हँसाउने, सिकाउने अनि प्रश्न सोध्ने

गोकर्ण गौतम

हामीकहाँजस्तै बलिउडमा सामाजिक यथार्थलाई पर्दामा उतारेर दर्शकलाई प्रश्न सोध्ने फिल्मको हाहाकार छ । ‘टाइमपास’ गराएर पैसा बटुल्नु नै फिल्मको मुख्य उद्देश्य हुन्छ । यही कोटिका फिल्म खेलेरै अक्षयकुमारले अढाई दशक बिताए । अब भने उनको धार परिवर्तन भएको छ । ट्वाइलेट : एक प्रेम कथापछि गहन मुद्दालाई व्यावहारिक ढंगले उठाइएको अर्को फिल्म लिएर आएका छन्, प्याडम्यान । समय एक्काइसौँ शताब्दीको दोस्रो दशकमा दौडिरहेको छ तर अझ पनि महिनावारी हुनु पाप ठानिन्छ । स्यानिटरी प्याडको प्रयोग नगर्दा महिलाहरू अनेक रोगबाट प्रताडित छन् । यही समस्यालाई मध्यनजर गर्दै तमिलनाडुका अरुणाञ्चलम मुरुगन्थमले सस्तो मूल्यमा प्याड बनाए, जसबाट लाखौँ महिला लाभान्वित भए । यस्तो पुण्य कर्ममार्फत संसारभर ख्याति कमाएका उनै अरुणाञ्चलममाथि आधारित छ, प्याडम्यान । अक्षयकुमारचाहिँ अरुणाञ्चलमको भूमिकामा । हेर्दा सामान्य लाग्ने तर संवदेनशील विषयलाई निर्देशक आर बाल्कीले रसिलो प्रस्तुतिमा पस्किएका छन् ।

लक्ष्मी (अक्षयकुमार)की पत्नी गायत्री (राधिका आप्टे)ले महिनावारी हुँदा फोहोर कपडा प्रयोग गर्छिन् । त्यस्तो कपडाले स्वास्थ्यमा विकराल असर पर्ने तथ्य चिकित्सकमार्फत लक्ष्मीले थाहा पाउँछन् । त्यसैले प्याड किनेर दिन्छन् । तर, महँगो भएकाले गायत्री त्यसको प्रयोग गर्दिनन् । त्यसपछि आफैँ घरेलु माध्यमबाट बनाउँछन् । गायत्री मात्र होइन, दिदीबहिनीले समेत नकार्छन् । सबैको छिछि–दूरदूर सामना गर्नुपर्छ । प्याड विवादकै कारण लक्ष्मीलाई गाउँबाटै छोड्नुपर्ने बाध्यता आइलाग्छ । तैपनि, प्याड बनाउने इच्छा त्याग्दैनन् । अनेक हन्डर भोग्नुपर्छ । त्यही बेला उनलाई साथ दिन आइपुग्छिन्, एमबीएम पढिरहेकी परी (सोनम कपुर) । परिवार वियोगबाट तड्पिएका लक्ष्मीले कसरी सफलता पाउँछन् ? फिल्म यसकै वरपर घुमेको छ ।

फिल्मको सुरुआत गीतबाट हुन्छ, जहाँ नव दुलहीप्रति लक्ष्मीको माया र स्याहारसुसार झल्काइएको छ । त्यसको १५ मिनेटमा त मूल विषयमा प्रवेश गरिसक्छ फिल्म । अनावश्यक तन्काउने काम गरिएको छैन । तर, खट्किने पक्षचाहिँ घटनाहरू छिटो–छिटो घट्छन् । लाग्छ, कथा भन्न निकै हतार छ निर्देशकलाई । तैपनि, सन्दर्भ अनुसार दर्शकको संवेदना जित्ने मामलामा निर्देशक चुकेका छैनन् । पटकथा बाल्की र स्वानन्द किरकिरले मिलेर लेखेका हुन् । प्याड बनाउन लक्ष्मीले लगाएको घरेलु जुक्ति आफैँमा प्रेरणादायी छ । हास्यरसको प्रस्तुतिले यसलाई अझ मजबुत बनाएको छ । केही सीप नलागेपछि लक्ष्मी आफैँ प्याडको परीक्षण गर्छन्, त्यस क्रममा उनी रगताम्मे हुन्छन् । तर, आत्तिँदै खोलामा फाल हान्छन् । फिल्मको चोटिलो दृश्यमध्ये एक हो, यो । एउटा दृढ र इमानदार मान्छे आफ्नो उद्देश्य प्राप्तिका लागि कति लागिपर्छ भन्ने प्रमाण हो, यो फिल्म ।

मध्यान्तरपछि फिल्म अझ मजबुत लाग्छ । घरेलु माध्यमबाट प्याड मेसिन बनाउने संघर्षलाई जीवन्त ढंगले बुनिएको छ । सोनम कपुरको प्रवेश ज्यादै सान्दर्भिक छ । तर, स्कुल पढिरहेका लक्ष्मीका बहिनी मात्र होइन, मेडिकल पढिरहेका छात्रासमेत प्याडका मामलामा उदार देखिन्नन् । समाज कति साँघुरो सोचको छ भने टेलिभिजनमा प्याडको विज्ञापन आयो भने च्यानल परिवर्तन गरिन्छ । यस्तो बेला प्याड प्रयोग गर्ने माहौल कसरी सिर्जना होस् ? तर, लक्ष्मी प्याड किन्दैनन् मात्र, आफैँ बनाउँछन् पनि । त्यसैले त तिरस्कार सामना गर्नुपर्छ । फिल्मले प्याडको प्रभावकारिता मात्र दर्शाउँदैन, महिनावारी कुनै पाप होइन, नियमित प्राकृतिक क्रिया हो भन्ने पनि स्थापित गरेको छ । तर, कतिपय ठाउँमा अक्षयकुमारले प्याडको महत्त्वका बारेमा सुगा रटाइ उपदेश दिन्छन्, जसले निरस बनाउँछ । किनभने, फिल्म संवाद नभई दृश्यप्रधान हुनुपर्छ ।

