका उत्कृष्ट खेलाडी युसेयिबो र सन् २००० तिरका लुइस फिगो पनि पोर्चुगलकै थिए । कुनै अन्तर्राष्ट्रिय उपाधि जित्न नसक्नु फुटबलमा उसमाथि लागेको एक मात्र धब्बा थियो । यसै युरोकपबाट पोर्चुगलले उपाधिको खडेरी त मेट्यो । तर, फुटबल विश्लेषकहरूको मन जित्न भने सकेन । कारण, उसको डिफेन्सिभ रणनीति । 

पूरा प्रतियोगिताभर पोर्चुगलले एउटा मात्रै खेल निर्धारित ९० मिनेटभित्र जितेको छ, सेमिफाइनलमा वेल्सलाई । समूह चरणमा त उसले कुनै खेल जित्न सकेन । अहिले पोर्चुगलले युरोकप जितेर भन्दा पनि उसको खेल्ने शैलीको आलोचना भएको हो । 

वास्तवमा पोर्चुगल युरोकप जित्न लायक टिम हो । अहिले उसको टिम पनि निकै राम्रो थियो । क्रिस्टियानो रोनाल्डो निकै प्रेरणादायक कप्तान हुन् । जसले आफ्ना साथीहरूलाई अझ बढी मन लगाएर खेल्न हौस्याउँछन् । फाइनलमा घाइते भएर मैदान छाडेपछि पनि उनले अरूलाई उत्ति नै हौस्याउँदै थिए, जति उनी मैदानमै हुँदा गर्थे । 

मिडफिल्डर रोनेटो सान्चेज युरोकपका उत्कृष्ट युवा खेलाडी पनि बने । पेपे र नानी पनि उत्तिकै स्तरीय खेलाडी हुन् । यति राम्रो टिम हुँदाहुँदै पोर्चुगलले किन डिफेन्सिभ रणनीति लियो भनेर सबै चकित भए । समूह चरणमा आइसल्यान्डको खेललाई रोनाल्डोले निकै आलोचना गरेका थिए । साना टिममा जित्ने मानसिकता नै नहुने हुँदा उनीहरू बढी डिफेन्सिभ खेल्ने गर्छन् । र, यसको असर ठूला टिमलाई हुने गरेको उनको तर्क थियो । तर, पछि पोर्चुगलले नै किन त्यस्तो खेल्यो भन्ने कुराको जवाफ उनीसँग पनि छैन । 

रोनाल्डोले भनेजस्तै साना टिमले डिफेन्सिभ रणनीति लिएकै हुन् । त्यसैले यसपटक युरोकपमा धेरै गोलहरू भएनन् । पोर्चुगल आफैँ पनि समूह चरणमा तेस्रो स्थानमा रह्यो । सबै खेल बराबरीमा सके पनि तेस्रो स्थानमा रहेका मध्ये उत्कृष्ट चारमा पर्दै ऊ नकआउट चरणमा पुगेको हो । 

युरोकप प्रतिस्पर्धात्मक नहुनुमा साना टिमहरू बढी दोषी छन् । समूह चरणमा उनीहरूको डिफेन्सिभ रणनीतिका कारण प्रतियोगिताकै समीकरण यसरी बदलियो कि फाइनल प्रवेशका लागि एकातिर ठूला टिमहरू भिड्नुपर्ने तर अर्कोतिर भने त्यो स्तरको प्रतिस्पर्धा भएन । जर्मनी, इटाली, स्पेन र इंग्ल्यान्डजस्ता बलिया टिम नकआउट चरणमा एकातिर थिए र अर्कोतर्फ बेल्जियम, वेल्स र पोर्चुगल ।
त्यसो त साना टिमलाई अझ बढी मौका दिन यसपटकबाट युरोकपमा सहभागी हुने दे शको संख्या १६ बाट बढाएर २४ पुर्‍याइएको थियो । युरोपेली फुटबलको सर्वोच्च निकाय यूईएफएले ठूला प्रतियोगितामा ठूला टिमसँग प्रतिस्पर्धा गर्दै युरोपमा फुटबललाई अझ बढी रोमाञ्चक र प्रतिस्पर्धात्मक बनाउने उद्देश्य लिएको थियो । तर, उनीहरूको यो निर्णय सफल भएको देखिएन । साना टिमलाई मौका दिएपछि प्रतियोगिताको रोमाञ्चकता नै खस्कियो । 

