ट्रकोमामुक्त नेपाल

नेपाल संवाददाता

विश्व स्वास्थ्य संगठनले जारी गरेको विज्ञप्ति अनुसार नेपाल दक्षिण एसियाकै पहिलो ट्रकोमामुक्त राष्ट्र बनेको छ । ट्रकोमा दृष्टिहीनताको एक मुख्य कारण हो । “नेपालका जनता स्वास्थ्यप्रति सचेत हुँदै गएका छन् । उनीहरू जागरुक नभइदिएका भए यो सम्भव हुँदैनथ्यो,” विश्व स्वास्थ्य संगठनका लागि दक्षिण एसियाका क्षेत्रीय निर्देशक पुनम खेत्रपाल सिंहले भनिन् ।

सन् २००२ मा नेपाल सरकारले ट्रकोमा उन्मूलन गर्न राष्ट्रिय ट्रकोमा कार्यक्रम सुरुआत गरेको थियो । सन् २००५ सम्म यस रोगबाट पीडितको संख्या ४० प्रतिशत घटेको पाइयो ।

कार्यक्रमले विभिन्न निकायसँग समन्वय गर्दै गाउँ–गाउँमा ट्रकोमाबारे सचेतना जगाउने काम पनि गर्दै आएको छ । ट्रकोमा संक्रमण मुख्यत: बालबालिकामा हुने गरेको छ । यसको मुख्य कारण फोहोर पानी हो । यो रोग लागेका मानिसको नजिक पर्दा सर्ने जोखिम बढेर जान्छ ।

बिजनेस स्ट्यान्डर्डले लेखेको छ–‘संसारमा ४१ देशका करिब १९ करोड मानिस ट्रकोमाको जोखिममा छन् । त्यसमध्ये अधिकांश अफ्रिकी मुलुकका हुन् ।’

पुरा पढ्नुहोस्

आवरण टिप्पणी» फेरि उही जनवादी केन्द्रीयता

बसन्त बस्नेत
परनिन्दक नभई भविष्यमुखी भएर सोचौँ, जनवादी केन्द्रीयताको जगमा उदाउने राष्ट्रवादी समाजवाद कस्तो होला ? त्यसमा नागरिक सम्प्रभुता बलियो होला कि कमजोर ?
पुरा पढ्नुहोस्

अर्थमन्त्रीज्यू, कस्तो बजेट ल्याउने ?

रामेश्वर खनाल
विगतको यथार्थ के हो भने ठूलो आकार र चित्ताकर्षक नारासहितको बजेट ल्याउादैमा मात्र कुनै पार्टी लोकप्रिय भएको छैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

[झटारो] म प्रधानमन्त्री भएको भए

लक्ष्मण गाम्नागे
म प्रधानमन्त्री भएको भए देशको शिर पूरै ठाडो पार्ने थिएँ । नेपाली जनताको दुर्भाग्य ! म प्रधानमन्त्री छैन र मजत्तिको राष्ट्रवादी व्यक्ति कहिल्यै यो देशको प्रधानमन्त्री हुने छाँट पनि छैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

जासुस बुहारीको कथा [फिल्म समीक्षा : राजी]

गोकर्ण गौतम
राजी पाकिस्तानमा विवाह गरेर जाने भारतीय एजेन्टको कथा हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

[नोटबुक] ‘रोयल’ टोपी !

गोकर्ण गौतम
बाँकी पाइलटले ‘ एनएसी’मै उडाउँदा हुने, तपाईंले मात्र ‘रोयल’–मोह राख्नुपर्ने कारण के हो विजयजी ?
पुरा पढ्नुहोस्

[स्मरण] बालसखा दल र धनमानसिंह

शिव रेग्मी
परोपकारी, शिक्षासेवी गुरुबारेको लेख ‘परियार’ थरकै कारणले प्रतिबन्ध लगाउन खोजेकामा भने मलाई अहिले पनि दु:ख लाग्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

कमजोर सत्यकथा [पुस्तक समीक्षा : नथिया]

जनक नेपाल
सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष उपन्यासले कुनै नयाँ बाटो देखाउन सकेको छैन । त्यसैले यो धेरै चर्चा कमाएको एउटा औसत उपन्यास हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

[तीन किताब] मेरो अफबिट आलमारी

अर्चना थापा
म आफूले नपढेका किताबको समीक्षा पनि पढ्दिनँ । तर, पढ्न थालेपछि अधुरै छाड्दिनँ ।
पुरा पढ्नुहोस्

समसामयिक

आवरण टिप्पणी» विशेष वर्ग जन्मिने खतरा

प्रा. पीताम्बर शर्मा

एमाले र माओवादी केन्द्रबीच ३ जेठको एकता अप्राकृतिक होइन । किनभने, यो एकताको सैद्धान्तिक आधार छ । वामपन्थी र समाजवाद उन्मुख कम्युनिस्ट आदर्श बोक्दै आएका दुई दलबीचको एकता स्वाभाविक हो । समाजवादमा पुग्ने मोटामोटी लक्ष्य बोकेका पार्टी एकढिक्का हुनु राम्रो हो । एमाले र माओवादीले गत आमचुनावपछि पार्टी एकता गर्ने भनेर जनतामा व्यापक उत्साह पैदा गरेका थिए । त्यो उत्साहले अत्यधिक बहुमत दिलायो । त्यसैले देशका लागि यो एकता तत्कालीन र दीर्घकालीन दुवै हिसाबले अर्थपूर्ण छ ।

एमालेको जनताको बहुदलीय जनवाद र माओवादीको एक्काइसौँ शताब्दीको जनवादमा खासै भिन्नता थिएन र छैन । आवधिक निर्वाचनका माध्यमबाट प्रतिनिधि चुन्ने र त्यसरी चुनिएका प्रतिनिधिले शासन गर्ने कुरालाई दुवै दलले आत्मसात् गरेका छन् । चुनावको माध्यमबाट सत्तामा पुग्ने र जनमुखी आर्थिक, सामाजिक रुपान्तरण गर्ने नै एमाले–माओवादीको कार्यनीति हो । लोकतान्त्रिक विधिबाट क्रान्तिकारी सुधार गर्ने दुवैको नीति भएकाले अब त्यस्तो सुधार कसरी सुरु गर्छन् ? हेर्न बाँकी छ ।

अब पनि एकीकृत दलले क्रान्तिकारी सुधार गर्न सकेन भने एकता प्रक्रियाबाहिर रहेका अरू वाम दलले विस्तारै आफ्नो प्रभाव बढाउँदै जान्छन् । किनभने, दुई वाम दललाई जनताले ठूलो आशा गरेर बहुमत दिएका हुन् । जनताको आशा जोगाउनु नै एकीकृत नेकपाको अहिलेको ठूलो चुनौती हो । अन्यथा जनताले फेरि विकल्प खोज्छन् । त्यसैले अहिलेको मौकाको अधिकतम लाभ उठाउन एकताबद्ध पार्टी र सरकारको नेतृत्वमा जनमुखी काम गर्ने लक्ष्य, विधि, निष्ठा, आचरण र इमानको खाँचो छ ।

एकताअघि दुई वाम दललाई मिलाउने भन्दा बिगार्नेहरू नै बढी थिए होलान् । किनभने, दुई वाम दल मिल्दाभन्दा फुट्दा नै छिमेकीलाई फाइदा हुन्छ । नेपालमा नियन्त्रित अस्थिरता भारतको चाहना हो । तथापि, भारतको सहयोगबिना अघि बढ्न नेपाललाई कठिन छ । भारतचाहिँ नेपाल आफ्ना सुरक्षा–घेराबाट बाहिर नजाओस् भन्ने सधैँ चाहन्छ । भर्खरै भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी नेपाल आउनुको कारण पनि त्यही हो ।

मोदी भारतीय सुरक्षाकर्मी लिएर नै नेपाल आए । टीभी र भारतीय मिडिया साथमै लिएर आए । र, सबैतिर उनै हावी भए । मोदी भ्रमणमा के प्रस्ट देखियो भने नेपालमा सबै नियन्त्रण भारतले नै गर्छ, नेपालका मन्त्री–सुरक्षाकर्मी आदि केही होइनन् । हामी मोदीलाई सुरक्षा दिन पनि योग्य देखिएनौँ । जनकपुरमा आयतन नमिलेको चन्द्र–सूर्य झन्डा कसले राख्यो ? केही थाहा भएन । प्रदेश २ का मुख्यमन्त्री लालबाबु राउतले पिताझैँ गरी मोदीसँग बेलिबिस्तार लगाए । यी सबैले भारत नै हावी भएको स्पष्ट हुन्छ । तर, दुई वाम दललाई भारत वा मोदीले मिलाएका भने होइनन् । बरु चीनको सदिच्छा हुन सक्छ मिलून् भन्ने ।

मुख्य कुरा, माओवादी र एमालेको नेतृत्वलाई नै एकताको खाँचो परेको हो । एकता गर्नुपर्छ भन्ने आत्मबोधकै परिणाम हो, वाम एकता । पहिलो संविधानसभाको चुनावपछि माओवादी संगठनात्मक र वैचारिक रूपमा खुम्चिँदै गएको थियो भने एमालेले जति गर्दा पनि एक्लै बहुमत ल्याउन सकेको थिएन । त्यसैले दुवै पार्टी एकता गर्न तयार भएका हुन् । केपी ओलीले जीवनको यो क्षणमा आएर केही गरौँ भन्ने सोचेका हुन सक्छन् । त्यस्तै, प्रचण्डलाई पनि हामी दुई एक हुँदा त्यो एकता नेपालका लागि नौलो र जनमुखी हुन सक्छ भन्ने लागेको हुनुपर्छ । यिनै कुराले दुई पार्टीलाई जोडेको हो । त्यसैले वाम एकता विदेशीले गराएका होइनन्, शीर्ष नेतृत्वको मनोबलकै नतिजा हो । नेकपाका नेताहरूलाई अहिले शंकाको सुविधा दिन आवश्यक छ । अब भविष्य पर्खिने होइन, सुनिश्चित गर्ने गरी अघि बढ्ने हो भने वाम दलका लागि जित्न संसार छ, गुमाउन केही छैन ।

एकतापछिको बाटो

पार्टी एकतापछिको वास्तविक सैद्धान्तिक जग के हो ? कुन सैद्धान्तिक धरातलमा टेकेर कसरी समाजवादमा पुग्ने भन्नेबारे विस्तृत खाका प्रस्तुत गरिएको छैन । एकतापछिको नेकपा कसरी अघि बढ्छ ? हेर्न बाँकी छ । अहिले त शीर्ष नेताको व्यवस्थापन मात्रै भएको छ, अरू काम बाँकी छ । प्रदेश र स्थानीय तहका कार्यकर्ता कसरी व्यवस्थापन हुन्छन्, त्यो व्यवस्थापन गर्न कस्तो विधि अपनाइन्छ भन्ने कुराले धेरै कुरा प्रस्ट पार्ला ।

एमाले र माओवादी चोखो भएर एकतामा गएका होइनन् । दुवै पार्टीमा प्रशस्त सबल र त्यसभन्दा बढी दुर्बल पक्ष पनि छन् । कुशासन, भ्रष्टाचार, नेतृत्वको भड्किलो जीवनशैली, सम्पत्ति हत्याएर रजाइँ गर्ने अनि लाभको पदमा पुग्न जे पनि गर्नेजस्ता प्रवृत्ति दुवै पार्टीभित्र मौलाएकै हो । काम गर्न पद चाहियो भन्नेको संख्या शून्य छ । वामपन्थीको मात्र के कुरा, अरू दलका नेताले पनि कामकाजी प्रयोजनका लागि पद खोजेको पाइँदैन । चुनावी घोषणापत्र त देखाउने दाँत मात्र हो । दल र नेताको खाने दाँत अर्कै छ । एकीकृत पार्टीको पनि देखाउने र खाने दाँत फरक छ । जबसम्म यो प्रवृत्ति रहन्छ, तबसम्म सुधार दुरुह हुन्छ ।

एकीकरणअघिका दुई वाम दलभित्र सबल र दुर्बल पक्ष धेरै थिए । पार्टी एकता गर्दा पनि सबल र कमजोर पक्ष सँगसँगै एकीकृत भएका छन् । अब एकीकृत पार्टीमा सबल पक्षले जित्छ कि कमजोर पक्ष हावी हुन्छ ? मिलेर खाने दाउपेचमा एकता भएको हो भने त्यो देशका घातक हुनेछ । वामपन्थीले पाएको बहुमत देश बनाउन हो, दम्भ देखाउन र मिलेर खानका लागि होइन । जनमत अनुसार काम राम्रोसँग गरिएन भने बहुमत जसरी आयो, त्यसरी नै गुम्ने पक्का छ ।

जनतालाई एमाले र माओवादीको एकताले होइन, एकीकृत दलले अब लागू गर्ने कार्यक्रमले लाभ हुने हो । वाम दलले मात्र होइन, संविधानले पनि राज्यको चरित्रलाई समाजवाद उन्मुख भनी परिभाषित गरेको छ । तर, समाजवाद कहाँनिर, कसरी आउँछ ? कुनै टुंगो छैन । निजी, सहकारी र सार्वजनिक क्षेत्रको मिश्रण नै मिश्रित अर्थव्यवस्था र समाजवादको सार हो । यी तीन क्षेत्रबीच कसरी समन्वय गर्ने ? कृषि, यातायात, शिक्षा र स्वास्थ्यलगायतका सार्वजनिक सरोकारका क्षेत्रमा व्यापक सुधार गर्न कुन ढाँचामा अघि बढ्ने ? खाका प्रस्ट छैन । नेताहरू आफू मात्र अघि बढेर समाजवादमा पुगिने होइन, जनतालाई साथमा लिएर नै अघि बढ्नुपर्छ ।

चुनावी घोषणापत्रमा १० प्रतिशत आर्थिक वृद्धिदर हासिल गर्ने भनिएको छ । आर्थिक वृद्धिले मात्र समाजवादमा पुगिन्न । वितरणमा पनि उत्तिकै ध्यान दिनुपर्छ । २० जना धनपति जम्मा भए भने २० अर्ब जम्मा हुन्छ र त्यसले पनि आर्थिक वृद्धि हुन सक्छ । हामीले चाहेको आर्थिक वृद्धि त्यस्तो होइन । एक प्रतिशतको आर्थिक वृद्धिले ९९ प्रतिशतलाई छोएन भने त्यस्तो आर्थिक समृद्धि निरर्थक हुन्छ । संसारभरि अहिले भएको त्यही नै हो । अन्तत: त्यसले धनी र गरिबबीचको खाडल झन् बढाएर सामाजिक संकट पैदा गर्छ ।

पुँजीवादभित्र समाजवादको खोजी आजको आवश्यकता हो । समाजवादले लोक कल्याणकारी राज्यको कल्पना गरेको हुन्छ । अमेरिका लोककल्याणकारी राज्य होइन । जर्मनी, फ्रान्सहरू लोक कल्याणकारी देखिन्छन् । समाजवादमा पुग्न पुँजी परिचालन तीव्र बनाउनुपर्छ । राष्ट्रिय पुँजीको विकास हुन नसकेको हाम्रो देशमा राष्ट्रिय पुँजीबिनै १० अंकको आर्थिक वृद्धि गर्ने भनिएको छ । त्यो कसरी सम्भव छ ? विदेशी लगानी ल्याउने भनिएको छ । बाहिरका लगानीकर्तालाई लाभ हुने नीति बनाइदिने हो भने विदेश लगानी त आउँछ । संघीय कानुन खुकुलो बनाउने र लगानीकर्तालाई विशेष सुविधा तथा सहुलियत दिने हो भने विदेशी लगानी सजिलै आउँछ । त्यस्तो लगानीले हाम्रो हित हुन्छ वा विदेशीको ? यहाँ कमाएको पैसा आफ्नो देश लैजान पाउँछौ भन्ने हो भने सबै विदेशी आउँछन् लगानी गर्न । हामीले चाहेको विदेशी लगानी त्यही हो ?

