मेरो दसैँ–इच्छा

दयाहाङ राई

दसैँमा म टीका लगाउँदिनँ  । तर, दसैँ मेरो इच्छाको चाड हो ।

शरद ऋतुको औँला समातेर दसैँले पाइला टेक्छ हाम्रो आँगनमा । घमाइलो मौसमको चाड दसैँ । टीका जमरा लगाउने, आशीष लिने–दिने, मीठो–मसिनो खाने पर्व । नेपाली पात्रोको लामो छुट्टी । गाउँघरतिर खेतीकिसानीको छुट्टी । वर्षायामको बिदाइ ।

दसैँलाई जसरी विभिन्न किंवदन्ती र मिथक, धार्मिक–सांस्कृतिक हिसाबले व्याख्या–विश्लेषण गरिन्छ, त्यसरी दसँै मनाउने तरिकामा पनि विविधता छ । खानेपिउने शैली आ–आफ्नै छन् । कसैले रातो टीका लगाउँछन्, कसैले सेतो, कसैले चन्दन । उमेर र समय सँगसँगै सबैले भिन्नाभिन्नै रङ र स्वाद लिँदा हुन् । मेरा पनि अनेक भोगाइ, रङ र स्वाद मिसिएका छन् ।

---

बुबाले दसँै टीका बहिष्कार गर्नुभयो । तर, आजको दिनसम्म मैले रातो, सेतो अथवा चन्दन लगाएर दसँै मनाएको छु । काठमाडौँ आएर नाटक खेल्न थालेपछि नाट्यकर्मीहरुमा सामूहिक दसँै मनाउने चलन थियो । गुरुकुलमा कोजाग्रत पूर्णिमाको दिन सबै भेला भएर अग्रजबाट टीका थापिन्थ्यो र सामूहिक खाना पनि हुन्थ्यो । म त्यहाँ सामेल भए पनि टीका लगाउँदिनथेँ ।

मण्डला नाटक घर बनाउने योजना गर्‍यौँ । साथीहरुले भने– ‘गुरुकुल नरहे पनि दसैँ माहोल बनाऔँ ।’ हामीले पनि त्यसैलाई निरन्तरता दियौँ । मैले टीकाचाहिँ लगाएको थिइनँ । तर, सुनील पोखरेल दाइले ‘ लगा, म लगाइदिन्छु’ भनेर कर गरेको गर्‍यै गरेपछि मलाई पनि कसोकसो इच्छा जागेर आयो । मैले काठमाडौँ आएर दोस्रो पटक टीका लगाएँ ।

पहिलो पटक काठमाडौँ आएकै साल बोजुको हातबाट निधार रंगाएको थिएँ । काकाले भन्नुभो, ‘बोजुको हातबाट टीका थापेर आशीर्वाद माग ।’ सबै चाडपर्वले छुट्टै ऊर्जा दिन्छ भनेर नै पछिल्लो समय हामीले हरेक वर्ष छुट्टाछुट्टै चाडपर्व मनाउने र शुभकामना आदानप्रदान गर्न थाल्यौँ ।

पहिलोपल्ट ०५८ को दसँैताका आइपुगेको हुँ काठमाडौँ । काठमाडौँ हेर्दा–घुम्दा नै दसँै आइहाल्यो । त्यतिबेला दसँैमा काठमाडौँ बस्नु भनेको नालायक हुनुजस्तो लाग्थ्यो । किनकि, लामो छुट्टीमा सबै घर फर्किन्थे । म भने फर्कन सकिनँ । मलाई काठमाडौँ चिन्न–बुझ्न पुगेकै थिएन । कहीँ जाने मन पनि खासै थिएन । म काठमाडौँ बस्दा परिवारविहीन पनि हुन्नथेँ । बोजु, काका–काकी, फुपूहरु, दाइहरु सबै हुनुहुन्थ्यो । तापनि, काठमाडाँै शून्य नै लाग्यो, त्यो साल । तर, १० वर्षपछि मैले बोजुको हातबाट टीका थापेँ । अर्को साल पनि म काठमाडौँ नै बसेँ । पाँच वर्षपछि मात्र भोजपुर फर्किएँ ।

ती पाँच वर्षमा काठमाडौँको दसँै सुनसान लागेको थिएन । सहरभरि मान्छे नै मान्छे देखिन्थे । देशमा द्वन्द्व चुलिएको थियो । गाउँघरमा छाएको युद्धको त्रासले काठमाडौँ बाक्लिँदो थियो । सायद तिनै मान्छेहरुमा म पनि एक अंश भएँ हुँला । मलाई गाउँ गएपछि काठमाडौँ फर्किने बलियो बहाना थिएन । ‘के काम गरेछस् ?’ को उत्तर थिएन मसँग । बिनाउत्तर कसरी फर्केर आउने ? नढाँटी भन्नुपर्दा– गाउँ फर्कन खर्चको जोहो पनि गर्न सकेको थिइनँ ।

काठमाडौँमा आफैँलाई खोजी हिँड्दा दाजुहरु राजन मुकारुङ, उपेन्द्र सुब्बा, साथीहरु विराट किराँती, राजेश चाम्लिङ, खुक्सङ खम्बु, भोगेन्द्र लिङ्देनहरुलाई भेटेँ । उनीहरु पनि दसैँमा टीका लगाउँदैनथे । मैले साथी पाएँ, सजिलो भयो । 

दाइहरु कवि । सबैजसो साथीहरु कविता लेख्ने । म नाटक खेल्थेँ, सिक्थेँ । कविता पनि लेख्थेँ, तर देखाउन सक्दिनथेँ । आफ्नो कविता कमजोर लाग्थ्यो । सबैको कविता सुन्ने, पढ्ने, छलफल चलाउने गर्न थाल्यौँ । दसँैको लामो छुट्टीमा सबै जना राजन दाइको कोठामा भेला भएर छलफल गर्न थाल्यौँ । छलफलले जन्मायो– ‘किराँत लेखक संघ’ । हामीले आफैँलाई चिनाउन थाल्याँै । माघे–संक्रान्ति (माघी), साकेलाजस्ता कार्यक्रममा छलफल गर्न थाल्यौँ ।

दोस्रो जनआन्दोलन सुरु भयो । हामी त्यसमा सक्रिय रह्यौँ । ०६३ मा ‘लोकतन्त्र’ आयो । त्यो सालको दसैँमा गाउँ फर्किएँ । त्यतिबेलासम्म मैले दर्जनजति नाटक, केही टेलिसिरियल र अनागरिक सिनेमा खेलिसकेको थिएँ । र, काठमाडौँमा आफ्नो पहिचानको रमरम स्वाद पनि भेट्टाउन थालेको थिएँ । घरबाट काठमाडौँ फर्कने बहाना पनि मिलेको थियो ।

संगीतकार दाजु पारस मुकारुङ, गायक दाजु भीषण मुकारुङ र भाउजू सुमित्रासँगै गाउँ लागियो । पाख्रिबासदेखि हिँडेर भोजपुर पुगियो । त्यतिबेला भोजपुरमा गाडी पुगेको थिएन । बाटो मात्र खनिादै थियो ।

पााच वर्षमा गाउँ पुग्दा धेरै परिवर्तन देखिए । साना भाइबहिनीहरु मैले नचिन्ने भइसकेछन् । दसैँमा टीका नलगाउने घर त हाम्रो मात्र रहेछ । बुबाहरुसँगै दसैँ बहिष्कार गरेकाहरुले यो सालदेखि टीका लगाउने भनेर जमरा राखेछन्, लोकतन्त्र आएको खुसीयालीमा । तर, मेरो बुबाले टीका नलगाउनुका थुप्रै नयाँ–पुराना तर्क दिइरहनुभयो । बुबालाई मैले भनेँ, ‘ठीकै छ, त्यो त उहाँहरुको इच्छा ।’

अहिले पनि गाउँमा हामीबाहेक धेरैले टीका लगाउँछन् । म दसैँमा घर पनि गएको छैन । बरु बुबा बित्नुभएपछि प्रत्येक वर्ष माङथाम्पुङ (शिर उभ्याउने पूजा) गर्न माघ या फागुनमा घर जाने गर्छु ।

हरेक चाड केटाकेटीमै रमाइलो लाग्ने रहेछ । हाम्रो उमेरकाहरुलाई बाल्यकालीन दसैँ सम्झेर बडो आनन्द लाग्दो हो । जस्तो, ०४५/०४६ तिरको दसैँ सम्झन्छु । ०४५ को भुइँचालोमा सबैभन्दा धेरै चिन्ता मलाई दिवा बाजे (बाजेको बाबा) को लागेको थियो, जसले टीका लगाएर चार आना/आठ आना र कुरौनी दिनुभएको थियो । सबै गाउँलेका लागि रमिता हुने गरी उहाँको आँगनमा मार हानिन्थ्यो । गाउँका बलियाहरुले सुँगुर छ््याप्पै छिनाउाथे । एउटा खुट्टा र हातमा रगत लगाएर आँगनदेखि एक खुट्टी उफ्रिँदै घरको मूलढोकाछेउ भित्तामा झ्याप्प–झ्याप्प निशानी लगाउँथे । यो मलाई रमाइलो लाग्थ्यो । त्यो मेरो पहिलो भुइँचालो थियो । केही नदेखे पनि आवाज मात्र सुनेँ । आमाजीले काखीमा च्याप्नुभएको थियो मलाई । हामी भाग्यौँ । हाम्रो घर केही भएको थिएन । तर, वरिपरिका घरहरु भत्किए रे । अनि, मलाई लाग्यो– ‘कान नसुन्ने दिवा बाजेले भुइँचालोको हल्ला सुन्नुभएन होला । उहाँलाई केही भयो कि !’ पछि थाहा पायौँ– परिवारका सबै सुरक्षित रहेछौँ ।

अर्को अनौठो घटना देखेँ ०४६ मा । एक दिन अबीर दलेका राता मान्छेहरुले रातै झन्डा बोकेर जिन्दावाद–मुर्दावाद भन्दै वारिपारि गाउँ थर्काउन थाले । आमाजीलाई सोधेँ– ‘के भएको हो ?’ उहाँले भन्नुभयो–

‘बहुदल आको ।’ भुइँचालो आउँदा पनि, बहुदल आउँदा पनि बुबा हामीसँग हुनुहुन्नथ्यो । भुइँचालो आएको साँझ आइपुग्नु भएको बुबा बहुदल आएको धेरै दिनसम्म देखा पर्नुभएन । मलाई भने डर लागिरह्यो । भुइँचालो बिहानै आएको थियो । मैले केही देखिनँ । बहुदल त दिनमै आएको थियो । त्यति धेरै मानिस कराएका थिए । म भित्रभित्रै डराएको थिएँ । भुइँचालो ठूलो कि बहुदल ?

राता अनुहारका मान्छेहरुले बहुदल खेदिरहेका होलान्, त्यही भएर अहिलेसम्म भुइँचालो जसरी हाम्रोसम्म नआइपुगेको होला अनि मेरो बुबाले पनि उतै खेद्नुभयो होला । सोचेँ, सानो छोरो डराउला भनेर बुबा घर आउनुभएको छैन । तर, पछि पो थाहा भो, बहुदल होइन, निर्दलचाहिँ खेदेका रहेछन् । आमाजीले भन्नुहुन्थ्यो– ‘तेरो बुबा पनि बहुदलमै छ ।’ मलाई ढुक्क लाग्यो । अर्को कुरामा पनि पीर थियो । भुइँचालोपछि धेरैले चाड मनाउन पाएनन् रे । बहुदलले पनि त्यस्तै आतंक ल्याउला । पछि थाहा भो– भुइँचालो भनेको प्राकृतिक उथलपुथल हो । बहुदल भनेको सामाजिक र राजनीतिक उथलपुथल हो । र, यो रोकेर पनि रोक्न सकिन्न ।

भुइँचालो आयो, बहुदल पनि आयो । हाम्रो दिवा बाजे पनि बित्नुभो । दिवा बाजे बित्नुभएको साल हामीले दसैँ मनाएनौँ, मार हानेनौँ । दिवा बाजेको घरमा हामी सर्‍यौँ । सानो घर छाडेर उहाँले बनाउनुभएको हाम्रो ठूलो मूल घरमा सर्‍यौँ, जहाँ म हुर्किएँ । अहिले पनि मेरो घर त्यही हो । अर्को साल मेरो बुबाले मार हान्नुभो । दसैँ मनाउनुभो । तर, सेतो टीका लगाउनुभो । र, भन्नुभो– ‘झन् अर्को सालदेखि हामी दसैँ मनाउँदैनाँै । यो हाम्रो चाड पनि होइन ।’ बाजे पनि बित्नुभो । अर्को सालदेखि छाड्यौँ । मलाई अलि खल्लो लाग्यो । गाउँघरमा सबैभन्दा रमाइलो भनेकै दसैँ हो । खान मीठो पाइने, लाउन राम्रो पाइने । तर, मैले केही भन्न सकिनँ ।