कुल ५१ खेलमा मात्रै १ सय ८ गोल भए । गोल औसतका हिसाबमा यो सन् १९९६ यताकै सबैभन्दा कम हो । र, ५१ मध्ये १६ खेल निर्धारित ९० मिनेटसम्म बराबरीमा सकिए । समूह चरणमा मात्रै ११ खेल बराबरी भएका थिए । 

खासमा २४ टिमको युरोकपको अवधारणालाई त्यतिखेर नै रुचाइएको थिएन, जब रोनाल्डोले आइसल्यान्डको आलोचना गरेका थिए । पछि जर्मनीका प्रशिक्षक योचिम लो र डिफेन्डर म्याट ह्युमेल्स खुलेरै यसको विपक्षमा उभिए । उनीहरूका अनुसार १६ टिमकै प्रतिस्पर्धा बढी रोमाञ्चक थियो । विश्वकपमा पनि ३२ टिमबाट बढाएर ४० टिमलाई खेलाउने हल्ला चलेको छ । लो र ह्युमेल्सले यो कुराको पनि विरोध गरेका छन् । 

कम रोमाञ्चक भए पनि युरो २०१६ ले केही राम्रा कुरा पनि दिएको छ । नयाँ च्याम्पियनका रूपमा पोर्चुगल आउनु आफैँमा राम्रो कुरा हो । पोर्चुगल युरो जित्न लायक रहे पनि उसैले युरो जित्ला भनेर अनुमान कमैले गरेका थिए । पोर्चुगल च्याम्पियन बन्नु रोनाल्डोको करियरकै सबैभन्दा सुखद क्षण पनि हो । क्लब स्तरमा उनी कुन कोटिका खेलाडी हुन्, त्यो सबैलाई थाहा छ । उनको करियरमा केही कुराको कमी थियो भने त्यो अन्तर्राष्ट्रिय उपाधि नै हो । र, अहिले त्यो उनले पाएका छन् । 

यसपटक केही साना टिमको प्रदर्शन पनि खुबै आशलाग्दो रह्यो । खास गरी वेल्स र आइसल्यान्डको । वेल्सले सेमिफाइनलमा पुगेर सनसनी मच्चायो र आइसल्यान्डले अन्तिम १६ मा इंग्ल्यान्डलाई हराएर । अन्य साना टिमका तुलनामा वेल्सको कुनै पनि खेल डिफेन्सिभ थिएन । आक्रामक रणनीतिले नै उसले बेल्जियमलाई हराएर सेमिफाइनल पुगेको हो । गत सिजनको प्रिमियर लिगमा लेस्टर सिटीले जितेपछि साना टिम उच्च मनोवलका साथ खेल्न प्रेरित थिए । 

अप्रत्याशित नतिजा

टिम जतिसुकै राम्रो भए पनि पोर्चुगललाई इतिहास हेरेर अप्रत्याशित नतिजा निकाल्ने टिमका रूपमा लिइएको थियो । त्यसमाथि फाइनलमा रोनाल्डो घाइते भएपछि पोर्चुगलले नै जित्ला भन्ने कमैले सोचेका थिए । २००४ को युरोकपको नतिजा त यसभन्दा पनि आश्चर्यजनक थियो । त्यसबेला पोर्चुगललाई हराएर ग्रीसले उपाधि जितेको थियो । र, ग्रीसको डिफेन्सिभ रणनीतिका साथ खेल्ने शैली पनि उत्तिकै आलोचित थियो । पोर्चुगलले पनि अहिले त्यस्तै आलोचना खेप्दैछ । 

यसपटक फाइनलमा पोर्चुगलले मात्रै नौ प्रहार गर्न सक्यो । जबकि, फ्रान्सले १८ प्रहार गरेको थियो । र, बल पोसेसन पनि ५३–४७ फ्रान्सको पक्षमा थियो । २००४ मा ग्रीसको तथ्यांक यसभन्दा खराब थियो । पोर्चुगलको १५ प्रहारको तुलनामा ग्रीसले मात्रै चार प्रहारमै फाइनल जितेको थियो । 