उदाहरणका लागि जलमार्गमा देशलाई जोड्ने भनिएको छ । मेरो शंका छ, त्यो कोसी उच्च बाँधसँग जोडिएको छ । अरुण तेस्रो आयोजना भारतलाई दिनु हुँदैनथियो भन्ने आवाज सुनिएको छ । २५ वर्ष भारतले नै अरुणको ऊर्जा प्रयोग गर्छ र हामीलाई दिने ऊर्जा पनि भारतलाई नै बेच्ने आशय छ । त्यसले कसलाई लाभ हुन्छ, हामीलाई कि अरूलाई ? ऊर्जा बेचेर भुटानबाहेक अरूको उन्नति भएको छैन । त्यसैले हामीले आफ्नो खपतका लागि मात्र ऊर्जा उत्पादनमा जोड दिन सक्नुपर्छ ।

ऊर्जामा मात्र होइन, सडक पूर्वाधार, रेल आदि सबैमा यही कुरा लागू हुन्छ । विदेशीले बनाउने आयोजनाले हामीलाई भन्दा उनीहरूलाई नै बढी लाभ हुन्छ । लोकतान्त्रिक विधि, मिश्रित अर्थतन्त्र र स्वतन्त्रतासहितको समाजवाद हामीलाई चाहिएको हो । त्यसैले नेकपाले जनताले बुझ्ने गरी समाजवादको खाका प्रस्तुत गर्नुपर्छ । माक्र्सले कम्युनिस्ट घोषणापत्रमा भनेका छन्, ‘प्रत्येकको स्वतन्त्र विकास सबैको स्वतन्त्र विकासको सर्त हुनेछ ।’ कतिपयले दुई वाम दलबीचको एकताले एकदलीय तानाशाह वा अधिनायकवादको जन्म हुन्छ भन्ने आशंका गरेका छन् । कम्बोडिया, भियतनामलगायत देशका अभ्यासले त्यस्ता आशंकालाई ठाउँ दिएको हो । नेपालमा अधिनायकवादको सम्भावना छैन । किनकि, दुइटै वाम दल लोकतान्त्रिक विधिबाट क्रान्तिकारी सुधार गर्ने कुरामा प्रतिबद्ध छन् । त्यसले गर्दा उनीहरू अधिनायकवादमा जान सक्दैनन् । लोकतन्त्रप्रति एकीकृत वाम दलको निष्ठा र विश्वासमा शंका गर्ने ठाउँ छैन ।

यो एकता टुट्छ वा कायम रहन्छ ? अहिल्यै भन्न सकिन्न । दुई दलभित्रका सबल पक्ष एकीकृत दलमा हावी भए एकता टिक्छ, कमजोर पक्षले जिते एकता धरापमा पर्नेछ । आउँदा दिनमा एकीकृत पार्टीले कस्तो नीति लिन्छ ? त्यसले धेरै कुरा निर्धारण गर्छ । अहिलेसम्म वाम दलले लिने नीतिको छनक पाइएको छैन । जस्तो, यातायात सिन्डीकेट कागजमा हट्यो तर त्यसको अनुभूति जनताले पाएका छैनन् । हरेक क्षेत्रमा परिपाटी र थिति बसाउनु जरुरी छ । स्वास्थ्य, शिक्षालगायत जनसरोकारका क्षेत्रमा बेथितिका चाङ थुप्रिएका छन् । नेताहरू नै स्कुल–कलेज र अस्पतालका मालिक छन् । स्वार्थ–समूहले विकास गरेको पुँजीवाद आफ्नो रक्षाका लागि अन्तिमसम्म लड्छ । प्रत्येक नेताले अथाह धन सम्पत्ति कमाएका छन् । हरेक नेताका छोराछोरी महँगा निजी स्कुलमा भर्ना गरिएका छन् । यी कुराबाट बाहिर आएर समाजवादी जीवनशैली अपनाउन वाम नेताहरू तयार छन् त ? कम्युनिस्ट र समाजवादी शासनमा के देखियो भने जो सत्तामा पुग्छ, ऊ नै नयाँ वर्गका रूपमा खडा भयो । सत्ता र शक्तिले कम्युनिस्टभित्र एउटा विशेष वर्ग सिर्जना हुन्छ । यहाँ पनि त्यही भइरहेको छ ।

कुनै अनपेक्षित घटना भएन भने वाम बहुमतले देशलाई स्थायी सरकार दिन सक्छ । त्यो स्थायित्वले समृद्धि दिन सक्छ वा सक्दैन ? मुख्य सरोकार त्यो हो । स्थिरतामार्फत समृद्धि आएन भने अहिलेको एकता र बहुमत सार्थक हुन सक्दैन । त्यसै पनि वाम गठबन्धनले चुनावी घोषणापत्रमा १० वर्षमा कृषि उत्पादन दोब्बर पार्ने, आर्थिक वृद्धिदर १० प्रतिशत पुर्‍याउने, प्रतिव्यक्ति आय १० हजार डलर पुर्‍याउने, वैकल्पिक माध्यमबाट १५ हजार मेगावाट बिजुली उत्पादन गर्ने, ५० लाख पर्यटक ल्याउने, १० लाखलाई रोजगारी दिनेजस्ता भीमकाय वाचा गरेका छन् । यी वाचा लेख्न र बोल्न जति सजिलो छ, लागू गर्न त्यसभन्दा धेरै कठिन छ । सरकारको नीति, कार्यक्रम र नेतृत्वको प्याकेजबाट मात्र पूरा गर्न सकिन्छ ।

अब आफूले जनतासँग गरेका वाचा पूरा गर्ने अठोटसहितको पत्यारिलो दृष्टिकोण आउनुपर्छ, वाम सरकारबाट । नेतृत्वको प्रवृत्ति के छ भने आफूले बोलेपछि विकास भयो । बोलेर विकास हुने भए त राजाको पालामा धेरै विकास भइसक्थ्यो । नेताहरूलाई आग्रह छ– कुरा धेरै भयो, काम गरेर देखाउनुहोस् ।

प्रस्तुति: बाबुराम विश्वकर्मा

पुरा पढ्नुहोस्

आवरण टिप्पणी» फेरि उही जनवादी केन्द्रीयता

बसन्त बस्नेत
परनिन्दक नभई भविष्यमुखी भएर सोचौँ, जनवादी केन्द्रीयताको जगमा उदाउने राष्ट्रवादी समाजवाद कस्तो होला ? त्यसमा नागरिक सम्प्रभुता बलियो होला कि कमजोर ?
पुरा पढ्नुहोस्

आवरण» विशाल कम्युनिस्ट पार्टीको अन्तर्कथा

जनक नेपाल
प्रधानमन्त्री ओली र अर्का अध्यक्ष प्रचण्डको काम गर्ने शैली भिन्न छ । खासगरी ओलीको निर्णय गरेर मात्र सल्लाह लिने बानी छ । प्रचण्डसँग उनले कसरी समन्वय गर्लान् ?
पुरा पढ्नुहोस्

आवरण कथा» बाईबाई माओवाद

माधव बस्नेत
एमालेसँग एकताका निम्ति १० वर्षे सशस्त्र विद्रोहको मार्गदर्शक सिद्धान्त परित्याग
पुरा पढ्नुहोस्

सैन्य भर्ना : आशंका प्रमाणित

मनबहादुर बस्नेत
मुलुकको सार्वभौमिक सुरक्षाको जिम्मा लिएको सैन्य संगठनको अधिकृत भर्तीमा कम उत्तीर्ण हुनु घातक
पुरा पढ्नुहोस्

विचार

महिलाप्रति अनुदार मधेसी नेतृत्व

अञ्जुकुमारी झा
प्रदेश मन्त्रिमण्डलमा एक जना पनि महिला सहभागी नहुनु नेतृत्व अनुदार रहेको प्रमाण हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

संरक्षणवादको संरक्षण

हरिबहादुर थापा
न्यायालय र न्यायपरिषद्मा मात्र सीमित छैन, संरक्षणवाद । चारैतिर संरक्षणवाद मौलाउँदो छ । बिचौलियाले जसरी विकृत पारिरहेको छ संरक्षणवादले पनि ।
पुरा पढ्नुहोस्

कोही किन अभिनन्दित होस् ?

भास्कर गौतम
मोदीको कूटनीति धार्मिक हो वा राजनीतिक भनेर अलमलिने समय होइन यो ।
पुरा पढ्नुहोस्

समाजवाद कि समृद्धि ?

केशव दाहाल
विकासको समतापूर्ण वितरण भएको समाजवाद चाहिन्छ  । अन्यथा समृद्धिको बे लगाम घोडादौडले वामपन्थीलाई बिगार्नेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

झगडापछिको दोस्ती

सुरेन्द्र लाभ
किन यति उत्साह जनकपुरमा अथवा प्रदेश २ मा ? प्रश्न उठ्नु अस्वाभाविक होइन । तर, यसको सही उत्तर लम्पसारवादको चस्माबाट पाउन सकिन्न ।
पुरा पढ्नुहोस्

एक कुपोषित विश्वविद्यालयको जन्म

सुरेन्द्र लाभ
कतिपयले भन्दैछन्, ‘यो विश्वविद्यालय होइन, ०७९ मा हुने संसदीय चुनावका लागि रणनीतिक चाल हो ।’
पुरा पढ्नुहोस्

किस्तामा अल्झेको जिन्दगी

विश्वास हमाल
किस्ताको उल्झनमा यसरी फसिएको हुन्छ कि यो जालोबाट निस्कन हम्मेहम्मे नै पर्छ सबैलाई ।
पुरा पढ्नुहोस्

निजीकरणका भ्रम र तथ्य

रामेश्वर खनाल
निजीकरण भनेको उत्पादन तथा वितरणमा निजी क्षेत्रको सहभागिता फराकिलो पार्नु हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

जीवनशैली

दोस्ती दुई दीपकको

गोकर्ण गौतम
संगीतकार दीपक जंगम र गायक दीपक खरेलको सांगीतिक सहयात्रा
पुरा पढ्नुहोस्

सेक्रेट स्टार

विभु लुइटेल
युट्युब च्यानलका गीतबाट लाखौँ प्रशंसक र आम्दानी
पुरा पढ्नुहोस्

मेसीको पेन्टिङले चर्चित

विभु लुइटेल
संसारभरबाट हजारौँ कलाकारले आफ्ना प्रिय खेलाडीको चित्र बनाए । अन्त्यमा विजेता भए बागबजार, काठमाडौँका सनिल चित्रकार ।
पुरा पढ्नुहोस्

फर्के हराएका पन्छी

-वेदराज पौडेल
कोसीटप्पु क्षेत्रमा दुई दशकपछि देखिए संकटापन्न पाहुना चरा
पुरा पढ्नुहोस्

अर्थ

निर्माणको गतिसँगै आर्थिक वृद्धि

विजयराज खनाल

चालू आवमा मुलुकको आर्थिक वृद्धिदर ५.८ प्रतिशत हुने केन्द्रीय तथ्यांक विभागको प्रक्षेपण छ । यो वृद्धिमा निर्माण, उत्पादन र रियलस्टेटबाट राम्रो योगदान रहने देखिएको छ । क्षेत्रगत आधारमा निर्माण, उत्पादन र रियल इस्टेटको वृद्धिदर उच्च छ । यी क्षेत्रमा क्रमश: १०.६४, ८.०४ र ५.२४ प्रतिशतको दरमा वृद्धि हुने भएको हो । 

मुलुकले भूकम्पपछि पुन:निर्माणमा तीव्रता दिएसँगै यी क्षेत्रमा उच्च वृद्धि देखिएको हो । ठूला विकास आयोजना, निर्माणबाहेक बैंकहरूले समेत आवास तथा गैरआवास निर्माणका लागि गत वर्षभन्दा १० प्रतिशत लगानी बढाएर २ खर्ब १० करोड पुर्‍याएका छन् । त्यस्तै, सिमेन्ट, ढुंगा, फलाम तथा स्टिल उद्योगमा बैंकहरूको लगानी एक खर्ब २७ अर्ब पुगेको छ । भूकम्पका कारण क्षति भएका ९ लाख ९६ हजार घरमध्ये एक लाख १९ हजार निजी घर निर्माण भइसकेका छन् भने चार लाख ३० हजार घर निर्माण भइरहेको पुन:निर्माण प्राधिकरणको तथ्यांक छ ।