संयुक्त राष्ट्रसंघमा मूल पात्रको भाषण लम्बेतान छ । लक्ष्मी र परी नजिक हुनै लाग्दा गायत्रीको फोन बज्ने दृश्य नाटकीय लाग्छ । फिल्ममा देखाइएझैँ अरुणाञ्चलमको वास्तविक जीवनमा आधुनिक र पढेलेखेकी युवती परीको साथ थियो/थिएन, खुलाइएको छैन । प्याडप्रति लक्ष्मीको गाउँलेदेखि ससुरालीसम्मको एकोहोरो घृणा अलि बढी लाग्छ । तर, लक्ष्मीका रूपमा अक्षयकुमारको रूपान्तरण रोचक छ । जबकि, उनमा परम्परागत खालको ‘हिरोइज्म’ झल्कने कुनै गुण छैन । यो फिल्मले उनीप्रतिको प्रेम र सम्मान बढ्नेमा द्विविधा छैन । स्वाभाविक अभिनयका कारण चिनिएकी राधिका आप्टे आफ्नो चरित्रमा निपुण देखिन्छिन् । सोनमको उपस्थितिले ‘रिफ्रेस’ गराउँछ । हरेक पुरुषको सफलताका पछाडि महिलाको भूमिका हुन्छ भन्ने भनाइलाई अझ स्थापित गर्छ उनको पात्रले । शीर्षगीतसँगै ‘आज से तरी...’ र ‘साले सप्ने...’ गीत पनि श्रुतिमधुर र सान्दर्भिक छ । चिनीकम, पापछि निर्देशक बाल्कीका लागि गर्व गर्नलायक अर्को फिल्म हो, यो ।

अक्षयकुमारका फ्यानले त हेर्ने भइहाले । खुराकयुक्त सिनेमा रुचाउने जो–कोहीलाई प्याडम्यानले निराश पार्दैन । महिनावारी र प्याडका सवालमा हाम्रो समाज अझ उदार हुन सकेको छैन, त्यसैले हाम्रा लागि प्याडम्यान थप प्रभावकारी छ ।

 

पुरा पढ्नुहोस्

[स्मरण] डुंगामा कवि गोष्ठी

रत्नशमशेर थापा
डुंगामा उभिएर कविता वाचन गर्ने पंक्तिमा पर्न नसकेका हामी केही कवि/साहित्यकार राजा डुंगामा सवार हुने बाटोमा पंक्तिबद्ध भएर लाम लागेका थियौँ ।
पुरा पढ्नुहोस्

[अनुभूति] म कोदे

हरिहर तिमिल्सिना
‘कोदे’ शब्दले पाखे, असभ्य र कोर्कालीको विम्ब बोक्छ । मेरा लागि सानो मा कोदो सर्वाधिक घृणामा परे को कुअन्न थियो । अहिले थाहा लाग्यो, कोदो प्रोटिन, भिटामिन र फाइबर युक्त सर्वाधिक तागतिलो खाद्यान्न हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘राजनीतिका लागि समाजसेवा गरेको होइन’

मनबहादुर बस्नेत
कलाकारिताभन्दा समाजसेवालाई प्राथमिकता दिनुभएको हो ?
पुरा पढ्नुहोस्

[झटारो] मन कुँड्याउने मरूभूमिमा

लक्ष्मण गाम्नागे
सडकका बार नाघेर गाडीहरूलाई छेक्दै, घुर्चिँदै हुरुरु बाटो काटिरहेका भेटिँदैन रहेछन् । यस्तो बेला देशको खुब याद आउँदो रहेछ । धूँवा, धूलो, भीड, जाम र खाडलहरूको सम्झनाले सताउँदो रहेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

बदलाको बासी कथा

गोकर्ण गौतम
कृले नेपाली फिल्मको कलात्मक श्रीवृद्धिमा योगदान पुर्‍याउँदैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘सोच बदलिए देश बदल्न सकिन्छ’

मनबहादुर बस्नेत
तपाईं पुग्नुभएका विश्वका मानिसले नेपाललाई कसरी चिन्दा रहेछन् ?
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

प्रदीप बस्याल
काठमाडौँ साधु–सन्तहरुको सहर वा मन्दिरै–मन्दिरको सहर भनेर स्कुले निबन्धहरुमा सानैदेखि मैले पनि लेख्दै आएको हुँ । तर, के मैले यो सहरलाई त्यो गुणका साथ बखान गर्न सक्छु त ?
पुरा पढ्नुहोस्

[स्मरण] भूपीसँगका पल

रत्नशमशेर थापा
ज्यादै खर्चालु स्वभावको थियो ऊ । खल्तीमा पैसा छउन्जेल दिल खोलेर खर्च गथ्र्यो ।
पुरा पढ्नुहोस्

समसामयिक

अपराधका प्रतिनिधि

मनबहादुर बस्नेत
१४ असार : गाउँपालिका अध्यक्षमा निर्वाचित ।
१४ भदौ : २२ किलो सुन तस्करका नाइके । 
 
यी दुई परिचय एउटै व्यक्ति राजकुमार पौडेलको हो, जसले दुई महिनाको छोटो अवधिमै भिन्न परिचय बनाए । पौडेलले सिन्धुपाल्चोकको भोटेकोसी गाउँपालिकामा माओवादी केन्द्रबाट अध्यक्ष जितेका थिए । तर, शिरमा पोतिएको विजयी अबिर र पुष्प झर्न नपाउँदै उनी गम्भीर आपराधिक घटनामा मुछिन पुगे । प्रहरीको केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरो (सीआईबी)ले काठमाडौँको सामाखुसीमा पेम्बा दोर्जे शेर्पाको साथबाट जफत भएको १४ किलो सुन तस्करी काण्डमा उनी मुख्य व्यक्ति रहेको खुल्यो । यो समूहले थप आठ किलो सुनचाहिँ बेचिसकेको थियो । 
पौडेलले संगठित समूह बनाएर सुन तस्करी गरेका थिए । उनले सामाखुसीस्थित एउटा घरमा सुन भण्डारण गर्ने र त्यसलाई भारत तथा नेपाली बजारमा आपूर्ति गर्थे, रमेश खड्कासँगको साझेदारीमा । पौडेल, खड्का र शेर्पाले वीच्याटबाट आपसमा सम्पर्क गरी ‘कोड’ भाषामा अवैध सुन कारोबारको सूचना आदान–प्रदान गरेको प्रमाण प्रहरीले भेटेको थियो । साथै, पौडेलको सम्पर्क चिनियाँ नागरिक थर्कु, नाम्फे, नाम्गेल बाइलाइन र जोहोङसँग देखिएको थियो । यी चिनियाँसँग शेर्पाको समेत सम्पर्क देखिएको थियो । 
 