त्यही साल जेपी दाइ (भान्जे दाइ) हाम्रो घरमा आउनुभो । उहाँ सदरमुकाम भोजपुर बस्नुहुन्थ्यो । सदरमुकाम जाँदा हामी प्राय: उहाँकैमा बस्थ्यौँ । उहाँ कहिलेकाहीँ हाम्रोमा आएर बस्नुहुन्थ्यो, बुबाको मिल्ने साथी पनि हुनुहुन्थ्यो । चुरोटको पारखी दाइका दाँत पनि थोरै मात्र बाँकी थिए ।

बाँकी पनि काला थिए । अनुहारको रोगनमा उत्ति गोरो होइन । बुबासँग ठूलठूलो स्वरमा कुरा गरिरहनुभएको थियो । मलाई याद भएको यति हो । बुबाले भन्नुभो– ‘भान्जा, तपाईंले नै हो, म कम्युनिस्ट बन्छु भन्दा जबर्जस्ती कांग्रेसको रसिद काटेर पार्टी फेर भन्ने । यस्तो त भएन भान्जा ।’ जेपी दाइ भन्दै थिए– ‘लु, बन न त । कम्युनिस्ट बन्न कसले छेकेको छ ? तिमीले सम्पत्ति पनि बाँड्नुपर्छ । कम्युनिस्टले यसै भनेको छ ।’

अरु त केके बोले, मैले बुझिनँ । तर, सम्पत्ति बाँड्नुपर्छ भन्दा दिवा बाजेको खाट–बाकसको माया लागेर आयो । किनकि, मलाई खुब मन परेको त्यो बाकसभित्र सामान राखिन्थ्यो । त्यसमाथि मान्छे सुत्न पनि मिल्थ्यो । त्योचाहिँ कसैले नलगिदिए हुने भन्ने लागेको थियो ।

बुबाले रसिद काट्नुभो । राष्ट्रिय जनमुक्ति पार्टीको गाउँ–समाजमा राम्रै लहर चल्यो । त्यो पार्टीभित्र पनि चर्चा थियो, दसैँ मनाउनु हुन्न । त्यसपछि हाम्रो वरपर दसैँ मनाउन छाडियो । तर, हामी केटाकेटीले टीका मात्रै लगाउन छाड्यौँ । खानपिन, घुमघाम र रमाइलो भने उस्तै रह्यो ।

दसैँमा घरभित्र टीका लगाइादैनथ्यो । केटाकेटी मनलाई पनि बिस्तारै टीका बानी परिसकेको थियो । गाउँघरमा अर्को किसिमको आलोचना हुन थाल्यो, ‘पैसा नभएपछि टीकारामले कसरी दसैँ मनाओस् त ! यो बहानाबाजी मात्र हो ।’ यो सुन्दा मेरो मन कुटुकुटु खान्थ्यो । मावली बाजेले बुबाको नाम ‘टीकाराम’ राखिदिनुभएको रे । चैतेदसैँको दिन जन्मिएकाले यो नाम राखिएको रे ।

गाउँ–छिमेकका अनेक कुराले बिझाएपछि मैले दसैँ नमनाउनुका तर्क खोज्न थालँे । शास्त्र, किंवदन्ती र विभेदका कुरा सुनियो, पढियो, बुझियो । तर्कको मात्रा ममा पनि बढ्दै गयो । दसैँ मेरा लागि सामान्य बन्दै गयो । तर, एउटा सत्य कुराचाहिँ बिझ्दै गयो । मेरो बुबा पैसा नभएको टीकारामचाहिँ पक्कै हो । किनभने, हाम्रो परिवारमा कसैको पनि तलब र पेन्सनै थिएन ।

तन्नेरी दसैँ भलिबल र फुटबलमै बित्यो । टीकाविरुद्ध म कट्टरै भइसकेको थिएँ । मेरो कट्टरतालाई तागत थप्ने एउटा घटना भयो, ९ कक्षामा छँदा । घटना यस्तो थियो– बुबासँग गफिन आइपुगेका थिए, ‘खम्बुवान राष्ट्रिय मुक्ति मोर्चा’ का गोपाल खम्बु । उहाँको कुरा लुकेर सुनेँ । थाहा छैन, के कुराले प्रभाव पर्‍यो ! उहाँले दिएका पर्चा स्कुलको कालोपाटीमा टाँसिदिएँ । स्कुलमा हंगामा भयो । तर, मलाई चिनेनन् । मैले पनि चिनाइनँ । मलाई स्वाद लाग्यो । मन क्रान्तिकारी भयो ।

कलेज पढ्दा म भन्थेँ– ‘टीका लगाउँदिनँ ।’ मलाई अप्ठेरो प्रश्न गर्थे– ‘तँ क्रिस्चियन होस् ?’ म ठाडो जवाफ दिन्थेँ– ‘म किराँत हुँ । किराँतहरुले दसैँ मनाउादैनन् । हाम्रो छुट्टै चाड हुन्छ ।’

धेरै तर्क गर्न मन लाग्दैनथ्यो । कतिले बुझ्थे, कतिले बुझ्नै चाहँदैनथे । बेकारको बहसमा फस्न चाहन्नथेँ । मलाई दसैँबारे धेरै प्रश्न तेस्र्याउँँथे । मसँग उत्तर सीमित थिए । आफ्नैबारे कुरा बुझाउन नसक्दा दिक्क पनि लाग्थ्यो । तर, त्यहीँबाट आफूलाई खोज्न थालेँ । त्यतिबेलैदेखि मलाई अलिअलि भए पनि पढ्ने आदत बसेको हो ।

दसैँ मनाउनु र टीका लगाउनुमा जति तर्क होलान्, नमनाउनु र नलगाउनुमा पनि त्यति नै तर्क होलान् ।

तर, मेरा लागि अब दसैँ तर्क–वितर्कभन्दा पनि इच्छा हो ।

पुरा पढ्नुहोस्

राजु स्याङ्तानको कविता : घर रंग्याउने मान्छेको मनोवाद

राजु स्याङ्तान
तिम्रो निधारमा पनि मेरोजस्तै दु:खका गहिरा धर्साहरु देख्छु
पुरा पढ्नुहोस्

मनको मैलो धुने पाठशाला

खगेन्द्र संग्रौला
वीरगन्ज जेलमा रैथाने विजयलाल कर्ण भेटिए । र, विजय बने मेरो जीवनका प्रथम मधेसी मित्र । म शिक्षक आन्दोलनमा लाग्दा थुनिएको थिएँ, विजय वाम विद्यार्थीको कामले थुनिएका थिए ।
पुरा पढ्नुहोस्

मान्छे पकाउने यात्रा

वसन्त थापा
नयाँ ठाउँ घुम्न भनेपछि सदा एक खुट्टामा तयार हुने मेरो स्वभाव सानैदेखिको हो । त्यसैले घुम्ने प्रस्ताव साथीहरुमाझ राख्ने कामको पहल मबाटै भयो ।
पुरा पढ्नुहोस्

[तीन किताब] सधैँभरि प्रिय

बुद्धिसागर
मलाई लेख्न आख्यान मन पर्छ । तर, पढ्न कविता र यात्रा निबन्ध । यात्रा साहित्य कमजोरै भए पनि पढ्छु । मलाई गैरआख्यान पढ्न मन लाग्छ । तर, मलाई आख्यानको शैलीमा लेखिएको मात्रै मन पर्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

वर्षको एक दिन...

नेपाल संवाददाता
१ सय ५० वर्ष पहिले लिइएको हनुमानढोका त्रिशूल चोकमा रहेको तलेजु मन्दिरको तस्बिर । बडादसैँको नवमीको एक दिन मात्र सर्वसाधारणका लागि खुल्ने यो मन्दिरमा बिहानैदेखि अबेर रातसम्म दर्शनार्थीको घुइँचो लाग्ने गर्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

कामचलाउ कमेडी [फिल्म समीक्षा : छक्का–पञ्जा ३]

गोकर्ण गौतम
कन्टेन्ट र कमेडीलाई सँगै लैजाने प्रयास प्रतिफलमूलक नभएकाले छक्का–पञ्जा ३ले नयाँ दर्शक रिझाउन सक्दैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

[नोटबुक] मृत्युको साक्षी फेसबुक

विभु लुइटेल
राती १२ बजे फेसबुकमा लाइभ गएर आत्महत्या गर्छु भनी ती विद्यार्थीले लगातार केही स्टाटस लेखेका थिए । त्यस्तो नगर्न सुझाव दिँदै धेरैले कमेन्टमै गाली पनि गरेका थिए ।
पुरा पढ्नुहोस्

अर्गानिक मुस्कान

शब्द/तस्बिर : श्रुति श्रेष्ठ
धादिङ बेनीघाटबाट दुई किलोमिटर दूरीमा रहेको फजिमटारमा टनेलभित्र उब्जाइएको बन्दागोभी बगानमा रमाउँदै बालिका ।
पुरा पढ्नुहोस्

समसामयिक

‘हिम एन्ड आई’

गोकर्ण गौतम

संसारभर ‘नेसनल कमिङ आउट डे’ मनाइन्छ, ११ अक्टोबरमा । यसको उद्देश्य हो, यौनिक अल्पसंख्यक (एलजीबीटी) परिवार र समाजसँग खुलेर आउनु । आफ्नो पहिचान लुकाउन बाध्य नहुनु । खासगरी यो दिन ‘गे’ र ‘लेस्बियन’ प्रति समर्पित छ ।

यो दिवस यसपटक नेपालमा पनि प्रभावकारी ढंगले मनाइयो । त्यसकै कडी हो, समलिंगी पुरुषको फोटोसुट । जसमा लेक्स लिम्बू र कार्तिक क्षत्रीलाई फिचर गरिएको छ । लन्डनमा बस्दै आएका मिडिया पर्सनालिटी लेक्स केही महिनाअघि मात्र ‘गे’ का रुपमा ‘ओपन’ भएका हुन् भने कार्तिकले मिस्टर ‘गे ह्यान्डसम’ २०१७ मा सहभागिता जनाइसकेका छन् । फोटोसुटको नाम दिइएको छ, ‘ हिम एन्ड आई ।’ अर्थात्, ‘ ऊ र म ।’

लेक्स नेपाल आउनुको प्रयोजन फोटोसुट गर्नु पनि हो । त्यसको संयोजन आफैँले गरे । अवधारणा पनि उनकै हो । यौन अल्पसंख्यकको अधिकार र पहिचानबारे आवाज उठाइरहने लेक्स भन्छन्, “दुई पुरुषबीच पनि प्रेम हुन्छ । हरेक व्यक्तिले आफ्नो यात्राबारेमा थाहा पाउनुपर्छ भनेर सन्देश दिन चाहन्छौँ ।”

फोटोसुटअगाडि लेक्स र कार्तिकबीच खासै चिनजान थिएन । तर, जब फोटोसुट गरे, उनीहरु ‘डेट’ मा रहेको गाइँगुइँ सुनिन थालेको छ । यस्तै हो त ? लेक्स भन्छन्, “मैले पनि त्यस्तै सुनेँ । तर, हामी ‘रिलेसन’ मा छैनौँ । खास उद्देश्यले मात्र हामीलाई नजिक बनाएको हो ।” फोटोसुट भक्तपुर र पाटन दरबार स्क्वायर क्षेत्रमा गरिएको थियो ।

पुरा पढ्नुहोस्

आवरण कथा» बचतशून्य मध्यम वर्ग : घर धान्नै धौधौ

विजयराज खनाल
बर्सेनि बढ्दो संख्या, तर सीमित आम्दानीले घर धान्नै धौधौ
पुरा पढ्नुहोस्

विशेष : मैमत्त सरकार भयभीत संसद्

बाबुराम विश्वकर्मा
सरकार संसद्बाट निर्देशित हुनुपर्नेमा संसद् नै सरकारसँग डराउनुपर्ने अवस्था
पुरा पढ्नुहोस्

विचार

जय नेपाल दाजु

नेपाल संवाददाता
किन हराएको होला, त्यो ओज ! के त्यो दलले सार्थक समीक्षा गर्नुपर्दैन ?
पुरा पढ्नुहोस्

मध्यम वर्ग : संकटमा सम्हालिन सक्ने वर्ग

रामेश्वर खनाल
विदेशमा छोराछोरी, श्रीमान्/श्रीमतीले दु:ख गरेर कमाएको पैसा पनि बचत गर्नेभन्दा खर्चिने प्रवृत्ति धेरै छ । बचत गर्ने सोच भएको समुदायमा दयनीय आर्थिक अवस्था हुँदा पनि बचत गर्ने बानी हुन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

तीन खम्बे पुरुषसत्ता

सञ्जीव उप्रेती
नारी समानताको कुरा उठाउँदा कतिपयले ‘पुरुषविरुद्ध नारी’ बुझ्छन् । तर, बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने यो नारी– पुरुषबीचको युद्ध होइन ।
पुरा पढ्नुहोस्