त्यस्तै, तीन हजार विद्यालय, पाँच सय ८६ स्वास्थ्य संस्था र करिब एक सय सांस्कृतिक सम्पदाको पुन:निर्माण भएको छ । यसले बजारमा बालुवा, गिटी, इँट्टा, सिमेन्ट, रडलगायतको मात्रै नभई रंगको माग पनि बढेको छ ।

हाल इन्जिनियरको सल्लाहमा भूकम्पप्रतिरोधी घर बनाउनुपर्ने प्रावधानले पनि डन्डी, स्टिलको बजार बढेको छ । भूकम्पपछिको पहिलो वर्षमा करिब ४० प्रतिशतसम्म बढेको यसको व्यापार वृद्धि अहिले १० प्रतिशतमा संकुचित रहेको छ ।

पुन:निर्माणको काम अगाडि बढिरहँदा नेपालमै उत्पादित सिमेन्टले पनि माग धान्ने अवस्था बनिरहेको छ । केही वर्षअघिसम्म भारतीय बजारबाट सिमेन्ट आयात गर्नुपर्ने बाध्यता हाल कम भइरहेको छ ।  गत आव ०७३/७४ मा नेपालमा तयारी सिमेन्टको आयात ३९ प्रतिशतले घटेर एक अर्ब १४ करोड रुपियाँमा सीमित भएको छ । बढ्दो सिमेन्ट उत्पादनसँगै नेपाल आत्मनिर्भर हुँदै गएको छ । “हामी सन् २०१९ सम्म सिमेन्टमा आत्मनिर्भर हुन सक्छौँ,” नेपाल सिमेन्ट उत्पादक संघका अध्यक्ष ध्रुव थापाको कथन छ ।

हाल नेपालमा ८० लाख मेट्रिक टन सिमेन्टको माग छ । यसको करिब ६०/७० प्रतिशत माग स्वदेशी उद्योगले धानिरहेका छन् । सन् २०१९ सम्ममा नेपालले करिब एक करोड मेट्रिक टन सिमेन्ट उत्पादन हुने प्रक्षेपण संघको छ ।

नेपालमा सिमेन्ट उत्पादनका लागि कच्चा पदार्थका रूपमा प्रयोग हुने क्लिंकर भने आयात हुने गरेको छ । गत आवमा देशमा २४ अर्ब रुपियाँको क्लिंकर भित्रिएको थियो, जुन अघिल्लो वर्षको तुलनामा एक सय ५३ प्रतिशतले वृद्धि भएको हो ।

मुलुकभर रहेका करिब ५० सिमेन्ट उद्योगमध्ये सातभन्दा बढी उद्योगले अहिले आपैँm चुनढुंगा र सिमेन्ट उत्पादन गरिरहेका छन् । वैदेशिक लगानीसहित सञ्चालनमा आउन लागेको होङसी शिवम् सिमेन्ट उद्योगलगायतले चुनढुंगाको समेत आपूर्ति गर्ने लक्ष्य लिएका छन् । धादिङ, मकवानपुर, चितवन, दाङलगायतका क्षेत्रमा चुनढुंगा खानी छन् । नेपालमा हाल उत्खनन भइरहेकामध्ये ४९ वटा खानी चुनढुंगाका छन् ।

निर्माण क्षेत्रमा सुधार भइरहँदा रंगको बजार पनि वार्षिक १५ प्रतिशतले बढिरहेको छ । हाल नेपालमा रंगको वार्षिक कारोबार सात अर्ब रुपियाँ पुगेको छ । कम्पनी रजिस्टारको कार्यालयमा हाल एक सय ३६ भन्दा बढी रंग उत्पादन कम्पनी दर्ता छन् ।

रंगको खपत आन्तरिक बजारमा उच्च देखिए पनि केही उत्पादन विदेश निर्यातका लागि  सिफारिसमा पर्न थालेका छन् । उद्योग विभागले आव ०७२/७३ मा एसियन पेन्ट्स कम्पनीबाट उत्पादित प्राइमरलाई विदेश निर्यात गर्न सकिने प्राथमिकता प्राप्त वस्तुको सूचीमा समेत राखेको थियो । भारतबाट मात्रै वार्षिक दुई अर्ब ३२ करोड रुपियाँको इनामेल र रंग आयात गरिरहेको नेपाललाई यसमा आत्मनिर्भर हुन भने समय लाग्छ ।

पुरा पढ्नुहोस्

पाइलैपिच्छे चुहावट

विजयराज खनाल
कर्मचारी, व्यवसायी, व्यवसायीका एजेन्टलगायतको ‘नेक्सस’
पुरा पढ्नुहोस्

[पुस्तक अंश] गैरसरकारी कि गैरजिम्मेवारी ?

सुजीव शाक्य
परियोजना मानसिकताले दलाल मनसायलाई बढावा दिने काम गरेको छ । यस्तो मानसिकता सरकारी स्वामित्वका संस्थान र सरकारी कर्मचारीतन्त्रमा समेत हाबी छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

अब डिजिटल बैंकिङ

विजयराज खनाल
नगदको सट्टामा कारोबार गर्न सकिने गरी डेबिट, क्रेडिट, प्रिपेड कार्ड, मोबाइल सेवा बैंकको प्राथमिकतामा
पुरा पढ्नुहोस्

तथ्यांकमा राजनीति

विजयराज खनाल
सरकार मातहतका निकायबाटै परस्पर विरोधी तथ्यांक प्रक्षेपण
पुरा पढ्नुहोस्

संवाद

‘ओली र प्रचण्ड टेन्टभित्रका तान्त्रिकजस्ता’ [भिडियो सहित]

नेपाल संवाददाता

नेतृत्वमै रहेर पनि स्थायी प्रतिपक्षीजस्ता लाग्छन्, एमाले उपमहासचिव घनश्याम भुसाल । तीन वर्षअघि पार्टीको नवौँ महाधिवेशनमार्फत् नेपाली समाजको फेरिएको चरित्र र अब लिनुपर्ने नीतिबारे आफ्ना एजेन्डाहरू अनुमोदन गराउन सफल भए पनि उनी पार्टीभित्र भूमिकाविहीनजस्तै राखिएका छन् । रुपन्देहीका सांसद भुसालले नेपालसँग विस्तृत कुराकानी गर्दै आफ्नो पार्टीको नेतृत्वमा बनेको वाम सरकारले लिएका विकास समृद्धिसम्बन्धी सुरुआती कदमप्रति संशय व्यक्त गरे । अनि, वाम एकता प्रक्रियाबारे पार्टीपंक्तिलाई जानकारी नदिई नेतृत्वले ‘टेन्टभित्रका तान्त्रिक’जस्तो व्यवहार देखाएको भन्दै कटाक्ष गरे । भुसालसँग माधव बस्नेत, बाबुराम विश्वकर्माबसन्त बस्नेतका प्रश्नहरू :

ठूलो जनसमर्थनसहित तपाईंको पार्टी सरकारमा छ । दुई महिनाको कामलाई कसरी समीक्षा गर्नुहुन्छ ?

विकास र समृद्धिका पक्षमा जुन जनमत बनेको छ, त्यसलाई लिड गर्छौं भन्ने हाम्रो दाबी जनताले पत्याएका छन् । एउटा पार्टीका लागि यो असाध्यै ठूलो उपलब्धि हो । चुनावमा कुलो, पानी, धारा आदिको कुरा हुने प्रचलन तोड्दै हामीले नयाँ भाष्य बनाउने प्रयत्न गर्‍यौँ– हाम्रो प्रतिव्यक्ति आय बढेको, रेल आएको, ठूल्ठूला नहर, बाटाहरू बनेको । चुनावताका हामीले बनाएको यो मनोविज्ञान अझै कायम छ । हामीले जति ठूला कुरा गरेका छौँ, त्यसप्रति छलफल र विमर्शमा हुनुपर्ने जति गम्भीरता देखाउन सकेका छैनौँ । सपना देखाइएको छ । सपनामाथि सपना खप्टिए भने ती दिवास्वप्न–दुस्वप्न अनेक हुन सक्छन् । तसर्थ, हामी आज ती सपनाहरू कसरी पूरा गर्छौं भन्ने कुरा अब जनतालाई भन्नुपर्नेछ ।

जलमार्ग, रेलमार्गजस्ता प्रधानमन्त्रीका विकास प्रयासहरूले देश समृद्ध हुने कतिपयको ठहर छ, तपाईंचाहिँ ‘पानीजहाज चढेर मोदीवाद आउला’ भनी आशंका गर्दै हुनुहुन्छ !

भारतले हामीमाथि नाकाबन्दी लगाएपछि त्यसको सामना गर्ने क्रममा हामीकहाँ राष्ट्रवादको भाष्य सघन रूपमा उठेको हो । विश्व इतिहासका तमाम घटनाक्रमले देखाउँछन्, राष्ट्रवाद सजिलै फासिवादमा जान सक्छ । किनभने, राष्ट्रवाद आफ्नो अस्तित्व, आफ्नो अधिकार, आफ्नो प्रतिष्ठा, इज्जत र सार्वभौमसत्ता एउटा राष्ट्रले दाबी गर्ने कुरा हो । तर, त्यसको दाबी गर्दैगर्दा अर्काको सार्वभौमसत्तामाथि हस्तक्षेप त गर्दैन भन्ने हेक्का राखिएन भने खतरा हुन्छ । भारतीय नाकाबन्दीका विरुद्धमा नेपालीहरू जसरी संगठित भए, यो राष्ट्रको कुरा हो । तर, यस्तो कुरा खास पार्टीले गर्‍यो, खास जातले गर्‍यो, खास भूगोलले गर्‍यो भनेर अहंकारका रूपमा आउन थाल्यो भने यो फासिवादमा रुपान्तरण हुन्छ । नाकाबन्दीलगत्तै ममा त्यो डर थियो, अहिले त्यो समाधान हुँदैछ भन्ने लाग्छ । राष्ट्रले अरूको थिचोमिचोविरुद्ध लडेर आर्जेको प्रतिष्ठा अब कसैले एक्लै प्रयोग गर्दैन ।

राष्ट्रवाद होइन, विकासको नाममा फासिवाद आउने खतरा छ । किनभने, यो मुलुकले विकास गर्नुपर्नेछ, धेरै पछौटे भयौँ, एकपछि अर्को राजनीतिक अस्थिरताले गर्दा धेरै चिज गुमायौँ, यसबाट निक्लनुपर्छ भन्ने कुरा छ । त्यसैले विकास, समृद्धि गर्ने कुरा छ । हामी सानो मुलुक हौँ । साधन–स्रोत थोरै र सीमित छन् । हामी आफैँले जगाएका धेरै ठूला आकांक्षा छन् । यसका लागि असाध्यै छिटो विकास गर्नुपर्नेछ । किनभने, हामी गरिब छौँ । यो अन्तर्विरोधले गर्दा छिटो विकास दिन हामी अरू विदेशी लगानीकर्तासँग जायज–नाजायज सम्झौता गर्ने दिशातर्फ पो जाने हौँ कि ? द्रुत आर्थिक उपलब्धि गर्ने कुरा कुनै पनि देशका लागि छिटो र सजिलो बाटो होइन– अष्ट्रेलिया, अमेरिका, चीन कसैका लागि पनि । चीनको संसारभरि श्रमको जुन मूल्य चिनियाँ श्रमिकले पाएका छन्, त्यसको कथा–व्यथा र वेदनाको कुरा हेर्ने हो भने समस्यै समस्या छ । त्यसले गर्दा समृद्धि र विकासको राम्रो पाटो मात्रै छैन । त्यसले बगाएको आँसु, पसिना, हिंसाको कुरा बेग्लै छ ।

विकास समृद्धि प्राप्त गर्ने नाममा सरकारले जे पनि गर्न थाल्ने हो कि भन्ने तपाईंको आशंका हो ?

किनभने हामीलाई विकास देखाउनुपर्नेछ । रेल, पानीजहाज देखाउनुपर्नेछ । त्यो लगानी हामीसँग छैन । लगानी अन्तैबाट आउनुपर्नेछ । हामीले उनीहरूका सर्त मानेर रेल ल्याउने, पानीजहाज ल्याउने, हाइवेहरू बनाउनेतिर गयौँ भने त्यसले देशभित्र विस्थापन र असन्तुष्टि ल्याउँछ । असन्तुष्टि दबाउन अनेक कानुन बनाउनुपर्ने हुन्छ । विस्थापनको पक्षमा कानुन बनाउनुपर्ने हुन्छ । तमाम काम गर्नुपर्ने हुन्छ । रेल त्यसै आउँदैन, पैसा हाल्नुपर्छ । पैसा हामीसँग छैन । जोसँग पैसा र रेल छ, त्यसले त्यसै दिँदैन । उसले केही नाफा खोज्छ । त्यसले हाम्रा खानी, खोला खोज्छ, हजारौँ हेक्टर जमिन खोज्छ । रेलमा त्यस्ता कुरा लैजान नपाए उसलाई नाफा हुँदैन । त्यसले गर्दा हामीले अहिलेको कानुन बदल्नुपर्ने हुन्छ । १० बिघा, ११ बिघा जुन सिलिङ राखेको छ, त्यो हटाइदिनुपर्ने हुन्छ । १०/११ बिघा त हुँदै हो तर विदेशी आएर प्रविधि रूपान्तरण (टेक्नोलोजी ट्रान्सफर) वा यस्तो केही सहयोग गर्छ भने हामीले उनीहरूलाई असीमित अधिकार दिन्छौँ भन्नुपर्ने हुन्छ । त्यसपछाडि त्यसले विस्थापन लिएर आउँछ ।

उनीहरू त्यसरी आउँदा पुँजी मात्रै लिएर आउँदैनन् । राजनीति लिएर आउँछन्, अरू धेरै कुराहरू लिएर आउँछन् । हामीकहाँ एउटा संघर्ष सुरु हुन्छ र त्यसलाई दबाउनका लागि राष्ट्रचाहिँ अझ हिंस्रक हुँदै जानुपर्छ । यो हिंसा–प्रतिहिंसाको दौरानमा राज्य अझै कानुनी, संवैधानिक, प्रशासनिक दमनका हिसाबले भयंकर हुँदै जान्छ । यसरी हाम्रो सत्ता फासिवादी हुन्छ । हामीले चाहेको विकास हो, चाहेर–नचाहेर प्राप्त हुन्छ, फासिवाद । यस्तो धेरै मुलुकमा भएको छ । हामी धेरै पछिको मुलुक भएको र यस्ता अनुभवहरू जानिसकेको हुँदा यसबाट सिक्नुपर्छ । यत्तिकै, एउटा सपना पूरा भयो कि भएन भन्दा अर्को सपना । अनि सपनाको तासमात्रै थप्दै गयौँ भने त्यसले हामीलाई फासिवादमा लैजान्छ ।

 

तपाईंहरू विकास र समृद्धिको वाचा गरेर चुनाव जित्ने, अनि अहिले आएर विकास नगर्ने कुरा गर्ने ?