शेर्पा पुर्पक्षका लागि थुनामा भए पनि प्रहरीको फरार सूचीमा रहेका पौडेल अदालतमै म्याद तामेली बुझेर धरौटीमा रिहा भए । ४ मंसिरमा जिल्ला अदालत काठमाडौँले उनलाई एक लाख रुपियाँ धरौटीमा छोड्ने आदेश दिएको थियो । आदेशलगत्तै छुटेका पौडेलमाथि अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगले भने अनुसन्धान गरिरहेको छ । अदालतबाट अनपेक्षित रूपमा छुटेपछि सीआईबीले पौडेलविरुद्ध अख्तियार गुहारेको हो । 
 
दुई दशकपछि स्थानीय तहले कस्ता जनप्रतिनिधि पाएछ भन्ने छनक दिन्छ, यो प्रकरणले । अझ निर्वाचित भएपछि समेत जनप्रतिनिधिहरू गम्भीर प्रकृतिका अपराधमा मुछिनुले राजनीतिको फेदसम्मै अपराधीकरण फैलिएको बुझ्न सकिन्छ । गाउँपालिका, नगरपालिका प्रमुखदेखि वडा अध्यक्ष र सदस्यसम्म यस्ता अवैध कार्यमा मुछिएका छन् । हत्या, मानव बेचबिखन, तस्करी, बलात्कार मुद्दामा मात्रै आधा दर्जन स्थानीय जनप्रतिनिधि मुछिएका छन् । यी जघन्य फौजदारी अभियोग हुन् । सरकारी कागजात कीर्ते, ठगीजस्ता अवैध कार्यमा समेत स्थानीय तहका प्रतिनिधि संलग्न रहेको भेटिएका छन् । 
 
कतिसम्म भने अढाई दशकभन्दा बढी समयदेखि मानव बेचबिखनमा संलग्न व्यक्ति स्थानीय जनप्रतिनिधिमा निर्वाचित भएलगत्तै पुरानै धन्धामा फर्किएको समेत पाइएको छ । ती पात्र हुन्, नुवाकोटका सुनबहादुर तामाङ, ४९ । यसअघि मानव बेचबिखनको छुट्टै अर्को मुद्दामा धरौटीमा रिहा भएका तामाङलाई दोस्रोपटक प्रहरीले पक्राउ गरेको हो । उनले डेढ सयभन्दा बढी नेपाली चेलीलाई भारतका वेश्यालयमा बेचेको प्रहरी अनुसन्धानबाट खुलेको छ । नुवाकोट, दुप्चेश्वर गाउँपालिका–१ का वडा अध्यक्ष तामाङलाई ५ पुसमा सीआईबीले नुवाकोटबाट पक्राउ गरेको थियो । 
दुई नाबालिकालाई दिल्ली पुर्‍याएर वेश्यावृत्तिमा लगाएको भन्दै उनीविरुद्ध उजुरी परेको थियो । तर, दुवै मुद्दामा जिल्ला अदालत काठमाडौँले तीन र पाँच लाख रुपियाँ धरौटीमा छोड्न आदेश दियो । अदालतले ७ माघमा तामाङलाई धरौटीमा रिहा गर्न आदेश दिएको थियो । ज्ञातव्य रहोस्, सार्वजनिक पदमा बस्ने व्यक्ति मानव बेचबिखनमा संलग्न भएमा थप सजायको भागीदार बन्नुपर्छ । मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार (नियन्त्रण ऐन) ०६४ को दफा १५ को उपदफा ३ मा ‘सार्वजनिक पद धारण गरेका व्यक्तिले यो कसूर गरेको भएमा निजलाई सो कसूर गरेबापत हुने सजायको अतिरिक्त सो सजायको २५ प्रतिशत थप सजाय हुने’ प्रावधान छ । 
 
यद्यपि, तामाङ मानव बेचबिखनको २३ वर्ष पुरानो मुद्दामा अदालतबाट यसअघि दोषी ठहर भई फरार रहेकाले अहिले कारागारमा छन् । १८ पुस ०५१ मा भारत लैजाँदै गर्दा झापाको काँकडभिट्टामा प्रहरीले दुई जना युवतीसहित निमा तामाङलाई पक्राउ गरेको थियो । २६ असोज ०६८ मा जिल्ला अदालत नुवाकोटले यो घटनामा सुनबहादुरलाई ६ वर्ष कैद सजाय सुनाएको थियो । यद्यपि, उनी फरार थिए । अर्को मानव बेचबिखनको मुद्दामा तामाङ जिल्ला अदालत नुवाकोटको आदेशले एक वर्षअघि पाँच लाख रुपियाँ धरौटीमा छुट्दासमेत उनी पुरानो मुद्दामा पक्राउ परेनन् । 
 
सुनबहादुरले जिल्ला प्रशासन कार्यालय नुवाकोटबाट पाँचपटक नागरिकताको प्रतिलिपि निकालेका छन् । “यसमा केही न केही गडबडी हुन सक्छ,” सीआईबीका प्रहरी नायव उपरीक्षक (डीएसपी) कमल थापा भन्छन्, “जिल्ला प्रशासन कार्यालयले भूकम्पका कारण कागजात उपलब्ध गराउन नसकेको जवाफ दिएकाले थप अनुसन्धान गर्न सकिएको छैन ।” 
 
शक्तिको आडमा कसरी आफ्नो अपराध लुकाउँछन् भन्ने अर्का उदाहरण हुन्, सोलुखुम्बु, दूधकौशिका गाउँपालिकाका अध्यक्ष असीम राई, जो नेकपा माओवादी केन्द्रसँग आबद्ध छन् । ०६५/६६ मा काठमाडौँको गोंगबुमा युनिक ग्रुप बचत तथा सहकारी खोलेका राईले संस्थालाई विकास बैंकमा बढोत्तरी गर्ने भन्दै तीन वर्षमा साधारण सदस्य र सेयर सदस्यबाट पाँच करोड रुपियाँ संकलन गरे । यही रकम राईले हिनामिना गरेको अभियोग छ । 
 