बलात्कार रोक्न चाहिएको संकल्प

ल्हामो याङ्चेन शेर्पा
भ्रष्टाचार, व्यभिचारलगायतका बलात्कार र हिंसाका दुर्घटनालाई नीतिगत व्यवहारबाट कसरी अन्त्य गर्न सकिन्छ भन्नेबारेमा अद्यापि सरकार सचेत भएको पाइएन ।
पुरा पढ्नुहोस्

काठमाडौँको भविष्य

भास्कर गौतम
के आफ्नो र देशको नेतृत्व सम्हाल्दै सहरी जीवनमा सार्थक रुपान्तरण ल्याउने सामथ्र्य काठमाडौँले राख्छ ?
पुरा पढ्नुहोस्

मधेसमा स्थानीय सरकारको एक वर्ष

नन्दकुमार साह
स्थानीय प्रतिनिधिले जितेको एक वर्ष भए पनि स्थानीय सरकारले ६ महिना मात्र काम गर्न पाएका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

नेताजीको मनोवृत्ति

सुरेन्द्र लाभ
किन एक जना जनप्रतिनिधि अथवा नेता आफूलाई भीआईपी ठान्छन् ?
पुरा पढ्नुहोस्

संविधानको स्थायित्वमै संशय

सुदर्शन आचार्य
संविधान जारीपछिका तीन वर्षयता राजनीतिक समीकरणमा उलटफेर भएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

जीवनशैली

दोस्ती दुई दीपकको

गोकर्ण गौतम
संगीतकार दीपक जंगम र गायक दीपक खरेलको सांगीतिक सहयात्रा
पुरा पढ्नुहोस्

सेक्रेट स्टार

विभु लुइटेल
युट्युब च्यानलका गीतबाट लाखौँ प्रशंसक र आम्दानी
पुरा पढ्नुहोस्

मेसीको पेन्टिङले चर्चित

विभु लुइटेल
संसारभरबाट हजारौँ कलाकारले आफ्ना प्रिय खेलाडीको चित्र बनाए । अन्त्यमा विजेता भए बागबजार, काठमाडौँका सनिल चित्रकार ।
पुरा पढ्नुहोस्

फर्के हराएका पन्छी

-वेदराज पौडेल
कोसीटप्पु क्षेत्रमा दुई दशकपछि देखिए संकटापन्न पाहुना चरा
पुरा पढ्नुहोस्

अर्थ

कानुनबिनाका कर

विजयराज खनाल

संविधान र अन्य ऐनमा निकासी कर, कवाडी निकासी कर, पटके सवारी कर, प्रदूषण शुल्क भन्ने शब्द नै छैन । तर, विभिन्न प्रदेश र स्थानीय तहले यस्ता कर लगाइरहेका छन् । स्थानीय तहमा उठेको कर विवादको अध्ययन गर्न बनेको समितिले समेत ऐन/नियममै नभएका कर स्थानीय तहहरूले लगाइरहेको स्वीकारेको छ ।

१ भदौको मन्त्रिपरिषद् बैठकको निर्देशन अनुसार अर्थ मन्त्रालयद्वारा गठित उच्चस्तरीय समितिले १७ दिनमै तयार पारेको प्रतिवेदन ६ असोजमा अर्थमन्त्री युवराज खतिवडालाई बुझाएको छ । करका केही व्यवस्थामा सञ्चारमाध्यमले अतिरञ्जनापूर्ण प्रचार गरेको आरोप पनि प्रतिवेदनमा लगाइएको छ । 

संविधान र अन्य ऐनमा नभए पनि प्रदेश ३ सरकारले आर्थिक ऐनमा निकासी करको व्यवस्था गरेपछि समस्या उब्जिएको हो । प्रदेश १ ले कर कानुन नै बनाएर आफ्नो क्षेत्रभित्र उत्पादन भएर निकासी हुने कृषिजन्य, पशुजन्य र वनजन्य वस्तुमा सम्बन्धित जिल्ला समन्वय समितिलाई कर उठाउन निर्देश दिएको छ । जिल्ला समन्वय समितिहरूले ठेक्का बन्दोबस्त गरेर यस्तो कर उठाइरहेका छन् । जबकि, संविधानमा एउटा प्रदेश वा स्थानीय तहबाट अर्को प्रदेश वा स्थानीय तहको क्षेत्रमा हुने वस्तु ढुवानी वा सेवाको विस्तारमा कुनै कर, शुल्क, दस्तुर वा महसुल लगाउन नपाइने उल्लेख छ । सेवा वा वस्तुको ढुवानी वा विस्तारमा बाधा–अवरोध नपुर्‍याउन र भेदभाव नगर्नसमेत संविधानले भनेको छ ।

समितिको प्रतिवेदन अनुसार मकवानपुरको हेटौँडा उपमहानगरपालिका, इलामको सूर्योदय नगरपालिका, उपत्यकाका चाँगुनारायण, दक्षिणकाली, कागेश्वरी मनहरा, गोदावरी नगरपालिका, काभ्रेको नमोबुद्ध नगरपालिका र पर्वतको कुश्मा नगरपालिकाले निकासी र कवाडी कर लगाइरहेका हुन् ।

प्रादेशिक आर्थिक ऐनकै कारण हेटौँडा उपमहानगरपालिकाले गिट्टी र सिमेन्टमा, गोदावरी नगरपालिकाले पानीसमेतमा निकासी कर लगाएको छ । गोदावरी नगरपालिकाले पानी निकासीमा प्रतिट्यांकर १३ प्रतिशत मूल्य अभिवृद्धि कर (भ्याट) सहित १ सय ६३ रुपैयाँ लिने गरेको छ । भ्याट संघको अधिकार क्षेत्रको विषय भए पनि नगरपालिकाले उठाइरहेको छ । यसरी उठाएको भ्याट कुन कोषमा राख्ने, नगरपालिका नै अनभिज्ञ छ ।

नमोबुद्ध नगरपालिकाले ढुंगा, गिट्टी र बालुवामा निकासी कर लगाएको छ । विरोधपछि हाल सूर्योदय नगरपालिकाले निकासी कर रोकेको छ । तर, उत्पादन (ओरिजिन अफ गुड्स) का आधारमा कर लगाउने अडान अध्ययन समितिसमक्ष राखेको छ । यसअघि स्थानीय स्वायत्त शासन ऐन, ०५५ को आधारमा जिल्ला समन्वय समितिले ढुंगा, गिट्टी, बालुवा बिक्री र व्यवस्थापन गर्दै आएका थिए ।

पहिलेका जिल्ला विकास समितिहरूले एउटा जिल्लाबाट अर्को जिल्लामा कृषिजन्य, पशुजन्य र वनजन्य वस्तु निकासी हुँदा निकासी कर ठेक्का लगाउँदै आएका थिए । त्यसैलाई अहिलेका गाउँपालिका र नगरपालिकाले निरन्तरता दिएका हुन् । तर, अन्तरसरकारी वित्त व्यवस्थापन ऐन, ०७४ एवं अन्य कुनै संघीय ऐनमा यस्ता वस्तु बिक्री र निकासी सम्बन्धी स्पष्ट कानुनी व्यवस्था छैन । केहीले स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, ०७४ अनुसार बिक्री र निकासी ठेक्काको व्यवस्था गरेको र कतिपयले प्रदेश कानुन अनुसार शुल्क लगाइरहेका छन् । 

संविधानमा सवारी साधन करको व्यवस्था छ । तर, पटके सवारी करको भने कुनै पनि ऐन–नियममा उल्लेख छैन । यद्यपि, दक्षिणकाली, पालुङटार, सूर्योदय, शंखरापुर नगरपालिका, धुलिखेल नगरपालिका तथा अन्नपूर्ण गाउँपालिका र रुपा गाउँपालिकाले पटके सवारी कर लिइरहेका छन् । अन्नपूर्णले ३० देखि १ सय रुपैयाँका दरमा यस्तो कर लिइरहेको छ । त्यसका लागि वार्षिक १० लाख उठाउने गरी ठेक्का नै दिएको छ । कतिपयले सवारी साधनबाट प्रदूषण खर्च र मर्मत लागत उठाउन यस्तो कर लगाएको समितिलाई बताएका छन् ।

अन्य केही नगरपालिकाले पनि सडक मर्मतका लागि भन्दै यस्तो कर लिने योजना बनाइरहेका छन् । “यस्तो पटके करबाट आम्दानी धेरै नहुने भए पनि विवाद आएको देखिन्छ,” समितिका संयोजक तथा संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालयका सचिव दिनेश थपलिया भन्छन्, “सवारी सम्बन्धी विभिन्न कर प्रचलनमा रहेकाले थप भार पार्नुहुँदैन ।”

कानुनी व्यवस्था नभए पनि स्थानीय तहले उठाइरहेको कर हो, प्रदूषण शुल्क ।  यस सम्बन्धी सेवा नदिए पनि कर मात्र उठाइएको हो । तनहुँको शुक्लगण्डकी नगरपालिकामा रहेको चुरोट उत्पादक सूर्य नेपालले यही करको कारण मर्कामा परेको सरकारलाई अवगत गराइसकेको छ । कम्पनीले नगरपालिकालाई यस्तो शुल्क ८ लाख रुपैयाँ तिर्दै आएको छ । मुलुकमै सबैभन्दा धेरै कर तिर्ने कम्पनीमध्ये सूर्य नेपाल अग्रपंक्तिमा रहेकाले यस्ता अनावश्यक कर थोपरिन नहुने सरोकारवालाको भनाइ छ ।

नगरपालिकाहरूले कवाडी सामग्री निकासीमा समेत कर लगाएका छन् । धरान उपमहानगरपालिकाले कवाडी निकासी कर उठाउन टेन्डर नै आह्वान गरेको छ । हेटौँडा उपमहानगरपालिका र कुश्मा नगरपालिकाले कवाडी निकासी कर लगाइरहेका हुन् । संकलन हुने क्षेत्र र मार्ग प्रयोग हुने क्षेत्र दुवैले यो कर उठाउन थालेकाले विवाद बढेको हो । यति मात्र होइन, कतिपय स्थानीय तहले कवाडी मालवस्तु र त्यसबाट उत्पादित नयाँ फलाम बिक्रीमा समेत कर लगाएको भेटिएको छ । यही कारण २९ भदौमा संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालयले कवाडी सामान प्रयोग गरेर उत्पादित नयाँ वस्तुमा कर नलगाउन सार्वजनिक सूचना नै जारी गरेको छ ।

ऐनमै व्यवस्था नभएको कर लगाउने अभ्यासमा कतिपय स्थानीय तहको निर्णयले केन्द्र सरकारलाई समेत समस्या पर्ने देखिएको छ । केही प्रदेशले प्राकृतिक स्रोत उपभोगका नाममा उत्पादित सिमेन्ट र क्लिंकरमा पनि कर लगाइरहेको प्रतिवेदनले औँल्याएको छ । खानी अन्वेषण र व्यवस्थापनको अधिकार पाएका प्रदेशहरूले उत्पादित सिमेन्टमा समेत कर लगाएका छन् । उत्पादित सिमेन्टमा केन्द्र सरकारले अन्त:शुल्क लगाउँदै आएको छ ।

संविधानले समेत दुई वा तीनवटै तहको साझा अधिकार सूचीमा परेको वा कुनैको पनि अधिकार सूचीमा नपरेको विषयमा कर लगाउन र राजस्व उठाउने व्यवस्थाको निर्णय गर्ने जिम्मा केन्द्रीय सरकारलाई दिएको छ । प्राकृतिक स्रोत रोयल्टीको बाँडफाँटको समेत अलग्गै प्रक्रिया छ । केन्द्रले ५० प्रतिशत र प्रदेश तथा स्थानीय तह दुवैले २५/२५ प्रतिशतको दरमा रोयल्टी पाउने व्यवस्था छ ।

स्थानीय तहले सेवा नै नदिएको विषयमा पनि कर लिएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । व्यक्तिगत घटना दर्ता, सेवाशुल्कमा फरक–फरक दर तोकिएको छ । धरान उपमहानगरपालिकाले पञ्जीकरण विलम्ब शुल्क १ सय लिइरहँदा सूर्योदयले यसको सिफारिसकै लागि ३ सय रुपैयाँसम्म लिने गरेको छ । यस्तो करबारे सञ्चारमाध्यममा समाचार आएपछि केहीले दर घटाएका र केहीले नि:शुल्कसमेत गर्न थालेका छन् ।

अर्थमन्त्री युवराज खतिवडालाई प्रदेश तथा स्थानीय कर सम्बन्धी अध्ययन तथा सुझाव प्रतिवेदन पेस गर्दै उच्चस्तरीय समिति सदस्यहरू, ६ असोज  | तस्बिर : अर्थ मन्त्रालय