राष्ट्रवाद–फासिवाद, विकास–अविकास बहुत मसिनो रेखाले मात्रै छुट्टयाउँछ । विकास हामीलाई चाहियो । तर, धेरै ठाउँमा विकासले विनास निम्त्याएको छ भन्ने कुरा हामीलाई भनिरहनुपरेन । भयंकर विकास गरेको अमेरिकालाई हेरौँ । गत वर्ष अमेरिकाले ३ प्रतिशत आर्थिक वृद्धि गर्‍यो, यो डरलाग्दो विकास हो । तर, अमेरिकाभित्रै हेर्नुहुन्छ भने १ प्रतिशतविरुद्ध ९९ प्रतिशत भन्ने संकट त छँदैछ । हामी कता जाने हो ? हामीलाई विकास चाहियो तर त्यो विकास वास्तविक जनताको, निमुखा जनताको र उनीहरूको समृद्धिसँग गाँसिन्छ कि गासिँदैन भन्ने हो । मेरो एक दशकयताको वर्ग विश्लेषणमा नेपालमा त्यस्ता श्रमिक जुन संगठित र असंगठित दुई प्रकारका छन् । म तिनीहरूलाई श्रमिक र सीमान्त श्रमिक भन्ने गर्छु । ती श्रमिक जसको केही पनि छैन, श्रम गर्ने ठाउँ पनि छैन । आफ्नो ज्ञान, शिक्षा, सीप, पुँजी र भूमिको हिसाबले श्रम गर्ने अवस्थासमेत तिनीहरूलाई छैन । काम गर्ने पुस्ता हाम्रो सबैभन्दा ठूलो महत्त्वको जनसंख्या हो, जसलाई हामीले काम दिनुपर्नेछ र उद्यममा ल्याउनुपर्नेछ । मैले भन्न खोजेको के हो भने प्रशान्त महासागरको पानीजहाज र हाम्रा ती सडक बालक– जो कुकुरसँग सुत्छन्, जो अरूले फालेको पाउरोटीका लागि कुकुरसँग लड्छन्– यी आपसमा जोडिँदैनन् भने, उनीहरूको रोजीरोटी, लगाउने कपडा, पढ्ने किताब आपसमा जोडिँदैनन् भने यो डरलाग्दो हुन्छ । यसर्थ विकासको यो तरिकालाई मैले फासिवादी विकासको मोडल भन्ने गरेको छु ।

यो विकास मोडलबारे पार्टीभित्र कत्तिको कुरा भएको छ ?

यो बहसमा धेरथोर म आपँैm पनि संलग्न छु । एमालेको आठौँ महाधिवेशनमा हामीले जनवादी क्रान्ति सकियो, अब विकास गर्ने भन्यौँ । समृद्धिको यात्रा हँुदै समाजवादतर्फ जाने । राजनीतिक अर्थशास्त्रको भाषामा भन्ने हो भने राष्ट्रिय पुँजीको तयारी गर्दै समाजवादतर्फ जाने हो । तर, सँगै भन्दै आएका छौँ, हाम्रो उत्पादक शक्तिको मुख्य क्षेत्र भनेको सीमान्त श्रमजीवी नै हो । यसर्थ मेरा लागि यो नयाँ कुरा होइन ।

नेतृत्वले के जवाफ दिएको छ ?

सुरुमा हामी केन्द्रीय कमिटीमै नभएकाले उठाएको विचार भएको हुँदा नेतृत्वले ध्यान दिनैपरेन । किनभने, त्यसबेलासम्म हामी उहाँहरूका कार्यकर्ता देखियौँ । केन्द्रीय कमिटीमै भए पनि काँधमा फुली लगाएका हैसियतवाला परिएन । त्यसैले त्यसबेलासम्म हाम्रो कुरा नसुनिनु स्वाभाविक लाग्छ । तर, यिनै बहसका आवाज गुन्जनहरूले हामीलाई केन्द्रीय कमिटीसम्म पुर्‍याए । मिडिया र बौद्धिक बहसमार्फत त्यसलाई धेरै अगाडि लिएर आयौँ । त्यसबेलासम्म नेताहरूलाई यो गम्भीर मुद्दा बन्नेछ भन्ने लागेकै थिएन । मुद्दा त बन्यो, सुरुदेखि नै उहाँहरू त्यसलाई बुझ्न नचाहेका कारण पछिसम्म पनि यसको महत्त्व बुझ्नुभएन । तर, महाधिवेशनमा यो त बहुमतमा जाने भयो । त्यसैले उहाँहरूले विचार र समर्थन गरेको भन्दा पनि यो बहुमतमा जाने भन्दा ल, ल सहमति गरौँ भनेर लगियो । अर्को के भयो भने अध्यक्ष (ओली) बिरामी हुनुहुन्थ्यो । उहाँ आफैँले महाधिवेशन हलमा उभिएर भन्नुभयो, ‘म बिरामी थिएँ, मलाई यो दस्तावेज के–के बनाउनुभएको छ, त्यो पनि थाहा छैन । तर, जे बनाउनुभयो, त्यो ठिकै छ ।’ भन्नुको अर्थ हाम्रो अध्यक्ष नै विचार बनाउने प्रक्रियामा सहभागी हुन पाउनुभएन । आठौँ महाधिवेशनमा हामीले राखेका विचार नवौँ महाधिवेशनको मूलभूत प्रस्तावना हुनुपर्ने हो, त्यो कुरामाथि पर्याप्त छलफल हुन पाएन । त्यसले गर्दा आज जुन विकास र तीव्रताको पक्षमा हामी छौँ, त्यो दबाब विचार, छलफल र बहस गर्नुपर्ने दबाब हामीमाथि आएन । त्यसैले योचाहिँ एक हिसाबले भन्दा अपर्याप्त, अपूर्ण छ । इमानका साथ भन्नुुपर्छ, आज विकासको जुन संकल्प हामी गरिरहेका छौँ, त्यसबारे विमर्श भएको छैन ।

उसो भए सरकारका सुरुआती पाइला विकास–अविकासमध्ये कतातिर लक्षित देखिन्छन् ?

म अझै पनि निरास किन छैन भने यो हाम्रो मात्रै मुद्दा बनेको छैन । यो अन्तर्राष्ट्रिय मुद्दा बनेको छ । हाम्रा अन्तर्राष्ट्रिय भनेका ७५/८०/९० प्रतिशत चीन र भारत हुन् । यी दुवै राष्ट्रमा तीव्र आर्थिक विकास छ । यो यथार्थ हो । नेपाल समुद्रमा यस्तो टापुजस्तो छ, जहाँ वरिपरि विकास, समृद्धि बलियो बनाउन सक्ने राज्यका अनेक चिज छन् । त्यसबाट हामी अछुतो रहनै सक्दैनौँ । यहाँ बलियो राज्य हुन्छ, यहाँ समृद्धि आउँछ । समृद्धि त्यो बलियो राज्य हो, त्यो कसरी आउँछ ? केही व्यक्ति बलिया हुन्छन् । स्वप्नजीवीहरू बलिया हुन्छन्, तिनको नियन्त्रणभित्र राज्य बलियो हुन्छ ?

तिनीहरूका वारिपारिका छिमेकीले सहयोग गर्छन् ? तिनको समर्थनमा यहाँभित्र जनता, अधिकार, उदारता यी सबै कुरा गौण हुन्छन् । अर्को, लोकतान्त्रिक राज्य बलियो हुने प्रक्रिया– जहाँ तलको जनता श्रमजीवीसमेतलाई हामी उद्यममा लिएर आउँछौँ । र, त्यो उद्यमले राजनीतिलाई गाइड गर्छ । यसरी लोकतान्त्रिक समृद्धिको अर्को पाटो छ । हामी यो दोसाँधमा छौँ । मचाहिँ यसभन्दा अर्को कल्पना गर्दिनँ । नेपालमा कम्युनिस्टको राज्य र यस्तै अविकास यो कुरा अब कल्पना नगरे हुन्छ, या तिनले गर्छन् या हामीले गर्नुपर्छ । या त तिनले केही मान्छे ठड्याउँछन्, तिनीहरूमार्फत गर्छन् या त हामी आपैँm कर्ता, पात्र हुन्छौँ र हामीले राष्ट्र विकास गर्छौं ।

ल्याटिन अमेरिकालगायत अन्यत्र देखिएका वाम सरकारका कमजोरीहरू यहाँ पनि दोहोरिने सम्भावना छ भन्न खोज्नुभएको ?

यस्ता प्रश्नमा प्रवेश गर्न बौद्धिक जमात पनि डराएको छ । समृद्धिको ज्वरो यति तीव्र आएको छ कि कसैले यसका बारेमा बोल्न पनि डराइरहेका छन् । मिडियामा पनि समृद्धिको भयंकर कामज्वरो छुटेको छ । बौद्धिक कामज्वरोमै लागेका छन् । कहिलेकाहीँ लाखौँ मान्छे एकैचोटी बहुलाउँछन् । हामीकहाँ पनि कतै यो समृद्धिको बौलाहट बढ्ता जागेको हो कि ? तर गाली गरेर मात्रै सुख पाइँदैन । सचेत नागरिक र यो प्रक्रियामा सहभागीको हिसाबले सामना गरेर जाने हो । हामीले लोकतन्त्रलाई सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक जीवन, यी दुवै क्षेत्रमा समान रूपमा ध्यान दियौँ भने असाध्यै राम्रा सम्भावना आउँछन् । भू–अर्थराजनीतिका अनेक सम्भावना छन् हामीसँग । धेरै राम्रा सम्भावना पनि छन् । तर, आज छलफल कुराकानी जति चाहिन्थ्यो त्यति हुन पाएको छैन । यसले ढिलो हुन सक्छ । ढिला हुँदा धेरै कुरा बिग्रन सक्छ ।

अर्को प्रसंग, एमाले–माओवादी एकता तयारीका क्रममा यी कुराहरू कति उठेका छन् ? कि सत्ताकै बाँडचुँड केन्द्रमा राखिएको हो ?

आजसम्मको गतिविधि हेर्दा लाग्छ, दुई जना तान्त्रिक (ओली र प्रचण्ड) एउटा टेन्ट टाँगेर भित्र बसेका छन् । अनि, सारा मुक्तिकामी मान्छेचाहिँ टेन्टबाहिर बसेर भित्रका ईश्वरबाट केही आउनेछ भनी हेरिरहेका छन् । हाम्रो चेतना, शिक्षादीक्षा, आन्तरिक जनवादको कमी आदिले यस्तै बनाइदियो, मानौँ तान्त्रिकहरूले केही खेल, तन्त्रमन्त्र गर्छन्, केही बुटी निकाल्छन्, झारफुक गरेर, इन्द्रजाल पढेर भन्ने किसिमको रह्यो । हामीले एकता प्रक्रिया सुरु गर्दा वैचारिक आधार खोज्यौँ– हाम्रो अन्तर्राष्ट्रिय भूराजनीतिक अवस्था छ, हाम्रो ऐतिहासिक आवश्यकता छ, देशभित्रको राजनीतिक आवश्यकता छ, कम्युनिस्टहरू मिल्दा बहुमत आउँछ, यी नमिलेकाले आएन । यी पार्टी मूलत: राष्ट्रिय पुँजीको विकास गर्ने मान्यता राख्छन् । सुरुमै सैद्धान्तिक आधारबाट सुरु भयो भन्ने हिसाबले सबिस्तार बहस गरेको भए आजसम्म कार्यकर्ता तल प्रशिक्षित भइसक्थे । र, त्यसले गर्दा हामीले भित्र तान्त्रिक राखेर बाहिर केही आइहाल्छ कि भनेर हेर्नुपर्दैनथ्यो । प्रशिक्षणले नै यो एकता त्यतातर्फ लक्षित हुन्थ्यो । अहिले त कस्तो छ भने अब टेन्टबाट निस्कँदा के भनेर निक्लने हुन् ।

यो एकता प्रक्रियामा तपाईंहरूलाई छुटाइएकाले यस्तो कडा टिप्पणी आएको हो ?

त्यस्तो कसैले ठान्छ भने राम्रो । किनभने, विचारको कुरामा हामीले दाबी गर्नुपर्छ, हामीलाई छाडेर वाम एकताको वैचारिक पक्ष पूर्ण हुँदैन भन्ने कुरा म तपार्इंहरूलाई साक्षी राखेर बताउन चाहन्छु ।

यी दुइटा पार्टी जोड्ने त्यस्तो विचार के हो ?

कस्तो समृद्धि ? कस्तो राष्ट्रिय पुँजी ? राष्ट्रिय पुँजीका बारेमा संसारैभरि असाध्यै धेरै बहस भएका छन्, त्यसलाई हामी कसरी परिभाषित गर्छौं ? पुँजीको विकासका क्रममा मान्छेलाई किनारा लगाउँदा वर्ग अन्तर बढ्छ, त्यो अन्तर अझै नबढोस् भन्न हामी कस्तो सोचबाट अघि जान्छौँ आदि मुद्दा पार्टीका मूल विचारसँग सम्बन्धित छन् । त्यसैले मलाई कत्ति पनि भन्न अप्ठ्यारो छैन, हामीलाई छुटाइएकाले नै विचारको समस्या आएको हो । मैले वा कसैले पनि यिनीहरूले हामीलाई लिएनन्, यी अब जहाँसुकै जाऊन् भन्नचाहिँ हुँदैन । यसैलाई जे छ, अब हाम्रो बनाउनुपर्छ ।

केपी ओलीसँग विवाद गरेर चर्चामा आइरहनुहुन्छ । उहाँको नेतृत्वका सकारात्मक पक्ष पनि होलान् नि ?