०६९/७० मा निक्षेपकर्ता आफ्नो रकम लिन जाँदा यो ‘मास फ्रड’को खुलासा भएको थियो । कतिपय सेयर सदस्य र बचतकर्ताले काठमाडौँका सहकारी डिभिजन कार्यालय, जिल्ला प्रशासन कार्यालय र महानगरीय प्रहरी परिसरमा उजुर गरे । प्रहरी परिसरले पटक–पटक पक्राउ गरेपछि राई पटकैपिच्छे रकम फिर्ता गरिदिने समझदारी पत्रमा सही गरेर निस्कन्थे । तर, लामो समयसम्म आफ्नो बचत नउठेपछि निक्षेपकर्तामध्ये ६ जना अदालतै पुगे । उनीहरूले आफ्नो करिब ३२ लाख रुपियाँ ठगी गरेको भन्दै राईविरुद्ध ३ वैशाख ०७१ मा जिल्ला अदालत काठमाडौँमा मुद्दा हाले । अन्यले भने मुद्दा–मामिला गरेनन् । 
 
२५ पुस ०७३ मा राईसहित संस्थाका सात जनालाई तेजेन्द्रप्रसाद शर्मा सापकोटाको एकल इजलासले कसूरदार ठहर्‍याउँदै प्रत्येकलाई एक वर्ष कैद र ३२ लाख रुपियाँ बिगो असुल गर्ने फैसला सुनायो । यद्यपि, कसैले यो सजाय भोग्नुपरेन । बरू निर्वाचित भएपछि राई आफूविरुद्ध अदालतले गरेको फैसला बदर गर्न सफल भए । आफूले म्याद नबुझेको भन्दै उनले अदालतमा फैसला बदरको निवेदन दिए । प्रतिवादीलाई अदालतमा उपस्थित हुने सूचना, जसमा हाजिर हुने समयसीमा तोकिएको हुन्छ, उसकै हातमा दिनुलाई अदालती भाषामा म्याद बुझ्ने भनिन्छ । यही निवेदनको भरमा डिल्लीरत्न श्रेष्ठको इजलासले १८ साउन ०७४ मा राईको फैसला बदर गरिदियो र मुद्दा सुरुदेखि पुन: सुनुवाइ हुनुपर्ने ठहर गर्‍यो । जबकि, राईले २८ जेठ ०७१ मा म्याद बुझेका थिए । तामेलदार डिट्ठा गोपाल राईले तत्कालीन गाविस सचिव पुण्यप्रसाद कोइरालालाई साक्षी राखेर उनलाई अदालतमा हाजिर हुने म्याद बुझाएको मिसिलबाट देखिन्छ । तर, राई म्याद बुझेर समेत उपस्थित भएनन् । म्याद बुझेर पनि अदालतमा उपस्थित नभएपछि फैसलामा पुनरावेदन गर्न पाइन्न । तर, राईले म्याद बुझेकै होइन भनेर यो मुद्दा बदर गराए । स्रोतका अनुसार तत्कालीन महान्यायाधिवक्ता रमनकुमार श्रेष्ठले राईलाई सघाएका थिए ।
अपराधका संरक्षक 
९ साउनमा भोजपुरको षडानन्द नगरपालिका, केउरेनीपानीकी १२ वर्षीया बालिका छिमेकी मेघराज श्रेष्ठ, ३२, द्वारा बलात्कृत भइन् । नजिकै इलाका प्रहरी कार्यालय छ । तर, यो घटना प्रहरीकोमा पुगेन । बरू, भर्खरै निर्वाचित स्थानीय तहका जनप्रतिनिधिले हेरे । मेयर वीरबल राई, उपमेयर मेरिका राई, ८ र ७ वडाका वडा अध्यक्ष किशोर राई र बुद्धसिं राईले दिङ्ला बजारमा दुवै पक्षका परिवारलाई भेला पारे र घरभित्रको मामला भन्दै ‘लेनदेन’मा उक्त घटना सामसुम पारे । ६० हजार रुपियाँमा घटना जनप्रतिनिधिहरूले मिलाइदिएर ‘सहयोग’ गरेको खुल्न एक हप्ता लाग्यो । बालिका बिरामी परेर संखुवासभाको खाँदबारी अस्पतालमा जाँच्दा बलात्कार भएको मेडिकल रिपोर्ट आयो । त्यसपछि पीडितका आफन्तले महिला तथा बालबालिका कार्यालयमा जानकारी गराए र जिल्ला प्रहरी कार्यालय, भोजपुरमा १७ साउनमा उजुरी दर्ता भयो । 
 
लगत्तै श्रेष्ठ पक्राउ परेर पुर्पक्षका लागि थुनामा छन् । तर, लेनदेनमा अपराध ढाक्ने जनप्रतिनिधि भने कारबाहीको दायरमा आएनन् । मेयर राई सुरुमा आफूहरूले अनुसन्धान गरेको निर्धक्क बताउँछन् । भन्छन्, “भोट हामीलाई हालेपछि समस्या पर्‍यो भने हामीकहाँ नै आउँछन् नि † त्यसैले सुरुमा हामीले अनुसन्धान गर्‍यौँ र ५०/६० हजार रुपियाँ उपचार खर्च दिलाइदियौँ ।” 
 
निर्वाचित भएको अढाई महिनामै फौजदारी अभियोगजस्तो गम्भीर मुद्दामा हात हाल्नुले स्थानीय तहका जनप्रतिनिधि कसरी अपराधको संरक्षक बनिरहेका छन् भन्ने देखाउँछ । स्थानीय प्रतिनिधि अपराधका रक्षक बनेका घटना अन्यत्रसमेत भएका छन् । 
 