दोहोरो–तेहेरो कर

पर्यटन, सम्पत्ति, घरजग्गाजस्ता करमा दोहोरोपना देखिएको छ । संविधानले संघको एकल अधिकार सूचीमा ‘पर्यटन दस्तुर’ र प्रदेशको यही सूचीमा ‘पर्यटन’ र स्थानीय तहमा ‘पर्यटन शुल्क’ पर्ने उल्लेख गरेको छ । पर्यटन शीर्षकबाट हुने आम्दानीमध्ये कसको कति क्षेत्राधिकार हुने भन्नेमा अस्पष्टता देखिएको हो । अर्कोतर्फ, पर्यटन शुल्क तीनवटै तहको साझा अधिकार सूचीमा राखिएको छ ।

संविधानको अनुसूचीमा पर्यटन, पर्यटन दस्तुर र पर्यटन शुल्क भनेर प्राप्त आयलाई कतै एकल अधिकार त कतै साझामा राखिएकाले पनि समस्या बढेको हो । यस्तो समस्या कायमै रहँदा ट्ेरकिङ एजेन्सी संघ, नेपाल माउन्टेनरिङ एसोसिएसनलगायतका सरकारी निकायबाहेकका संस्थाहरूले पनि पर्यटनसम्बद्ध विभिन्न शुल्क उठाइरहेका छन् ।

स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, ०७४ मा सबै स्थानीय तहले एकीकृत सम्पत्ति कर लगाउन सक्ने व्यवस्था छ । तर, संघीय आर्थिक ऐन, ०७५ ले एकीकृत सम्पत्ति करका विकल्पमा सम्पत्ति कर मात्र लगाउने व्यवस्था गरेको छ । एकीकृत सम्पत्ति करमा सबै जग्गा र भवनलाई एकीकरण गरेर सम्पत्ति कर लगाइँदै आएको थियो । नयाँ व्यवस्थापछि घर र त्यसले चर्चेको जग्गामा मात्र सम्पत्ति कर लाग्छ । यसरी संघीय आर्थिक ऐनविपरीत धनगढी उपमहानगरपालिका, दमक नगरपालिका, नमोबुद्ध नगरपालिकाले एकीकृत सम्पत्ति कर लगाइरहेका हुन् । प्रतिवेदनले स्थानीय र प्रादेशिक करमा देखिएको विवाद समाधानको प्रयास गरेकाले आगामी दिनमा करका सबै विवाद सल्टिने अर्थ मन्त्रालयको दाबी छ ।


उच्चस्तरीय समितिका मुख्य सुझाव

  • सरकारी निकायबाहिरकालाई पर्यटन कर उठाउन रोक, प्रदेशलाई ‘पर्यटन शुल्क’ उठाउन रोक, स्थानीयले निर्माण, व्यवस्थापन वा सञ्चालन गरेको पर्यटकीय पूर्वाधारमा प्रवेश शुल्क मात्र लिन सक्ने व्यवस्था
  • स्थानीय तह र प्रदेशलाई संघले तयार पारेको नमुना आर्थिक ऐनको ढाँचा समयमै उपलब्ध गराउने र परिपालना गर्न लगाउने
  • प्रदूषणलगायतका क्षेत्रमा सेवा नदिँदा पनि शुल्क लगाएकाले खारेज गर्नुपर्ने
  • व्यवसाय करको पुनरावलोकनमा सबै पक्षसँग यथाशीघ्र छलफलबाट समाधान खोज्नुपर्ने, व्यवसायको प्रकृति र लगानीका आधारमा दर्ता र नवीकरण कर लगाउनुपर्ने
  • बक्यौता व्यवसाय कर मिनाहामा रोक
  • औद्योगिक व्यवसाय ऐन, ०७३ संशोधन गरेर लघु, घरेलु तथा साना उद्योगहरूको दर्ता अनुगमन र नियमनको अधिकार स्थानीय तहलाई, आयात–निर्यात गर्नेबाहेकका साझेदारी फर्म र निजी फर्म दर्ता अधिकार स्थानीय तहलाई
  • अमिल्दो व्यवसाय कर लगाउन रोक
  • पटके सवारी साधन कर
  • नलगाउन/नउठाउन निर्देशन
  • प्रदेशले उठाउने र बाँडफाँट गर्न पाउने सवारी साधन कर स्थानीय तहले समेत उठाइरहेकाले यसमा रोक
  • जन्म, मृत्यु तथा अन्य व्यक्तिगत घटना (दर्ता गर्ने) ऐन, ०३३ अनुसार व्यक्तिगत विलम्ब शुल्क लगाउन निर्देशन
  • सेवा प्रदान नगरेका क्षेत्रमा लाग्ने सबै शुल्क खारेज
  • सेवाशुल्क, दस्तुर निर्धारणमा ठूलो अन्तर रहेकाले एकरूपता कायम गर्न निर्देशन
  • सेवा लागतका आधारमा मात्रै सेवाशुल्क निर्धारणको व्यवस्था
  • घरबहाल कर निर्धारणको मापदण्ड र कर उठाउन आवश्यक कार्यविधि उपलब्ध गराउनुपर्ने
  • घरजग्गा बहाल कर ऐन, ०३३ का केही प्रावधान संविधानसँग बाझिएकाले स्थानीय तहको सहजीकरणका लागि नमुना कानुन वितरण
  • एउटै सम्पत्तिमा घर बहाल कर र सम्पत्ति कर लाग्ने भए पनि दोहोरो कर नभएको बुझाउन स्थानीय तहले प्रयास गर्नुपर्ने
  • एकीकृत सम्पत्ति कर सम्बन्धी कानुनी व्यवस्थामा संशोधन
  • सम्पत्ति करको सीमाले ठूला होटल, बहुउपयोगी कम्प्लेक्स, निजी उद्योगलगायत करको दायरामा आउन नसक्ने देखिएकाले एक रोपनीको सीमा खारेज गर्नुपर्ने
  • सरकार, गुठी, मुनाफारहित संघसंस्था, धार्मिक संस्थालगायतको स्वामित्वको भवन, जग्गामा सम्पत्ति कर नलाग्ने व्यवस्था
  • निर्माणजन्य वस्तुको उपयोग अधिकार सम्बन्धमा स्पष्ट कानुनी व्यवस्था
  • निर्माणजन्य वस्तुको कर संकलन गर्ने अल्पकालीन र स्पष्ट कानुनी व्यवस्था
  • क्रसर उद्योग ५ वर्षभित्र सार्वजनिक कम्पनीमा रुपान्तरण हुनुपर्ने
  • नदी र खानीबाट निस्कने ढुंगा, गिट्टी, बालुवालाई घाटगद्दी गरेर मात्र बिक्री गर्ने र ठेक्का अवधिपछि घाटगद्दीमा सामान रहे स्थानीय तहको हुने
  • १५ असारदेखि १५ असोजसम्म नदी दोहन रोक्ने व्यवस्थामा कडाइ
  • स्थानीय तहको अधिकारका स्थानीय रेडियो, पत्रपत्रिका, निर्माण व्यवसायलगायतको दर्ता अनुमति दस्तुरमा निश्चित मापदण्ड तोकेर कार्यविधि उपलब्ध गराउने
  • कृषि, पशुजन्य वस्तु र चौपायाको व्यापारमा जिल्ला निकासी कर लिन केन्द्रबाट निर्देशन दिनुपर्ने ।
पुरा पढ्नुहोस्

सुस्त रफ्तार

विजयराज खनाल
त्रिभुवन विमानस्थलको विकल्पमा मात्र सीमित सरकारी सोच
पुरा पढ्नुहोस्

अपरिपक्व तयारी

विजयराज खनाल
सात चिनियाँ बन्दरगाह प्रयोग सम्बन्धी सम्झौता कार्यान्वयन जटिल
पुरा पढ्नुहोस्

अमेरिकाको डलर राजनीति

विजयराज खनाल
अमेरिकाको एउटा मात्र ध्येय विश्वको ठूलो अर्थतन्त्रको रूपमा कायम रहनु देखिन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

प्रभावितलाई सेयर राख्नु न बेच्नु

विजयराज खनाल
उत्पादकको अनियमितता र आयोजना खोस्ने सरकारी रणनीतिले समस्या
पुरा पढ्नुहोस्

संवाद

‘नेतृत्वको शिरबिन्दुबाट अन्यायको थालनी भएको छ’– झलनाथ खनाल

जनक नेपाल
पूर्वप्रधानमन्त्री एवं नेकपाका वरिष्ठ नेता झलनाथ खनाल पार्टी एकता र सरकार सञ्चालनप्रति सन्तुष्ट छैनन् । आफ्नो अनुपस्थितिमा वरीयताक्रममा आफूलाई चौथोमा झारेकामा उनले अहिलेसम्म चित्त दुखाएका छन् । सरकारको पक्षमा ०५२ मा जस्तो कुनै लोकप्रिय लहर नआएको र चार महिनासम्म पार्टीका तल्ला कमिटी एकीकरण हुन नसकेकामा पनि उनी चिन्तित छन् । खनालसँग जनक नेपालको प्रश्न : 

पार्टी एकता कहाँ पुग्यो ?

पार्टी एकता घोषणा गरेको ३ असोजमा चार महिना पुग्यो । पार्टीका सबै तल्ला अंगहरू विघटित छन् । अहिलेसम्म एकीकरण हुन सकेको छैन । कार्यदलहरू बनाएर जुन हिसाबकिताबले एकता गर्न खोजियो, त्यसबाट सम्भवै थिएन । जथाभावी ढंगले आ–आफ्ना मान्छेलाई माथि ल्याउने प्रयत्न गरियो । हामीले सचिवालय बैठक बसेर मापदण्ड बनाएरै एकता गर्न भनेका छौँ ।

पार्टी एकतामा तपार्इं सुरुदेखि नै असन्तुष्ट देखिनुको कारण ?

पार्टी एकता नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनको ऐतिहासिक घटना हो । म चीन भ्रमणमा रहेका बेला पार्टी एकीकरण भयो । त्यसैले घोषणामा सहभागी हुन पाइनँ । म नभएका बेला पार्टीको वरीयता तोडेर तल र माथि बनाउने काम भयो, त्यो नेकपाभित्रको सबैभन्दा ठूलो अन्याय हो । नेतृत्वको शिरबिन्दुबाट अन्यायको थालनी भएको छ । न्याय र समानताका निम्ति कम्युनिस्ट पार्टीमा लाग्ने हो । तर, त्यहीँभित्र अन्याय भयो भने कसरी सहन सकिन्छ ?

कसैको वरीयता नतोडेरै दुई पार्टीको एकीकरण सम्भव होला त ? 

निश्चित मापदण्ड र आधार पहिल्याएर वरीयता निर्धारण गरे कसैले विवाद गर्दैन । मेरो वरीयता सम्बन्धमा पार्टीको कुनै पनि कमिटीले अहिलेसम्म निर्णय गरेको छैन । त्यसैले सचिवालयमा मैले मापदण्ड बनाएर सबै नेताको वरीयता तोक्न माग गरेको छु । त्यसरी निर्धारण गर्दा जेएन खनाल उन्नाइसौँ नम्बरमा परे पनि मलाई आपत्ति छैन । तर, यो टीका लगाएर वा क्रेन लगाएर तल र माथि पारिने कुरा ठीक होइन ।

पार्टीमा दुई अध्यक्षको मात्र सक्रियता देखिन्छ । केन्द्रीय कमिटी र स्थायी कमिटी सक्रिय नहुनुको कारण के हो ?

हामीसँग केन्द्रीय कमिटी, स्थायी कमिटी र सचिवालय छ । सचिवालय भनेको पार्टीका निर्णयहरूलाई कार्यान्वयन गर्ने संस्था हो । तर, अहिले निर्णय गर्ने संस्थाका रूपमा हामीले सचिवालयलाई विकास गर्न खोजिरहेका छाँै । स्थायी कमिटीलाई निर्णायक संस्था बनाउनुपर्ने हो । स्थायी कमिटीले निर्णय गर्ने र सचिवालयले कार्यान्वयन गर्नासाथ पार्टी सुल्टिएर सही दिशामा अगाडि बढ्न थालिहाल्छ ।

पार्टी उल्टो ढंगले चलिरहेको हो ?

कुनै व्यक्तिविशेषलाई आरोपित गर्नुभन्दा पनि पार्टीमा सामूहिक नेतृत्वको प्रणाली हुनुपर्छ । कमिटी र सामूहिक नेतृत्वको प्रणाली भएन भने कम्युनिस्ट पार्टीको ज्यान जान्छ । कमिटी प्रणालीलाई पार्टीको ज्यान मानिन्छ । यी कुरालाई अभ्यासमा ल्याउन छाडिए पार्टी संकटमा पर्छ । अहिले नेकपाभित्र भएको त्यही हो । जस्तै, यत्रो मन्त्रिपरिषद् बन्यो, पार्टीको कुनै कमिटीले निर्णय गरेको छैन । योजना आयोग बन्दा कुनै कमिटीको निर्णय चाहिएन ।

पार्टीभित्र गुटबन्दी कस्तो छ ?