एमाले स्थापित हुने केही ऐतिहासिक कारण छन् । नेतृत्वको कुरा गर्ने हो भने राम्रा नेताहरू जन्माउँदै गयो । मनमोहन अधिकारी यो मुलुक र पार्टीको राम्रो सन्तान । मदन भण्डारी अर्काे एउटा धेरै राम्रो सन्तान । राष्ट्रिय अस्थिरता र गन्जागोलका बीचमा माधव नेपालजीले जुन भूमिका खेल्नुभयो, समस्या समाधानका लागि त्यो पर्याप्त हो भन्ने सकारात्मक मूल्यांकन गर्छु । किनभने, ०५२–५३ देखि हामी निरन्तर राष्ट्रिय संकटको समाधान शान्तिपूर्ण वार्ताद्वारा गरौँ, नत्र राष्ट्रिय अस्तित्व बर्बाद हुन्छ भन्दै आयौँ । यो विचारको नेतृत्व उहाँले गर्नुभयो । अस्ति प्रचण्डजीले बैठकमै भन्नुभयो, ‘एमाले नभएको भए त्यसबेला जनयुद्धको रक्षा हुँदैनथ्यो ।’

प्रचण्ड त परिस्थिति हेरेर टिप्पणी गरिरहनुहुन्छ भन्नुहुन्थ्यो तपाईंहरू !

उहाँले गरेको ऐतिहासिक टिप्पणी, जुन ठीक हो, यहाँ मैले त्यसको कुरा गरेको हो । किनभने, यो प्रक्रियाको नेता माधवजी हुनुहुन्थ्यो । त्यस्तै, झलनाथ खनाल छोटो समयका लागि अध्यक्ष हुनुभो । आफ्नो कार्यकालमा उहाँ बिरामी हुनुहुन्थ्यो । दुइटा कुराको श्रेय उहाँलाई दिन्छु । नेपालमा एक मधेस एक प्रदेश हुनुहुँदैन भन्ने विचारको खास नेता झलनाथ हुनुहुन्थ्यो । दोस्रो, माओवादीले हामीलाई युद्ध हारेको दासजस्तो व्यवहार गथ्र्यो । त्यस्तो बेला एमालेभित्र अनेक कचिंगल थिए । तर, अनेक आरोप, अपमान सहेर भए पनि उहाले पार्टीलाई बचाउनुभयो ।

हाम्रो खास प्रश्न ओलीबारे थियो...!

ओलीजीको नेतृत्वमा हामीले राजनीतिक मोर्चामा एकपछि अर्काे उपलब्धि प्राप्त गर्दै आएका छौँ । संविधान जारी गर्ने बेला, नाकाबन्दीको प्रतिरोध गर्ने बेला, चीनसँग सम्बन्ध विस्तार गर्ने बेला, अनि मैले तान्त्रिकजस्तो भने पनि पार्टी एकताको पहल लिने बेला उहाँको नेतृत्व कौशल देखिएको छ ।

वाम एकता प्रयासबारे अनेक अनुमान भइरहन्छन् । भित्र मिलाप छ कि धक्कामुक्का, कसरी थाहा पाउने ?

टेन्टबाट निक्लेका बेला दुई तान्त्रिकको अनुहार हेरेर अनुमान लगाउने । भित्र आलिंगन गरेर निक्ले कि धक्का–मुक्का गरे भन्ने कुरा टेन्टबाट निक्लँदा उनीहरू कस्ता देखिएका छन्, हेर्ने । तर, यिनीहरू धक्का–मुक्का गरेर निक्ले पनि भोलि आलिंगन गर्दै आउन सक्छन्, आलिंगन गरे भने पनि लठ्ठीले हिर्काएर धक्का–मुक्का गर्ने सम्भावना उति नै छ । आन्तरिक लोकतन्त्रको प्रक्रिया कमजोर हँुदा यस्तै हुन्छ ।

पुरा पढ्नुहोस्

‘जनवादी केन्द्रीयताको मनो विज्ञानले संघीयता चल्दैन’

सन्तोष आचार्य
संघीयता भन्नु र जनवादी केन्द्रीयता भन्नु विपरीत ध्रुवका विषय हुन् । कम्युनिस्ट सत्तामा केन्द्रीकरणको मनोविज्ञान हुन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

'राजनीतिक परिवारबाट आएकाहरू सौन्दर्य प्रतियोगितामा भाग लिन आउनु राम्रो’

विभु लुइटेल
हामी आफू केही गर्नुभन्दा बढी अरूले किन गरेनन् भन्ने गुनासा धेरै गर्छौं । अधिकार खोज्छौँ । तर, जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने बेला पछि हट्छौँ । अब यस्तो तरिका बदल्न जरुरी छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

'हरेक मुलुकमा सिलिकन भ्याली चाहिएको छ'

प्रदीप बस्याल
‘किप इट लोकल’ भन्ने धारणा हाम्रा उद्यमीहरुमा नआएसम्म निश्चित व्यक्ति वा देशहरु मात्र धनी भइरहन्छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

मनोरञ्जन

खेलकुद

सत्रको शान

सुरेशराज न्यौपाने

नयाँदिल्ली–विश्व क्रिकेटको दिशा र भावी स्वरूपबारे छलफल गर्न अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट काउन्सिल (आईसीसी) र बीआईसीसीका पदाधिकारीको बैठक नयाँदिल्लीमा चल्दै थियो, २७ वैशाखमा । त्यसको ठीक अघिल्लो दिन आईसीसीले बेलायतको लर्डस्मा १७ जेठमा हुने वेस्ट इन्डिजविरुद्धको २०–२० मैत्री खेलमा नेपाली क्रिकेटर सन्दीप लामिछानेलाई आईसीसी विश्व–११ को टिममा समावेश गरेको खुसखबरी दिइसकेको थियो ।

क्रिकेटको मक्का मानिने लर्डस्, त्यसमाथि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै नाम कमाएका खेलाडीको जमघट । यति महत्त्वपूर्ण प्रतियोगितामा खेल्न पाउनु क्रिकेटरका लागि सपना नै हो, त्यो पनि १७ वर्षकै उमेरमा । सन्दीप त्यस्तो अवसर पाउने पहिलो नेपाली खेलाडी बन्न सफल भएका छन् । उनको टिममा इअन मोर्गन, शाहिद अफ्रिदी, दिनेश कार्तिक, शोहेब मलिक, हार्दिक पाण्डेजस्ता नाम चलेका खेलाडी रहनेछन् ।

‘लर्डस्का बारेमा म के भन्न सक्छु र ? क्रिकेटको घर, क्रिकेटको सम्पूर्ण इतिहास । एउटा क्रिकेटरको स्वप्न मैदान,’ सन्दीपको यो ट्वीटले कुनै पनि क्रिकेटरका लागि लर्ड्समा खेल्न पाउनुको महत्त्व कति रहेछ भन्ने दर्शाउँछ ।

त्यसो त नेपाली युवा क्रिकेटर सन्दीपको चर्चा आईपीएलको अनुबन्ध र प्रदर्शनले यसअघि नै चुलिइसकेको थियो । गत जनवरीमा दिल्ली डेयर डेभिल्स्सँग आईपीएलको चालू सिजनका लागि अनुबन्ध भएसँगै सारा नेपालीको ध्यान उनैमाथि केन्द्रित थियो । आईपीएलको अक्सनमा सहभागी ५ सय ७८ खेलाडीको सूचीमा २ सय ७६ नम्बरमा रहेका सन्दीपलाई दिल्लीले नै २० लाख भारुमा अनुबन्ध गर्ने निर्णय गरेको थियो ।

दिल्लीको उक्त निर्णयसँगै विश्वकै महँगो खेल प्रतियोगितामा दरिएको आईपीएलमा अनुबन्ध हुने पहिलो नेपाली खेलाडी पनि बने सन्दीप । आईपीएल अनुबन्धले उनको चर्चा नेपालमा मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटमा पनि आकासियो । क्लार्कलगायत थुप्रै चर्चित खेलाडीले नेपालको पहिलो खेलाडीका रूपमा प्रशंसा गर्दै सन्दीपका लागि मात्र नभएर नेपालकै क्रिकेटका लागि यो ऐतिहासिक अवसर भएको टिप्पणी गरे ।

भारतीय अंग्रेजी दैनिक द हिन्दुका वरिष्ठ खेल पत्रकार राकेश राव एउटा युवा खेलाडीका लागि आईपीएलमा अनुबन्ध हुनु नै ठूलो मौका भएको बताउँछन् । भन्छन्, “यो त सपना साकार भएको हो, सन्दीप र पूरै नेपालका लागि । विश्वका नामी खेलाडीको यो मेलामा नाम दर्ज गराउन पाउनु नै ठूलो अवसर हो ।”

सन्दीपको खेल–जीवनलाई अहिलेको अवस्थामा ल्याइपुर्‍याउन उनको व्यक्तिगत मिहिनेतका अलावा अस्ट्रेलियन पूर्वक्रिकेटर माइकल क्लार्कको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण छ । क्लार्कलाई सन्दीपको गुरुका रूपमा समेत हेरिएको छ । सन्दीप र क्लार्कबीचको सम्बन्ध दुई वर्षअघि गाँसिएको हो । मे २०१६ मा हङकङमा भएको २०–२० ब्लिज प्रतियोगितामा क्लार्क र सन्दीपले एउटै टिमबाट खेलेका थिए । त्यही खेलबाट सन्दीप क्लार्कको आँखामा परे ।

क्लार्कले १६ वर्षीय सन्दीपलाई आफ्नो एकेडेमीमा तालिमका लागि मात्र बोलाएनन्, स्थानीय सिड्नी ग्रेड क्रिकेट लिगमा खेल्ने अवसर पनि दिलाए । क्लार्ककै कप्तानीमा वेस्टन सवअर्ब क्रिकेट क्लबबाट खेलेर उनले मात्र १७ रन दिँदै एक विकेट लिएर कसिलो बलिङ गरेका थिए । त्यतिबेला नै क्लार्कले सन्दीपको प्रतिभा पहिचान गरिसकेका थिए । संयोग नै भन्नुपर्छ, अस्ट्रेलियन पूर्वकप्तान रिक्की पोन्टिङ डेयर डेभिल्सको प्रमुख प्रशिक्षक बनाइए । क्लार्ककै सिफारिसमा पोन्टिङले डेयर डेभिल्सका लागि ट्रायल दिन सन्दीपलाई बोलाएको भारतीय सञ्चार माध्यमले जनाएका छन् ।

आईपीएलमा अनुबन्धपछि चर्चा चुलिए पनि उनीमाथि आईसीसीजस्ता संस्थाले तीन वर्षअघिदेखि नै आँखा लगाउन थालेका थिए । दुई वर्षअघि १९ वर्षमुनिको विश्वकप क्रिकेटमा आयरल्यान्डविरुद्ध ह्याट्रिक लिएपछि उनी थप चर्चित बनेका थिए । त्यसपछि आईसीसीले ०७२ फागुनमा सार्वजनिक गरेको क्रिकेटका ‘फ्युचर्स स्टार्स’ को ११ खेलाडीको सूचीमा समेत उनलाई समेटिएको थियो । उनले १९ वर्षमुनिको विश्वकपको डेब्यु २०१६ मा बंगलादेशमा गरेका थिए भने राष्ट्रिय टोलीका लागि सेप्टेम्बर २०१६ मा नामिबियाविरुद्ध पहिलो पटक मैदान उत्रिएका थिए ।

चितवन स्थायी घर भएका सन्दीपमाथि पहिलो नजर नेपाल राष्ट्रिय क्रिकेट टोलीका पूर्वप्रमुख प्रशिक्षक पुबुदु दासानायकेको परेको थियो । पुबुदुले उनलाई सीधै काठमाडौँ बोलाए । र, सुरु भयो– सन्दीपको औपचारिक क्रिकेट करिअर । पछिल्ला केही वर्षलाई फर्केर हेर्ने हो भने सन्दीपका यस्ता उपलब्धि तथा सफलता एकअर्काका पर्याय बन्न थालेका छन् । उनको औंलाका जादु थप निखारिँदै गएका छन् ।

सन् २०१६ को अन्डर–१९ आईसीसी विश्वकपमा उनले १६ विकेट लिएका थिए । त्यसको केही महिनापछि जुलाई २०१६ मा लर्डस्मा भएको नेपाल र मेलबर्न क्रिकेट क्लब (एमसीसी) बीचको मैत्री खेलमा पनि उनले खेल्ने मौका पाए । गत फेब्रुअरीमा नामिबियामा भएको आईसीसी विश्व क्रिकेट लिग डिभिजन टुमा १७ विकेट लिएर प्रतियोगिताकै उत्कृष्ट खेलाडी घोषित भए । प्रतियोगितामा नेपाल उप–विजेता बनेको थियो ।

त्यत्तिमै रोकिएनन् सन्दीप । त्यसलगत्तै भएको विश्वकप छनोट प्रतियोगितामा पनि उनले १३ विकेट लिए । विश्वकपका लागि छनोट हुन नसके पनि प्रतियोगितामा आठौँ स्थानमा रहन सफल भई नेपालले सन् २०२२ सम्म एकदिवसीय मान्यता पायो । उनी आईपीएलमै मात्र सीमित छैनन्, साउन तेस्रो साताबाट सुरु हुने क्यारेबियन प्रिमियर लिगमा समेत अनुबन्ध भइसकेका छन् । उनलाई लिगको टिम सेन्ट किट्स एन्ड नेविस पेट्रोय्ट्सले ५ हजार डलरमा अनुबन्ध गरेको हो । सन्दीपले यस वर्षको युवा खेलाडीको पुरस्कारसमेत जितेका छन् ।