१२ कात्तिकमा पर्साको सखुवा पर्सौनी गाउँपालिका–४ का अध्यक्ष जुमादीन अन्सारीका २२ वर्षीय छोरा मुख्तार अन्सारीसहित अर्का एक जनाले देउरवानाकी १७ वर्षीया किशोरीलाई सामूहिक बलात्कार गरेको अभियोग लाग्यो । किटानी जाहेरी परे पनि अन्सारीलाई प्रहरीले पक्राउ गरेको छैन । बरू निराधार आरोप लगाएको भन्दै वडा अध्यक्ष जुमादीनले पीडित युवतीका अभिभावक र दाजुलाई कुटपिट गरेका थिए । उखुबारीमा घाँस काट्न गएकी किशोरी सामूहिक बलात्कारको सिकार बनेकी थिइन् । भोलिपल्ट मुख्तारका साथीले युवती मोटरसाइकल दुर्घटनामा परेको भन्दै वीरगन्जको नारायणी उपक्षेत्रीय अस्पतालमा उपचारार्थ लगेर छोडिदिएका थिए । प्रहरी स्रोतका अनुसार वडा अध्यक्षले रकम दिएर मिल्न दबाब दिइरहेकै छन् । वडा अध्यक्षकै दबाबमा अभियुक्तहरू हालसम्म पक्राउ परेका छैनन् ।
 
नक्कली आमा बनाएर नागरिकताका लागि सिफारिस गर्ने कार्यमा समेत स्थानीय जनप्रतिनिधि पछाडि छैनन् । जस्तो : रामेछापको उमाकुण्ड गाउँपालिका–७, भुजीका वडा अध्यक्ष रुद्रमणि नेवारले निर्वाचित भएको महिना दिनसमेत नबित्दै यस्तै नक्कली काम गरे । मोरङका निशान जोशीले नागरिकता लिन जुनीमाया सुनुवारलाई आमा बनाएका थिए । यसलाई वडा अध्यक्षले सहजै सिफारिस दिए । सिफारिसमा जन्मदर्तासमेत छैन । जिल्ला प्रहरी कार्यालय रामेछापका प्रमुख डीएसपी कुमोद ढुंगेल भन्छन्, “कागजात हेर्दा जनप्रतिनिधिले कसरी सिफारिस दिए भनेर अचम्म मान्नुपर्छ ।” रामेछापकै एउटा गाउँपालिकाका वडा अध्यक्ष र सदस्यमाथि ज्यान मुद्दामा समेत अनुसन्धान भइरहेको प्रहरी स्रोतले जनाएको छ । 
राजनीतिको अपराधीकरण 
स्थानीय तहको चुनावमा उम्मेदवारहरूले मोटो रकम खर्चिएको कतै छिपेको छैन । चुनावी प्रचारदेखि पार्टीलाई गर्ने ‘सहयोग’समेत यसमा जोडिन्छ । यही कारण जसले पैसा खर्च गर्न सक्छ, उसलाई उम्मेदवार बनाए, दलहरूले । राजनीतिक पार्टीहरूले उम्मेदवार छनोटको आधार आफ्नो मूल्य–मान्यताभन्दा पनि जसरी पनि चुनाव जित्नुलाई बनाए । यसमा आपराधिक र अवैध कार्यमा संलग्न र गलत मनोकांक्षा भएकाहरूले स्थानीय तहमा टिकट पाए । नोट र भोटको अप्राकृतिक सम्बन्धका कारण नवनिर्वाचित जनप्रतिनिधिहरू अवैध कार्यमा लाग्नु अस्वाभाविक नभएको राजनीतिशास्त्रका प्राध्यापक कृष्ण खनाल बताउँछन् । “चुनाव एकदमै खर्चिलो भए, पैसा खर्च गर्न सक्नेले टिकट पाए, नसक्नेले पाएनन् भनेर हिजो हामी गफ गथ्र्यौं,” खनाल भन्छन्, “यस्ता घटनाले त्यो कुरा पुष्टि भयो । राज्यसत्ताको आड–प्रभावमा अपराध मौलाएको यसले बुझिन्छ । लोकतन्त्रको योभन्दा विकृत रूप के हुन्छ ?” 
 
अर्कोतिर समाजमा आपराधिक व्यक्तिहरूलाई राजनीतिक दलले समेत ओत दिएका प्रशस्तै उदाहरण छन् । यस्तो छहारी दलका उपल्ला नेताहरूले नै दिएकाले त्यसको सिको तलसम्मै पर्नु अन्यथा होइन । “समाजमा अपराध गर्न पनि शक्ति चाहिन्छ । त्यही शक्ति खोज्दै आउनेहरूलाई दलहरूले समर्थन गर्छन् भने त्यसको दोष दलीय नेताहरूले लिनुपर्छ,” मानवशास्त्री सुरेश ढकाल भन्छन् । विडम्बना † यस्तो जिम्मेवारी वहन कुनै दलले गर्दैनन् । त्यही भएर सिंहदरबार पुर्‍याउने भनिएको स्थानीय तहमा अपराध फैलिँदैछ । 
पुरा पढ्नुहोस्

आवरण कथा» अराजक राष्ट्र ‘सेवक’

बाबुराम विश्वकर्मा
निजामती कर्मचारीको जबर्जस्ती र मनपरी संघीयता कार्यान्वयनमा मुख्य बाधक
पुरा पढ्नुहोस्

पुरातात्त्विक स्थलमा मनपरी

मनोज पौडेल
अवैध निर्माणका कारण लुम्बिनी विकास कोष विवादमा
पुरा पढ्नुहोस्

तालमा झेल

नवीन पौडेल
नवलपरासीका अधिकांश प्राकृतिक ताल अतिक्रमण
पुरा पढ्नुहोस्

विचार

नौ नाडी गलेका प्रचण्ड

गुणराज लोहनी
समाजवादको सिद्धान्तबाट च्यूत भएका दुईवटा पार्टीको सरकारले कस्तो समाजवादी कार्यक्रम लागू गर्ला ?
पुरा पढ्नुहोस्

स्वराज आगमनको सार सन्देश

रामजी दाहाल
जतिसुकै राष्ट्रवादी कुरा गरे पनि एमालेभित्र खास गरी केपी ओलीलाई भारतले सधैँ साथ र समर्थन दिँदै आएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

मृत विचारहरूको रजगज

अच्युत वाग्ले
मुलुक संघीयतामा गइसकेको सन्दर्भमा राज्यप्रणालीलाई मृत विचारहरूबीचको विवादमा नउरालेर यथासम्भव छिटो ‘ पोलिआर्किस्ट’ (बहुतन्त्रीय) बनाउनु सबैको हितमा छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