एकताअघि पूर्वएमाले र माओवादीमा विभिन्न गुटहरू थिए होलान् । अहिले पनि गुट छन् । तर, त्यही रूप र भूमिकामा छैनन्, ब्लकहरू हुन सक्छन् । यो नेता मिलेर बनेको पार्टी हो । तर, पार्टी चल्ने भनेको विधि र नीतिले हो । जब विधि र नीति मिच्न थालिन्छ नि, त्यो पनि माथिबाट मिच्न थालेपछि तल विभिन्न गुट र समूह जन्मिन थाल्छ । ‘नम्बर वान’ नेताले गुटबन्दीबाट मुक्त हुनुपर्छ । ‘एस म्यान’ बनाउने, आफ्ना मान्छेलाई संरक्षण गर्नेभन्दा पार्टीका निम्ति काम गर्ने मान्छेलाई अगाडि बढाउन सक्नुपर्छ । यो सिंगो पार्टीले नम्बर वान नेताबाट जुन खालको भूमिकाको अपेक्षा गरेको थियो, त्यस्तो भइरहेको छैन ।

यो सरकार असफल भयो भने त हाम्रो सिंगो पार्टी पनि डुब्छ । कम्युनिस्ट आन्दोलन पनि डुब्छ । 

तपाईंको वरीयता घटुवामा स्वास्थ्य र बिजनेसलाई कारण भनिँदो रहेछ । त्यस्तो हो ?

मैले के बिजनेस गरेको छु ? तपार्इंले केही देख्नुभएको छ ? म कुनै बिजनेसमा छैन, गर्दा पनि गर्दिनँ । तर, केही दुष्ट र तुच्छ तत्त्वले मेराविरुद्ध यस्ता तथानाम प्रचार गरेर अनावश्यक रूपमा बदनाम गर्ने कोसिस जुन ढंगले भइरहेको छ, यसको कारण पार्टीभित्रको अस्वस्थता पनि हो । मेरो स्वास्थ्य ठीकै छ ।

दुई अध्यक्षका गुट बनिसके भनिन्छ । तपार्इं कुन गुटमा हुनुहुन्छ ?

म कुनै गुटमा लाग्दिनँ । मलाई गुट बनाउनुपर्ने कुनै आवश्यकता छैन । मेरो गुट या पार्टी भनेकै यही नेकपा हो । गुट बनाउने भए हिजै बनाइसक्थँे । अहिले पनि बनाउनैपर्‍यो भने म सबैभन्दा ठूलो गुट बनाउन सक्छु ।

एकताअघि नै नेकपामा महाधिवेशनको नेतृत्वको दौड देखिन्छ । त्यो दौडमा तपार्इं हुनुहुन्छ ?

दुई वर्षपछि हुने महाधिवेशनमा मेरो के भूमिका हुने भन्नेबारे अहिले साथीहरूसँग सरसल्लाह गर्दैछु । नेता, कार्यकर्ताले दिएका सल्लाह अनुसार अगाडि बढ्छु । नेता, कार्यकर्ताले दिएको जुनसुकै जिम्मेवारी लिन तयार छु ।

सरकारले सात महिना पूरा गरेको छ । तपार्इं कसरी मूल्यांकन गर्नुहुन्छ ?

स्वाभाविक रूपमा अब सरकारको मूल्यांकन गर्ने बेला हुन थाल्यो । म ०५२ को घटना सम्झिन्छु । कमरेड मनमोहन अधिकारी नेतृत्वको सरकार बन्दा तीन महिना पुग्दा–नपुग्दै मुलुकव्यापी समर्थनको एउटा लहर आएको थियो । त्यो लहरको तुलनामा यो सरकारले ७ महिनामा त्यस्तो कुनै लहर ल्याएको छैन । जुन ढंगको गति लिनुपर्ने थियो, त्यो अझै लिन सकेको छैन ।

पार्टी शीर्ष नेताहरूसँग परामर्श हुँदैन ? 

सामूहिक नेतृत्वको आधारमा निर्णय गर्ने प्रक्रिया अगाडि बढेको भए यो सरकारको संरचना अलि भिन्नै हुन्थ्यो । प्रतिबद्धता पनि भिन्न हुन्थे । कम्तीमा अहिलेभन्दा बढी लोकप्रिय हुन्थ्यो । तर, यी सबैमा प्रधानमन्त्री एक्लैले निर्णय गर्नुभयो, एक्लै सक्रिय हुनुभयो ।

५ वर्षका निम्ति नेकपाको सरकार रहनेमा कुनै शंका छैन । स्थिर रूपमा नेकपाको सरकार रहन्छ । व्यक्ति फेरिने कुरा सामान्य हो । 

प्रधानमन्त्रीसँग तपार्इंको छलफल हुन्छ ?

उहाँले बोलाए पो हामीले छलफल गर्ने हो । उहाँले बोलाउनुभएको छैन । नबोलाएपछि हाम्रो भेटघाट र कुराकानी पनि खासै हुँदैन ।

अर्का अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ को चीन र भारत भ्रमणपछि सरकारको नेतृत्व आलोपालोको प्रसंग पुन: चर्चामा आएको छ । के यो प्रधानमन्त्री फेरिने संकेत हो ?

दुई अध्यक्षबीच के सरसल्लाह भएको छ, के–के सहमति भएका छन्, उहाँहरूले खोल्न बाँकी छ भने हामीलाई थाहा छैन । होइन भने अब पार्टी एकीकृत भइसक्यो । एकीकृत पार्टीले आवश्यक परे सरकार पुन: गठन, मन्त्री हेरफेर गर्नु सामान्य हो । ५ वर्षका निम्ति नेकपाको सरकार रहनेमा कुनै शंका छैन । स्थिर रूपमा नेकपाको सरकार रहन्छ । व्यक्ति फेरिने कुरा सामान्य हो । कार्यकाल आधा–आधा गर्ने अध्यक्ष प्रचण्डको  कुरा आएको छ । यसको सत्यता के हो, हामी पनि बुझ्छौँ ।

पार्टीभित्र सरकारको समीक्षा हुँदैन ?

अहिलेसम्म खासै समीक्षा भएको छैन । सरकारबारे स्थायी कमिटी बैठक बोलाएर निर्मम समीक्षा हुन आवश्यक छ । किनभने, यो सरकार असफल भयो भने त हाम्रो सिंगो पार्टी पनि डुब्छ । कम्युनिस्ट आन्दोलन पनि डुब्छ । त्यसैले सरकारलाई डुब्न नदिन, गल्ती–कमजोरीबाट बचाउन र राम्रा कामका निम्ति सरकारको समीक्षा हुन आवश्यक छ ।

तपाईंहरूसँग लामो समय प्रमुख प्रतिपक्ष रहेको अनुभव छ । अहिले सत्तापक्षको कुर्सीबाट हेर्दा कांग्रेसको प्रतिपक्षी भूमिका कस्तो देख्नुहुन्छ ?

कांग्रेसको प्रतिपक्षी भूमिका प्रभावकारी र रचनात्मक देखिएन । जति उच्च र स्तरीय हुनुपर्ने हो, त्यो छैन । सरकारले प्रतिपक्षका व्यवहारलाई जवाफ दिने मुखले होइन, व्यवहार र कामले हो । असल काममार्फत जवाफ दिइयो भने त्यो सबैभन्दा राम्रो हुन्छ । दन्तबझानमा लागियो भने त्यसले सत्तापक्ष मात्र होइन, प्रतिपक्षलाई पनि फाइदा गर्दैन ।

पुरा पढ्नुहोस्

‘म जलेबीजस्तो फाइल घुमाउन्नँ’– दिगम्बर झा

जनक नेपाल
म जलेबीजस्तो फाइल घुमाउन्नँ । सीधा निर्णय गर्छु ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘राष्ट्रिय पार्टीको सोच पनि क्षेत्रीय’– हृदयेश त्रिपाठी

बाबुराम विश्वकर्मा
प्रदेश २ लाई संविधानमै मधेस ठानिएको छ । त्यहाँ राजनीतिकभन्दा पनि जातीय इकाइ खडा गरिएको छ । घनघोर जातिवाद हावी भएको छ, प्रदेश २ मा ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘व्यापार घाटा डब्लुटीओले गराएको होइन’

रामबहादुर रावल
व्यापार गर्ने छिमेकीसँगै हो । त्यसमाथि हामी भूपरिवेष्ठित छौँ । कूटनीतिक कौशल देखाउने पनि यस्तैमा हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘मलाई बदनाम गराउने खेल’– प्रधानसेनापति क्षत्री

माधव बस्नेत
यो बेतुकको आरोप हो । मलाई बदनाम गराउने खेल मात्र हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

मनोरञ्जन

खेलकुद

बंगबन्धु गोल्डकप : टोली पुरानै

पवन आचार्य

सन् २०१६ मा बंगलादेशको ढाकास्थित बंगबन्धु राष्ट्रिय रंगशालामा बहराइनको यू–२३ टोलीलाई हराएर नेपालले बंगबन्धु गोल्डकपको उपाधि उचालेपछि नेपाली फुटबलको स्वर्णिम युग सुरु भएको थियो । किनभने, त्यसपछि नेपालले १२औँ दक्षिण एसियाली खेलकुद (यू–२३) मा स्वर्ण र एएफसी सोलिडारिटी कपको उपाधि उचाल्यो ।

एसियाली फुटबल महासंघले एसियन कपमा छनोट हुन असफल राष्ट्रहरूबीच सोलिडारिटी कप खेलाएको थियो । बंगबन्धुको चौथो संस्करणको उपाधि उचालेको ११ महिनामा थप २ वटा अन्तर्राष्ट्रिय उपाधि चुम्नु नेपाली फुटबलकै ऐतिहासिक उपलब्धि थियो । तर, त्यसयता नेपाली फुटबलले आफ्नो लय गुमाउँदै गएको छ । बंगबन्धु गोल्डकपको दोस्रो सहभागितामा १७ वर्षपछि फुटबलमा उपाधि उचालेको नेपाल साफ सुजुकी कपको सेमिफाइनलबाटै बाहिरियो । सन् १९९९ मा भएको प्रतियोगिताको दोस्रो संस्करणमा नेपाल समूहको दुवै खेलमा पराजित हुँदै घर फर्केको थियो ।

अघिल्लो संस्करणमा नेपालले खेलेका ५ मध्ये ३ वटा स्पर्धा मात्रै अन्तर्राष्ट्रिय थिए । मलेसियाली क्लब फेल्डा युनाइटेड र बहराइनको टोली २३ वर्षमुनिको भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता पाएनन् । समूह चरणमा नेपालले गत संस्करणमा श्रीलंकालाई १–० ले हराएको थियो । फेल्डा युनाइटेड र बंगलादेशको राष्ट्रिय टोलीसँग गोलरहित बराबरी खेल्दै अंक बाँडेको नेपाल उपविजेता बन्दै सेमिफाइनलमा पुगेको थियो । सेमिफाइनलमा मालदिभ्सलाई ४–१ ले पराजित गर्दा नवयुग श्रेष्ठले ह्याट्रिक गरे । थप गोल विशाल राईको नाममा रह्यो । फाइनलमा पनि नेपाली टोलीले बहराइनको २३ वर्षमुनिको टोलीलाई ३–० ले हरायो । विमल घर्तीमगर, नवयुग र विशालले गोल गरेपछि नेपाल च्याम्पियन बनेको थियो । साथै, फुटबलमा लामो समय कायम उपाधिको खडेरी पनि तोडेको थियो ।

कठिन समूहको सकस

१५ असोजदेखि बंगलादेशका विभिन्न सहर सिलेट, ढाका र कक्स बजारमा हुने बंगबन्धु गोल्डकपको यसपटक कठिन समूहमा छ, नेपाल । नेपाल रहेको समूह एमा प्यालेस्टाइन र ताजकिस्तान छन् । फिफा वरीयतामा दुवै नेपालभन्दा माथि छन् । प्यालेस्टाइन १००औँ र ताजकिस्तान १ सय २०औँ स्थानमा छ । पछिल्लो वरीयतामा १ स्थान सुधारेको नेपाल १ सय ६०औँ स्थानमा छ । नेपालले यसअघि एसियन कपको छनोटमा ताजकिस्तानसँग दुवै खेल हारेको छ । ताजकिस्तानको घरेलु मैदानमा ३–० ले नतिजा सुम्पेको नेपालले गृहमैदानमा २–१ को हार बेहारेको थियो । विमल घर्ती मगरले ताजकिस्तानविरुद्ध गोल गरेका थिए ।

नेपाली टोलीका प्रशिक्षक बालगोपाल महर्जन पनि यसपटकको चुनौती कठिन भएको स्वीकार्छन् । भन्छन्, “अघिल्लो पटकभन्दा यसपटक स्तरीय टोली छन् । सबैको राष्ट्रिय टोली आउने भएकाले दोस्रो चरण प्रवेशलाई हामीले लक्ष्य बनाएका छौँ ।”

