निर्देशित अर्थतन्त्रप्रतिको आकर्षण

अच्युत वाग्ले

डिजिटल अर्थतन्त्रको अन्योल

प्रधानमन्त्री केपी ओलीले मोबाइल एपमार्फत मोटरसाइकलमा यात्रुसेवा दिन थालेका ‘टुटल’ र ‘पठाओ’ लाई रोक नलगाउन यातायातमन्त्री रघुवीर महासेठलाई २ माघमा निर्देशन दिएको समाचार आयो । सत्ता सम्हालेयता एघार महिनामा उनले अर्थतन्त्रबारे दिएको सम्भवत: सबैभन्दा सकारात्मक र अग्रगामी आदेश हो यो । महासेठकै निर्देशनमा प्रहरीले यी सेवामा अवरोध गरेको थियो । यो प्रकरणले सरकारको अर्थतन्त्र सञ्चालन शैलीबारे तीन वटा अहं मुद्दा अगाडि ल्याएको छ । पहिलो, प्रधानमन्त्रीको जानकारीबिनै डिजिटल पहुँचमा आधारित, जनतालाई राम्रो सेवा–सुविधा दिने संकेत देखाएका यस्ता युगसापेक्ष एवं सिर्जनशील ‘स्टार्टअप’ हरूलाई बन्द गर्ने निर्णय मन्त्रीहरू कसरी एक्लै गर्न सक्छन् ? यसले सरकार कसरी चल्दै छ भन्ने प्रस्ट संकेत दिन्छ । दोस्रो, यातायातलगायत धेरै क्षेत्रमा विद्यमान सिन्डिकेटको स्वार्थलाई अलिकति पनि हल्लाउने र खुला बजार प्रतिस्पर्धाबाट आम मानिसलाई थोरै लाभ हुने देखिनेबित्तिकै महासेठ मार्काका मन्त्रीहरू स्वार्थ–समूहको हितमा कति छिट्टै क्रियाशील हुन्छन् भन्ने उदाहरण दिन्छ । तेस्रो, नेपालको नीति–निर्माण गर्ने तह संसारमा द्रुत गतिमा विकसित डिजिटल अर्थतन्त्रको सम्भावना र प्रविधिलाई नेपाली बजारको हिस्सा बनाउन कति अनभिज्ञ र अनुदार छ भन्ने देखाउँछ ।

‘टुटल’ र ‘पठाओ’ को सेवामा गरिएको अवरोध पछिल्लो उदाहरण मात्र हो । अत्याधुनिक प्रविधिलाई आर्थिक विकास, बजार कारोबार र सेवाप्रदायकको आधार बनाउने कुरामा नेपाल कम्तीमा ३० वर्ष पछाडि परिसकेको छ । नेपालको जस्तै साक्षरता र ग्रामीण परिवेश भएको भारतमा ४० प्रतिशतभन्दा बढी खुद्राबजार कारोबार ई–कमर्स प्ल्याटफर्ममा हुन थालेको छ । नेपालमा ई–कमर्स सेवा दिन प्रयास गर्ने कम्पनीहरू बल्ल अनलाइन अर्डर लिनसम्म सक्ने भएका छन् । सीमित सेवाको भुक्तानी एकाध ‘पेमेन्ट गेटवे’ मार्फत हुन थाले पनि त्यसको बजार हिस्सा र विस्तारको गति सीमित छ । नेपाली बैंकहरूले जारी गर्ने डेबिट कार्ड मुस्किलले भारतका एटीएमसम्म चल्छन् । भारतीयसहित, अन्तर्राष्ट्रिय ई–कमर्स साइटबाट सामान खरिद गर्न अझै सकिँदैन । राष्ट्र बैंकजस्ता संस्थाका निर्देशन प्रविधि–प्रयोगमैत्री हुन सकेका छैनन् । यातायात, अस्पताल आदिमा नगदरहित कारोबार नगन्य छ । मन्त्रीहरूका लागि किनिएको ल्यापटपले कागजरहित प्रशासनको लक्ष्य सम्बोधन गर्दैन ।

निश्चय नै व्यवसायहरू नियमसंगत ढंगले चल्नुपर्छ, तिनले कर तिर्नुपर्छ । त्यही व्यवस्था गर्न सरकार चाहिने हो । तर नयाँ खोजमूलक सेवा र उत्पादनहरू व्यावसायिक बजारमा आएपछि नै नियमनमा आउने हो । फेसबुक अस्तित्वमा आएपछि सामाजिक सन्जाल कानुन बन्न थालेका हुन् । प्रविधि सधैँ नियमनभन्दा अगाडि नै हुन्छ । अब संसारका सबै अर्थतन्त्रको भविष्य तिनको ‘डिजिटाइजेसन’ को गतिमा भर पर्छ । यी वास्तविकताविपरीत प्रविधि–अमैत्री अर्थतन्त्रप्रति सरकारी मोह देखिनुचाहिँ साँच्चै चिन्ताको विषय हो । प्रविधिमैत्री ‘स्टार्टअप’ हरूमाथिको सरकारी धरपकड असह्य हो ।

‘वाइडबडी’ले ढाकेको राजनीति

यतिखेर नेपाल वायुसेवा निगमले ल्याएका एयरबस कम्पनीका दुई विमान खरिद (कि भाडामा लिएको ?) प्रकरणमा भएको भ्रष्टाचार र अनियमितताको चर्चाले मुलुक ढाकेको छ । यसमा जोडिएर आएका नाम हेरेर आम मानिसको प्रतिक्रिया छ– ‘नखाने कोही रहेनछ ।’ संसद्को सार्वजनिक लेखा समितिले झन्डै साढे चार अर्ब रुपैयाँ भ्रष्टाचार भएको प्रतिवेदन दिएपछि यसमा परोक्ष र प्रत्यक्ष आरोप लागेकाहरू आपसी हिलो छ्यापाछ्यापको राजनीतिमा छन् । आएका प्रतिरक्षाको समान भाषा छ र त्यो अनौठो छ । ‘म त्यो निर्णयमा संलग्न थिइनँ’ वा ‘त्यसमा मैले सही मात्रै गरिदिएको हुँ । वास्तवमा के भयो थाहा छैन’ आदि । यसमा राजनीतिक नेतृत्वले गर्न नसकेको तर्क हो, ‘जहाज ल्याउने निर्णय मैले गरेको हुँ । त्यसमा कतै अनियमितता भएको छैन, राष्ट्र हितमा छ । र, मेरो नैतिकता यी विवादभन्दा माथि छ ।’ आफूलाई चोखो देखाउन आरोप–प्रत्यारोप जसले, जसलाई गरे पनि मुलुकको नेतृत्व नैतिक प्राधिकारशून्य भएको यो अकाट्य प्रमाण हो । यस्तो शून्यतामा स्वार्थ, पद र प्रतिक्रियाको राजनीति चर्को स्वरमा हुन सक्ला । नैतिक बलयुक्त नेतृत्व अभावमा मुलुकको आर्थिक भविष्य सुनिश्चित हुने बाटो भने निस्कन सक्दैन ।

काण्डहरू नेपाल वायुसेवाका पर्याय नै हुन् । लाउडा काण्ड, धमिजा काण्ड, चेज एयर काण्ड र अहिलेको वाइडबडी काण्ड पछिल्ला चर्चितमध्येका केही हुन् । सधैँ घाटामा जाने यति ठूलो कम्पनी सरकारी स्वामित्वमा नै राखेर गिजोली रहने कुरामा सबै राजनीतिक दल अविचलित रहनुको एउटै कारण यिनै काण्ड गरिरहने आकर्षण नै हो । सरकार यति संवेदनशील संस्थामा दुई जना कार्यकारी राख्छ । अर्बौं घाटामा रहने यो कम्पनीको कार्यकारी प्रमुख हुन र बनाउन जस्तो दौडधूप र उच्च राजनीतिक चासो हुन्छ, त्यो आफैँमा आश्चर्य हो । त्यसैले यसमा यो वा त्यो अनियमितता भयो, यो वा त्यो संलग्न छ भनेर तर्क गर्नु नै अब निरर्थक भइसकेको छ । नेपालमा मात्र होइन, संसारकै यस्ता ठूला सार्वजनिक स्वामित्वका कम्पनी भ्रष्टाचारका अखडा र अक्षमताका मानक भएका छन् । नेपाल आवतजावत गर्ने हवाई यात्रीमध्ये जम्मा ६ प्रतिशतलाई मात्र सेवा दिने यो निगम सरकारले नै चलाउनुपर्ने कारण के छ ?

अहिलेको यो वादविवादले गर्दा ल्याइएका विमानलाई अधिकतम सञ्चालन गरेर घाटा कम गर्ने र आर्थिक कूटनीति सक्रिय पारेर नयाँ हवाई रुट कार्यान्वयनमा ल्याउने प्राथमिकता घना छायामा परेको छ । नेकपाको सिंगो सरकार नै यी विमान कुनै व्यापारिक समूहको जिम्मा लगाएर ठूलो कमिसनको खेलमा लागेको आरोप छ । यसलाई अन्यथा प्रमाणित गर्ने चुनौतीको भार यतिखेर ओली सरकारको टाउकोमाथि छ ।

कालो धन, सेता दाँत

 

 

 

गत साता, नेपालिक्सले नेपालका ५५ व्यापारीको आधा खर्बभन्दा बढी रुपैयाँ सम्पत्तिका करशून्य आश्रयहरू (टयाक्स हेवन्स), स्वीस बैंक, ब्रिटिस भर्जिनलगायतका ठाउँमा राखिएको, लगानी गरिएको वा त्यहाँबाट विदेशी लगानीको जलप लगाएर नेपाल भित्र्याइएको खुलासा गर्‍यो । तिनका सेता दाँत देखाएर हाँसेको तस्बिरसहित त्यो रिपोर्टले सञ्चार माध्यममा निकै ठूलो महत्त्व पनि पायो । यसमा सन् २०१६ को कुख्यात ‘पानामा पेपर्स’ काण्डमा परेका केहीको नाम दोहोरिएको छ । यो रिपोर्टलाई विश्वसनीय बनाउन गरिएका अनुसन्धानहरू महत्त्वपूर्ण छन् ।

यो खुलासा सर्वथा नौलो वा आश्चर्यजनकचाहिँ होइन । छाया अर्थतन्त्र दुई तिहाइ नाघेको यो पंक्तिकारकै विश्लेषण (कान्तिपुर, २४ पुस ०७४) र पुँजी पलायनबारे नेपाल म्यागजिनमा दस वर्षपहिले नै आलेख प्रकाशित छ । अमेरिकास्थित एक विश्वसनीय थिंकटयांक, ‘ग्लोबल फाइनान्सियल इन्टेग्रिटी’ ले नेपालबाट वार्षिक औसत ५७ करोड डलर (६० अर्ब रुपैयाँ बराबर) अवैध रूपमा मुलुकबाहिर जाने प्रतिवेदन चार वर्षअघि नै दिएको हो । अहिले त्यो दर निकै बढेको छ । तर यकिन तथ्यांक उपलब्ध छैन ।