सार्वजनिक नभएको त्यो सजाय

कृष्णमान मानन्धर
जुद्धशमशेरको प्रश्न थियो, ‘रक्तपात मण्डलीले रचेको षड्यन्त्रमा तैँले के जिम्मेवारी बोकेको थिइस् ?’ बुबाको सीधा जवाफ थियो, ‘नारायणहिटी दरबारमा आउने राणा निम्तालुहरूलाई पस्कने भोजमा विष मिलाउने जिम्मा मैले पाएको थिएँ ।’
पुरा पढ्नुहोस्

नखोलिएका केही पाटा

विश्वास हमाल
अनेकाैँ छन् \'स्वर्ग\'भित्र यस्ता नलेखिएका कथाहरू र नखोलिएका व्यथाहरू
पुरा पढ्नुहोस्

नत्र, विशेष महाधिवेशन

रामजी दाहाल
चुनावपछि कांग्रेसको अवस्था कमजोर देखिएको छ । त्यस्तो अवस्थामा आफूलाई लोकतन्त्रको पर्याय ठान्ने कांग्रेसको भूमिका कस्तो हुने भन्ने विषयमा समेत अब बहस केन्द्रित गर्नुपर्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

भूराजनीतिक बहसमा भुलेको पाटो

चन्द्रदेव भट्ट
जतिबेला बाह्य तत्त्व (परिस्थिति)ले आन्तरिक राजनीति अथवा आन्तरिक राजनीतिक कारणले बाह्य तत्त्व प्रभावशाली हुन जान्छन्, यसलाई व्यवस्थापन गर्न सकिएन भने आन्तरिक राजनीति मात्र होइन, सम्पूर्ण राष्ट्र नै संकटतिर धकेलिने सम्भावना हुन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

फेरि कम्युनिस्ट पार्टी नै बनाउने र ?

अच्युत वाग्ले
‘कम्युनिज्म’ मूलत: सक्रियात्मक (प्रोयाक्टिभ) नभएर प्रतिक्रियात्मक (रियाक्टिभ) राजनीति हो भन्ने त यसका प्रणेता कार्ल माक्र्सले ‘सामाजिक घर्षण’ र ‘अनन्त वर्ग संघर्ष’को परिकल्पनामा नै व्याख्या गरेका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

जीवनशैली

कृष्णा–तृष्णा

राजकुमार बानियाँ
कृष्णाको रेडियोमोह कस्तो छ भने पोहोर साल क्यान्सर लागेर हाफ साइकलमा ११ पटक किमो चढाउँदा समेत स्टुडियो धाउन छाडिनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

संकटमा चारखुट्टे सवारी

वसन्तप्रताप सिंह
भेडापालक र सामुदायिक वन उपभोक्ताबीच द्वन्द्व
पुरा पढ्नुहोस्

कफी विथ गगन

राजकुमार बानियाँ
१८ वर्षपहिले राजधानी सहरमा कफी सप खोलेका गगन प्रधानले नेपाली कफीलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै ‘ब्रान्डिङ’ गरिदिएका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

जीवित धरोहर

गोकर्ण गौतम, -वेदराज पौडेल
एक सय वर्ष नाघेका ज्येष्ठ नागरिकका जीवन कथा
पुरा पढ्नुहोस्

पदमार्गको लयमा टेम्के

विद्या राई
हिमाली शृंखला दृश्यावलोकनका लागि उत्कृष्ट गन्तव्य
पुरा पढ्नुहोस्

अर्थ

परनिर्भरताको पराकाष्ठा

माधव बस्नेत
‘कृषिप्रधान मुलुक भए पनि खाद्यान्नमा आत्मनिर्भर हुन सकेका छैनौँ । यो अशोभनीय हो । दुई वर्षभित्र खाद्यान्नमा नेपाललाई आत्मनिर्भर बनाउने अभियानका साथ हामी अघि बढेका छौँ ।’ २८ फागुन ०७२ मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी ओलीले नेपालको कृषि विकासको क्षेत्रमा जापानी सहयोगको ६ दशक विषयक कार्याशालाको उद्घाटन गर्दै बोलेका थिए । संयोग ! तिनै ओली फेरि प्रधानमन्त्री बन्ने तरखरमा छन् । तर, खाद्यान्नलगायत तरकारी र फलफूलको बजारभाउ छोइनसक्नु छ, यतिबेला । 
 
खाद्यान्न, तरकारी, फलफूल, माछा, मासु, खाने तेल, दूध, दही, आईसक्रिमजस्ता खाद्यवस्तु यति परिमाणमा आयात भइरहेको छ कि यसमा आत्मनिर्भर हुने कुरा गफै मात्र लाग्छ । जस्तो : अहिले पनि भारतको पानी ट्याङ्कीलगायत भन्सार परिसरमा केही दिन यता सयौँ कन्टेनर तथा ट्रकहरूको लाम छ । पश्चिम बंगालको पानी ट्याङ्कीदेखि नक्सलबारीसम्म करिब चार किलोमिटर दूरीमा चार सयभन्दा बढी कन्टेनर तथा ट्रक रोकिएका छन् । तिनमा भारत, चीन, युरोपदेखि मध्य अमेरिकी राष्ट्र निकारागुवासम्मबाट आयात गरिएका तरकारी, फलफूल, चामल, मासुलगायत सामग्री छन् ।
 
वाणिज्य मन्त्रालय मातहतको व्यापार तथा निकासी प्रवद्र्धन केन्द्रका अनुसार बितेको वर्ष सन् २०१७ अर्थात् १७ पुस ०७३ देखि १६ पुस ७४ मा ४० अर्ब १७ करोड रुपियाँको खाद्यान्न (तरकारी, फलफूल र तेलबाहेक) मात्र आयात भएको छ । अर्थात्, कृषि र कृषक बाहुल्य मुलुकमा मासिक ३ अर्ब ३४ करोड ७५ लाख रुपियाँको खाद्यान्न आयात भइरहेको छ । आयात भइरहेका खाद्यान्नमा चामल, मकै, गहुँ, कोदो, जौ आदि प्रमुख छन् । चामल आयातमा मात्रै बर्सेनि २७ अर्ब रुपियाँ खर्च भइरहेको छ । यसमध्ये २३ अर्ब रुपियाँको चामल भारतबाट मात्रै आउँछ । यसबाहेकको परिमाण बंगलादेश, थाइल्यान्ड, अमेरिका, चीन, भियतनाम, दक्षिण कोरिया, फिलिपिन्स र इटालीबाट आयात हुन्छ ।
 