डिफेन्डिङ च्याम्पियनको हैसियतले ढाका पुग्दा फुटबल समर्थकले नेपाली टोलीबाट सोही अनुसारको प्रदर्शन अपेक्षा गरेका छन् । तर, प्रशिक्षक महर्जन दर्शकको अपेक्षाले दबाब नबढाउने बताउँछन् । “डिफेन्डिङ च्याम्पियन भएकाले टिमबाट राम्रो प्रदर्शन आश गर्नु स्वाभाविक हो । साफ च्याम्पियनसिपमा नेपाली टोलीको प्रदर्शनबाट निराश भएका दर्शकलाई थप निराश नपार्ने योजनामा हामी छौँ,” महर्जन भन्छन् ।

अघिल्लो संस्करणको बंगबन्धु गोल्डकप जित्दाका नेपाली टोली सदस्य विक्रम लामा नेपाली टोलीमा पछिल्लो समय सामूहिक भावनाको कमी देख्छन् । आफूभन्दा बलिया प्रतिद्वन्द्वीसँग स्पर्धा गर्दा टिम गेम नभए हार्नुको विकल्प नभएको उनी बताउँछन् । “साफ च्याम्पियनसिपको नेपालको प्रदर्शनलाई आधार मान्ने हो भने हामी टिमका रूपमा खेलिरहेका छैनौँ,” उनी थप्छन्, “हाम्रा खेलाडीहरू प्रतिभाशाली छन् । प्राविधिक रूपमा पनि राम्रा छन् । तर, सामूहिक भावनाको कमी छ ।’

बंगबन्धुको उपाधि रक्षा गर्नुभन्दा पनि साफ च्याम्पियनसिपमा नेपाली टिमले गुमाएको शाखलाई फर्काउने योजना बुन्नुपर्नेमा उनको जोड छ । अघिल्लो पटकको सेमिफाइनलमा मालदिभ्सलाई ४–१ ले हराएको नेपाल साफ च्याम्पियनसिपको सेमिफाइनलमा ३–० ले पराजित भएको थियो । त्यसैले गिर्दो शाखलाई जोगाउने अवसरका रूपमा बंगबन्धुलाई लिन उनी सुझाउँछन् ।

नेपाली फुटबल टोलीमा अधिकांश खेलाडी बंगलादेशमा सम्पन्न साफ च्याम्पियनसिप खेलेका छन् । गोलरक्षकमा किरण चेम्जोङ र एट्याकिङ मिडफिल्डर रोहित चन्द यसपटक टिममा अटाएका छैनन् । किरणको स्थानमा विशाल श्रेष्ठ र रोहितलाई तेज तामाङले विस्थापित गरेका छन् । किरण व्यावसायिक खेलका लागि मालदिभ्समा र रोहित इन्डोनेसियामा छन् । भरपर्दा दुई खेलाडीको अनुपस्थितिले नेपाली टिमको हौसलामा केही कमी आउने भए पनि त्यसले प्रदर्शनमा खासै फरक नपार्ने प्रशिक्षक महर्जनको दाबी छ । “उनीहरू दुवै सिनियर र भरपर्दा खेलाडी हुन् । त्यसैले अनुपस्थितिले केही फरक त पार्छ । तर, असर भने गर्दैन । टिममा रहेका अन्य खेलाडी पनि योग्य छन् ।” साफ च्याम्पियनसिपको अनुभव  र कमीकमजोरीबारे सबै खेलाडी ज्ञात रहेकाले पनि केही खेलाडीको अनुपस्थितिले फरक नपार्ने उनको तर्क छ ।

साफ च्याम्पियनसिपमा नचलेको नेपालको मिडफिल्ड र रक्षापंक्तिलाई सुधार्नु प्रशिक्षक महर्जनको चुनौती छ । सोही प्रतियोगिताका बेला बढी आत्मविश्वासी भएकाले बेहोर्नुपरेको नतिजामा सुधारको खाँचो पनि उत्तिकै छ । नेपाली टोलीका भरपर्दा मिडफिल्डर विक्रम लामा भन्छन्, “हारजित आफ्नो ठाउँमा छ । अघिल्ला गल्ती र कमजोरीलाई मात्रै सुधार्न सकियो भने सेमिफाइनल प्रवेश कठिन हुने छैन ।” तर, त्यसका लागि नेपाली टोलीमा जितको भोक र टिम स्पिरिटको खाँचो उनी औँल्याउँछन् ।

द्विविधाबीच सहभागिता

नेपालले बंगबन्धु खेल्ने/नखेल्ने भन्नेमै द्विविधा थियो । अघिल्लो संस्करण जित्दा नेपालले पुरस्कारबापत ५० हजार अमेरिकी डलर प्राप्त गर्नुपर्ने थियो । तर, आयोजक बंगलादेश फुटबल महासंघले त्यतिबेला नेपाललाई पुरस्कारको आधा रकम २५ हजार अमेरिकी डलर मात्र उपलब्ध गराएको थियो । बंगलादेशी प्रधानमन्त्रीको हातबाट विजेता नेपाली टिमका कप्तान विराज महर्जनले त्यतिबेला २५ हजार डलर र ट्रफी मात्रै थापेका थिए । नेपालले पुरस्कारबापतको बाँकी रकम प्राप्त नभएसम्म बंगबन्धुमा सहभागिता जनाउन नसक्ने बेहोराको पत्र बंगलादेश फुटबल महासंघलाई पठाएको थियो । गत ७ असोजमा बंगलादेशबाट बाँकी रकम प्राप्त भएसँगै अन्तिम समयमा नेपालले पाँचौँ संस्करणको बंगबन्धु कप खेल्ने निश्चित भएको थियो ।

बंगबन्धुको सहभागिताबारे अन्योलका बीच नेपाली टोलीले अभ्यास भने जारी राखेको थियो । ९ असोजबाट राष्ट्रिय टोलीले बन्द प्रशिक्षण थाले पनि खेलाडीहरू क्लबबाट नियमित अभ्यासमा रहेको प्रशिक्षक महर्जनको भनाइ छ । “साफ च्याम्पियनसिप खेलेर आएदेखि नै खेलाडीहरू नियमित अभ्यासमा छन् । सँगै प्रशिक्षण गर्न नपाए पनि सहिद स्मारक ए डिभिजन लिगका लागि खेलाडीहरू क्लबको प्रशिक्षणमा रहेकाले तयारी कम भन्न मिल्दैन,” उनी भन्छन् ।

साफ च्याम्पियनसिपका लागि घाँसेमैदानमा प्रशिक्षण गर्न नपाएको भन्ने खेलाडीको गुनासो सम्बोधनका लागि एन्फाले यसपटक नेपाली टोलीको प्रशिक्षण हल्चोकस्थित सशस्त्र प्रहरीको मैदानमा गराएको छ । त्यसभन्दा पहिले नेपाली टोलीको प्रशिक्षण सातदोबाटोस्थित एन्फा कम्प्लेक्सको कृत्रिम मैदानमा हुँदै आएको थियो ।

नेपाली राष्ट्रिय टोलीको पछिल्लो फर्मलाई आधार मान्ने हो भने टोली बंगबन्धुको उपाधि रक्षा गर्ने तागत राख्दैन । लामो समय घरेलु लिग नहुनुको पीडा अहिले राष्ट्रिय टोलीमा देख्न सकिन्छ । त्यसबाहेक पनि अघिल्लो संस्करणको बंगबन्धु गोल्डकप जितेयता प्राप्त उपलब्धि र म्याच एक्सपोजरको लेखाजोखा गर्ने हो भने पनि नेपाल चुक्दै आएको छ । नेपालमा बिस्तारै फुटबल ट्रयाकमा आउँदै छ भनेर देखाउन पनि टोलीले बंगबन्धु गोल्डकपमा राम्रो प्रदर्शन गर्न आवश्यक छ । किनभने, बंगलादेशको भूमिमा नेपालले यसअघि साफ च्याम्पियनसिपमा बेहोरेको हारमा मलह्म लगाउन पनि आफूभन्दा बलिया प्रतिद्वन्द्वीलाई कडा टक्कर दिनु श्रेयस्कर हुन्छ । नेपाली टोलीले अहिलेकै अवस्थामा उपाधि रक्षा गर्नु भनेको फलामको चिउरा चपाएसरह हो ।

पुरा पढ्नुहोस्

झारा टार्ने लिग

पवन आचार्य
फुटबलको व्यवसायीकरणमा एन्फा नेतृत्व उदासीन
पुरा पढ्नुहोस्

सेमिफाइनलमै सास्ती : साफ च्याम्पियनसिपमा कहाँ चुक्यो नेपाल ?

पवन आचार्य
साफ च्याम्पियनसिपमा नेपाल सेमिफाइनलमा रोकिएको यो पहिलो पटक होइन ।
पुरा पढ्नुहोस्

१८ औँ एसियाड : अनि कसरी जोगियोस् लाज !

पवन आचार्य
जकार्ता एसियाडमा प्याराग्लाइडिङतर्फ एक रजत
पुरा पढ्नुहोस्

साहित्य

मेरो दसैँ–इच्छा

दयाहाङ राई

दसैँमा म टीका लगाउँदिनँ  । तर, दसैँ मेरो इच्छाको चाड हो ।

शरद ऋतुको औँला समातेर दसैँले पाइला टेक्छ हाम्रो आँगनमा । घमाइलो मौसमको चाड दसैँ । टीका जमरा लगाउने, आशीष लिने–दिने, मीठो–मसिनो खाने पर्व । नेपाली पात्रोको लामो छुट्टी । गाउँघरतिर खेतीकिसानीको छुट्टी । वर्षायामको बिदाइ ।

दसैँलाई जसरी विभिन्न किंवदन्ती र मिथक, धार्मिक–सांस्कृतिक हिसाबले व्याख्या–विश्लेषण गरिन्छ, त्यसरी दसँै मनाउने तरिकामा पनि विविधता छ । खानेपिउने शैली आ–आफ्नै छन् । कसैले रातो टीका लगाउँछन्, कसैले सेतो, कसैले चन्दन । उमेर र समय सँगसँगै सबैले भिन्नाभिन्नै रङ र स्वाद लिँदा हुन् । मेरा पनि अनेक भोगाइ, रङ र स्वाद मिसिएका छन् ।

---

बुबाले दसँै टीका बहिष्कार गर्नुभयो । तर, आजको दिनसम्म मैले रातो, सेतो अथवा चन्दन लगाएर दसँै मनाएको छु । काठमाडौँ आएर नाटक खेल्न थालेपछि नाट्यकर्मीहरुमा सामूहिक दसँै मनाउने चलन थियो । गुरुकुलमा कोजाग्रत पूर्णिमाको दिन सबै भेला भएर अग्रजबाट टीका थापिन्थ्यो र सामूहिक खाना पनि हुन्थ्यो । म त्यहाँ सामेल भए पनि टीका लगाउँदिनथेँ ।

मण्डला नाटक घर बनाउने योजना गर्‍यौँ । साथीहरुले भने– ‘गुरुकुल नरहे पनि दसैँ माहोल बनाऔँ ।’ हामीले पनि त्यसैलाई निरन्तरता दियौँ । मैले टीकाचाहिँ लगाएको थिइनँ । तर, सुनील पोखरेल दाइले ‘ लगा, म लगाइदिन्छु’ भनेर कर गरेको गर्‍यै गरेपछि मलाई पनि कसोकसो इच्छा जागेर आयो । मैले काठमाडौँ आएर दोस्रो पटक टीका लगाएँ ।

पहिलो पटक काठमाडौँ आएकै साल बोजुको हातबाट निधार रंगाएको थिएँ । काकाले भन्नुभो, ‘बोजुको हातबाट टीका थापेर आशीर्वाद माग ।’ सबै चाडपर्वले छुट्टै ऊर्जा दिन्छ भनेर नै पछिल्लो समय हामीले हरेक वर्ष छुट्टाछुट्टै चाडपर्व मनाउने र शुभकामना आदानप्रदान गर्न थाल्यौँ ।

पहिलोपल्ट ०५८ को दसँैताका आइपुगेको हुँ काठमाडौँ । काठमाडौँ हेर्दा–घुम्दा नै दसँै आइहाल्यो । त्यतिबेला दसँैमा काठमाडौँ बस्नु भनेको नालायक हुनुजस्तो लाग्थ्यो । किनकि, लामो छुट्टीमा सबै घर फर्किन्थे । म भने फर्कन सकिनँ । मलाई काठमाडौँ चिन्न–बुझ्न पुगेकै थिएन । कहीँ जाने मन पनि खासै थिएन । म काठमाडौँ बस्दा परिवारविहीन पनि हुन्नथेँ । बोजु, काका–काकी, फुपूहरु, दाइहरु सबै हुनुहुन्थ्यो । तापनि, काठमाडाँै शून्य नै लाग्यो, त्यो साल । तर, १० वर्षपछि मैले बोजुको हातबाट टीका थापेँ । अर्को साल पनि म काठमाडौँ नै बसेँ । पाँच वर्षपछि मात्र भोजपुर फर्किएँ ।