कालो धनलाई सेतो पार्नु र अवैध रूपमा यसरी रकम ओसारपसार गर्नु निश्चय नै अपराध हो । तर यससँग सम्बन्धित अरू केही मुख्य पाटालाई पन्छाएर, मुलुकको हित हुने गरी यो समस्याको समाधान खोज्न असम्भव छ । पहिलो, नेपालभित्रको लगानी वातावरण हो । मुलुकको अर्थराजनीतिक प्रणाली र लगानी–जोखिम अनुपात दुवै व्यवसायमैत्री नभएका कारण पनि कमाएको पैसा विदेश लैजान सुरक्षित ठान्ने प्रवृत्ति मौलाएको छ । नेपाल आफैँ लगानीको आकर्षक गन्तव्य भएको भए यीमध्ये केही रकम यहाँ लगानी हुन्थ्यो नै । एकातर्फ सरकार लगानी सम्मेलन आदि गरेर नेपालमा लगानी भित्र्याउन विदेशीहरूलाई याचना गरिरहने र अर्कातर्फ मुलुककै ठूला भनिएका व्यापारीहरू, खासगरी निर्णायक नेताका बैठक–कोठाहरूमा सहज आउजाउ भएका अनुहारले नै मुलुकबाट यति ठूलो धनराशि विदेश पलायन गराउनु सानो विडम्बना होइन ।

दोस्रो, यति ठूलो कालो धनको स्रोत के हो भन्ने कसैले खोज र अनुसन्धान गर्न नै नचाहनुको कारण पनि अत्यन्तै रहस्यमय छ । यो रकम विदेशी मुद्रामा परिवर्तित हुनु उत्तिकै महत्त्वपूर्ण खोजको विषय हो र हुनुपर्छ । सतहमा हेर्दा अहिले वैधानिक बनाउन मुस्किल परेको करिब तीन खर्बजति रुपैयाँ यसरी अनेकौँ ठाउँका चक्कर काटिरहेको छ । यो रकम मूलत: तीन स्रोतबाट आएको देखिन्छ– एक, नेपालका ठूला सार्वजनिक संयन्त्रभित्र खरिदमा हुने भ्रष्टाचारबाट प्राप्त हुने रकम । दुई, हुन्डी, सुन तस्करी र विदेशी मुद्रा पल्टीबाट आउने रकम । तीन, माओवादी युद्धकालमा लुटिएको नगद र बहुमूल्य धातु, जुन पछि घरजग्गा आदिमा लगानी भएर कयौँ गुणा वृद्धि भएको रकम ।

तेस्रो पाटो, राजनीतिक नेतृत्व र सत्ताको संरक्षण नभइकन यो आकारको चलखेल हुन सम्भव छैन । राजनीतिज्ञहरूलाई आफ्नो विलासिताका लागि चाहिने खर्च र ठूला नेतालाई आफ्नो प्रभाव बचाइराख्न गर्नुपर्ने खर्च बिनाप्रश्न जुटाइदिनेहरू नै यो चलखेलमा देखिएका छन् । को व्यापारी, कुन दलको को नेताको संरक्षणमा छ भन्ने आम जानकारीकै विषय भइसकेको छ । महँगो चुनाव खर्च धान्नेदेखि नेतालाई पनि व्यापारीसरहै छिटो धनी बन्ने आकांक्षाले चलखेल गर्नेलाई सजिलो भएको छ ।

अन्त्यमा

सरकारले आउँदो चैतमा लगानी सम्मेलन गर्ने तयारी थालेको छ । सार कुरा– जति र जस्तो सम्मेलन गरे पनि मुलुकले अपनाउने अर्थराजनीतिक पद्धतिलाई नियन्त्रणमुखी राजनीतिक दर्शनको छायाबाट मुक्त नराखी, भ्रष्टाचारलाई नियन्त्रण नगरी र नाफाको सुनिश्चित वातावरण नबनाई कुनै पनि विदेशी लगानीकर्ता नेपालमा ठूलो आयोजना बनाउन तयार हुँदैन । शिक्षामा भएको निजी लगानीलाई घुमाउरो पाराले राष्ट्रियकरण गर्ने, टेलिकमलगायतका सेवाक्षेत्रमा नयाँ प्रतिस्पर्धीहरूलाई बजारमा पस्नै नदिने र वाइडबडीजस्ता भ्रष्टाचार काण्डले मुलुकको साख ध्वस्त पार्ने अभ्यासहरूका बीचमा हुने यस्ता सम्मेलनले अपेक्षित लाभ दिँदैनन् । अघिल्लो लगानी सम्मेलनमा आएको प्रतिबद्धताको कति प्रतिशत लगानी यथार्थमा मुलुक भित्रियो ? त्यो पाठ नयाँ सम्मेलन आयोजकहरूका लागि महत्त्वपूर्ण हुनेछ ।

Twitter : @DrAchyutWagle

यी पनि पढ्नुहोस् :

स्थिर सरकार निम्छरो अर्थतन्त्र

सशंकित निजी क्षेत्र

‘त्यसो भन्ने विज्ञहरू व्याख्यासहित आउनुपर्यो’–अर्थमन्त्री खतिवडा

किन आएन नयाँ लगानी ?

[सम्पादकीय] अर्थतन्त्रको अँध्यारो चेहरा

पुरा पढ्नुहोस्

किन आएन नयाँ लगानी ?

शंकर शर्मा
स्थिर सरकार आएसँगै धेरैको विश्वास थियो, सरकारी खर्च समयमै हुनेछ । तर त्यसो हुन सकेन । त्यही कारण बैंकहरूमा समेत लगानीयोग्य पुँजीको हाहाकार हुन थाल्यो । यी सबै समस्या अहिले सिर्जना भएका होइनन् । तर अहिलेसम्म समाधान भएको छैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

कुकुरको महँगो शवयात्रा

नेपाल संवाददाता
‘क्याप्टेनको बिदाइ विशेष नै बनाउनुपर्ने थियो । अरुका लागि ऊ एउटा कुकुर थियो होला तर मेरा लागि सन्तान थियो । ऊ मेरो सबथोक थियो । उसलाई म जीवनभर सम्झिनेछु ।’–सासा स्माजिक
पुरा पढ्नुहोस्

पर्दामा निर्मला पन्त

नेपाल संवाददाता
फिल्ममा निर्मलाको हत्यापछि सिर्जित सामाजिक स्थिति र हालसम्मको अवस्था देखाउन खोजिएको छ । फिल्ममा प्रमुख पात्र निर्मला अर्थात् ‘कोपिला’ को भूमिकामा सञ्जीवनी खरेललाई देख्न पाइनेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

वाइड बडीको वाइड अनुसन्धान

सुरेश किरण
नेपाल वायुसेवा निगमको वाइडबडी विमान आफैँमा कति वाइड छ, त्यो त भन्न सकिएन । तर त्यसमाथि भइरहेको अनुसन्धानचाहिँ साँच्चै नै वाइड देखिन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

पहिचान, भाषा र मधेस

कृष्ण धरावासी
ठूल्ठूला राजनीतिक नाराले मधेस, पहाड खुब घन्कियो तर त्यसबाट कुनै संगीत निस्किएन ।
पुरा पढ्नुहोस्

डा केसीबाट सिकौँ

सुरेश किरण
नेपालको जुम्ला, हुम्ला, कालीकोट, डोटी आदि जिल्लाका जनताले डा केसीबाट सिक्नैपर्ने कुरा भनेको यो हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

विख्यात बडिबिल्डर रोली नेपालमा

नेपाल संवाददाता
विश्वकै सबैभन्दा ठूलो ज्यान भएका व्यक्ति हुन्, रोली विङ्कलार । उनको हातको पाखुरा २४ इन्च छ भने थाई ४८ इन्चको । शारीरिक तौल १ सय ३० किलो ।
पुरा पढ्नुहोस्

नाटकमा मदन भण्डारी

नेपाल संवाददाता
नाट्य रुपान्तरणमा ०४६ को जनआन्दोलनदेखि ०५० सम्मको दरबारिया मनोविज्ञान र रहस्यमय दासढुंगा काण्डसम्मको सन्दर्भ छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

समसामयिक

महाराजको व्यञ्जन : बडाहाकिमको गाली

यज्ञप्रसाद आचार्य

 विसं २००६ हिउँदको घटना । उबेला अहिलेजस्तो सडक सुविधा थिएन । एसएलसी दिन धरानबाट भारतको जोगबनी हुँदै रक्सौलसम्म भारतका विभिन्न स्थानबाट रेल यात्रा पार गर्दै वीरगन्ज जानुपथ्र्यो । परीक्षा केन्द्र तोकिएको थियो, वीरगन्जस्थित जुद्धोदय हाई स्कुल । त्यो स्कुलका प्रधानाध्यापक मदनमणि दीक्षित थिए । त्यतिबेला काठमाडौँ उपत्यकाभित्र अर्थात् नेपालमा पढ्नेलाई काठमाडौँमा र उपत्यकाबाहिरकाले एउटा मात्र केन्द्र वीरगन्ज गएर परीक्षा दिनुपथ्र्यो ।

धरान पब्लिक हाई स्कुलबाट परीक्षा दिने हामी सात जना मात्र थियौँ । इलाम, विराटनगर, धनकुटा, बुटवल, वीरगन्ज र पाल्पाका गरी ३०/३२ जनाजति विद्यार्थी थियौँ । उपत्यकाबाहिरबाट वीरगन्जमा परीक्षा दिन गएका हामी मारवाडी समुदायको धर्मशालामा बस्यौँ । पहिलो दिन साथीहरुले महाराजले बोलाएको छ भन्दा त म छक्कै परेँ, राणा प्रधानमत्री मोहनशमशेर राणा वीरगन्ज आइपुगेछन् भनेर ! मलाई उनले किन बोलाएछन् भन्ने गुन्दै अरु साथीहरुसँगै भान्साघरमा पुगेँ । मैले खाना पकाउनेलाई महाराज भन्ने गरेको पहिलो पटक त्यही सुनेको थिएँ । मारवाडी भान्छेलाई महाराज भनिँदो रहेछ ।

राणा शासक जातभात र धर्मकर्ममा असाध्यै कडा । वीरगन्जमा पनि यस्तै घटना बेहोर्नुपर्‍यो, हामीले । त्यतिबेला वीरगन्जका बडाहाकिम थिए, सोमशमशेर जबरा । बडाहाकिमले एसएलसी दिन आएका विद्यार्थीले कहाँ खान्छन्, कसले पकाउँछ, कहाँ बस्छन् भनेर सोधीखोजी गर्दा रहेछन् । उनका सुराकीले धर्मशालामा महाराजले पकाएको खानेकुरा खान्छन् भनेर उजुरी गरेछ । त्यसपछि बडाहाकिमले प्रहरी पठाए । हामीलाई उनको निवास लगियो । उनले हामीलाई निकै हपारे । मेरो कन्पारो तातेर आयो । मैले सोमशमशेरलाई जवाफ दिएँ, “बडाहाकिम साब हामी बाध्यताका कारण धर्मशालामा बसेका हौँ । खाना पनि महाराजले नै बनाएको खाएका छौँ । हजुरले अन्त कतै बस्ने व्यवस्था मिलाइदिनुहुन्छ भने ब्राह्मणले पकाएको खान पनि तयार छौँ ।”