डेनमार्कले १९९२ मा युरोकप अन्डरडगका रूपमा जितेको थियो । डेनमार्कको यो सफलता फुटबल इतिहासकै अप्रत्याशित नतिजामा पर्छ । किनभने, त्यो प्रतियोगितामा डेनमार्क छनोट भएकै थिएन । पछि युगोस्लाभिया सहभागी नभएपछि मौका पाएको डेनमार्कले फाइनलमा जर्मनीलाई हराएर उपाधि जितेको थियो ।
 

पुरा पढ्नुहोस्

वाह ! वेल्स

ज्ञानेन्द्र आचार्य
सानो टिमको अपत्यारिलो युरोयात्रा
पुरा पढ्नुहोस्

कलात्मक शैलीको सरुवा

राजु घिसिङ
दक्षिण अमेरिकीले हराएको लय युरोपतिर
पुरा पढ्नुहोस्

कठै ! ब्राजिल

ज्ञानेन्द्र आचार्य
पाँचपटकको विश्वकप विजेता नेयमारबिना फिक्का
पुरा पढ्नुहोस्

खराब इतिहास, युवामै आश

ज्ञानेन्द्र अाचार्य
युरोकपको छनौटमा सबै खेल जितेको इङ्ल्यान्डले यो तालमेल ठूला टिमविरुद्घ खेल्दा पनि राख्न सके यसपटकको युवा टिम साँच्चै उपाधिको दाबेदार पनि हुनसक्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

साहित्य

अलिकति जीवन

ऋचा भट्टराई

रगतको नातालाई मात्र ‘आफन्त’का रूपमा परिभाषित गर्न सिकेका हामीले कहिलेकाहीँ मित्रतालाई हलुकासँग लिन्छौँ, सामान्य सम्बन्ध मान्छौँ, अझ महत्त्वहीन ठान्छौँ । शनिबार घरबाहिर निस्किन लागेको छोराले सुन्नुपर्छ, ‘कत्ति त्यही साथीहरूकै पछि लाग्नुपर्ने ? परिवारको वास्ता छैन !’ वा बेस्ट फ्रेन्डसँग बजार डुलेर घर फर्किएकी श्रीमतीसँग श्रीमान् झर्किएला, ‘केचाहिँ कुरा गर्छौ तिमीहरू दिनभरि ?’

अरूले बुझ्नै नसक्ने यो सम्बन्धको गहिराइ एउटा साथीले मात्र भेउ पाउँछ । यही साथीत्वको अनुपम नमुनामा टिकेको छ हान्या यानागिहाराको उपन्यास अ लिटल लाइफ (अलिकति जीवन) । कुनै नौला कथा, अप्रत्याशित घटना र संयोगहरू समावेश नभए पनि यी अमेरिकी उपन्यासकारले पाठकलाई मन्त्रमुग्ध पार्ने कृति रचेकी छन् । उनको मोटो कृतिको अन्तिम पानामा पुगेपछि लाग्छ, यति जीवन्त चरित्र चित्रण न कुनै उपन्यासमा भएको थियो, न त मित्रताको यस्तो मिहिन उत्खनन कुनै कथामा समेटिएको थियो । मित्रता र सम्बन्ध, प्रतिबद्धता र प्रेमको अर्थ त यी लेखकले मात्र बुझेकी रहिछन् !

झलक्क हेर्दा हान्याद्वारा उपन्यासमा बुनिएको मित्रता साधारण लाग्छ– क्याम्पसमा पढ्दा चार अल्लारे ठिटाहरू भेट्छन्, सस्ता रेस्टुराँमा खाएर पैसा बचाउँछन्, घुम्न जान्छन् । यस्ता साथीहरूसँग हामी पनि चोक, गल्ली अनि भट्टीमा ठोक्किन्छौँ । चलचित्रका पात्रहरूबीच यस्तो मित्रता कति हो कति !
यो उपन्यासभित्र कोरिएको मित्रता यस्तो चानचुने हुँदै होइन । एउटा साथीले अर्कोको अघि घुँडा टेकेर ‘तिम्रा लागि ज्यान दिन्छु’ भन्ने वा एउटी महिलाले बालसखाका लागि छातीमा गोली थाप्ने नाटकीय मित्रता पनि होइन । यो एउटा बिलकुलै नयाँ मित्रता– किशोरावस्थामै जिन्दगीदेखि विरक्त भइसकेको जुडलाई केवल आफ्नो मायाको बलले मात्रै जिउन बाध्य पारिराख्ने विलेमको मित्रता ।