ती पाँच वर्षमा काठमाडौँको दसँै सुनसान लागेको थिएन । सहरभरि मान्छे नै मान्छे देखिन्थे । देशमा द्वन्द्व चुलिएको थियो । गाउँघरमा छाएको युद्धको त्रासले काठमाडौँ बाक्लिँदो थियो । सायद तिनै मान्छेहरुमा म पनि एक अंश भएँ हुँला । मलाई गाउँ गएपछि काठमाडौँ फर्किने बलियो बहाना थिएन । ‘के काम गरेछस् ?’ को उत्तर थिएन मसँग । बिनाउत्तर कसरी फर्केर आउने ? नढाँटी भन्नुपर्दा– गाउँ फर्कन खर्चको जोहो पनि गर्न सकेको थिइनँ ।

काठमाडौँमा आफैँलाई खोजी हिँड्दा दाजुहरु राजन मुकारुङ, उपेन्द्र सुब्बा, साथीहरु विराट किराँती, राजेश चाम्लिङ, खुक्सङ खम्बु, भोगेन्द्र लिङ्देनहरुलाई भेटेँ । उनीहरु पनि दसैँमा टीका लगाउँदैनथे । मैले साथी पाएँ, सजिलो भयो । 

दाइहरु कवि । सबैजसो साथीहरु कविता लेख्ने । म नाटक खेल्थेँ, सिक्थेँ । कविता पनि लेख्थेँ, तर देखाउन सक्दिनथेँ । आफ्नो कविता कमजोर लाग्थ्यो । सबैको कविता सुन्ने, पढ्ने, छलफल चलाउने गर्न थाल्यौँ । दसँैको लामो छुट्टीमा सबै जना राजन दाइको कोठामा भेला भएर छलफल गर्न थाल्यौँ । छलफलले जन्मायो– ‘किराँत लेखक संघ’ । हामीले आफैँलाई चिनाउन थाल्याँै । माघे–संक्रान्ति (माघी), साकेलाजस्ता कार्यक्रममा छलफल गर्न थाल्यौँ ।

दोस्रो जनआन्दोलन सुरु भयो । हामी त्यसमा सक्रिय रह्यौँ । ०६३ मा ‘लोकतन्त्र’ आयो । त्यो सालको दसैँमा गाउँ फर्किएँ । त्यतिबेलासम्म मैले दर्जनजति नाटक, केही टेलिसिरियल र अनागरिक सिनेमा खेलिसकेको थिएँ । र, काठमाडौँमा आफ्नो पहिचानको रमरम स्वाद पनि भेट्टाउन थालेको थिएँ । घरबाट काठमाडौँ फर्कने बहाना पनि मिलेको थियो ।

संगीतकार दाजु पारस मुकारुङ, गायक दाजु भीषण मुकारुङ र भाउजू सुमित्रासँगै गाउँ लागियो । पाख्रिबासदेखि हिँडेर भोजपुर पुगियो । त्यतिबेला भोजपुरमा गाडी पुगेको थिएन । बाटो मात्र खनिादै थियो ।

पााच वर्षमा गाउँ पुग्दा धेरै परिवर्तन देखिए । साना भाइबहिनीहरु मैले नचिन्ने भइसकेछन् । दसैँमा टीका नलगाउने घर त हाम्रो मात्र रहेछ । बुबाहरुसँगै दसैँ बहिष्कार गरेकाहरुले यो सालदेखि टीका लगाउने भनेर जमरा राखेछन्, लोकतन्त्र आएको खुसीयालीमा । तर, मेरो बुबाले टीका नलगाउनुका थुप्रै नयाँ–पुराना तर्क दिइरहनुभयो । बुबालाई मैले भनेँ, ‘ठीकै छ, त्यो त उहाँहरुको इच्छा ।’

अहिले पनि गाउँमा हामीबाहेक धेरैले टीका लगाउँछन् । म दसैँमा घर पनि गएको छैन । बरु बुबा बित्नुभएपछि प्रत्येक वर्ष माङथाम्पुङ (शिर उभ्याउने पूजा) गर्न माघ या फागुनमा घर जाने गर्छु ।

हरेक चाड केटाकेटीमै रमाइलो लाग्ने रहेछ । हाम्रो उमेरकाहरुलाई बाल्यकालीन दसैँ सम्झेर बडो आनन्द लाग्दो हो । जस्तो, ०४५/०४६ तिरको दसैँ सम्झन्छु । ०४५ को भुइँचालोमा सबैभन्दा धेरै चिन्ता मलाई दिवा बाजे (बाजेको बाबा) को लागेको थियो, जसले टीका लगाएर चार आना/आठ आना र कुरौनी दिनुभएको थियो । सबै गाउँलेका लागि रमिता हुने गरी उहाँको आँगनमा मार हानिन्थ्यो । गाउँका बलियाहरुले सुँगुर छ््याप्पै छिनाउाथे । एउटा खुट्टा र हातमा रगत लगाएर आँगनदेखि एक खुट्टी उफ्रिँदै घरको मूलढोकाछेउ भित्तामा झ्याप्प–झ्याप्प निशानी लगाउँथे । यो मलाई रमाइलो लाग्थ्यो । त्यो मेरो पहिलो भुइँचालो थियो । केही नदेखे पनि आवाज मात्र सुनेँ । आमाजीले काखीमा च्याप्नुभएको थियो मलाई । हामी भाग्यौँ । हाम्रो घर केही भएको थिएन । तर, वरिपरिका घरहरु भत्किए रे । अनि, मलाई लाग्यो– ‘कान नसुन्ने दिवा बाजेले भुइँचालोको हल्ला सुन्नुभएन होला । उहाँलाई केही भयो कि !’ पछि थाहा पायौँ– परिवारका सबै सुरक्षित रहेछौँ ।

अर्को अनौठो घटना देखेँ ०४६ मा । एक दिन अबीर दलेका राता मान्छेहरुले रातै झन्डा बोकेर जिन्दावाद–मुर्दावाद भन्दै वारिपारि गाउँ थर्काउन थाले । आमाजीलाई सोधेँ– ‘के भएको हो ?’ उहाँले भन्नुभयो–

‘बहुदल आको ।’ भुइँचालो आउँदा पनि, बहुदल आउँदा पनि बुबा हामीसँग हुनुहुन्नथ्यो । भुइँचालो आएको साँझ आइपुग्नु भएको बुबा बहुदल आएको धेरै दिनसम्म देखा पर्नुभएन । मलाई भने डर लागिरह्यो । भुइँचालो बिहानै आएको थियो । मैले केही देखिनँ । बहुदल त दिनमै आएको थियो । त्यति धेरै मानिस कराएका थिए । म भित्रभित्रै डराएको थिएँ । भुइँचालो ठूलो कि बहुदल ?

राता अनुहारका मान्छेहरुले बहुदल खेदिरहेका होलान्, त्यही भएर अहिलेसम्म भुइँचालो जसरी हाम्रोसम्म नआइपुगेको होला अनि मेरो बुबाले पनि उतै खेद्नुभयो होला । सोचेँ, सानो छोरो डराउला भनेर बुबा घर आउनुभएको छैन । तर, पछि पो थाहा भो, बहुदल होइन, निर्दलचाहिँ खेदेका रहेछन् । आमाजीले भन्नुहुन्थ्यो– ‘तेरो बुबा पनि बहुदलमै छ ।’ मलाई ढुक्क लाग्यो । अर्को कुरामा पनि पीर थियो । भुइँचालोपछि धेरैले चाड मनाउन पाएनन् रे । बहुदलले पनि त्यस्तै आतंक ल्याउला । पछि थाहा भो– भुइँचालो भनेको प्राकृतिक उथलपुथल हो । बहुदल भनेको सामाजिक र राजनीतिक उथलपुथल हो । र, यो रोकेर पनि रोक्न सकिन्न ।

भुइँचालो आयो, बहुदल पनि आयो । हाम्रो दिवा बाजे पनि बित्नुभो । दिवा बाजे बित्नुभएको साल हामीले दसैँ मनाएनौँ, मार हानेनौँ । दिवा बाजेको घरमा हामी सर्‍यौँ । सानो घर छाडेर उहाँले बनाउनुभएको हाम्रो ठूलो मूल घरमा सर्‍यौँ, जहाँ म हुर्किएँ । अहिले पनि मेरो घर त्यही हो । अर्को साल मेरो बुबाले मार हान्नुभो । दसैँ मनाउनुभो । तर, सेतो टीका लगाउनुभो । र, भन्नुभो– ‘झन् अर्को सालदेखि हामी दसैँ मनाउँदैनाँै । यो हाम्रो चाड पनि होइन ।’ बाजे पनि बित्नुभो । अर्को सालदेखि छाड्यौँ । मलाई अलि खल्लो लाग्यो । गाउँघरमा सबैभन्दा रमाइलो भनेकै दसैँ हो । खान मीठो पाइने, लाउन राम्रो पाइने । तर, मैले केही भन्न सकिनँ ।

त्यही साल जेपी दाइ (भान्जे दाइ) हाम्रो घरमा आउनुभो । उहाँ सदरमुकाम भोजपुर बस्नुहुन्थ्यो । सदरमुकाम जाँदा हामी प्राय: उहाँकैमा बस्थ्यौँ । उहाँ कहिलेकाहीँ हाम्रोमा आएर बस्नुहुन्थ्यो, बुबाको मिल्ने साथी पनि हुनुहुन्थ्यो । चुरोटको पारखी दाइका दाँत पनि थोरै मात्र बाँकी थिए ।

बाँकी पनि काला थिए । अनुहारको रोगनमा उत्ति गोरो होइन । बुबासँग ठूलठूलो स्वरमा कुरा गरिरहनुभएको थियो । मलाई याद भएको यति हो । बुबाले भन्नुभो– ‘भान्जा, तपाईंले नै हो, म कम्युनिस्ट बन्छु भन्दा जबर्जस्ती कांग्रेसको रसिद काटेर पार्टी फेर भन्ने । यस्तो त भएन भान्जा ।’ जेपी दाइ भन्दै थिए– ‘लु, बन न त । कम्युनिस्ट बन्न कसले छेकेको छ ? तिमीले सम्पत्ति पनि बाँड्नुपर्छ । कम्युनिस्टले यसै भनेको छ ।’

अरु त केके बोले, मैले बुझिनँ । तर, सम्पत्ति बाँड्नुपर्छ भन्दा दिवा बाजेको खाट–बाकसको माया लागेर आयो । किनकि, मलाई खुब मन परेको त्यो बाकसभित्र सामान राखिन्थ्यो । त्यसमाथि मान्छे सुत्न पनि मिल्थ्यो । त्योचाहिँ कसैले नलगिदिए हुने भन्ने लागेको थियो ।

बुबाले रसिद काट्नुभो । राष्ट्रिय जनमुक्ति पार्टीको गाउँ–समाजमा राम्रै लहर चल्यो । त्यो पार्टीभित्र पनि चर्चा थियो, दसैँ मनाउनु हुन्न । त्यसपछि हाम्रो वरपर दसैँ मनाउन छाडियो । तर, हामी केटाकेटीले टीका मात्रै लगाउन छाड्यौँ । खानपिन, घुमघाम र रमाइलो भने उस्तै रह्यो ।

दसैँमा घरभित्र टीका लगाइादैनथ्यो । केटाकेटी मनलाई पनि बिस्तारै टीका बानी परिसकेको थियो । गाउँघरमा अर्को किसिमको आलोचना हुन थाल्यो, ‘पैसा नभएपछि टीकारामले कसरी दसैँ मनाओस् त ! यो बहानाबाजी मात्र हो ।’ यो सुन्दा मेरो मन कुटुकुटु खान्थ्यो । मावली बाजेले बुबाको नाम ‘टीकाराम’ राखिदिनुभएको रे । चैतेदसैँको दिन जन्मिएकाले यो नाम राखिएको रे ।

गाउँ–छिमेकका अनेक कुराले बिझाएपछि मैले दसैँ नमनाउनुका तर्क खोज्न थालँे । शास्त्र, किंवदन्ती र विभेदका कुरा सुनियो, पढियो, बुझियो । तर्कको मात्रा ममा पनि बढ्दै गयो । दसैँ मेरा लागि सामान्य बन्दै गयो । तर, एउटा सत्य कुराचाहिँ बिझ्दै गयो । मेरो बुबा पैसा नभएको टीकारामचाहिँ पक्कै हो । किनभने, हाम्रो परिवारमा कसैको पनि तलब र पेन्सनै थिएन ।

तन्नेरी दसैँ भलिबल र फुटबलमै बित्यो । टीकाविरुद्ध म कट्टरै भइसकेको थिएँ । मेरो कट्टरतालाई तागत थप्ने एउटा घटना भयो, ९ कक्षामा छँदा । घटना यस्तो थियो– बुबासँग गफिन आइपुगेका थिए, ‘खम्बुवान राष्ट्रिय मुक्ति मोर्चा’ का गोपाल खम्बु । उहाँको कुरा लुकेर सुनेँ । थाहा छैन, के कुराले प्रभाव पर्‍यो ! उहाँले दिएका पर्चा स्कुलको कालोपाटीमा टाँसिदिएँ । स्कुलमा हंगामा भयो । तर, मलाई चिनेनन् । मैले पनि चिनाइनँ । मलाई स्वाद लाग्यो । मन क्रान्तिकारी भयो ।