मलाई बडाहाकिमसँग बोल्न कुनै धक लाग्दैनथ्यो । यसअघि ००५ मा धरानकै पब्लिक हाई स्कूलमा हिरालाल र तुलाराम विश्वकर्मा दाजुभाइबारे प्रतिवाद गरेको थिएँ । अनि त मलाई सोमशमशेरसँग केको डर ! मेरो कुरा सुनेपछि बडाहाकिमसँगै रहेका सहायक बडाहाकिम शम्भुप्रसाद ज्ञवालीले बडाहाकिम सोमशमशेरसँग बिस्तारै केही कुरा गरेजस्तो लाग्यो । शम्भुप्रसाद त्यतिबेला वीरगन्ज केन्द्रको एसएलसी परीक्षा नियन्त्रक (सुपरिटेन्डेन्ट) पनि थिए । उनी ०२७/२८ मा राजा महेन्द्रको आदेशबमोजिम बहुदलीय पञ्चायतको संविधानको मस्यौदा गर्ने न्याय, कानुनमन्त्री भए । तर राजा महेन्द्रको निधनपछि त्यो लागू भएन । दुवै जनाले एकआपसमा कुरो गरेपछि सोमशमशेरले हामीहरुलाई भने, “लौ, यी त कांग्रेसी सिल्लड पो रहेछन्, जाओ फटाहाहरु यहाँबाट ।”

राणा शासक त्यतिबेला कांग्रेसप्रति आक्रामक हुनुको कारणचाहिँ उनीहरुको शासन बिस्तारै मक्किँदै थियो । टंकप्रसाद आचार्य, मातृका र बीपी कोइरालाको नेतृत्वमा कांग्रेसले राणा शासन हटाएर प्रजातन्त्र ल्याउन आन्दोलन गरिरहेकै थियो । कोही जेलमा थिए, कोही नेपाल र भारतबाट लडिरहेका थिए । त्यसकारण युवा, विद्यार्थी र पढेलेखेका मान्छे जसलाई देखे पनि राणाका प्रतिनिधि बडाहाकिमले कांग्रेसको बिल्ला भिराइहाल्थे ।

बडाहाकिमको निवासबाट फर्किएको भोलिपल्ट नै एसएलसी सुरु भयो । त्यतिबेला गोग्राह हाई स्कुल, विराटनगरका विद्यार्थी जगतमोहन अधिकारी (मनमोहन अधिकारीका भाइ) हामीसँगै एसएलसी दिन वीरगन्ज आएका थिए । परीक्षाचाहिँ नेपाली माध्यममा हुने गथ्र्यो । त्यसबेला विराटनगरमा बढीजसो बोलीचाली, लेखाइ, पढाइ सबै हिन्दीमा हुन्थ्यो । उनी नेपाली भाषामा कमजोर रहेछन् । विद्यालय टपर भए पनि त्यस वर्षको एसएलसीमा नेपाली विषयमा अनुत्तीर्ण भए । पछि ००७ मा पूरक परीक्षा दिएर पास गरे । उनै जगतमोहन त्रिभुवन विश्वविद्यालयको उपकुलपतिसमेत भए, ०२६ मा ।

पाल्पा हाई स्कुलबाट परीक्षा दिन आएका पीताम्बरध्वज खाती पनि हामीसँगै धर्मशाला बस्थे । पढाइमा अब्बलै थिए । अंग्रेजी विषयको परीक्षा दिएर सबै विद्यार्थी धर्मशाला फर्कियौँ । खातीले आफ्नो नाडीमा लगाएको घडी फुकालेर भुइँमा राखेर इँटाले हिर्काए । मैले यसबारे सोधीखोजी गरेँ । उनले दु:ख मनाउको भाषामा भने, “यही घडीले गर्दा मेरो अंग्रेजी विषयको परीक्षा बिग्रियो ।”

इँटा बर्साउनुको कारणचाहिँ परीक्षा दिँदा उनको घडी बन्द भएछ । घडी हेर्दा समय जहाँको तहीँ हुने । समय जति पनि बाँकी छ भन्दै बिस्तारै लेख्दा रहेछन् । त्यसैबेला परीक्षा सकिएको घन्टी बजिहाल्यो । फसाद पर्‍यो । ७ मध्ये ३ वटा प्रश्नको मात्र उत्तर लेखेछन् । यसरी उनको पनि त्यस वर्षको परीक्षा बिग्रियो । अर्को वर्ष मात्रै मौका परीक्षामा पास गरे । खाती बीए सकाएपछि राजनीतिमा लागे । उनलाई राजा वीरेन्द्रले प्रधानमन्त्री कीर्तिनिधि विष्टको मन्त्रिमण्डलमा उद्योग, वाणिज्यमन्त्रीसमेत नियुक्त गरे, ०३१ मा । यसरी हामीसँगै एसएलसी दिनेमध्ये कालान्तरमा कोही ठूला सरकारी ओहोदाधारी र कोही मन्त्रीसमेत हुन सके ।

प्रस्तुति : गोकुल अर्याल 

पुरा पढ्नुहोस्

वैदेशिक रोजगारीको आडमा महिला बेचबिखन

जनकराज सापकोटा
भारतीय भूमिलाई ट्रान्जिट बनाएर खाडी मुलुकमा नेपाली महिलाको बेरोकटोक तस्करी
पुरा पढ्नुहोस्

संविधान संशोधनको गोलचक्कर

जनक नेपाल
कांग्रेस–कम्युनिस्टको दाउपेच र मधेसकेन्द्रित दलको सदावहार राजनीतिक नारा
पुरा पढ्नुहोस्

युगान्डा युगका नेपाली दूत

सन्तोष आचार्य, कम्पाला
स्वदेशमै काम गर्ने वातावरण पाए भोलिका दिनमा छोरानातिले पनि सम्झन्थे कि !
पुरा पढ्नुहोस्

कहाँ जान्छ हाब्रे ?

चन्द्र कार्की
संरक्षित सूचीको रेडपान्डा चोरी–सिकार बर्सेनि चार गुणाले बढोत्तरी
पुरा पढ्नुहोस्

विचार

पहिचान, भाषा र मधेस

कृष्ण धरावासी
ठूल्ठूला राजनीतिक नाराले मधेस, पहाड खुब घन्कियो तर त्यसबाट कुनै संगीत निस्किएन ।
पुरा पढ्नुहोस्

संकटमा सहरवासीको अधिकार

भास्कर गौतम
सहरमाथिको अधिकारले सबैलाई आफूले चाहेजस्तो सहरवासी बन्ने अवसर दिन सक्नुपर्छ । सहरी जीवनशैली बदल्ने अधिकार हामीमै निहित हुनुपर्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

अन्तरिम आदेशको उपचार खोजौँ

गौरीबहादुर कार्की
अन्तरिम आदेशलाई सिरान हालेर भ्रष्ट तत्त्वसँग मिलेर राज्य र संस्थालाई डाम्ने काम चलिरहेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

राजनीति = षड्यन्त्र

सुरेन्द्र लाभ
अब त सम्पूर्ण देशमै राजनीतिमा पोलिटिक्स घुस्न थाल्यो । यो बन्द हुनुपर्छ । तर कसरी ?
पुरा पढ्नुहोस्

जनता म्वासा भाषा म्वाइ ?

शिशिर वैद्य
यो समस्या नेपाल भाषा बोल्नेको मात्र होइन, तामाङ, गुरुङ, मगर, थारु आदि थुप्रै अन्य मातृभाषा बोल्नेहरूको पनि हो । भाषा र संस्कृति बाँचे मात्रै कुनै पनि जातिको अस्तित्व रहन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

लिम्बूहरू किरात होइनन्

अर्जुनबाबु माबुहाङ
इतिहासकार चेम्जोङले आफ्ना ऐतिहासिक सामग्रीहरूमा जे तर्क गरे पनि वास्तवमा लिम्बू किराती होइनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

[सम्पादकीय] शासन : विधि कि व्यक्तिको ?

सम्पादकीय
मुलुककै शानमान राखून् भनी बाह्य मुलुक पठाइएका हाम्रा प्रतिनिधिबारे सत्यतथ्य बाहिर आउनैपर्ने हुन्छ, कम्तीमा हाम्रो राष्ट्रिय साखका लागि । तर ती कारबाही विधिपूर्वक चलाइनुपर्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

भूस्वामित्व खोसिने खतरा

गान्धी सुवेदी
आफ्नो भूभागभित्रका जग्गाको पहिलो मालिक राज्य नै हो, चाहे त्यो निजी जग्गा नै किन नहोस् ।
पुरा पढ्नुहोस्

जीवनशैली

वेलनेसमा आनन्द

नेपाल संवाददाता
मेट्रोपार्क भवनको पाँचौँ तलामा रहेको छ यो क्लब । खाना, स्वाद र आतिथ्यका लागि जति चिनिन्छ, स्पा, सैलुन र जिमको उच्चस्तरीय सेवाले पनि मन लोभ्याउँछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

दोस्ती दुई दीपकको

गोकर्ण गौतम
संगीतकार दीपक जंगम र गायक दीपक खरेलको सांगीतिक सहयात्रा
पुरा पढ्नुहोस्

सेक्रेट स्टार

विभु लुइटेल
युट्युब च्यानलका गीतबाट लाखौँ प्रशंसक र आम्दानी
पुरा पढ्नुहोस्

मेसीको पेन्टिङले चर्चित

विभु लुइटेल
संसारभरबाट हजारौँ कलाकारले आफ्ना प्रिय खेलाडीको चित्र बनाए । अन्त्यमा विजेता भए बागबजार, काठमाडौँका सनिल चित्रकार ।
पुरा पढ्नुहोस्

अर्थ

किन आएन नयाँ लगानी ?

शंकर शर्मा

अहिले आर्थिक अवस्थामा सुधार र लगानी वातावरण बन्न सक्ने सकारात्मक अवस्था छ । विकास निर्माणमा सबैभन्दा ठूलो बाधक अस्थिर सरकारलाई मानिँदै आइएको थियो । अब त्यो समस्या छैन । श्रम ऐन कठोर भयो, बन्द हड्ताल धेरै भए, व्यवसाय गर्न सकिएन भन्ने गुनासो व्यापक सुनिने गथ्र्यो । नयाँ श्रम ऐनले धेरै हदसम्म त्यसको निराकरण भइसकेको छ । विद्युत् समस्याले पनि उद्योग, व्यवसाय चल्न कठिन भयो भन्ने थियो, त्यो धेरै हदसम्म समाधान भएको छ । प्रश्न उठेका छन्, अझै किन आर्थिक अवस्था सुधार हुन सकिरहेको छैन ? किन लगानी बढ्न सकिरहेको छैन ?