र, यो मित्रता हाँसखेल, रमाइलो वा भावनाको सहज आदानप्रदानमा टिकेको छैन । यो सम्बन्ध जोगाइराख्न विलेमलाई जति गाह्रो हुन्छ, त्यो पढ्दा मात्र पनि पाठकलाई खलखली पसिना आउँछ । एउटा साथी, त्यो पनि विचित्रको लहडेलाई खुसी बनाइराख्न विलेमको त्याग, उसको साहस अनि प्रयास अतुलनीय छन् । दिनदिनै ब्लेडले आफ्ना नाडी ताछ्ने अनि मनका भावनालाई गुम्स्याएर घिटीघिटी बाँच्ने जुडलाई विलेमले ३५ वर्षसम्म सानो बालकलाई झैँ जोगाइराख्छ । त्यसको अन्त्यमा जुडलाई स्वीकार्न करै लाग्छ, उसलाई जिउने सहारा दिने भनेको केवल मित्रता रहेछ । यस्तो सुन्दर स्वीकारोक्ति र मित्रताको शक्तिको अभिव्यक्ति सायदै कतै अनुभव गर्न पाइएला ।

मित्रताको मन छुने प्रस्तुति मात्र कृतिको सफलता होइन । यसमा अर्को उत्कृष्ट प्रयोग छ, जुडको चरित्र चित्रण । यौनहिंसा र दुराचार खपेका बालबालिकालाई यसले जीवनपर्यन्त पार्ने असरबारे जान्न जुडको कहानी नै काफी छ । १५ वर्षको उमेरसम्म जुडको जीवन नर्कभन्दा पीडादायी हुन्छ । एउटा धर्मगुरुले फकाइफुल्याइ वेश्यावृत्तिमा फसाएपछि उसले दिनकै एक दर्जनजति ग्राहकलाई आफ्नो शरीर सुम्पिनुपर्छ । सातदेखि १५ वर्षसम्मको उमेरमा उसलाई हजारौँ मानिसले भोगिसकेका हुन्छन्, बालबालिकाले सुन्नसमेत नहुने गाली उसले लाखौँपटक सहन्छ, पढ्दा पनि गला अवरुद्ध हुने खालका सजाय उसको कमजोर जीउले पाउँछ ।

किशोरावस्थामा नटेक्दै उसलाई कहिल्यै निको नहुने यौनरोग लागिसकेको हुन्छ । जीवनका यी सुरुआती अनुभवले उसबाट खुसी र विश्वास चोरेर लान्छन् । उसलाई लाग्छ, हरेक लोग्नेमान्छे उसको ग्राहक हो, उसको लुगा खोलेर रगतपच्छे बनाएर छाड्ने मौका मात्र खोज्दै छ । र, यी घटनाका लागि उसले आफैँलाई दोषी मान्छे, उसलाई लाग्छ– ऊ एक कुत्सित व्यक्ति हो, ऊसँग यसै गरी व्यवहार गरिनुपर्छ, ऊ सबैबाट शोषित हुन जन्मिएकी हो किनभने ऊ फोहोरी, संक्रमित, घृणायोग्य र रोगी छे । आफूलाई माया गर्ने थुप्रै मान्छे हुँदा पनि उसले यो मानसिकता त्याग्न सक्दिन । आफू पिल्सिइरहन्छे, नजिकका लागि अञ्जानमै सताइरहन्छे ।

जुडको बनोट र विस्तारले हान्याको असाधारण लेखकीय क्षमतालाई पुष्टि गर्छ । जुडको यति साह्रो माया लाग्छ, उसका ज्ञानी आँखामा हेरेर आश्वासन दिन मन लाग्छ, उसको क्षतविक्षत् ढाडमा मलम लगाइदिन मन लाग्छ, उसको आत्मविश्वास फिर्ता ल्याइदिन मन लाग्छ । उसलाई आश्वासन दिन मन लाग्छ, ‘जुड, तिमी दोषी छैनौ, तिमी असल र पवित्र छौ, तिमी सबैभन्दा उत्कृष्ट मानव हौ ।’ जति ऊ मान्छेहरूसँग तर्सिन्छे, उति पछ्यौरीमै लुकाएर सुरक्षित राख्ने चाह बढ्छ । किताबका पानामा जन्मिएको एउटा मान्छेका लागि यति धेरै माया लेखकको शिल्पले मात्र आउँछ ।