कलेज पढ्दा म भन्थेँ– ‘टीका लगाउँदिनँ ।’ मलाई अप्ठेरो प्रश्न गर्थे– ‘तँ क्रिस्चियन होस् ?’ म ठाडो जवाफ दिन्थेँ– ‘म किराँत हुँ । किराँतहरुले दसैँ मनाउादैनन् । हाम्रो छुट्टै चाड हुन्छ ।’

धेरै तर्क गर्न मन लाग्दैनथ्यो । कतिले बुझ्थे, कतिले बुझ्नै चाहँदैनथे । बेकारको बहसमा फस्न चाहन्नथेँ । मलाई दसैँबारे धेरै प्रश्न तेस्र्याउँँथे । मसँग उत्तर सीमित थिए । आफ्नैबारे कुरा बुझाउन नसक्दा दिक्क पनि लाग्थ्यो । तर, त्यहीँबाट आफूलाई खोज्न थालेँ । त्यतिबेलैदेखि मलाई अलिअलि भए पनि पढ्ने आदत बसेको हो ।

दसैँ मनाउनु र टीका लगाउनुमा जति तर्क होलान्, नमनाउनु र नलगाउनुमा पनि त्यति नै तर्क होलान् ।

तर, मेरा लागि अब दसैँ तर्क–वितर्कभन्दा पनि इच्छा हो ।

पुरा पढ्नुहोस्

राजु स्याङ्तानको कविता : घर रंग्याउने मान्छेको मनोवाद

राजु स्याङ्तान
तिम्रो निधारमा पनि मेरोजस्तै दु:खका गहिरा धर्साहरु देख्छु
पुरा पढ्नुहोस्

मनको मैलो धुने पाठशाला

खगेन्द्र संग्रौला
वीरगन्ज जेलमा रैथाने विजयलाल कर्ण भेटिए । र, विजय बने मेरो जीवनका प्रथम मधेसी मित्र । म शिक्षक आन्दोलनमा लाग्दा थुनिएको थिएँ, विजय वाम विद्यार्थीको कामले थुनिएका थिए ।
पुरा पढ्नुहोस्

मान्छे पकाउने यात्रा

वसन्त थापा
नयाँ ठाउँ घुम्न भनेपछि सदा एक खुट्टामा तयार हुने मेरो स्वभाव सानैदेखिको हो । त्यसैले घुम्ने प्रस्ताव साथीहरुमाझ राख्ने कामको पहल मबाटै भयो ।
पुरा पढ्नुहोस्

[तीन किताब] सधैँभरि प्रिय

बुद्धिसागर
मलाई लेख्न आख्यान मन पर्छ । तर, पढ्न कविता र यात्रा निबन्ध । यात्रा साहित्य कमजोरै भए पनि पढ्छु । मलाई गैरआख्यान पढ्न मन लाग्छ । तर, मलाई आख्यानको शैलीमा लेखिएको मात्रै मन पर्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

ब्लग

[नोटबुक] मृत्युको साक्षी फेसबुक

विभु लुइटेल

केही दिनअघि पूर्वसहकर्मी उपहारजंग शाहले आफ्नो विद्यार्थीले आत्महत्या गर्न मन लागेको भन्दै राखेको फेसबुक  स्टाटसको स्क्रिनसट पोस्ट गरे । राती १२ बजे फेसबुकमा लाइभ गएर आत्महत्या गर्छु भनी ती विद्यार्थीले लगातार केही स्टाटस लेखेका थिए । त्यस्तो नगर्न सुझाव दिँदै धेरैले कमेन्टमै गाली पनि गरेका थिए । तर, एकचोटि मन बनाइसकेका तिनले सुनेनन् । नभन्दै स्टाटसमा लेखे अनुरुप नै लाइभ आए ।

‘आत्महत्या कायरले मात्र गर्छन्’, ‘आफ्नो परिवारका बारेमा सोच’ जस्ता प्रतिक्रियाले उनको कमेन्ट बक्स भरिभराउ थियो । कतिले त त्यसलाई गम्भीरतापूर्वक लिएका पनि थिएनन् । नभन्दै केही बेरमा फेसबुक उनको मृत्युको साक्षी बन्यो । कसैको केही लागेन ।

सबैका आ–आफ्नै समस्या हुन्छन् । कसैको सहनशक्ति धेरै हुन्छ त कसैको थोरै । धैर्यपूर्वक तिनको सामना गर्न नसक्दा धेरैले रोज्ने अन्तिम विकल्प नै आत्महत्या हो । डिप्रेसन, बाइपोलार डिसअर्डर, एन्जाईटीजस्ता मानसिक अवस्थाको उत्कर्ष हुँदै जाँदा तीबाट सधैँलाई पार पाउन मानसिक परामर्श तथा औषधीको सहारा नलिएर प्राण नै त्याग्नु कत्तिको युक्तिसंगत हो ? यस्तो अवस्थामा हामी आफ्ना समस्याबाट मुक्ति पाउनेबारे मात्र सोच्छौँ । आफू एकचोटि मरेर आफ्नालाई हरेक दिन मार्नु ठीक हो ?

यी पनि लागूऔषध

काठमाडौँमा माग्न बसेका वा फोहोर उठाउँदै हिँडेका धेरैजसो बालबालिकाले दूधको प्याकेटमा डेन्ड्राइट राखी सुँघ्ने गरेको हामी सबैले देखेका छौँ । लगातार डेन्ड्राइट सुँघिरहँदा भोक र जाडो नलाग्ने रहेछ । त्यसमाथि थोरै मूल्यमा पाइने । डेन्ड्राइट मात्र नभएर हाइड्रोकार्बनयुक्त अरु पदार्थ पनि रहेछन्, जसको प्रयोग लागूऔषधका रुपमा गर्न सकिने रहेछ ।

कफ सिरप, डाइजिन, रुघा लागेका बेला सुँघ्ने इन्हेलरलाई पनि मानिसले ड्रग्सका रुपमा प्रयोग गर्ने रहेछन् भनी पहिलो पटक सुन्दा अचम्म लागेको थियो । जताततै सजिलै पाइने, डाक्टरको प्रेस्क्रिप्सन पनि नचाहिने अनि प्रयोग गर्दा कसैले केही प्रश्न पनि नगर्ने । सबैले गलत प्रयोजनकै लागि यी पदार्थ खरिद गर्छन् भन्न खोजेको होइन ।

हुँदाहुँदा नङ र जुत्तामा लगाउने पालिस, किताब तथा लुगामा कीरा नलागून् भनी बीचमा राखिने न्याफ्थालिन वा प्याराडाइक्लोरो बेन्जिनयुक्त सेतो पदार्थ, मट्टीतेल, पेट्रोल, ओडोनिल, फेभिकोल, मार्करको मसीसमेत लागूऔषधका रुपमा प्रयोग गरिएका घटना छन् । कसैले शंका पनि गर्न नसक्ने यस्ता पदार्थको चरम दुरुपयोग भइरहेको छ । समयमा नियमन नभए यस्तै पदार्थले धेरैको ज्यान लिने निश्चित छ ।

कपाल किस्सा

केही महिना भयो, ठुटो कपाल राख्न थालेको । न स्याहार्न झन्झट हुने, न त आफूलाई कस्तो स्टाइल सुहाउँछ भन्दै अनेक स्टाइल प्रयत्न गर्नुपर्ने । स्याम्पु र कन्डिसनर पनि जोगिएको छ । सुक्न पनि समय लाग्दैन । स्ट्रेट गर्ने समय जोगिएको छ । घन्टौँ ऐनाअगाडि बसी कोरिबाटी गर्ने झन्झटबाट पनि मुक्त भएकी छु । यति हुँदाहुँदै सबै पक्ष सुन्दर भने छैनन् । हजुरबा दिनहुँजसो फोन गरेर गाली गर्नुहुन्छ । धेरै पछि भेट भएका आफन्तले चिन्दैनन् । लोकल गाडीमा आवतजावत गर्दा सहचालकले ‘दाइ, यहाँ नबस्नुस्, यो महिला सिट हो’ नभनेको त दिनै हुँदैन ।

एक साताअघि काम सकेर घर फर्कंदा रातीको करिब ८ बजिसकेको थियो । त्रिभुवन विश्वविद्यालयपछाडि जंगलको बाटो हुँदै घर जाँदै थिएँ । मभन्दा केही मिटर मात्र अगाडि मेरै उमेरका जस्तो लाग्ने दुई युवती हिँडिरहेका थिए । पछाडि कोही आइरहेको थाहा पाएर एकपटक पुलुक्क मतिर हेरे अनि कानेखुसी गर्न थाले । एउटीले भनिन्, “केही गर्न खोज्यो भने दुई जना मिलेर कुट्न सकिन्छ यत्तिको लुरेलाई त ।” अर्कीले होमा हो थपिन् । एक त सुनसान बाटो हिँडिरहेका, त्यसमाथि अहिले यत्रतत्र नराम्रा घटनाका विवरण मात्र आइरहेका हँुदा सायद ती डराएका हुन् कि ? तर, विभ्रमित ती युवती आवेशमा आए भने के गर्ने भन्ने डरले मलाई समातिसकेको थियो । आमालाई फोन गरेँ, तिनीहरुले पनि सुने । अगाडिकी युवतीले फेरि कानेखुसी गरिन्, “हैट् ! केटी पो रै’छ ।” यो सब भइसकेपछि तिनले भन्दा बढी आनन्दको सास त मैले नै फेरेँ सायद ।

पुरा पढ्नुहोस्

[नोटबुक] सगरमाथा किन एभरेष्ट ?

बसन्त बस्नेत
व्यक्ति होस् या संस्था । राष्ट्र होस् या समुदाय । अहिलेको संसारमा नामको भाउ छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

[नोटबुक] बर्दीमा साहू

मनबहादुर बस्नेत
मनमा खट्किरहने प्रश्न, सेनाजस्तो संवेदनशील निकायमा साहू जन्मिनु मुलुकका लागि फाइदै फाइदा हो ?
पुरा पढ्नुहोस्

[नोटबुक] धर्नाकारी मन्त्री

गोकुल अर्याल
सत्तामा बसेर जनताबाटै उठाएको कर भत्ता खाने अनि प्रदेश सरकारको आदेश संघीय सरकारका कार्यालयले टेरपुच्छर लगाएनन् भनेर धर्नामा बस्ने ?
पुरा पढ्नुहोस्

[नोटबुक] स्मार्ट ठग

सुनीता अधिकारी
उसले हातको तीन औँला ठड्याएर थ्री हन्ड्रेड भन्दै बाटो छेकी नै रह्यो । रिस उठ्न थाल्यो । झगडा गरौँ, आफ्नै बिदाको मजा किरकिर हुने । अन्तिममा मैले थप सयको नोट उसको हातमा थमाइदिएँ ।
पुरा पढ्नुहोस्

तस्विर/भिडियो

वर्षको एक दिन...

नेपाल संवाददाता

१ सय ५० वर्ष पहिले लिइएको हनुमानढोका त्रिशूल चोकमा रहेको तलेजु मन्दिरको तस्बिर । यो मन्दिर विसं १५६४ मा राजा महेन्द्र मल्लको समयमा निर्माण गरिएको मानिन्छ । बडादसैँको नवमीको एक दिन मात्र सर्वसाधारणका लागि खुल्ने यो मन्दिरमा बिहानैदेखि अबेर रातसम्म दर्शनार्थीको घुइँचो लाग्ने गर्छ ।

 

पुरा पढ्नुहोस्

अर्गानिक मुस्कान

शब्द/तस्बिर : श्रुति श्रेष्ठ
धादिङ बेनीघाटबाट दुई किलोमिटर दूरीमा रहेको फजिमटारमा टनेलभित्र उब्जाइएको बन्दागोभी बगानमा रमाउँदै बालिका ।
पुरा पढ्नुहोस्

भेडाको लस्कर

मैत्या घर्ती मगर
कुम, तकसेराको बुकीमा भेडा चरनमा लाँदै स्थानीय । मासु, ऊन र दूधका लागि पालिने यस चौपायाबाट यहाँका कृषकले जीविकोपार्जन गर्दै आएका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

सुनको बिहान

आरके अदीप्त गिरी
मनसुन सकिनै लाग्दा हालैको एक बिहान पर्वत जिल्लाको क्याङबाट देखिएको सूर्योदयको दृश्य, जहाँ प्रकृतिको सम्यक कला माछापुच्छ्रे हिमशृंखलाको मझधारबाट धरतीको आङमा पोखिएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

न्यायको पर्खाइ

शब्द/तस्विरः हेमन्त श्रेष्ठ
२८ भदौमा राजधानीको माइतीघरमा ‘निर्मलाका निम्ति न्याय’ अभियान थालनी भयो । कार्यक्रममा निर्मलाका आमाबाबु गहभरि आँसु लिएर सहभागी भए ।
पुरा पढ्नुहोस्