यसका विभिन्न कारण छन् । जस्तो, व्यापार घाटा नयाँ समस्या होइन । यद्यपि, यो समस्या थप गहिरिएको देखिन्छ । पहिले सेवाको आयात निर्यातमा हामी नाफामै थियौँ । अहिले भने यो क्षेत्रमा समेत घाटा देखिन थालेको छ । देशमा सकारात्मक वातावरण देखिए पनि विदेशी लगानी घट्नु आश्चर्य नै हो किनभने लगानीकर्ताले विगतमा उल्लेख गर्दै आएका ठूलठूला समस्या अहिले छैनन् ।

स्थिर सरकार आएसँगै धेरैको विश्वास थियो, सरकारी खर्च समयमै हुनेछ । तर त्यसो हुन सकेन । त्यही कारण बैंकहरूमा समेत लगानीयोग्य पुँजीको हाहाकार हुन थाल्यो । यी सबै समस्या अहिले सिर्जना भएका होइनन् । तर अहिलेसम्म समाधान भएको छैन ।

सरकारले वैदेशिक वा आन्तरिक लगानीकर्ताको विश्वाससमेत जित्न सकिरहेको देखिँदैन । विशेष आर्थिक क्षेत्रमा उद्योग खोल्न थुप्रै आवेदन त परे तर उद्योग खुलेनन् । सरकारले विद्युत् दिन्छु भनेको छ, भन्सार सहुलियत दिएको छ, जमिन उपलब्ध गराएको छ तैपनि लगानीकर्ताको विश्वासै जित्न सकेन । सरकारले लगानी प्रवद्र्धन गर्न पनि सकेको छैन ।

अहिले नै सबै समस्या समाधान हुनुपर्छ भन्न नमिल्ला । तर केही नीतिगत सुधार भने गर्न सकिन्छ । राजस्व आम्दानीको वृद्धि उच्च छ । सबै अर्थमन्त्रीको पहिलो लक्ष्य नै राजस्व वृद्धि हुन्छ । यो नराम्रो होइन । सरकारले यसलाई सदुपयोग गर्न सकिरहेको छैन ।

सरकारले भनिरहेको समृद्धिको आधार नै लगानी वृद्धि हो । तर सरकारकै लगानी क्षमता कमजोर देखिएको छ । कुल गार्हस्थ उत्पादन (जीडीपी) को ५ प्रतिशतभन्दा बढी पुँजीगत खर्च हुन सकेको छैन । दक्षिण एसियामा यो दर सात प्रतिशत छ, अन्य विकसित मुलुकमा भने १० प्रतिशत छ ।

निजी क्षेत्रबाट लगानी बढ्न नसक्नुमा नीतिगत सुधार पनि एउटा कारण हो । विदेशमा लगानी गर्न प्रतिबन्ध लगाउने ऐन, २०२१ आयो । औद्योगिक व्यवसाय ऐन, २०७३ मा आयो । व्यवसाय ऐन संक्रमणकालीन अवस्थामा आएको थियो । अब त्यो ऐन खारेज हुन्छ । पुराना ऐन नियममा समसामयिक सुधार हुन सकेको छैन । त्यस्तै, नयाँ ऐन लागू नै हुन सकेन । २१ फागुनभित्र यो ऐन संशोधन हुनैपर्छ । अब यी ऐनमा संशोधन गर्दा हामीले केही अग्रगामी नीति समात्नैपर्छ ।

०४९ ताका हाम्रो ऐन नियम भारत, बंगलादेशभन्दा अगाडि थियो । वैदेशिक लगानी भित्र्याउने मामिलामा भारतसँग अहिले हाम्रो तुलना हुनै सक्दैन । बंगलादेशले पनि हामीलाई निकै पछि पारिसक्यो । अहिले भारतमा वैदेशिक वा स्वदेशी लगानीकर्ताले अनलाइनबाटै लगानीका लागि आवेदन दिन सक्छन् । त्यहाँ विदेशी लगानीकर्तालाई लगानीका लागि एकद्वार नीति अवलम्बन गरिएको छ । केन्द्रीय बैंकसम्म पुगिरहनु पर्दैन ।

त्यस्तै, विद्युतीय हस्ताक्षर, सहज लगानी ल्याउने र लैजाने नीतिगत व्यवस्था आवश्यक छ । मन्त्रालय, विभाग धाइरहनुपर्ने हालको अवस्था हटाउने हो भने ढिलासुस्ती मात्र होइन, भ्रष्टाचार पनि कम हुन्छ । व्यवसायको वातावरण खस्किनुमा यो पनि मुख्य कारणै हो ।

पाँचतारे होटलको जग हाल्न प्रक्रिया सुरु गरेदेखि पाँच वर्ष लाग्ने गरेको छ । आईटी क्षेत्र यिनै झन्झटको कारण न दर्ता प्रक्रियामा आएका छन्, न त कारोबार करको दायरामा नै । स–सानो कामका लागि सरकारी अड्डा धाउनुपर्ने व्यवस्थाले काम गर्न समस्या पर्ने गरेको छ । नेपाल सरकारले अन्य देशले लगानी ल्याउन छूट दिएका विषयलाई पनि निकै कडाइ गरिरहेको छ । यो एउटा अड्चन नै हो ।

सरकारी कर्मचारीको निर्णय लिन सक्ने क्षमता पनि कमजोर छ । पछिल्लो समय कर्मचारीको सरुवा निकै तीव्र दरमा भइरहेको छ । एउटा कार्यालयको काम नै नबुझीकन अर्को कार्यालयको जिम्मेवारी लिनुपर्ने अवस्था छ । अहिलेका कर्मचारीमा यथास्थितिमै बस्ने बानी छ– नयाँ कुरा अगाडि लिएर जान नचाहने र चुनौती स्वीकार नगर्ने । उनीहरूसँग भविष्यमा जोखिम आउने डर छ । काम गर्दा हुने स–साना त्रुटिमा पनि अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग आउनेलगायतका समस्या हुने गर्छन् । ऐनमा ७ वा १५ दिनमा दर्तालगायतका सबै काम गर्ने भनिए पनि व्यवहारमा लागू हुन सकेको छैन ।

उद्योग–व्यवसायलाई बाटो, बत्ती सरकारले उपलब्ध गराउने भन्ने निर्णय भएको लामो समय भइसक्यो । तर सबै व्यवस्था व्यवसायीले नै गर्नुपरेको छ । ठूलाले नै नपाइरहेको अवस्थामा साना व्यवसायले पनि माग गरिरहेका छन् । नेपालमा व्यवसायीले रिइम्बर्समेन्ट (निश्चित प्रतिशत रकम फिर्ता) पाउनै सकेका छैनन् । पूर्वाधारको प्रयोग महँगो परिरहेको छ । दक्षिण एसियाका अन्य मुलुकको तुलनामा हाम्रोमा यातायात खर्च नै २८ प्रतिशतले महँगो छ ।

हामीले यहाँ खाद्यान्न प्रशोधन उद्योगलाई तुलनात्मक लाभका रूपमा हेर्ने गरेका छौँ । तर यो क्षेत्रको यातायात खर्च नै ४० प्रतिशतभन्दा बढी छ । बाटाघाटा त धेरै बने तर व्यवसाय केन्द्रित यातायात पूर्वाधार नै बनाउन सकेनौँ । हामीले द्रुतमार्गको कुरा गरेको दुई दशक भइसक्यो । पूर्वाधारमा लगानी पनि अपुग छ । मुलुकको पूर्वाधार निर्माण जीडीपीको ४ प्रतिशतभन्दा बढ्न सकेको छैन । विश्व बैंकले पूर्वाधार निर्माणमा १२/१३ प्रतिशतसम्म लगानी गर्नु भनेको छ । तर आवश्यकता र परिणामबीचको दूरी निकै छ । 

बौद्धिक सम्पत्तिको संरक्षणमा पनि नेपालमा समस्या छ । अहिले ६ सय वटा मुद्दा त उद्योग–व्यवसायको नाम चोरेकोमा परेको छ । विदेशी लगानीकर्तालाई यसले हतोत्साही गरेको छ । उनीहरूको ब्रान्ड नै बजार हो । त्यही खोसिएको छ । श्रममा अहिले अन्य समस्या टुंगिने देखिएको छ । तर ज्यालादारी उच्च छ । वैदेशिक रोजगारीले पनि यस्तो भएको हो ।

भियतनामसँग तुलना गरेर हेर्ने हो भने यहाँको न्यूनतम र अधिकतम दुवै ज्यालादर धेरै छ । भियतनाम अहिले औद्योगिक ‘हब’ बनिरहेको छ । दक्ष र अद्र्धदक्ष जनशक्ति पर्याप्त छैनन् । त्यसैले नेपालमा भारतजस्ता मुलुकका श्रमिक धेरै देखिएका छन् । जग्गा अधिग्रहणमा निकै समस्या छ । निर्यात उद्योगले ल्याउने कच्चा पदार्थको कर निकै बढेको छ । कर छूट फिर्ता लिन पनि समस्या छ । व्यक्तिगत कर पनि उच्च छ । हाम्रोमा तुलनात्मक लाभको उद्योग पहिचान र प्रवद्र्धनमै चर्को समस्या छ । भारत र चीनको बीचमा रहेर यस्तो प्रवद्र्धन गर्न समस्या हुन सक्छ । तर भारतमा मूल्य अभिवृद्धि आपूर्ति प्रणालीमा जोडिनुपर्ने देखिन्छ । 

नेपालको अर्थतन्त्रको मुख्य स्रोत रेमिट्यान्स बनेको छ । यो सधैँ उही दरमा भित्रिन्छ भन्ने छैन । विगतदेखि नै यसमा सरकारले ध्यान दिन सकेन । यसपालि रोजगारीमा जानेको संख्या ४१ प्रतिशतले घटेको छ । भविष्यमा थप रेमिट्यान्स घट्न सक्छ । हामीले त्यसको तयारी नै गरेनौँ । यतै रोजगारी सिर्जना गर्न सकेको भए मानिस विदेश नजाँदा पनि समस्या हुन्थेन । तर रेमिट्यान्स घट्दै गए ठूलो जोखिम हुन सक्छ ।

यी पनि पढ्नुहोस् :

स्थिर सरकार निम्छरो अर्थतन्त्र

सशंकित निजी क्षेत्र

‘त्यसो भन्ने विज्ञहरू व्याख्यासहित आउनुपर्यो’–अर्थमन्त्री खतिवडा

निर्देशित अर्थतन्त्रप्रतिको आकर्षण

[सम्पादकीय] अर्थतन्त्रको अँध्यारो चेहरा

पुरा पढ्नुहोस्

निर्देशित अर्थतन्त्रप्रतिको आकर्षण

अच्युत वाग्ले
मुलुकको अर्थराजनीतिक प्रणाली र लगानी–जोखिम अनुपात दुवै व्यवसायमैत्री नभएका कारण पनि कमाएको पैसा विदेश लैजान सुरक्षित ठान्ने प्रवृत्ति मौलाएको छ । नेपाल आफैँ लगानीको आकर्षक गन्तव्य भएको भए यीमध्ये केही रकम यहाँ लगानी हुन्थ्यो नै ।
पुरा पढ्नुहोस्

दर्जनौँ कोष अलपत्र

विजयराज खनाल
समन्वय र प्रयोग क्षमता अभावमा अर्बौं निष्क्रिय
पुरा पढ्नुहोस्

थन्कियो डेढ खर्ब

विजयराज खनाल
विकास खर्च नहुँदाको असर निर्माण क्षेत्रमा
पुरा पढ्नुहोस्

सेयर बजारमा घुसेको राजनीति

विजयराज खनाल
लगानीकर्ताको मौसमी आन्दोलन र झारा टार्ने सरकारी रवैया
पुरा पढ्नुहोस्

संवाद

‘मेराविरुद्ध ठूलै गिरोह लागेको छ’– विवादित राजदूत शेर्पा

नेपाल संवाददाता
आफ्नै सहयोगी वाङ्छु शेर्पाले मानव तस्करीको आरोप लगाएपछि विवादको चुलीमा छिन्, अस्ट्रेलियाका लागि नेपाली राजदूत लक्की शेर्पा । स्पष्टीकरणका लागि काठमाडौँ तानिएकी शेर्पा कहिले बर्खास्तीमा परेको त कहिले राजीनामा दिएको हल्ला चलिरहेका छन् । उनको राजीनामा र बर्खास्तीबारे प्रधानमन्त्री कार्यालय र परराष्ट्र मन्त्रालयबीच परस्पर विरोधी धारणा आइरहेका छन् । शेर्पाका गतिविधिबारे परराष्ट्र मन्त्रालयले छानबिन समिति बनाए पनि अहिलेसम्म कुनै निर्णय भने भइसकेको छैन । यिनै विवादित राजदूत शेर्पासँग नेपालकर्मी योगेश ढकालको कुराकानी :

राजदूतजस्तो गरिमामय पदमा भएको तपाईंमाथि मानव तस्करीको आरोप लाग्यो, त्यो पनि आफ्नै सहयोगीमार्फत परराष्ट्र मन्त्रालयले छानबिन पनि गर्यो राजदूतजस्तो व्यक्ति किन यस्तो काममा लाग्नुभयो ?