आईपीएलमा अनुबन्ध भएपछि उनले खेल्न पाउने हुन्/होइनन् भन्ने कुरा सर्वत्र चासोका रूपमा हेरिएको थियो । पाए पनि कस्तो खेल्ने हुन् भन्ने जिज्ञासा थियो । अन्तत: करिब डेढमहिने पर्खाइपछि दिल्ली डेयर डेभिल्स्ले आफ्नो १२औँ म्याचमा सन्दीपलाई मैदानमा उतार्‍यो । साथै, आईपीएलमा खेल्न पाउने सबैभन्दा कम उमेरका विदेशी खेलाडीको सूचीमा उनी दोस्रो नम्बरमा परेका छन् ।

गृहमैदान नयाँदिल्लीको फिरोज साह कोट्ला मैदानमा रोयल च्यालेन्जर बैंग्लोर (आरसीबी) विरुद्धको म्याचमा पहिले ब्याटिङ गर्दै दिल्लीले १ सय ८२ रनको लक्ष्य प्रस्तुत गरेको थियो । लक्ष्य डिफेन्ड गर्न दिल्लीका कप्तान श्रेयस ऐय्यरले सन्दीपलाई नै बलिङ आक्रमणको सुरुआत गर्न दिए । जबकि, उनकै टिममा पनि ट्रेन्ट बोल्ट, अमित मिश्राजस्ता विश्वकै धारिला बलर थिए । आफूमाथि अपेक्षा र विश्वास गर्नेहरूलाई सन्दीपले निराश बनाएनन् ।

पहिलो ओभरबाटै कसिलो बलिङ गरेका सन्दीपले आफ्नो दोस्रो स्पेल फाल्ने क्रममा ओभरको चौथो बलमा आरसीबीका ओपनर पार्थिव पटेललाई एलबीडब्लुको पासोमा पार्न सफल भए । उनको त्यो सफलताले रंगशालामा उपस्थित करिब ३० हजार घरेलु दर्शक त झुमे नै, प्रत्यक्ष प्रसारण हेरिरहेका नेपालीलाई अकल्पनीय खुसी दिलायो । पूरै म्याचमा उनले ४ ओभर फाल्दै १ विकेट लिएर २५ रन मात्र दिएका थिए ।

ब्याटिङ क्रिजमा विराट कोहली र एबी डिभिलियर्सजस्ता विस्फोटक र विलक्षण ब्याट्सम्यानलाई पनि उनले त्यति चलमलाउन दिएनन्, जुन उनीजस्ता युवा खेलाडीबाट कमै मात्र अपेक्षा गरिन्छ । बलिङ आक्रमणको सुरुआत गर्न पाएको अवसरबारे म्याचपछि सन्दीपको प्रतिक्रिया थियो, ‘कुनै पनि अन्तर्राष्ट्रिय म्याचमा अहिलेसम्म बलिङ सुरुआत गर्ने मौका पाएको थिइनँ । यस हिसाबले पनि मेरा लागि झनै ठूलो अवसर थियो, त्यो पनि विश्वका उत्कृष्ट ब्याट्सम्यान भएका आरसीबीजस्तो टिमका विरुद्ध । त्यसैले म सुरुदेखि नै निकै एक्साइटेड थिएँ ।’

उनको बलिङलाई नेपाली मात्र नभएर पूरै क्रिकेट जगत्ले नै नजिकबाट हेरिरहेको थियो । तिनैमध्येका एक थिए, भारतीय पूर्वक्रिकेटर मनिन्दर सिंह । उनी पनि सन्दीपको प्रशंसा गर्न चुकेनन् । उनले भने, “१७ वर्षको उमेरमा यति ठूलो खेलमा धेरै बलरको हातबाट बल नै फुस्कँदैन । तर, सन्दीपको बलिङ स्टाइल, लाइनअप र एक्सन गज्जबको रहेछ । सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा उनी कुनै पनि दबाबमा थिएन । यसले पनि उनमा विश्वस्तरीय खेलाडी बन्ने क्षमता रहेको पुष्टि हुन्छ ।”

उक्त म्याचमा दिल्ली पराजित भए पनि सन्दीपका लागि ऐतिहासिक बन्न पुग्यो । टिमका लागि उत्कृष्ट बलिङ गरेबापत म्याचपछिको पत्रकार सम्मेलनमा पनि दिल्लीले सन्दीपलाई नै अवसर दिएको थियो । पत्रकार सम्मेलनमा उनले दिएको जवाफ र देखाएको आत्मविश्वास साँच्चिकै हेर्न लायक थियो । उनी अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिताको अनुभवी खेलाडीसरह प्रस्तुत भए ।

पत्रकार, लेखक तथा अनुभवी क्रिकेट कमेन्टेटर सुशील दोशी भने अवसरसँगै सन्दीपको काँधमा अरू पनि जिम्मेवारी थपिएको बताउँछन् । हिन्दी भाषामा कमेन्ट्री गर्ने पहिलो व्यक्ति दोशीले हालसम्म ९ वटा विश्वकप, ८५ वटा टेस्ट र ४ सयभन्दा बढी वन डेका लागि कमेन्ट्री गरिसकेका छन् । आफ्नो खेलको स्तरलाई कायम गर्दै अरूका लागि पनि रोलमोडल बन्नुपर्ने दोशीको भनाइ छ ।

धेरै युवा खेलाडीमा एकाएक पाएको चर्चाले बाटो बिराउने जोखिम रहने हुँदा सन्दीपले आफूलाई सधैँ खेलप्रति समर्पित गर्नुपर्ने र गतिला मानिसको मात्र संगत गर्नुपर्ने सुझाव दिन्छन्, दोशी । यसबाहेक क्रिकेट एसोसिएसन र सरकार पनि यो अवसर सदुपयोग गर्न उत्तिकै जिम्मेवार बन्नुपर्ने दोशीको धारणा छ ।

दोशीले भनेजस्तै नेपाली क्रिकेटका प्रतिभालाई अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा चिनाउने काम पनि सन्दीपले गरेका छन् । साथै, नयाँ प्रतिभाका लागि अवसरको ढोका पनि खोलिदिएका छन् । अब मात्र खाँचो छ, नयाँ प्रतिभाको पहिचान र खोजीको । त्यसका लागि नेपाल क्रिकेट संघ र सरकारले नै जिम्मेवारी लिनुपर्नेछ । तर, नेपालमा क्रिकेट विकासको जिम्मा पाएको क्यान आफैँ केही वर्षदेखि आन्तरिक राजनीति र झगडामा मुछिँदै आएको छ । न कुनै पूर्वाधार विकास भएको छ, न त प्रस्ट योजना नै बनेको छ । सुरु भएका पूर्वाधारका काम पनि अलपत्र नै छन् । यस्तो प्रतिकूल परिस्थितिकै बीच नेपाली क्रिकेटले सन्दीपजस्तो प्रतिभा पाएको छ । यस्ता प्रतिभाको हेरचाह र संरक्षण सही तवरमा हुनु जरुरी छ ।

भारतीय पूर्वक्रिकेटर मनिन्दर सिंह खेलाडीलाई जोगाउन नसक्ने मुलुकले खेलमा कहिल्यै पनि प्रगति गर्न नसक्ने बताउँछन् । भन्छन्, “सबै प्रतिकूलताबाट जोगाएर सन्दीपलाई खेल्ने वातावरण तयार गर्नु एसोसिएसन र सरकारको जिम्मेवारी हो, तब मात्र क्रिकेटको विकास सम्भव छ ।”

‘शेन वार्न र कुम्बलेको संगत गरून्’

– सुशील दोशी, कमेन्टेटर

सन्दीपको खेललाई मैले नजिकबाट हेरेँ । उनको लाइन र लेन्थ गज्जबको रहेछ । उनको बलिङमा दम छ । हाई एक्सन र भेराइटी छ । विराट कोहलीजस्ता खेलाडीलाई पनि दबाबमा राख्न सफल भए । ठूला प्रतियोगिता खेल्दै गएपछि थप उनमा निखार आउनेछ । उनको खेलले नेपालका अन्य प्रतिभालाई पक्कै पनि प्रेरणा दिएको हुनुपर्छ । कुनै पनि देशको खेल क्षेत्रको विकासमा नायक हुुनैपर्छ । जसरी भारतमा सुनिल गावस्कर, कपिल देव, सचिन तेन्दुल्कर र महेन्द्रसिंह धोनी छन्, त्यसैगरी सन्दीप नेपालका लागि हिरो हुन् । उनलाई गलत हातमा जान दिनुहुँदैन ।

सन्दीपलाई अब धेरैले सल्लाह दिन थाल्नेछन्, यो–यो नगर भनेर । उनले जो साँच्चिकै सल्लाह दिन्छन्, तिनको कुरा मात्र सुन्नुपर्छ । अन्यथा पूरा करिअर बिग्रन सक्छ । त्यस्ता थुप्रै उदाहरण छन् । एउटा स्पिनरका रूपमा उनले शेन वार्न, अनिल कुम्बलेहरूको संगत गर्नैपर्छ, उनीहरूका कुरा सुन्नुपर्छ । मलाई विश्वास छ, उनीहरू पनि सन्दीपजस्ता प्रतिभालाई सल्लाह दिन पाउँदा खुसी नै हुनेछन् । किनकि, उनीहरू खेलाडी मात्र होइनन्, असल मानिस पनि हुन् ।

सन्दीपमा प्रशस्त प्रतिभा छ । अब उनलाई अनुभवको खाँचो छ । अनुभव, सल्लाह, संगत, खेलप्रतिको ध्यानजस्ता कुराले उनको खेल–जीवनको दिशा निर्देश गर्नेछन् । एकाएक सेलिब्रिटी बने भन्ने भ्रम पनि सिर्जना हुने गर्छ । क्रिकेटको चकाचौँधले गर्दा यही उपलब्धि रहेछ भन्ने भयो भनेचाहिँ त्यो दुर्भाग्य हुनेछ । त्यसैले उनका साथी कस्ता छन्, प्रशिक्षक को हो ? फिजिकल फिटनेसमा कत्तिको ध्यान दिन्छन् ? आफ्नो खेलमा कत्तिको लगनशील छन् भन्नेमा उनको भविष्य निर्भर छ ।

सन्दीपजस्तो प्रतिभालाई जोगाउने जिम्मा सम्बन्धित क्रिकेट एसोसिएसनको हो । किनकि, उनको खेलबाट अन्य प्रतिभाहरू अगाडि आउनेछन् । अरूलाई पनि क्रिकेटमा लाग्न प्रेरणा मिल्नेछ । पहल गर्ने हो भने उनलाई विश्वस्तरीय तालिमको अभाव हुने छैन । अहिले त प्रतिभा छ भने जस्तोसुकै ठाउँ र पृष्ठभूमिको मान्छे पनि रातारात स्टार बन्न सक्छ । त्यसैले सन्दीपको मिहिनेत र क्रिकेट एसोसिएसनको दूरदर्शितामै नेपाली क्रिकेटको भविष्य अडेको छ ।

‘दुर्लभ प्रतिभा’

–मनिन्दर सिंह, भारतीय पूर्वराष्ट्रिय खेलाडी

सन्दीपको रनअप र फलोअप देखेर म फ्यान नै भएँ । एक्सन पनि त्यत्तिकै सुन्दर । नेपालबाट आएको एउटा खेलाडीले आईपीएलजस्तो प्रतियोगितामा खेल्दा पनि कुनै दबाब महसुस नगर्नु आफैँमा ठूलो कुरा हो । सामान्यतया: ठूला प्रतियोगितामा भर्खरका खेलाडीको हातबाट बल नै फुस्कँदैन । तर, उनमा गज्जबको आत्मविश्वास देखियो । त्यसैले उनले निकै मिहिनेत गरेको देखाउँछ ।

१७ वर्षको उमेरमा यो स्तरको खेल हुनुले उनको भविष्य निकै उज्ज्वल रहेको प्रस्ट छ । रोचक त के भने, मैले पनि अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटको सुरुआत १७ वर्षमै गरेको थिएँ । नेपालका लागि सन्दीप भगवान्ले दिएको एउटा सुनौलो उपहार हो । यस्तो प्रतिभा दुर्लभ हुन्छ । यस्तै मिहिनेत गरिरहे भने क्रिकेटमा उनको भविष्य निकै उज्ज्वल छ । कुनै पनि बेला मिहिनेत गर्न पुग्यो भन्ने सोच उनमा आउनु हुँदैन । त्यो दिनदेखि प्राय:को खेल सिद्धिन्छ ।

अब उनले अहिलेको भन्दा दस गुणा मिहिनेत गर्नुपर्छ । शिखरमा पुग्नु ठूलो होइन, त्यसभन्दा महत्त्वपूर्ण त्यहाँ टिकिरहनुमा छ । कुनै पनि देशले हिरो खोजिरहेको हुन्छ । जनताले जहिले पनि हिरो खोज्छन् र त्यही हिरोलाई पछ्याउँछन् । सन्दीपमा हिरो बनिरहन्छु भन्ने सोच हुनुपर्छ । अनि, बल्ल क्रिकेटमा भविष्य देख्नेहरूले उनको अनुसरण गर्नेछन् । यस हिसाबले हेर्दा उनी जिम्मेवार पनि बन्नुपर्छ ।

कुनै पनि क्षण मिहिनेत र लगनबाट पछाडि हट्नुहुन्न सन्दीपले । जहिल्यै पनि शतप्रतिशत दिने कोसिस गर्नुपर्छ । र, यो कुरा उनलाई पक्कै थाहा भइसकेको छ । उनको खेलबाट पनि त्यो प्रस्ट हुन्छ । जेहोस्, अहिलेलाई नेपाल र नेपालीले एउटा क्रिकेट हिरो पाएका छन्, बधाइ ।

पुरा पढ्नुहोस्

मोफसलको गोल

हिमेश
राजधानीमा फुटबल गतिविधि शून्य रहेका बेला मोफसलमा भने लाखौँ राशिका प्रतियोगिता गराउने होड
पुरा पढ्नुहोस्

विपक्षीका पनि विशेष

ज्ञानेन्द्र आचार्य
रोनाल्डिन्हो, जसले हालै फुटबलबाट संन्यासको घोषणा गरे
पुरा पढ्नुहोस्