मकैचाहिँ मेक्सिको, अर्जेन्टिना, अन्टिगुवा/बर्मुडाबाट समेत भित्रिरहेको छ । अनाज आयात हुने मुलुक भारत र चीन नै हुन् । यी दुई देशपछि बंगलादेशको हिस्सा छ । सोयाबिन तेलका हकमा चाहिँ भारत, अर्जेन्टिना र अमेरिका मुख्य हुन् । इथियोपिया, जिबौटी, घाना, टोगोजस्ता अफ्रिकी मुलुकहरूदेखि दक्षिण अमेरिकी र युरोपेली मुलुकबाट समेत तेल आयात भइरहेको छ । 
 
खाद्यान्नपछि अर्को महत्त्वपूर्ण आयात तरकारी र फलफूल हो । यो वर्ष मात्र ३४ अर्ब हाराहारीको तरकारी र फलफूल  आयात भएको छ । रोचक त के भने हामीले खाने फलफूलमध्ये स्याउ मात्रै गएको वर्ष करिब पाँच अर्ब रुपियाँको आयात भएको छ, जो सबैभन्दा धेरै चीन र भारतबाट आउँछ । बाँकीचाहिँ श्रीलंकादेखि अमेरिका र इटालीसम्मबाट । 
दोस्रो सर्वाधिक आयात हुने फलफूल हो सुन्तला, जो गर्त वर्ष भारत र थाइल्यान्डबाट करिब एक अर्ब रुपियाँको आयात भएको छ । केरा तेस्रोमा पर्छ, जो करिब ४२ करोडको आयात भएको छ, भारत र चीनबाट । फलफूलको राजा मानिने आँप आयातमा मात्रै हामीले एक वर्षमा ४० करोड रुपियाँ खर्चेका छौँ । यो बंगलादेश, थाइल्यान्ड र भारतबाट आयात भइरहेको छ । 
 
कागतीमा मात्रै मुलुकले करिब २१ करोड रुपियाँ खर्चेको छ । यसको आयातचाहिँ भारतबाटै भइरहेको छ । यसबाहेक भारत र थाइल्यान्डबाट १० करोड रुपियाँको अंगुर किनिएको छ । यसभन्दा बढी अर्थात् १६ करोड रुपियाँ नरिबल आयातमा खर्च भएको छ । चीन, भारत र थाइल्यान्डबाट यसको आयात भइरहेको छ । यसबाहेक अम्बा, वयर, नासपाती र आरूबखडालगायतका फलफूल पनि आयात भइरहेका छन् ।
 
हामीले दिनहुँ खानामा प्रयोग गर्ने प्याज, लसुन आदिमा समेत हामी आत्मनिर्भर छैनौँ । यी तरकारीजन्य सामग्री भारत, चीनबाट आउनु त स्वाभाविकै हो तर मध्य अमेरिकी राष्ट्रबाटसमेत आइरहेको छ । जस्तो : प्याजको आयात निकारागुवाबाट पनि भइरहेको छ । केराउ कोसाचाहिँ अमेरिकी महादेश, युरोप र अस्ट्रेलियासम्मबाट आयात हुने गरेको छ । नेपाली उत्पादनमा अग्रपंक्तिमै रहेको भनिएको र सबैभन्दा बढी प्रोटिन दिने खाद्यान्नका रूपमा चिनिने काबुली चनाको आयातका लागि हामीले एक वर्षमा १ अर्ब १९ करोड रुपियाँ खर्च गरेका छौँ, जसको आयात म्यानमार, इथियोपिया, तान्जेनिया र अमेरिकाबाट भइरहेको छ । खानाका रूपमा उपयोग गरिने विभिन्न किसिमका दालको आयात अफ्रिकाको तान्जानिया, मोजाम्बिक, मदागास्करजस्ता मुलुकबाट भइरहेको छ । 
 
नेपालमा उब्जनी हुने आलु उत्कुष्ट मानिन्छ । तर, त्यही आलुसमेत ठूलो मात्रामा आयात हुनु निराशाजनक छ । बितेको वर्ष ५ अर्ब ३२ करोड रुपियाँभन्दा बढीको आलु भारत, चीन, बंगलादेशबाट मात्र आएको छ । अवस्था कतिसम्म दयनीय भने ४ अर्ब ३५ करोड १९ लाख ७ हजार २ सय ४० रुपियाँको प्याज भारतबाट मात्रै आयात गरिएको छ । ४० करोड रुपियाँको लसुन चीन र भारतबाट आएको छ । 
 
कफी, चिया र अन्य मसलाको आयातका निम्ति हामी वर्षको ७ अर्ब २० करोडभन्दा बढी रुपियाँ खर्च गरिरहेका छौँ । जबकि, चिया, कफी, अदुवा, अलैँची, अमलिसो नेपालबाट निर्यात हुने प्रमुख खाद्य सामग्रीमा सूचीकृत छन् । कतिसम्म भने विश्वभरबाट उत्पादन हुने अलैँचीमा नेपालले करिब तीन चौथाइ हिस्सा ओगट्छ । तर, त्यही अलैँचीसमेत भारत र चीनबाट आयात भइरहेको छ । 
 
रोचक के भने माछा, मासु, फलफूल, तरकारीलगायत दैनिक उपभोग्य सामग्री ठूलो मात्रामा नामै नसुनेका देशबाट आयात भइरहेको छ । जिउँदा जनावरमा १० करोडभन्दा बढी रुपियाँको त घोडा, खच्चड र गधाहरू भित्रिएका छन् । प्रजननका लागि केही संख्यामा भारत, थाइल्यान्डलगायतका देशबाट घरपालुवा जनावरका ब्रिड ल्याइने क्रम स्वाभाविक हो । तर, ठूलो मात्रामा भित्रनुलाई स्वाभाविक मान्न नसकिने विज्ञहरू बताउँछन् । 
 