ममाथि लागेको मानव तस्करीको आरोप कति सत्य हो भन्ने प्रस्ट हुन जरुरी थियो । त्यो प्रस्ट नहुँदै विभिन्न मिडियाबाट थप आरोपित गर्ने काम भयो । एक जना विवादास्पद व्यक्तिले लगाएको आरोपको भरमा ममाथि यति धेरै यातना दिइयो कि त्यसको हिसाबकिताबै हुन सक्दैन । हो, मैले लगेका एक सहयोगी बदमास परेछ । उनको पृष्ठभूमि गहिरोसँग नबुझी लगेँ । सरकारी नियमअनुसार दुई सहयोगी लैजान पाइन्थ्यो । मैले एक जना मात्रै लगेँ, वाङछु शेर्पालाई । वास्तवमा ऊ खाना पकाउन, गाडी चलाउन सबै काम गर्न सक्ने थियो । त्यसैले पनि मैले ठीकै छ भनेर लगेकी हुँ । तर त्यही व्यक्तिले मलाई मानव तस्करीको आरोप लगायो ।

सुरुका दिनमा सामान्य व्यवहार देखाए पनि उसले एक महिनापछि नै शंकास्पद व्यवहार देखाउन थालेको थियो । जब म ओहोदाको प्रमाणपत्र बुझाउन न्यूजिल्यान्ड गएँ, त्यतिबेला नै ऊ सबै सामान लिएर भागेछ । यो घटना २१ नोभेम्बर २०१७ को हो । त्यतिबेलासम्म धेरैलाई ठगिसकेको रहेछ । अनि पीडितलाई फेसबुकमा ब्लक गरेछ । त्यतिबेला नै मैले नेपालको परराष्ट्र मन्त्रालय, सीआईबी र अस्ट्रेलियाको सरकारलाई जानकारी गराएकी थिएँ । हामी २०१७ को जुनमा अस्ट्रेलिया गएका थियौँ । जुलाईमै उसको खातामा १० हजार अस्ट्रेलियन डलर जम्मा भएको देखियो । त्यो उसले अस्ट्रेलियामा मान्छे ल्याउँछु भनेर जम्मा गरेको रकम रहिछ । नेपालमा पनि उसकी श्रीमतीले पैसा उठाउने गरेकी रहिछ । यसबारे हामीलाई जानकारी भएन । ऊ भागेपछि पीडित सम्पर्कमा आए अनि मात्र थाहा भयो । उसले अस्ट्रेलियामा काम लगाइदिने भनेर जति पनि कागजात बनाइदिएको थियो, ती सबै नक्कली थिए । भिसाको डकुमेन्ट पनि नक्कली बनाएको रहेछ । फेक डकुमेन्ट बनाएको थाहा हुन्छ भनेर ‘पैसा उठाउनेलाई अरूसँग सम्पर्क नगर्नू’ भनेको रहेछ । पीडितलाई नेपालमा उजुरी गर्न भन्यौँ । हामीले पनि पत्र लेखेर मन्त्रालय जानकारी गरायौं । तर अहिले उसैले हामीमाथि यस्तो आरोप लगायो ।

सहयोगीले राजदूतमाथि त्यति सजिलै कहाँ आरोप लगाउन सक्छ ? सबै नबुझी, विश्वास नगरेको मान्छेलाई सहयोगी बनाएर लैजाने कुरा हुन्छ ?

मेरो कमजोरी भनेको उसलाई छिट्टै विश्वास गर्नु हो । मेरा श्रीमान् शेर्पा संघको महासचिव हुनुहुन्थ्यो । कामको सिलसिलामा उहाँसँग सम्पर्क बढाएको वाङछुले काम गरेरै विश्वास दिलाएको हो । सबै काम सहज रूपमा परिपक्व गर्ने । सुरुमा त मैले हुन्न भनेकी पनि हुँ । तर श्रीमान्ले राम्रो छ भनेपछि लैजान तयार भएँ । हुन त, अस्ट्रेलिया पुग्दादेखि नै उसको गतिविधि शंका लागेको थियो । कार्यकाल सकिएपछि यतै बस्न सकिन्छ/सकिँदैन भनेर सोधेको थियो । मैले मिल्दैन भनेँ । त्यसपछि उसले भाग्ने योजना बनाएको रहेछ । भागेर राजदूतलाई आरोप लगाएपछि पीआर पाउन सजिलो हुन्थ्यो । त्यसैले ममाथि आरोप लगाएको हो ।

उसले ठगी गरेको बारेमा किन केही बताउनुभएको छैन ?

हामीले थाहा पाएअनुसार उसले २२/२३ लाख रुपैयाँ ठगेको छ । अस्ट्रेलियन दूतावासबाट भागेपछि पीडितहरू कानुनी उपचारमा क्रममा वैदेशिक रोजगार विभागमा पनि पुगेका रहेछन् । पछि काठमाडौँ जिल्ला अदालतसम्म मुद्दा पुग्यो । र, अदालतले पक्राउ आदेश गरेको थियो । त्यही ठगीको मुद्दामा उसकी श्रीमती जेलमा छ । त्यसपछिको आक्रोश हो, मेराविरुद्ध । वाङ्छुले फेक नागरिकतासमेत बनाइदिएको रहेछ । नाइजेरियाबाट अमेरिका जाने भनेर हब्सीलाई पैसा खुवाएको रहेछ, बल्ल त्यस्तो प्रमाण देखियो । भूकम्पपीडितलाई ट्याक्सी दिलाइदिने भनेर पाटनका केही व्यक्तिलाई पनि ठगेको रहेछ । यी सबै कुरा पहिले हामीलाई थाहा भएन । मेरो कमजारी भनेको यसलाई बढी विश्वास गर्नु र विगत अध्ययन नगर्नु हो । अहिले त एकोहोरो मेराविरुद्ध मात्रै समाचार आइरहेका छन् । कसरी भनौँ आफ्नो कुरा ?

वाङ्छु भागेको एक वर्षसम्म यो कुरा गुपचुप नै रह्यो अहिले एक्कासि फेरि किन चर्चामा आयो ?

यसमा ठूलै गिरोह मेराविरुद्ध लागेको छ । त्यो समय आएपछि भनौँला । उसले खासचाहिँ अस्ट्रेलियाको पीआरका लागि गरेको हो । उसले तलब नदिएको, दुव्र्यवहार गरेकोलगायत आरोप लगाएर अस्ट्रेलियन सरकारलाई निवेदन दिएको रहेछ । मलाई त्यहाँको सरकारले यसबारे सोधेको थियो । मैले सबै जानकारी दिएँ । त्यतिबेला त्यहाँको सरकारले मसँग ‘वाङ्छु बदमास रहेछ, निर्धक्कसँग काम गर्नू’ भनेको थियो । राजदूतबाट पीडित भएको आरोप लगाएपछि त्यहाँको पीआर पाउने सम्भावना हुन्थ्यो । गत सेप्टेम्बरमा पाकिस्तानी दूतावासको एक कर्मचारीले त्यस्तै आरोप लगाएर पीआर पाएको थियो, अस्ट्रेलियन सरकारबाट । त्यही सिको गरेको रहेछ । अगस्तमा त्यहाँको सरकारले वाङ्छुको अन्तर्वार्ता लिएको रहेछ । त्यतिबेला मेराविरुद्ध केही पनि बोलेको छैन । तर सेप्टेम्बरमा भने विभिन्न आरोप लगाएको छ ।

तपाईंको संलग्नता नभएको भए नेपाल सरकारले किन बोलाउँथ्यो नि ?

उसको आरोपपछि सरकारले बोलाएर म नेपालमा आएकी हुँ । यसमा पनि मलाई अन्याय भएको छ । छानबिनका लागि देशको राजदूतलाई बोलाएर सोधपुछ गर्ने तर आरोप लगाउने व्यक्तिलाई स्काइपबाट कुराकानी गरियो । उसलाई नेपालमा ल्याएर र छानबिन गर्नुपर्छ ।

परराष्ट्र मन्त्रालयका पदाधिकारीबाहेक तपार्इंले नेपाल आएपछि शीर्ष नेताहरूलाई भेट्नुभयो ?

मैले शीर्ष नेताहरूसँग भेट गरेकी छु । परराष्ट्र मन्त्रालयसँग पनि समन्वय गरिरहेकी छु । आरोप लागेको हो, पुष्टि भएको होइन । मेराविरुद्ध ठूलै समूह लागेको छ । अहिलेसम्म उहाँहरूले यही गर्नू भन्नुभएको छैन । फेरि एक पटक भेटेर कुरा गर्छु अनि टुंगोमा पुगिन्छ ।

को हो तपाईंविरुद्ध लाग्ने समूह ?

केही मान्छेले वाङ्छुलाई उचालेका छन्, मेराविरुद्ध । केही उताका छन्, केही यताका छन् । केही एजुकेसन कन्सल्टेन्सी पनि मेराविरुद्ध लागेका छन् । कन्सल्टेन्सीहरूले पठाएका विद्यार्थीले धेरै दु:ख पाएका छन । आत्महत्या गर्ने विद्यार्थीको संख्या बढेको छ । ‘फेक म्यारिज’ बढेको छ । त्यसलाई व्यवस्थित गर्ने प्रयास गरेकी थिएँ । त्यसपछि उनीहरू रिसाएका हुन सक्छन् । अस्ट्रेलियाकै केही समूह पनि मेराविरुद्ध लागेका छन् । कसैलाई राजदूत भएर जानुपर्ने होला । नेपालमा कम्युनिस्ट सरकारको हल्ला गराएर पनि उसलाई उचालिरहेका छन् ।

नैतिक रूपमा राजीनामा गर्नुपर्ने अवस्था हो नि ?

राजीनामा गर्ने/नगर्ने मैले सोचिसकेकी छैन । केही दिनपछि पत्रकार सम्मेलन गरेर सबै जानकारी गराउँछु । त्यसपछि के गर्ने भन्ने निर्णय हुन्छ । तपाईंले भनेजस्तै पद मात्रै ठूलो कुरा होइन ।

छानबिन प्रतिवेदन नै आएपछि नैतिक दबाब बढेको छैन ?

छानबिन प्रतिवेदनले पनि केही भनेको छैन । छानबिन समितिले पनि हामी दुई जनाको भनाइ मात्र समेटेर प्रतिवेदन तयार गरेको छ । के गर्ने भनेर सुझाव दिएको छैन ।

तपाईंको भ्वाइस रेकर्ड नै गरेको रे नि ?

त्यो फरक प्रसंगको कुरा हो । उसले ठगी गरेको रकम कसैलाई नदिएपछि त्यो रकम किन नदिएको भनेर मैले भनेको कुरा रेकर्ड गरेको रहेछ । त्यही कुरा बंग्याएर दुरुपयोग गरेको हो ।

तपाईं तीन करोड बुझाएर राजदूत भएको भन्ने कुरा पनि आयो नि ?