विलेमले पनि जुडलाई दसौँ वर्ष यत्ति बुझाउन खर्चिन्छ तर जुडले आफ्नो भयावह विगत बिर्सिएर विलेमका कुरा पत्याउँछे त ? उपन्यास यही विषयमा घोत्लिरहन्छ । एउटै विषयवस्तुमा अडिएको हुनाले यसमा अन्य मोटा किताबमा जस्ता थुप्रै पात्र र उपकथा छैनन् । जुडसँग चिनापर्ची हुनेबित्तिकै पाठकलाई यही दु:खी तर साहसी पात्रसँग यात्रा गर्न मन लाग्छ । र, हुन्छ पनि त्यस्तै ।

जुडको जीवनसँगै बग्दा कति खेप आँसु झर्छन्, कहिले उसलाई खुसी बनाउने व्यक्तिलाई मनमनै धन्यवाद दिइन्छ, उसको चित्त दुखाउनेलाई जगल्ट्याइन्छ । पढ्ने र बुझ्ने भन्दा पनि आफैँ अनुभव गर्नलायक पात्र बनेको छ जुड सेन्ट फ्रान्सिस । ज्यादै कम पात्र यसरी पाठकको मुटुमा उक्लिन्छन् ।
पाठकको मात्र होइन, उपन्यासले समीक्षकको पनि मनमा बास बसेर म्यान बुकर पुरस्कार (२०१५)को छनोट सूचीमा पनि परेको थियो । रोहिन्तन मिस्त्रीको अ फाइन ब्यालेन्स जस्तो सुस्तरी बग्ने कथा, 
जीवन्त पात्र र पीडाको परिभाषा बुझाउने पुस्तकको अग्रपंक्तिमा अब अ लिटल लाइफकै नाम आउँछ । 
---

अ लिटल लाइफ

स्रष्टा    :    हान्या यानागिहारा
प्रकाशक    :    पिकाडोर
पृष्ठ    :    ७२०
मूल्य    :    ६९९ रुपियाँ

पुरा पढ्नुहोस्

कथा» मोनोटोनस दैनिकी

मधुवन पौडेल
एकछिन आरोप र प्रत्यारोप अनि भलाकुसारीपछि मात्र थाहा भयो, उनीहरूको प्रमेविवाह नै भएको रहेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

हातमै हराउने हाइकु

नेपाल संवाददाता
नेपालकै सानो पुस्तक दाबी गरिएको ६४ पृष्ठको संग्रहमा ५१ वटा हाइकु छन् । उचाइ १ सेन्टिमिटर छ भने चौडाइ १.५ ।
पुरा पढ्नुहोस्

यसकारण कालापानी नेपालको

सीताराम बराल
कालापानी नेपालको हो भन्ने पुष्टि गर्ने आधारहरू भनेका नक्सा, कागजात र स्थानीयवासीका अनुभव नै हुन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

अनुभूति» जिन्दगीको यो आनन्द

खगेन्द्र संग्रौला
तिनको विवेक बन्धित थियो, तिनको जिब्रो बन्धित थियो । सायद त्यो बन्धन पनि उही पदीय मर्यादाकै कुरा थियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

ब्लग

नोटबुक

राजकुमार बानियाँ

विदेशी खेताला
भुइँचालो र नाकाबन्दीका बेला काठमाडौँ टुहुरोजस्तै भयो । बाहिर घरवास हुने त त्यतै लागे, नहुने कहाँ जाने ? न खाद्य सुरक्षा, न पानी सुरक्षा, न त ऊर्जा सुरक्षा । त्यसको पाठ सिकेर उपयुक्त थलोको खोजीमा लागे, अक्षय अधिकारी । २० वर्ष बेलायत बसेका अक्षय रोकिए पनौतीबाट एक घन्टा पैदल दूरीमा रहेको भूमिडाँडा, कलातीमा । महाभारत शृंखलाको अत्यन्त मनमोहक तर अनियन्त्रित ढुंगाखानीका कारण बिस्तारै कुरूप बन्दै गएको गाउँ । पाखोबारी प्रयोगविहीन अवस्थामा थिए । उनलाई लाग्यो, यसमा अर्गानिक खेतीपाती र पशुपालन किन नथाल्ने ? अनि, सुरु गरे निघन्टु फार्म । 