साहित्य

त्यो समयका विरोधाभास [पुस्तक समीक्षा : त्यो समय]

अर्चना थापा

प्रत्येक वर्ष साहित्य बजारमा थुप्रै आत्मकथा र संस्मरण आउँछन् । केहीले मात्र पाठकको मनमा ठाउँ बनाउँछन् । धेरै त चुपचाप आउँछन्, हराउँछन् । शारदा शर्माको भर्खरै प्रकाशित संस्मरण त्यो समय पठनीय छ । यसले पाठकमा बहसको वातावरण बनाउँदै छ । सन् २००४ देखि २००६ सम्म शर्माले दिल्लीस्थित इन्टरनेसनल प्लान्ड पेरेन्टहुड फेडरेसन नामक अन्तर्राष्ट्रिय संस्थामा काम गर्दा देखे–भोगेका घटना र तत्कालीन नेपालको निरंकुश राजनीतिक माहोलमा नरहरि आचार्य जेल परेका विषयलाई दिल्लीबाट काठमाडौँ फर्केर हेरेको समय हो, त्यो समय

पछि दिल्लीस्थित कार्यालयका लागि नेपालमै बसेर काम गर्दा क्षेत्रीय र केन्द्रीय कार्यालयभित्रको खिचलो, ‘कुलीन’हरूले स्वयंसेवक भएर काम गर्दा कर्मचारीको उछितो काढेको र नरहरिजीसित जोडिएका राजनीतिक घटनाक्रमले निम्त्याएको व्यक्तिगत र पारिवारिक जीवनको शब्दचित्र छ, संस्मरणमा । निश्चित समय–घेराको संस्मरण पढ्दा लाग्छ, दुई व्यक्ति र दुई देशका समानान्तर समयचित्र समेटिएको छ । लेखकले प्रत्यक्ष भोगेका घटना र अनुभूति छन् ।

ज्ञानेन्द्रको ‘कू’, कांग्रेसभित्र नरहरिजीको अडान र ०६४ को संविधानसभा चुनावका प्रसंगको समानान्तर शब्दचित्र भेटिन्छ, पुस्तकमा । डायरी शैलीमा लिपिबद्ध त्यो समय व्यक्तिगत र राजनीतिक समयाभिलेख मात्र होइन, त्यसमा लेखकको संवेदना, अन्तरसंवाद, अन्तद्र्वन्द्व, अन्तर्दृष्टि, आत्मसमीक्षा, आत्मचिन्तन, मनोविश्लेषण र भावपूर्ण समय/समाख्या पनि हो ।

लेखकीय स्वीकारोक्ति छ, ‘यो पुस्तकको मुख्य पात्र मै हुँ ।’ तर, बेलाबेला आत्मकथाको केन्द्रबाट ‘म’लाई विस्थापित गर्दै उनले नरहरिजीलाई मूलपात्रका रूपमा प्रतिस्थापित गर्छिन् । र, उनका राजनीतिक मुद्दाको पक्षमा सादृश्य तर्क प्रस्तुत गर्छिन् । राजनीतिमा सक्रिय सहभागिता नरहेको दाबी छ उनको । नरहरिजीका राजनीतिक विषयमा आंशिक असहमति राखे पनि आफ्नो कथाभित्र स्वैच्छिक सहायक पात्र बनेर लेखक उनलाई सघाउन निमित्त नायक पनि बन्छिन् । संविधानसभाको चुनावका बेला नरहरिजीलाई पार्टीभित्रैबाट असहयोग हुने जस्तो लाग्दा उनी बालुवाटार पुगेर गिरिजाप्रसादसित सोध्छिन्,

‘हजुरले नरहरिजीलाई हराउन लाग्नुभएको भनेर निकै हल्ला छ बाहिर । बडो चिन्ता लागेर आएकी हुँ । रातभरि सुत्न सकिनँ ।’ नरहरिजीसित आबद्ध राजनीतिक प्रसंगमा सक्रिय सचेतक भूमिका खेल्छिन्, शारदा शर्मा ।

आत्मकथाको सत्य एकपक्षीय भएको हुनाले प्राय: लेखकको इमानदारीप्रति प्रश्न उठ्ने गर्छ । साथै, आत्मलेखनलाई आत्ममहिमाको आक्षेप पनि लाग्छ । त्यो समयकी लेखक आफ्नो अनुभव, पात्र र पाठकप्रति न्याय हुनुपर्छ भन्ने कुरामा हदै सजग छन् । सात वर्षदेखि घरको आर्थिक जिम्मेवारी बोकेको तथ्य, अन्तर्मुखी स्वभाव, परदेसिनु पर्दाको पीडा, कम्प्युटर प्रोग्रामको सीमित ज्ञान र पुरुषका कुत्सित चेष्टा र दृष्टि अनुभव पढ्दा लाग्छ, नारी अनुभवकेन्द्रित फरक खालका ज्ञानमीमांसाबारे बृहत् रूपमा छलफल गर्न सकिने वातावरणलाई यस संस्मरणले सघाउ पुर्‍याएको छ । मतदाताले नेतासित अपेक्षा गरेको प्रसंगमा उनी निर्धक्क लेख्छिन्, ‘मान्छेलाई एक–दुईपल्ट नदेख्दा, नमस्ते नफर्काउँदा त राम्रो लाग्दैन । यही मान्छेसँग ३० वर्ष सँगै बस्दा मलाई कति गाह्रो भयो होला ? ऊ मलाई पनि देख्दैनथ्यो, अझै देख्दैन कतिपय अवस्थामा ।’

आजको समयमा आफ्नो मनका कुरा कति महिलाले खुलेर लेख्न सक्छन् होला ? नरहरिजीको चुनावी यात्राको घरदैलो कार्यक्रम दौरान आफूलाई उम्मेदवारकी पत्नीका रूपमा चिनाउँदै गर्दा एउटा पाठकले लेखकको स्वतन्त्र परिचयलाई सम्मान गर्दै भनेको कुराले लाग्छ, स्वतन्त्र नारी परिचयका आधार समाजमा विस्तारै सहज बन्दैछन् ।

राष्ट्र निर्माणका गाथा प्राय: महिला योगदानबारे मौन छन् । तर, नरहरिजीको चुनावी अभियान दौरान कांग्रेसी महिला र्‍यालीको सहयोगलाई लेखक खुलेर प्रशंसा गर्छिन् । महिला बढी खट्छन्, तिनले आफूले दिएको वचनको मान राख्छन् र विषयलाई टुंगोमा नपुर्‍याई विश्राम लिँदैनन् । त्यस्तै भुटानको ‘रिन्यू’ नामक सामाजिक संस्थामा रानीको पकड, ग्रस न्यासनल ह्याप्पिनेसलाई प्रतिप्रश्न गर्ने आलोचनात्मक दृष्टिकोण, नेपालमा शरणार्थी जीवन बिताउन बाध्य भुटानी नागरिकप्रतिको संवेदनशीलता र भुटानी नागरिकले पाउने चार किसिमका नागरिकताका कुरा रोचक र जानकारीमूलक छन् ।

विरोधाभासरहित छैन त्यो समय । गिरिजाप्रसादसित पटक–पटक भेटेको प्रसंग,  कोइरालासितको सान्निध्य र ‘माया’मिश्रित अनुभूतिका प्रसंगमा विरोधाभास र अन्तर्विरोध देखिन्छ । कोइराला कांग्रेस सभापति र प्रधानमन्त्री हुँदा लेखकले काठमाडौँ र दिल्लीमा उनीसित भेट्छिन् । ‘सबै गरेर दुई–अढाई लाख नेपाली रुपियाँ कमाउने’ लेखकले दिल्लीको ताज होटलको बन्द–कोठाभित्र २० हजार रुपियाँ लिँदा दिएको स्पष्टीकरण कमजोर लाग्छ । उनी लेख्छिन्, ‘हजुरबाजस्तो उमेरको मान्छेले बारम्बार दिँदा इन्कार गर्न सकिनँ ।’

कोइरालासित बन्द–कोठाभित्र भेट्दा लेखकलाई संकोच लाग्छ । ‘मजस्तो सामान्य मान्छेलाई समय दिन त्यत्रा ठूला नेताहरूलाई बाहिर पठाउँदा तिनले के भन्ठाने होलान् ?’ प्रश्न उठ्छ– राजनीतिमा प्रत्यक्ष संलग्नता नरहे पनि किन नेताहरू उनलाई भेट्न चाहन्छन् ? के अरू नेता–पत्नीहरूलाई पनि ठूला नेता भेट्नुपर्ने बाध्यता हुन्छ ? दिल्लीको सांग्रिला होटलमा उपस्थित पार्टी–कार्यकर्ता र शुभचिन्तकलाई बाहिर निकालेर कोइरालाले लेखकलाई भन्छन्, ‘म तपाईंलाई धेरै माया गर्छु । म कति माया गर्छु भन्ने थाहै छैन तपाईंलाई !’

पढ्दा स्पष्ट हुन्छ, दुवै प्रसंगमा लेखकमाथि दुव्र्यवहार भएको छ ।

श्रद्धेय मानिएका नेताका कथित लम्पट व्यवहार र कोइरालाबारे लेखकले दिएको तर्क कमजोर लाग्छ । 

स्नेह, माया, कामिता र हार्दिकताजस्ता अभिव्यक्ति प्रेमका बहुल स्वरूप हुन् । र, वयस्क सहमतिमा जे–जस्तो रूप भए पनि जायज हुन्छ । कोठाभित्र लेखकको हात, कपाल सुम्सुम्याइरहेका कोइरालाको अवाञ्छित निकटता अप्रिय लागे पनि लेखकले विरोध गर्न नसक्ने अवस्थालगत्तै जोडिएर अर्काे प्रसंग आउँछ, ‘सन्त मानेका नेता किसनुजीले सोल्टीको पार्टीमा शर्मालाई अँगालो हालेर पछाडिबाट कम्मरको मासु बेस्सरी चिमोट्दै भनेको ‘ए कहिलेकाहीँ त हामीलाई पनि यसो मौका दिनूस् न ।’

पढ्दा स्पष्ट हुन्छ, दुवै प्रसंगमा लेखकमाथि दुव्र्यवहार भएको छ । श्रद्धेय मानिएका नेताका कथित लम्पट व्यवहार र कोइरालाबारे लेखकले दिएको तर्क कमजोर लाग्छ । उनको ‘माया गर्ने तरिका नै पो यस्तो हो कि ?’ र, ‘यो वृद्ध मान्छे आँट, सक्रियता र ऊर्जाका कारण सधैँ मेरो आदरणीय रह्यो ।’ के मनले आदरणीय मानेका व्यक्तिका अवाञ्छित निकटता स्वीकार्य हुन्छन् ? आजको समयमा जनताले पुजेका सन्त–महात्माहरू, मिरामेक्सका चर्चित हार्वे विन्सटाइन, एनबीसी टीभीका प्रख्यात म्याट लाउर, सुप्रसिद्ध कलाकार बिल कोस्बीजस्ता आदरणीय मानेका व्यक्तिले गरेका प्रमाणित यौन अपराध र यौन दुव्र्यवहारबारे विश्वमा खुलेर भत्र्सना भइरहेको समयमा शब्दशिल्पी लेखकको सन्तुलित/सौम्य तर्क खल्लो लाग्छ ।

कोलकाताको सोनागाछी एरियाको यौनधन्धा र यौनकर्मीका बाध्यात्मक स्थिति पढ्दा आङ सिरिंग हुन्छ । एउटा नेपाली यौनकर्मी लेखकलाई भन्छे, ‘हामी यहाँ बजारमा नबस्दा हौँ त तिमीहरू भलाद्मी र असल बनेर कहाँ निर्धक्क हिँड्न पाउँथ्यौ ? सडकमै दिउँसै बलात्कार गर्थे यी पुरुषले तिमीलाई । घरका पत्नी तिमी, बजारका पत्नी हामी । तिमीहरू पट्टी बाँधिएका कुकुर, हामी यहाँ पट्टी नबाँधिएका कुकुर । तिमी र हामीमा यति नै त हो फरक ।’

लेखक भन्छिन्, ‘एक हिसाबले ठीकै भन्छिन् उनी ।’ प्रश्न उठ्छ, कसरी ठीक ? के विवाहित महिलाका हकमा रहेको कानुनी अधिकार र संरक्षणको सुविधा यौनकर्मीसित छ र ? केही सजग यौनकर्मी आफ्नो शरीरको स्वामित्वबारे अरूभन्दा बढी सचेत होलान् । तर, सोनागाछीका यौनकर्मीको ‘एजेन्सी’ र आर्थिक पक्षबारे थप अध्ययनबिनाको रोमान्टिसाइज सहमति कति उचित होला ?