मसँग त्यतिका रकम भएको भए त बैंकमा राखेर खान्थेँ । पार्टीमा गरेको योगदानका आधारमा म राजदूत भएकी हुँ ।

तपाईं सिफारिस हुँदैदेखि विवादित हुनुभयो नि ?

सिफारिस गर्दा पैसा बुझाएर भएको भनेर आरोप लगाए । त्यस्तो त लगाउँछन् नै । राजनीतिक कार्यकर्ताको पक्षविपक्ष हुन्छन् । नेपालमा आरोप नलागेको को छ र ? कूटनीतिक क्षेत्रमा म एक्लो होइन आरोप लागेको ।

अस्ट्रेलियामा केके गर्नुभयो ?

नेपालका लागि दूतावासको जग्गा खरिद गरियो । १३ रोपनी जग्गा २१ लाख डलर पर्ने जग्गा १२ लाख डलरमा किनाएँ । नेपाली विद्यार्थीलाई सहयोग गरेँ । दूतावासमा फोन नउठ्ने समस्या थियो, त्यो हटाएँ । अनि, नेपाल–अस्ट्रेलिया पार्लियामेन्टेरियन फ्रेन्डसिप गराइयो । आर्थिक लगानीको सम्मेलन गराएँ । विदेशमन्त्रीलाई ल्याउने कुरा थियो । दक्षिण एसियाका राजदूतसँग समन्वय भइरहेको थियो ।

पुरा पढ्नुहोस्

'इन्डो-प्यासिफिक रणनीति नेपालको एजेन्डामा पर्दैन’– परराष्ट्रमन्त्री ज्ञवाली

बसन्त बस्नेत, योगेश ढकाल
\'इन्डो-प्यासिफिक क्षेत्र\' र \'इन्डो-प्यासिफिक रणनीति\' दुई भिन्न विषय हुन् । \'इन्डो-प्यासिफिक रणनीति\' नेपालको चासोको विषय होइन । दुई देशबीच छलफल हुने एजेन्डा पनि होइन । \'इन्डो-प्यासिफिक क्षेत्र\' वास्तविकता हो, जहाँ नेपाल छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘सरकारलाई गाली गरेकामा झन् स्यावासी दिनुपर्ने’– माधवकुमार नेपाल

बसन्त बस्नेत, बाबुराम विश्वकर्मा
अहिले म पार्टी र नेताका कमजोरीबारे धेरै बोल्ने पक्षमा छैन । पार्टीभित्रका समस्याबारे बाहिर सडकमा आएर गीत गाउने पक्षमा छैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘नत्र इतिहास कसैका नाममा कोरिन्थ्यो...’– लुजेन्द्र ओझा

विभु लुइटेल
त्यस रात अरूजस्तै चाँडै घर गएको भए सायद यसको श्रेय मैले पाउँदैनथेँ ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘अब कसैलाई सुन्नेवाला छैन’– शेखर कोइराला

सन्तोष आचार्य
लिगेसीलाई पार गर्ने हो भने मैले शशांक र सुजाताले भन्दा धेरै मिहिनेत गर्नुपर्छ । कोसिस गर्दैछु । कहाँसम्म पुग्छु, हेरौँ ।
पुरा पढ्नुहोस्

मनोरञ्जन

खेलकुद

विख्यात बडिबिल्डर रोली नेपालमा

नेपाल संवाददाता

विश्वकै सबैभन्दा ठूलो ज्यान भएका व्यक्ति हुन्, रोली विङ्कलार । उनको हातको पाखुरा २४ इन्च छ भने थाई ४८ इन्चको । शारीरिक तौल १ सय ३० किलो । ‘द विस्ट’ र ‘सामुराई’ को उपनामले प्रख्यात अन्तर्राष्ट्रिय बडिबिल्डिङका हस्ती विङ्कलार युट्युबमा धेरैले खोजी गर्ने सेलिब्रिटी पनि हुन् । उनी नेपाल आउँदैछन्, फागुनको पहिलो साता । ‘आइएफबिबी लिग नेपाल’ ले ३–४ फागुनमा कमलादीस्थित नेपाल प्रज्ञाप्रतिष्ठानको हलमा हुने ‘आइएफबिबी प्रोफेसन लिग नेपाल बडिबिल्डिङ च्याम्पियनसिप–२०१९ (प्रो–क्वालिफायर) मा ‘गेस्ट पोजर’ को रुपमा विङ्कलारको उपस्थिति रहनेछ । यसलाई नेपाली खेल इतिहासकै ठूलो प्रतियोगिता मानिएको छ ।

पुरा पढ्नुहोस्

सन्दीपको निरन्तर जादू

नेपाल संवाददाता
अस्ट्रेलियामा जारी विग बासमा उनले एकपछि अर्को जादू देखाइरहेका छन् । लिगको तीन चरणका खेल चलिरहँदा उनी विग बास लिगकै कम रन खर्चेर सर्वाधिक विकेट लिने खेलाडी भए ।
पुरा पढ्नुहोस्

घरेलु मैदानमै बिरानो

विनोद पाण्डे
ट्वान्टी–२० विश्वकप खेल्न खेलाडीले आफैँलाई निखार्न जरुरी
पुरा पढ्नुहोस्

पोखरा राइनोजको महत्त्वाकांक्षा

विनोद पाण्डे
गत वर्षको हारको पीडा अनि उपाधिको भोकको सम्मिश्रणमा पोखरा राइनोज
पुरा पढ्नुहोस्

साहित्य

मिसन– नेपाल र नेपाली

सौरभ

नेपालका जुनसुकै भाषाको शब्दकोश पाएसम्म आद्योपान्त पढ्छु । र, भिन्न भाषाहरूबीच तुलनात्मक अध्ययन पनि गर्छु । सम्बन्धित भाषा बोल्न नजाने पनि भाषिक व्युत्पत्तिका आधारमा जातिगत इतिहास, समयचेतको अड्कल गर्न सकिन्छ । भाषाले नयाँ क्षितिज उघारिदिन्छ ।

१६ जनाले २० वर्ष लगाएर तयार पारेको डिक्सनरी अफ क्लासिकल नेवारीमा तत्कालीन नेवारी चालचलन, रीतिरिवाज र त्यस संस्कृतिका शक्ति–सीमाको भेउ पाइन्छ । १४ औँ शताब्दीदेखि १७ औँ शताब्दीका शब्दसमेत संगृहीत यो कोशका प्रधान सम्पादक कमलप्रकाश मल्ल हुन् । उनका महत्त्वपूर्ण काममध्ये यो शब्दकोश लेखनको नेतृत्व एक हो ।

लैनसिंह बाङ्देललिखित माइतीघरकी सानी ऐनाको सानो टुक्रा लिएर अंश–अंश नियालेर आफ्नो सग्लो अनुहारको कल्पना गर्छिन् । ठीक उस्तै– यो कोशका एकेक शब्दार्थको योगबाट सिंगो नेवारी सभ्यताको ऐतिहासिकता अनुमान लगाउनुपर्ने हुन्छ । तर त्यसका लागि बेग्लै तहको अनुराग चाहिन्छ ।

कुनै शब्द सर्वप्रथम कुन हस्तलिखित सामग्रीमा प्रयुक्त भयो भन्ने उल्लेख गरिनु सबभन्दा बलियो पक्ष हो । नमुनार्थ वाक्यनिर्माण राखिए पनि शाब्दिक व्युत्पत्तिको खोलुवा नगरिनु यसको ठूलो कमजोरी मान्छु । अन्दाज गर्नुभन्दा शब्दगत मूलसम्म पुग्न पाएको भए धेरै सहज हुन्थ्यो । व्युत्पत्ति राख्दा कमजोरीको बिस्कुन छरिन पनि सक्थ्यो तर परिमार्जनबाट कमजोरी न्यूनीकरण हुँदै लामो कालखण्डमा पूर्ण हुन्थ्यो कि ! यो मानवशास्त्रीय र भाषाशास्त्रीय अध्येताका लागि आधारभूत खुराक हुन सक्छ ।

जोन लकको बुद्धिस्ट मोनास्ट्रिज अफ नेपालमा काठमाडौँ उपत्यकाका ३ सय ५० भन्दा बढी वहा र वहीबारे सचित्र वृत्तान्त दिइएको छ । उपत्यकाका बौद्ध धर्मावलम्बीको जीवनबारे प्रत्यक्ष–परोक्ष अभिव्यक्ति रहेको यो पुस्तक लेख्न ३५ वर्ष लागेको मानिन्छ । विदेशी क्रिस्तानी पादरी आएर बौद्ध धर्मबारे लेख्नु आफैँमा रोचक पक्ष हो । लेखकले आफ्नो धारणा वा विचार नलादीकन रैथाने धारणा र तथ्यलाई लिपिबद्ध गरेका छन् । यहाँ वहाका पृष्ठ–कथा र वहाबाट बसाइँ सरेका परिवारको सूचना छ भने संवत् नखुलेका प्रसंगमा प्राक्कल्पनाको प्रयोग पनि गरिएको छ ।

स्तुप चैत्यजस्तो वहालाई वरपरका घरको साझा ‘देवता’ मानिन्छ । त्यसका पूजा विधि–विधान छन्, जसको पुजारीका रुपमा गुभाजु हुन्छन् । सामूहिक सांस्कृतिक योगदान हुने भएकाले एकताको भावनासहित संघमा आबद्ध हुन्छन् वहा अनुयायी । बौद्ध दर्शनमै छ– संघम् शरणम् गच्छामि ।

यो किताब सामान्य पाठकलाई भन्दा समाजशास्त्रीय र मानवशास्त्रीय रुझान हुनेहरुका लागि आकर्षक छ । मेरा लागि यो किताब कोसेढुंगा नै त होइन, पोथ्रापोथ्रीबीचको अग्लो रुखचाहिँ हो । १ सय पृष्ठ सामग्री भेला भएपछि किताब निकाल्न हतारो गर्ने नेपाली लेखकका लागि जोन लक धैर्य र साधनाका गतिला पाठ हुन् ।

हन्ड्रेड इयर्स अफ आर्कियोलोजिकल रिसर्च इन लुम्बिनी, कपिलवस्तु एन्ड देवदहमा पूर्ववर्ती उत्खननका विवरण, भेटिएका माटाका भाँडा, मुद्रा, मूर्ति र तल्लो तहका फोसिलबारे सचित्र वर्णन गरिएको छ । लुम्बिनीलाई बुद्धसँग निकै गहिरोसँग जोडेर हेरिएकाले भारतले यो किताब पुनर्मुद्रण गर्न मानेन । यद्यपि भारतीय पुरातत्व विभागकै संलग्नतामा उत्खनन सम्पन्न भएको थियो । घुमाउरो पाराले प्रतिबन्धमा परेपछि पीसी मुखर्जीलिखित यो किताब अप्राप्य भयो ।

खड्गशमशेरका एकाध कामबाहेक पुरातत्वको क्षेत्रमा नेपालीको खासै ठूलो योगदान छैन । साधन, स्रोत र ज्ञानको अभाव रहेको नेपालमा २५ वर्ष लुम्बिनी उत्खननमा बिताएकाले बाबुकृष्ण रिजाललाई आधिकारिक मानिन्छ । उनैले भूमिका लेखेको यो किताब म मात्रै होइन, लुम्बिनी र पुरातत्वका जिज्ञासुका लागि रुचिकर र फलदायी हुने नै भयो ।