यस्ता फार्म त मुलुकका थुप्रै ठाउँमा छन् । तर, यसको विशेषता के भने खेतालाजति सबै विदेशी हुन्छन् । सिकर्मी, डकर्मी र ज्यामी पनि विदेशी नै । अमेरिकन, अस्ट्रेलियन, आइरिसहरू । तिनीहरू एक मिनेटको दुई रुपियाँसम्म ज्याला लिन्छन् । सापोनापो हिसाब गर्दा नेपाली कामदारकै बराबर । 

निघन्टु फार्मका हर्ताकर्ता चार्ली बाबा भनिने आइरिस युवा गाईको दूध लिएर दिनहुँ काठमाडौँ आउँछन् । लिटरको १ सय २० रुपियाँमा बेच्छन् । पूर्वपत्रकारसमेत रहेका चार्ली पैसालाई मात्र सबथोक मान्दैनन् । बरू, कस्तो वातावरणमा काम गर्ने या कस्तो जीवन बाँच्ने भन्ने पक्षलाई महत्त्वपूर्ण ठान्छन् । अझ अक्षयले बडो लोभलाग्दो कुरा सुनाए, “नेपाल आएर वैकल्पिक जीवनशैलीमा काम गर्न चाहने थुप्रै विदेशी छन् ।” पैसा कमाउन त को नेपाल आउँदो हो र ? तैपनि, अक्सर नेपाली बाहिर, विदेशी भित्र हुन्छन् । निघन्टुमा चाहिँ विदेशी बाहिर छन्, नेपाली भित्र । 

निघन्टुको अर्थ
निघन्टुको प्रसंग आइहाल्यो । यसको खास अर्थ हो, आयुर्वेद चिकित्सामा प्रयोग हुने द्रव्यको कोश । अक्षयले फार्मको नाम चन्द्रशमशेरकालीन हस्तलिखित आयुर्वेद ग्रन्थ चन्द्रनिघन्टुबाट जुराएका रहेछन् । उनी यसकै मार्गदर्शनमा फार्म चलाउने कोसिसमा छन् । वीरशमशेरको पालामा सुरु भई चन्द्रशमशेरको पालामा तयार भएको सय वर्ष पुरानो यो गन्थ सिंहदरबार वैद्यखानाको एउटा काठको बाकसमा भेटिएको हो । यसका लेखक रहेछन्, पण्डित घनानाथ देवकोटा । ग्रन्थमा १ हजार ८९ रंगीन चित्र कोर्ने व्यक्तिको भने अत्तोपत्तो छैन ।

नेपाली, संस्कृत र नेवारी भाषामा १ हजार ९ सय १८ पृष्ठमा लेखिएको यति भीमकाय ग्रन्थका दुई भाग मात्र सिंहदरबार वैद्यखाना विकास समितिले प्रकाशन गरेको छ । सम्पूर्ण ग्रन्थ भने १० भागमा छ । आठ भागमा वानस्पतिक विवरण छन् भने बाँकी दुई भाग खनिज/जान्तव (जनावर)का विवरण । सबैमा रंगीन चित्रसहित जडीबुटीका गुण–विशेषता अनि उपयोगबारे नालीबेली छ । 

आयुर्वेद क्षेत्रमा यति महत्त्वपूर्ण उपयोगी गन्थको बाँकी भाग कहिले छापिने हो ? कुनै वैद्यखानालाई नै थाहा छैन । बाँकी भाग छिटो छापिए जिन्दगीभरिको कमाइ अस्पताललाई बुझाउने नेपालीको नियतिमा थोरबहुत फेरबदल आउन सक्छ ।

‘बुद्ध वाज नट बर्न इन नेपाल’
‘ड्रिमोहोलिक’ छन् अक्षय अधिकारी । धामी चढेजस्तो बर्बराइरहन्छन् । अन्टसन्ट योजना बुन्छन् । नेपालमा उनलाई चित्त नबुझेका कुरा थुप्रै छन् । त्यसमा एउटा हो, ‘बुद्ध वाज बर्न इन नेपाल’को अति प्रचार । उनी त्यसलाई पूरै सच्याउन चाहन्छन्, ‘बुद्ध वाज नट बर्न इन नेपाल ।’