लेखकको दिल्ली बसाइ दौरान लेख्न सुरु गरेको डायरी कम पुस्तक पढ्दा लाग्छ– डिस्टोपियन समयचक्रभित्र अल्झेको छ, त्यो समय । केही असान्दर्भिक प्रसंग नराख्दा हुन्थ्यो । जस्तै, अनिरुद्ध गौतम दिल्लीमा, जुलाईको तातो दिल्ली र पुरञ्जन दिल्लीमा । थुप्रै प्रश्नहरू उठ्छन्, तिथि र गतेमा एकरूपता किन नराखेको होला ? के कांग्रेस पार्टीभित्र गणतन्त्र र संविधानसभाको पक्षधर नरहरिजी मात्रै हुन् ? साथै, नेपालको तत्कालीन राजनीतिको एकपक्षीय प्रस्तुतिले थप बहसको आधार तयार पारेको छ ।

समग्रमा, चार वर्षको दौरान लेखकको जीवनलाई छोएर गएको समयबारे सुचिन्तन, विचिन्तन, परचिन्तन र प्रतिचिन्तन हो, त्यो समय । हजारौँ वर्षदेखि आफ्नो सत्यताका लागि अग्निपरीक्षा दिन बाध्य महिलापक्षीय सत्यता र इमानदारीलाई समाजले सजिलै स्वीकार गर्ने वातावरण अझै छैन । जे–जस्तो प्रतिकूल वातावरण भए पनि नेपाली महिलाका आत्मकथाले देवत्वकरण गरेका व्यक्तिको मुखौटा फुकाल्न थालेको केही समय भयो, पश्चिममा चलेको ‘मीटू’ आन्दोलनको लहर चल्नुभन्दा पहिलादेखि नै ।

गौरा प्रसाईंको आत्मकथा मेरा जीवनका पानापछि शारदा भुसालले आत्मकथा धरातलमा जनताका नेताद्वारा खेपेका कथित यौन हिंसा र यौन दुव्र्यवहारका अनुभव लेखिन् । तर, उनीमाथि मानसिक सन्तुलन गुमाएको सार्वजनिक आरोप लाग्यो । देवत्वकरण गरेका व्यक्तिहरूको फरक अनुहार उजागर गर्दा शारदा शर्मामाथि पनि आक्षेप लाग्दैन भन्न सकिँदैन । एउटा कुरा निश्चित छ, त्यो समयले महिलाका अनुभव र सत्यलाई चारित्रिक लाञ्छनाको डर र दण्डबाट मुक्त हुँदै मौनताबाट बाहिरिन प्रेरणा भने अवश्य दिन्छ ।

पुरा पढ्नुहोस्

दस्तखत–ए–करिश्मा

कुमार नगरकोटी
त्यो डायरीमा उसले कहिले दस्तखत गरेकी थिई ?
पुरा पढ्नुहोस्

कमजोर सत्यकथा [पुस्तक समीक्षा : नथिया]

जनक नेपाल
सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष उपन्यासले कुनै नयाँ बाटो देखाउन सकेको छैन । त्यसैले यो धेरै चर्चा कमाएको एउटा औसत उपन्यास हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

[तीन किताब] मेरो अफबिट आलमारी

अर्चना थापा
म आफूले नपढेका किताबको समीक्षा पनि पढ्दिनँ । तर, पढ्न थालेपछि अधुरै छाड्दिनँ ।
पुरा पढ्नुहोस्

महेशविक्रम शाहको सामाजिक सर्कस [पुस्तक समीक्षा : भूइँखाट]

राजकुमार बानियाँ
सामाजिक यथार्थमा मनोविज्ञानको तीव्र धार मिसाएकाले महेशविक्रमका कथा मानसिक संकट देखाउन सफल छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

ब्लग

कुर्तामा सल्लाह ! [नोटबुक]

अजित तिवारी

भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी अवतरण गर्नु ४५ मिनेट अगावै प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली हेलिकप्टरबाट जनकपुर ओर्लिए । जानकी मन्दिर प्रांगणमा पुगेपछि ओलीको पहिरनले सबैको ध्यान खिच्यो । मिडिया उनको पूर्ण कदको तस्बिर क्लिक गर्न लोभिए । घिउ–रंगको कुर्ता र सेतो सुरुवाल लगाएका ओलीले सेतो रंगको गम्छा भिरेका थिए । शिरमा नेपाली टोपी । ओलीको राजनीतिक कटाक्ष र खरो अभिव्यक्तिले चिढिएका मधेसीलाई यो पोसाकमा रिझाउन र अपनत्व देखाउन खोजेको अड्कल काटे धेरैले ।

जसै मोदी जानकी मन्दिर परिसरमा प्रवेश गरे, उनको पहिरनले अर्को तरंग ल्यायो । दुवै प्रधानमन्त्रीको पोसाक एकै खालको देखियो । सल्लाह गरेरै लगाएका हुन् कि क्या हो ? उपस्थित सबैले मुखामुख गरे । मोदीले पनि ओलीजस्तै घिउ–रंगको लम्बे कुर्ता र चुस्त सुरुवाल लगाएका थिए । फरक, गम्छा मात्र थियो । ओलीको गम्छा सेतो । मोदीको धर्को कोरिएको गाढा केसरिया रंगको गम्छा थियो । जसमा मिथिला पेन्टिङ कुँदिएको थियो ।

ओली र मोदीले सल्लाह गरेरै पोसाक लगाएको धेरैले लख काटे ।

फेरि, जानकी मन्दिरले दुवै देशका प्रधानमन्त्रीलाई पहिर्‍याइदिएको गुलाबी रंगको ‘जन्ती’ स्टाइलको पगरीले अर्को तरंग ल्यायो । मिथिलाको पगरी माग हुँदा पनि यहाँको संस्कृति र रहन–सहनसँग अमिल्दो पगरी लगाइदिँदा अर्को बखेडा हुने नै भयो । तर, दुवै देशका प्रधानमन्त्रीको जनकपुर भ्रमणको पहिरनले ‘कुर्ता कूटनीति’को भने छनक दियो ।

हल्लै–हल्लाको देश

भारतीय प्रधानमन्त्री मोदीको जनकपुर भ्रमणमा सुरक्षासँग कुनै ‘कम्प्रमाइज’ गरिएन । मोदीको कारगेड कुद्ने इलाकामा २८ वैशाखअघि नै ठूलो संख्यामा सुरक्षाकर्मी तैनाथ भए । नेपाली सेनाका बख्तरबन्द गाडी दुई दिनसम्म सडकमै उभ्याइयो । नेपाली सेनाका हेलिकप्टर जनकपुरको आकाशमा कति फन्को घुमे, गन्ती गरिसाध्य थिएन । सुरक्षामा यतिबिघ्न चौकसी किन जरूरी थियो भने, कुनै पनि राष्ट्रका कार्यकारी प्रमुख पहिलोपटक काठमाडौँ आउने साबिक रूट छाडेर सीधै जनकपुर अवतरण गर्दै थिए । त्यसैले सुरक्षामा हुन सक्ने सानो चुकले पनि धेरै थोक प्रभावित हुन सक्थ्यो ।

मोदी अवतरण गर्ने २४ घन्टाअघि जनकपुरमा पोसाकमै भारतीय सेनाले गस्ती गरेको तस्बिर केही न्यूज अनलाइन र सोसल मिडियामा भाइरल बन्यो । भारतीय सेनाले जनकपुरमा गस्ती गरेको जुन तस्बिर भाइरल बनाइयो, त्यो तस्बिर हेर्दै जाडोको समयमा खिचिएको देखिन्छ । हतियारले सुसज्जित भारतीय सेनाका जवानले बाक्लो पोसाक लगाएका छन् । उनीहरु गस्ती गरेको भनिएजस्तो भिरालो सडक पनि जनकपुरमा छैन । गुगलबाट तानेर  सामाजिक सन्जालमा यो तस्बिर अपलोड गरेर धेरैले ‘इन्डियन आर्मी नेपाली भूमिमा परेड खेल्ने र नेपाली सुरक्षाकर्मी रमिते भएको सुहाएन’ भन्दै खुबै आलोचना गरे ।

अर्को, अफवाह फिजिँयो, चाबी बुझाएर मोदीलाई जनकपुर नै सुम्पिन लागियो भनेर । जनकपुर उप–महानगरपालिकाले आगमनका लागि जनकपुर सधैँ खुला रहेको अथ्र्याउँदै भारतीय प्रधानमन्त्री मोदीलाई नागरिक अभिनन्दनमा चाबी हस्तान्तरण गर्ने कार्यक्रम सार्वजनिक गरेसँगै सोसल मिडियामा यसको तीव्र आलोचना भयो । मोदीको अभिनन्दन हिन्दी भाषामा गरिएको भन्दै सोसल मिडियामा हंगामा मच्याइयो । अभिनन्दनपत्र र वाचन दुवै मैथिली भाषामा गरिएको थियो । अभिनन्दनपत्र पढ्न ड्यासमा पुगेका मेयर लालकिशोर साहले आफ्ना केही मन्तव्य भने हिन्दी भाषामा राखेका थिए ।

झन्डाको फन्डा

रामायण सर्किट उद्घाटनका लागि जानकी मन्दिरको बाहिरी परिसरलाई झकिझकाउ पारिएको थियो । दुवै देशका प्रधानमन्त्रीले जनकपुर–अयोध्या सीधा बस सेवालाई हरियो झन्डा देखाएर रामायण सर्किट उद्घाटन गरे । बस हिँडेपछि नजिकै बनाइएको ड्यासमा दुवै प्रधानमन्त्री उक्लिए । रामायण सर्किटबारे दुवै देशका प्रधानमन्त्रीले आ–आफ्ना धारणा राखे । दुवै देशका प्रधानमन्त्री त्यही ड्यासमा उभिरहेको तस्बिरले सबैजसो  अखबारका प्रिन्ट पेज कब्जा गर्‍यो । एकै खालको पहिरनमा रहेका दुवै देशका प्रधानमन्त्रीको तस्बिर कम्ती हिट भएनन् । तर, त्यही तस्बिरको एउटा कुनामा फहर्‍याइरहेको नेपालको राष्ट्रिय झन्डाले अहिले बबाल मच्चिएको छ ।

संविधानमा तोकिएभन्दा फरक आकार र रुपमा रहेको राष्ट्रिय झन्डा के–कसरी र कसको लापरवाहीले राखियो ? प्रदेश २ का ४ उच्च सरकारी अधिकारीलाई सरकारले स्पष्टीकरण सोधेको छ । आखिर कहाँबाट आयो, त्यस्तो झन्डा ? स्पष्टीकरण सोधिएकाहरू नै अनभिज्ञ छन् । ड्यासमा अन्तिम समयमा दुवै देशका झन्डा गाडिएका थिए । राष्ट्रिय झन्डासँग कसैले जानीजानी छेडखानी गरेका हुन् वा अनुभवहीन टेलर मास्टरको हतारको सिलाइ हो, यसको गुदीचाहिँ पछि खुल्ला नै ।

पुरा पढ्नुहोस्

[नोटबुक] ‘रोयल’ टोपी !

गोकर्ण गौतम
बाँकी पाइलटले ‘ एनएसी’मै उडाउँदा हुने, तपाईंले मात्र ‘रोयल’–मोह राख्नुपर्ने कारण के हो विजयजी ?
पुरा पढ्नुहोस्

[नोटबुक] मिस एमाले कि मिस नेपाल ?

विभु लुइटेल
नेताका छोराछोरी नेता नै हुनुपर्छ भन्ने छैन । जीवनमा आफू के गर्ने, के बन्ने भनी निर्णय लिने शृंखला स्वयं हुन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

माधव बस्नेत
५ मंसिर ०६३ मा माओवादीका लडाकूहरु शिविरमा बस्नुपूर्व ग्रामीण क्षेत्रमा यस्ता दृश्य सामान्य लाग्थे । त्यसबेला छापामारका हातमा लामा–छोटा हतियार हुन्थे ।
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

मनबहादुर बस्नेत
गत चैतको अन्तिम साता । नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरीका दुइटा सुरक्षा निकायमा नयाँ नेतृत्व कसले सम्हाल्छ भन्ने चासो चुलिएको थियो । यही बेला भाइबर म्यासेजको घन्टी बज्यो । संयोग ! प्रहरीसम्बन्धी नै सूचना रहेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

तस्विर/भिडियो

मीनको समय

विभु लुइटेल

क्यामेरा बोकेर कुद्न थालेको तीन दशक नाघिसक्दा पनि मीन बज्राचार्य, ५२, को ऊर्जा दुरुस्तै छ । सर्वसाधारण मात्र नभएर विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय ‘आइकन’ उनका क्यामेरामा कैद भइसकेका छन् ।

उनले खिचेको हिलारी क्लिन्टनको तस्बिरले एकताका खुबै चर्चा बटुल्यो । स्वयं हिलारीले उक्त तस्बिरमा हस्ताक्षर गरेर उनलाई पठाइन् । खुलेर हाँसिरहेका पूर्वअमेरिकी राष्ट्रपति जिम्मी कार्टरको तस्बिरको प्रशंसा स्वयं कार्टरले पनि गरे । गणेशमान सिंहका विभिन्न मुद्राका तस्बिरले उनको फोटोग्राफी करिअरलाई उचाइ दियो ।

मीनको पहिलो एकल फोटो प्रदर्शनी सन् १९९५ मा काठमाडौँमा भएको थियो । त्यसको उद्घाटन गरेका थिए, टोनी हेगनले । त्यसपछि उनका दर्जनौँ फोटो प्रदर्शनी भए । जापान, बंगलादेश, पाकिस्तान, जर्मनी, अस्ट्रेलियालगायतका देशमा आयोजित फोटो प्रदर्शनीमा उनले खिचेका तस्बिर सर्वाधिक रुचाइनेमा परे ।

अहिले गोदावरी, ललितपुरस्थित ‘द ब्रिट’मा मीनको एकल फोटो प्रदर्शनी चल्दैछ । २० जेठसम्म चल्ने प्रदर्शनीमा उनले खिचेका ‘मुड्स् एन्ड मोमेन्ट्स्’ मा केन्द्रित ८७ तस्बिर छन् ।

पुरा पढ्नुहोस्

संगीत थेरापी

रवि मानन्धर
“ ‘सिंगिङ बाउल’ झन्डै १ सय ८० वर्ष पुरानो उपचार पद्धति हो । बिरामीमा अलिकति विश्वास र दृढता भए निको नहुने कुरै छैन ।”
पुरा पढ्नुहोस्

चोरी सिकारी

आरके अदीप्त गिरी
एउटा नाउर सिकार गर्न १२ देखि १५ लाख रुपियाँसम्म खर्च गर्नुपर्छ । तर, पछिल्लो समय गैरकानुनी रुपमा सिकार खेल्नेको संख्या बढेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

सम्पदाको नयाँ जीवन

शब्द/तस्विरः केशव थापा
तस्बिरमा देखिएको मन्दिर भने भूकम्पका बेला भत्किएको श्री वत्सला दुर्गा मन्दिर हो । १ करोड २८ लाख रुपियाँ अनुमानित खर्च भनिएको यस मन्दिरको पुन:निर्माण २० कात्तिक ०७३ बाट सुरु भएको हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

पाहुनाको काख

छम गुरुङ
उपल्लो गोर्खा, धार्चेस्थित सालाङ गाउँका बालबालिकाका साथमा विदेशी पर्यटक । पर्यटकीय स्थलको चिनारी राख्न सफल यो गाउँ लार्के–पास ट्रेकिङ रुटमा पर्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्