गैरआख्यानको पारखी हुँ म । पत्रकारिताको पृष्ठभूमिले मेरो चासो बहुविधातिर गयो । भ्रमण या पुस्तकमा मेरो रुचिक्षेत्र हो– ‘नेपाल र नेपाली’ । संस्कृति र इतिहासले भरिपूर्ण संस्कृत भाषाको लामो परम्परा छ । तर सबै कुराको जरा संस्कृत नै हो भन्ने मान्यताको विरोधी हुँ । धनी र पुरानो यो भाषाको ज्ञानले हामीलाई समृद्धै बनाउँछ । भौतिक र दृश्य सामग्रीको मात्रै भर पर्दाचाहिँ हाम्रो ज्ञान दक्षिणको देन भन्ने गलत निचोडमा पुगिन्छ । अनुश्रुतिजस्ता अदृश्य आधारलाई पनि अध्ययनको सामग्री बनाउनु श्रेयस्कर हुन्छ ।

मूर्ति, थांका, चित्रजस्ता विधामा गहिरो अन्वेषण गर्ने हो भने नेपाली संस्कृति धेरै धनी र मौलिक रहेको तथ्य अनावृत्त हुन्छ । त्यसका लागि अध्ययनमा दत्तचित्त हुनु जरुरी छ तर पढ्ने मात्रै मान्छेले सिर्जना गर्दैन । दुई घन्टा पढेपछि ६ घन्टा सोच्नु–घोत्लिनु आवश्यक छ । धेरै किताब पढ्नु विद्वान् हुनु होइन । असली विद्वानले त आफूलाई भयंकर अज्ञानी देख्छ ।

प्रस्तुति : गुरुङ सुशान्त

पुरा पढ्नुहोस्

आमाको आर्तनाद

नदीश
आमा जिउँदै हुने सन्तानले कहिल्यै रित्तो महसुस गर्नुपर्दैन, चाहे आमा अचेत भएर पल्टिरहेकै किन नहोऊन् । सायद यही स्वार्थ थियो कि !
पुरा पढ्नुहोस्

ब्रजेशको बयान

सन्तोष आचार्य
केन्द्रीय पात्रबाहेक अन्य पात्रलाई खासै वास्ता नगरिने कालखण्डमा ब्रजेशले साइड हिरोबाट हिरोमा उक्लन खोज्नु आफैँमा अस्वाभाविक पनि थिएन ।
पुरा पढ्नुहोस्

पुस्तक–चित्र मेला

नेपाल संवाददाता
नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान र नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठानले संयुक्त रुपमा कमलादीस्थित प्रज्ञा प्रतिष्ठान परिसरमा ‘पुस्तक र चित्र’ मेला गरिरहेका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

चन्द्रशमशेरीय तुजुक

राजकुमार बानियाँ
विश्वयुद्धको वर्णन आफ्नो ठाउँमा छँदै छ, त्योभन्दा पनि अजब त विश्वयुद्धका लागि नेपालको तम्तयारी हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

ब्लग

नेकपा (भारुण्ड)

राजकुमार बानियाँ

ठट्टा नै सही, प्रधानमन्त्री केपी ओलीले १ पुसमा नेपाल कानुन व्यवसायी संगठन घोषणासभामा भनेछन्, ‘संविधानले दिँदैन, नत्र दुई जना मिलेर प्रधानमन्त्री भई देश चलाउँथ्यौँ ।’ जतिसुकै होहल्ला भए पनि दुई प्रधानमन्त्री भएर मुलुक चलाउने कुरा ओलीका लागि सामान्य हो, किनभने उनको पार्टी नेकपामै दुई अध्यक्ष बहाल छन् । उनको दुईटाउके दर्शनले एक पौराणिक लोककथाको सम्झना हुन्छ ।

भारुण्ड नामक चराको पेट एउटै थियो, टाउको दुइटा । एक दिन समुद्र किनारमा टहलिरहँदा अमृत–फल भेटियो । एउटा टाउकाले आधा आफू खायो, बक्यौता प्रियतमालाई दियो । बदलामा प्रियतमाको मीठो चुम्बन पायो । त्यो देखेर अर्को टाउकोले चर्को असन्तुष्टि जनायो । जसले खाए पनि आखिर पेट एउटै हो भनेर चित्त बुझाउन खोज्यो खाने टाउकाले । अर्को दिन समुद्रमा विष–फल भेटियो । आफ्नो अपमान सम्झेर अर्को टाउकाले त्यसलाई एक्लै खाइदियो । अन्तत: त्यो अद्भुत भारुण्ड नामक चरा नै संसारबाट लोप भयो । ओली र प्रचण्डको नमुना नेकपाको हकमा त्यस्तो नहोस्, कमसेकम नेताद्वयले टाउको दुइटा भए पनि पार्टी एउटै हो भन्ने थाहा पाऊन् । 

कठै अगुवा !

केही महिनाअघि एक आफन्त बिते । पशुपतिको विद्युतीय शवगृहमा दाहसंस्कारलगत्तै केही युवाले १३ दिने किरिया पद्धति लामो, खर्चालु र बोझिलो भएकाले यसलाई छोट्याउनुपर्ने तर्क राखे । भद्रभलाद्मी, सुकिलामुकिला, जेठाबाठा र क्रान्तिकारीले बोल्नै चाहेनन् या सुनेको नसुन्यै गरे । पर–पर तर्किए । क्रान्तिकारी पार्टीलाई एक्लै २१ भोट खसालेको धाक दिनेहरु चुइँक्क बोलेनन्, बीपी कोइरालाको किरिया भएन भनेर फुर्ति लगाउने लोकतन्त्रवादीहरु चुपचाप बसे । अन्त्यमा यथास्थितिकै पक्षपोषण भयो, ‘जे चलिआएको हो, त्यही गर्ने ।’

अरु बेला समाज सुधारको सुगारटान दिने तर परेका बेला जोखिम नलिने । नेपाली समाजमा सुधार वा परिवर्तनको नारा लगाउने अगुवाहरुको नियति यस्तै छ । हिन्दु परम्परामा जन्मदेखि मृत्युसम्म १६ संस्कार छन् । तीमध्ये केहीलाई समेटेर ‘दस कर्म’ भनिँदै आएको छ । मृत्यु संस्कारलाई सामयिक र समयसापेक्ष बनाउनुपर्ने आवाज पनि उठिरहेकै छ । तीन, पाँच या सात दिने किरियाका अभ्यास पनि भएकै छन् । तर समाज सुधारमा यथोचित टेवा पुगेको छैन ।

संग्रहालय कि प्रेक्षालय ?

महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको मरण भएको ६१ वर्ष भइसक्यो । सरकारले २० मंसिर ०७५ मा बल्ल महाकविको मैतीदेवीस्थित जीर्ण तीनतले घरलाई संग्रहालय बनाउने सुरसार गरेको छ । घरले चर्चेको १२ आना जग्गाको मूल्यांकन गर्न सरकारी समिति बने पनि देवकोटापुत्र पद्मप्रसाद अस्ट्रेलियामा भएकाले टुंगो लागेको छैन । १० झ्याल भएको देवकोटा निवासलाई संग्रहालय बनाउने प्रसंग ०५१ मै पनि नचलेको होइन । तर पद्मप्रसादले ५ करोड रुपैयाँ मागेपछि सरकार ‘ब्याक’ भयो । यसपालि कुरा मिल्यो भने नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले ०७२ को भूकम्पले थङथिलो पारेको घरजग्गा खरिदेर संग्रहालयको काम बढाउनेछ ।

विदेशी कवि, लेखक/कलाकारका घर संग्रहालय बनेका सुनिन्छन् । नेपालमै पनि नेपाल भाषाका कवि चित्तधर हृदयको घर संग्रहालयमा परिणत भएको त सुनिएको थियो । खासै प्रचारमा छैन । आख्यानकार विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको नाममा पनि संग्रहालय छ तर विराटनगरको घरमा होइन, सुन्दरीजल जेलमा । जनस्तरबाट ‘स्वरसम्राट’ कहलिएका नारायणगोपालको महाराजगन्ज, मिलिजुली टोलको घर नं २६८ लाई गीतगंगा नामक चारतले प्रेक्षालय बनाउने तम्तयारी छ ।

कथम् १ रोपनी २ आना १ पैसा १ दामको जग्गा प्रेक्षालय बनिहाल्यो भने पनि नारायणगोपालको घर जाने गल्ली साँघुरो छ । दोहोरो गाडी पास हुँदैन, सानो जग्गामा पार्किङको झमेला हुने नै भयो । नारायणगोपाल संगीत कोषका पदाधिकारीले सायद यसबारे सोचेकै छैनन् ।

देवकोटाको घरलाई संग्रहालय बनाउन ढिलो गरिएको गल्ती यहाँ पनि दोहोरिँदै छ । नारायणगोपालका सामग्री चोरिने र हराउने क्रम जारी छ । केही थान तस्बिर, पुरस्कार, प्रमाणपत्र, हार्मोनियम र तबलामै खुम्चिनुपर्ने अवस्था छ । नारायणगोपाल चढ्ने बाअम ६४८ नम्बरको होन्डा मोटरसाइकल टहरोमा थन्किएको छ भने सांस्कृतिक संस्थानको महाप्रबन्धक हुँदा चढेको मित्सुबिसी कालो कार नाचघरमा ।

संग्रहालय पुरानो वस्तु थन्काउने ठाउँ मात्रै होइन । तर तिनले पुरानो समयको झलक दिन्छन् । साँच्चै नारायणगोपालको सुरमय सपना पूरा गर्ने हो भने त्यस्तो प्रेक्षालय उपत्यकाको जुनसुकै ठाउँमा बनाए पनि हुन्छ । एक नामी संगीत साधकको घरलाई संग्रहालयकै रुपमा संरक्षण गर्न सके यसको महत्त्व पनि बढ्छ ।

पुरा पढ्नुहोस्

छाया प्रधानमन्त्री !

जनक नेपाल
दाहालको अहिलेको ‘ओली–साथ’ उनले भनेजस्तो सरकारको गियर बढाउने तरिकाभन्दा ज्यादा ‘छाया प्रधानमन्त्री’ को अभ्यास देखिँदैछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

घुस खाने काइदा

योगेश ढकाल
घुस पाएपछि राहदानी मेसिनले ‘रिड’ गर्ने र कागजात चेकजाँचको झन्झट गरिराख्नु नपर्ने । लगेजको चेकजाँच पनि नहुने ।
पुरा पढ्नुहोस्

कांग्रेसका कमल थापा !