टी–सर्टमा, नोटमा, सो सियल मिडियामा बुद्धको जन्मथलो का बारे मा कोको हो लो मच्चाउने हरूलाई उनी बुझाउन चाहन्छन्,  नेपालमा जन्मेका त सिद्धार्थ गौतम पो हुन् । फेरि बुद्ध जन्मँदैनन्, दीर्घ र गहन साधनापछि बन्छन् । ज्ञानको खोजीमा दरबार, छोरा, पत्नी सबथोक छाडेर निस्कने सिद्धार्थ आफैँमा के कम छन् ? उनमा रहेको त्याग, ज्ञानको अथाह भोक अनि साहस आफैँमा स्तुत्य छ । 

सिद्धार्थकै प्रचारले पनि विश्व सुसूचित हुन सक्छ, नेपालका लाखौँ मानिस बुद्ध बन्न सक्छन् । उनीहरू जहाँ जहाँ पुग्छन्, त्यहाँ त्यहाँको लोकलाई नवीन जीवनदर्शन दिन सक्छन् । सायद अक्षय ठीकै भन्छन्, के त्यस्तो सन्देश हुन सक्दैन ? 

पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

रमण घिमिरे
भन्न मन लाग्छ, देशको एक मात्र अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल गोठ होइन, बरू यहाँका कामदारको मानसिकता भने गोठालाको जस्तो छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

रामबहादुर रावल
स्कुलका सञ्चालकलाई अतिरिक्त आम्दानी चाहियो कि विद्यार्थीका बिलमा नयाँनयाँ शीर्षक थपिहाल्छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

गोकर्ण गाैतम
सडकछेउमा एउटा बालक ठेलामुनि लेख्दै गरेको देख्यौँ, विद्यालयको पोसाकमै । सडकमा बेतोडले दौडिरहेका गाडी र मोटरसाइकलको कर्कश आवाजको कुनै मतलब थिएन उनलाई ।
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

सीताराम बराल
ती महिलाचाहिँ मकैको मूल्य २० रुपियाँमा झार्न खोज्दै थिइन् । सायद यस्तै प्रवृत्तिलाई भन्दा हुन्, पैसाका धनी, मनका गरिब । यस्ता मान्छे हुनेखानेसँग लुत्रुक्क पर्छन्, गरिबलाई चाहिँ सकेसम्म ङ्याक्न खोज्दा रहेछन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

तस्विर/भिडियो

रातको पोखरा

गोरख विष्ट

शान्ति स्तूपाबाट खिचिएको पोखराको रात्रिकालीन तस्बिर । पोखरा भन्नासाथ मानिसहरु दिउँसोमा खिचिएका ताल र त्यसमा आउने हिमालका प्रतिविम्ब सम्झिन्छन् । यस तस्बिरमा सहर का बत्तीको प्रतिविम्बको बेग्लै पाटो देखिन्छ । 

पुरा पढ्नुहोस्

मनमोहक तारामण्डल

कौशलराज सापकोटा
यो तस्बिर लङ एक्सपोजर प्रविधिमार्फत मुस्ताङको चुस्याङमा राती ११ बजे आसपासमा लिइएको हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

मनाङमा भेटिइन् हिमाली सुन्दरी

टासी आर घले
मनाङको आँनगुमी लाप्चे गाँउ (४,७१० मिटर) मा हालै स्वचालित क्यामराले खिचिएको पोथी हिउँचितुवाको तस्बिर ।
पुरा पढ्नुहोस्

हिले सेल्फी

अंगद ढकाल
१५ असारमा ललितपुरको सिद्धिपुरमा रोपाइँमा सहभागी युवतीहरू आफ्नो महँगो मोबाइल बिग्रेला कि भन्ने पर्वाहसमेत नगरी सेल्फी लिन तल्लीन थिए ।
पुरा पढ्नुहोस्

अविरल आँसु

नरेन्द्र श्रेष्ठ
घटनाको पर्सिपल्ट नेपाल वायु सेवा निगमको जहाजले मृतकको शव त्रिभुवन विमानस्थल ल्यायो । जब मृतकका आफन्तलाई कफिन भएको ठाउँमा लगियो, वातावरण पूरै स्तब्ध भयो ।
पुरा पढ्नुहोस्