सन्तोष आचार्य
शशांकले न संसदमा आफ्नो क्षमता देखाउन सके, न त पार्टीमा परिपक्व राजनीति नै गर्न जाने ।
पुरा पढ्नुहोस्

अन्योलमै आगमन

अजित तिवारी
जन्ती बनेर मोदीसँगै उत्तर प्रदेशका मुख्यमन्त्री योगी आदित्यनाथ पनि आउने चर्चा चल्यो । संघीय सरकारको ‘ग्रिन सिग्नल’ पाएपछि प्रदेश २ को सरकारले भित्रभित्रै तयारी थाल्यो ।
पुरा पढ्नुहोस्

तस्विर/भिडियो

साइपाल घुमेर

वसन्तप्रताप सिंह

बझाङ– ‘इट्स इनक्रेडिबल ब्युटीफुल बट मोस्ट टेक्निकल’, गत कात्तिकमा लगातार १४ दिने प्रयासपछि साइपाल हिमाल आरोहण गर्न असफल स्पेनी आरोही जर्ज इगोचेएगाले सुनाए, ‘इट इज च्यालेन्ज फर द वल्र्ड ।’ जर्ज संसारका आठ हजार मिटरभन्दा बढी उचाइका सबै १४ हिमाल चढेका कीर्तिमानी हुन् ।

जर्जसँगै साइपाल पुगेका स्पेन, अमेरिका, इटाली, क्यानडा आदि देशका आरोही सफल हुन नसके पनि यस क्षेत्रको सुन्दरताले नलठ्ठिइरहन सकेनन् । “यहाँको सुन्दरता शब्दमा बयान गर्न सकिँदैन,” चिकित्सकसमेत रहेका स्पेनकै आरोही जेफ हवेन भन्छन्, “यतिचाहिँ ढुक्कले भन्न सकिन्छ– यति सुन्दर हिमाल विश्वमा कमै होलान् ।”

साइपाल हिमाल आरोहणका दृष्टिले धेरै कठिन भए पनि यसको आकर्षक बनावट जोकोहीलाई मन्त्रमुग्ध पार्ने खालको छ । आधारशिविरसम्म पुग्ने मार्गमा रहेका झरना, तालतलैया तथा नदीनाला, रंगिबिरंगी फूलले ढाकेका पाटन र भौगोलिक तथा जैविक विविधताको अनुपम संयोजनले यो क्षेत्र आरोहीका लागि मात्र नभएर पदयात्रीका लागिसमेत नौलो अनुभव दिलाउने खालको छ ।

साइपाल हिमशृंखलाले नेपालका अन्य हिमशृंखलाभन्दा करिब ४७ किलोमिटर वर दक्षिण पश्चिम फैलँदै नेपालकै हुम्ला र बझाङको सिमानाको काम गरेको छ । स्थानीयले साइपाल र आसपासका चुचुरामा लाँगा, वाँठपाला, भवानीलगायतका देवीदेवताको वासस्थान रहेको विश्वाससाथ भक्तिपूर्वक पूजाआजासमेत गर्छन् ।

बझाङ सदरमुकाम चैनपुरबाट १८ किलोमिटर जिपको यात्रापछि लगातार चौथो या पाँचौँ दिनको पैदल यात्रामा साइपाल हिमालको आधारशिविरसम्म पुग्न सकिन्छ । सेती नदीको किनारैकिनार साइपाल गाउँपालिकाको धलौनसम्म पुगेपछि समुद्र सतहदेखि ३ हजार ३ सय मिटरको उचाइमा रहेको रस्यालेक पार गर्नुपर्छ । त्यहाँबाट २ घन्टाको ओरालो झरेपछि सेतीको मुख्य सहायक नदी घाटगंगाको किनारैकिनार साइपाल बेसक्याम्पसम्म पुग्न सकिन्छ ।

आधारशिविरबाट आँखैअगाडि साइपाल हिमाल र यो शृंखलामा रहेका दर्जनौँ साना चुचुरा अवलोकन गर्न पाइन्छ । यस शृंखलामा भुजेडी, राइढुंगी, माँजा, रानीसैना, मडुङग्रालगायतका एक दर्जनभन्दा बढी सानाठूला चुचुरा छन् ।

उचाइका हिसाबले पनि धेरै नभएको र बाटो निकै सजिलो भएका कारण यो क्षेत्र आरोहीका लागि मात्र नभएर भ्रमणको आनन्द लिन चाहने जोकोहीका लागि आकर्षक गन्तव्य हुन सक्छ । जिल्लाकै आकर्षक झरनामध्येको एक ढाँकीछडा झरना पनि यही बाटोमा पर्छ । यसबाहेक किनाडा, दोतले, औलागाड झरना पनि यही पदयात्रा मार्गमा छन् ।

डाँफे, मुनालजस्ता चराचुरुंगी तथा नाउर र झारलका बथानको प्रत्यक्ष अवलोकन गर्ने मौका यो बाटो हिँड्नेले सजिलै पाउँछन् । हिमाली क्षेत्रमा पाइने विभिन्न खालका जडीबुटी र वनस्पतिले पनि यो यात्रालाई थप रोमाञ्चक बनाउँछ । हिमाली जनजीवन, देउडा सँस्कृति र यहाँको प्रकृतिसमेत जोडेर साइपाल सर्किट (पदयात्रा मार्ग) को विकास गर्न सके यो सुदूरपश्चिमको समृद्धिको आधार बन्ने निश्चित छ ।

आठ हजार मिटरभन्दा माथिका सबै हिमाल चढिसकेकी छन्, संसारकी प्रथम महिला स्पेनकै एडुर्ने पासावन । २८ पटकभन्दा बढी नेपाल आए पनि पहिलो पटक साइपाल क्षेत्रमा पुग्दा यहाँको वातावरणले लोभ्याएको बताउँछिन् । “अन्त कतै नभएको प्राकृतिक सुन्दरता यहाँ भेटेँ,” उनी भन्छिन्, “यहाँका स्थानीयको खेतीपाती लगाउने परम्परागत तरिका, लवाइखवाइ, आत्मीयताले मलाई यो क्षेत्र खास नेपालजस्तो लाग्यो ।”

पाँच पटकभन्दा बढी साइपाल आधारशिविर र आसपासका ठाउँको यात्रा गरिसके, रारा फिल्मस्का प्रमुख भोजराज भाटले । साइपाल हिमाल आरोहणको कथालाई आधार बनाएर डकुमेन्ट्री फिल्म निर्माण गरिरहेका उनी साइपाल हिमाल र यहाँसम्म पुग्ने पदमार्गको सुन्दरता विश्वजगत्लाई पुलकित पार्ने खालको रहेको बताउँछन् । भन्छन्, “साइपाल लुकेको सुनको टुक्रा हो । यसको प्रचारप्रसार र प्रवद्र्धन गर्न सके विश्वभरका पर्यटकको आकर्षण केन्द्र बन्नेमा शंकै छैन ।” सम्भावना हुँदाहुँदै पनि सरकारी क्षेत्रको उपेक्षा भएको उनको भनाइ छ ।

प्रदेश सरकारले भने यसलाई उच्च प्राथमिकतामा राखेको बताएको छ । सुदूरपश्चिम प्रदेशकी उद्योग, वन तथा पर्यटनमन्त्री माया भट्ट साइपाल प्रवद्र्धनका लागि बृहत् योजना ल्याउने तयारीमा रहेको बताउँछिन् । भन्छिन्, “साइपाल यस प्रदेशको मात्र नभएर देशकै ठूलो गन्तव्य हुने सम्भावना भएको हिमाल हो ।”

पर्यटक लोभ्याउने सुन्दर र मायावी शक्तियुक्त साइपाल हिमाल आरोहणका लागि भने निकै कठिन भएको आरोही जर्जले बताइरहँदा स्पेनी महिला आरोही एडुर्ने पासावन सही थाप्दै थिइन्, “दक्षिणी मोहडाबाट साइपाल आरोहण असम्भवै छ भनेर त भन्दिनँ । तर यो काम धेरैको वशभन्दा बाहिर छ ।” साइपाल आफूले चढेका सबै हिमालभन्दा कठिन भएको पाएको उनको अनुभव छ ।

उनको आरोहण दलमा १० पटक सगरमाथाको सफल आरोहण गरिसकेका पेछोम्बे शेर्पासहितका ५ अनुभवी शेर्पा र अन्य १० विदेशी आरोही थिए । ७ हजार ३१ मिटर अग्लो यो हिमालको दक्षिणी मोहडाबाट आरोहणको असफल प्रयास गर्ने यो टोली पहिलो भने होइन । गत कात्तिकमै अमेरिकी नागरिक र्फोरेस्ट सी कोट्स नेतृत्वको टोलीले पनि साइपाल आरोहण गर्न नसकी फर्किएको थियो । आरोहण दलका सदस्यमध्ये ट्यालेर जोन र वेनार्ड स्ट्राग्लेवस्की ६ हजार ७ सय मिटरसम्म पुगेका थिए । यो टोलीले २५ दिनसम्म साइपाल चढ्ने प्रयास गरेको थियो ।

सन् १९५३ मै अस्ट्रियन नागरिक हर्बट टीचीले पहिलो पटक दक्षिणी मोहडा (बझाङतिर) बाट साइपाल चढ्ने पहिलो प्रयास गरेका थिए । १९५४ मा अस्ट्रियाकै रुडल्फ जोनासले पनि साइपाल आरोहणको असफल प्रयास गरेका थिए । उनका टिम सदस्य कार्ल रेइसले आरोहण प्रयासमा ज्यानसमेत गुमाउनुपर्‍यो । सन् २०१० मा फ्रान्सेली आरोही पाउलो ग्रोबरले उत्तरी मोहडाबाट चढ्ने प्रयास गरे पनि प्रतिकूल मौसमका कारण सफल हुन सकेनन् । ६ हजार ५ सय मिटरको सानो चुचुरोबाट फोटोग्राफी गरेर फर्किए । अहिलेसम्म साइपालको सबैभन्दा उचाइबाट लिइएको भनेर इन्टरनेटमा भेटिने तस्बिर पाउलो ग्रोबरकै टिमले खिचेको हो ।

विदेशी पर्वतारोहीको व्यक्तिगत रेकर्डमा साइपाल हिमाल उत्तरी मोहडाबाट जापानका कात्सुतोसी हिराबासी र नेपाली शेर्पा पासाङ फुतुरले २१ अक्टुबर १९६३ मा सफल आरोहण गरेको तथ्य इन्टरनेटमा भेटिन्छन् । यद्यपि, नेपाल सरकारसँग यसको कुनै आधिकारिक तथ्यांक छैन ।

“साइपाल हिमालको बनावट एकदमै कठिन खालको छ,” पेछोम्बे शेर्पा भन्छन्, “६० डिग्रीभन्दा बढी भिरालोपन रहेको यो हिमाल चढ्न निकै ठूलो जोखिम छ ।” निरन्तरजसो बगिरहने वेगवान हावा र अप्रत्यासित मौसमको बदलीले पनि साइपाल हिमाल आरोहणलाई थप चुनौतीपूर्ण बनाएको उनको निष्कर्ष छ ।

शब्द/तस्बिर : वसन्तप्रताप सिंह

पुरा पढ्नुहोस्

सिन्धुको दु:ख

विभु लुइटेल
काठमाडौँबाट १ सय १५ किमि परको सिन्धुपाल्चोक तातोपानीस्थित नेपाल–चीन सीमा नाका ०७२ को महाभूकम्प र ०७३ मा भोटेकोसीमा गएको बाढीपछि बन्द छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

रुख माया

शब्द/तस्बिर : दीपेन्द्र वज्राचार्य
लक्ष्मीका निम्ति रुख काट्नु हिंसा गर्नु हो- प्राणी हत्याजस्तै । प्रकृतिको सिर्जना त्यही रुखै हामी किन काट्न लागिरहेका छौँ- किन काटिरहेका छौँ ?
पुरा पढ्नुहोस्

छिले–निलेतिर

छम गुरुङ
संरक्षित वन्यजन्तु मान्छेको डरबिना बेफिक्री यताउति डुलिरहेका दृश्य झन् अनौठा–अनौठा ।
पुरा पढ्नुहोस्

बुढेसकालमा एक्लो ज्यान

अर्जुन राजवंशी
एक साता बिरामी भएर थलिँदा पनि साथ दिने कोही भएन । तीन दिनसम्म तातोपानीको भरमा बसे ।
पुरा पढ्नुहोस्