अवस्था कतिसम्म दयनीय बन्दैछ भने भारतबाट मात्र करिब दुई अर्ब रुपियाँका खसी–बोकाहरू आयात गरिन्छ । रांगा–भैँसीमा मात्र करिब एक अर्ब रुपियाँ बर्सेनि विदेशिइरहेको छ । खसी–बोकाको सानो हिस्सा अस्ट्रेलियाबाट पनि आएको पाइन्छ । भेँडा र बंगुरको ठूलो हिस्सासमेत भारत र चीनबाट आयात हुन्छ । 
 
प्रशोधन वा चिस्यानमा राखिएका (फ्रोजन गरिएका) बुंगुरको मासु भारत र चीनबाहेक थाइल्यान्ड, फ्रान्स, डेनमार्कबाट आयात भइरहेको छ । भेँडाको मासु अस्ट्रेलियाबाट प्रशोधन भएरै आउँछ । हाँसको मासु पनि अस्ट्रेलिया, मलेसिया र थाइल्यान्डबाट आइरहेको छ । 
 
मत्स्य, घोंगी, कीरा–फट्याङ्गाजस्ता जलजीवहरूको आयात मात्र १ अर्ब ३७ करोडमाथिको छ । यस्ता धेरैजसो जलजीवहरू दक्षिणपूर्वी एसियाली देशहरूबाट मात्र होइन, प्रशान्त क्षेत्रका सालमन प्रजातिका माछा दक्षिण अमेरिकी मुलुक चिलीदेखि उत्तरी ध्रुवको देश नर्वे र अमेरिका, क्यानाडाबाट समेत आइरहेका छन् । 
 
दुग्ध र दुग्धजन्य उत्पादनहरू, मह, अन्डाजस्ता खाद्य सामग्री उत्तिकै ठूलो परिमाणमा भित्रिरहेका छन् । प्रशोधित एवं चिल्लोको मात्रा घटाइएका दूध र अन्य उत्पादनहरू युरोपेली मुलुकबाट भित्रिरहेका छन् । यसमा अस्ट्रेलिया, युक्रेनका डेरी उद्योगहरू निकै अघि छन् । अप्रशोधित दूधचाहिँ भारतबाटै बढी आयात भइरहेको छ । 
 
मुलुकमा धानपछि मकै, गहुँको उत्पादन धेरै हुन्छ । तर, त्यही मकै, गहुँ पनि ठूलो स्तरमा आयात गर्नुपर्छ । खास गरी पशुपन्छीको दानाका लागि मकै, आँटाका लागि गहुँ आयात गर्नुपरेको हो । “मुलुक ब्रोइलर कुखुराको मासु र अन्डामा आत्मनिर्भर छ भनिन्छ । तर, कुखुराको दानाका लागि चाहिने मकैजति सबै आयात हुन्छ,” व्यापार तथा निकासी प्रवद्र्धन केन्द्रका अधिकृत मीनबहादुर कुँवर भन्छन्, “खाद्यान्न, माछा, मासु, तरकारी, फलफूल केहीमा पनि आत्मर्निभर हुन सकेको छैन ।” व्यापार तथा निकासी प्रवद्र्धन केन्द्रका नायव कार्यकारी निर्देशक विमल नेपालका अनुसार आयात प्रत्येक वर्ष बढ्दो छ, जसका कारण व्यापार घाटा उच्च छ । 
 
खाद्यान्न, तरकारी, फलफूल, माछा, मासुमा आयात वृद्धिदर यसरी बढिरहेको छ कि यही मात्रा रहने हो भने व्यापार घाटाले मुलुक चल्नै नसक्ने अवस्थामा पुग्नेछ । नेपालमा परम्परादेखि नै कृषिलाई जीवन निर्वाहको एक प्रमुख पेसाका रूपमा मानिदै आएको छ । मुलुकको करिब दुई तिहाइ जनसंख्या कृषिमा संलग्न रहेका कृषि विकास मन्त्रालयको योजना महाशाखा प्रमुख तथा प्रवक्ता योगेन्द्रकुमार कार्की बताउँछन् । यद्यपि, मुलुकको अर्थतन्त्रमा कृषि क्षेत्रको योगदान २९.३७ र गैरकृषि क्षेत्रको ७०.६३ प्रतिशत छ । यसैबाट पनि प्रस्ट हुन्छ, हाम्रो भान्सामा पाक्ने दैनिक उपभोग्य सामानहरू प्राय: बाहिरबाटै ल्याउनु परिरहेको छ । 
पुरा पढ्नुहोस्

जलविद्युत् जिल्ला

आश गुरुङ
हरेक खोलामा विद्युत् उत्पादन आयोजना
पुरा पढ्नुहोस्

बिमा: बचत र सुरक्षा पनि

माधव बस्नेत
पहिले करबलले गरिने बिमा अहिले आवश्यकता
पुरा पढ्नुहोस्

विदेशी लगानीलाई हतोत्साह

रामबहादुर रावल
प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानीप्रति सरकारको असहयोगी र अनुदार रवैया
पुरा पढ्नुहोस्

वित्तीय प्रणालीमा गम्भीर हमला

मनबहादुर बस्नेत
ह्याकरहरू बैंकको गोप्य डाटामा प्रवेश गर्ने क्रम बढे पनि त्यसलाई रोक्ने संयन्त्रको अभाव
पुरा पढ्नुहोस्

संवाद

‘राजनीतिका लागि समाजसेवा गरेको होइन’

मनबहादुर बस्नेत

सीताराम कट्टेल (धुर्मुस) र कुञ्जना घिमिरे (सुन्तली) को जोडीले लामो समयसम्म हास्य–कलाकारितामार्फत दर्शकको मुहारमा मुस्कान छरे । टेलिसिरियल, फिल्मदेखि स्टेज कार्यक्रमसम्म चर्को माग छ उनीहरुको । तर, ०७२ को भूकम्पपछि उनीहरु समाजसेवामा विछट्टै सक्रिय हुन थालेका छन् । काभ्रेमा पहरी बस्ती, सिन्धुपाल्चोकमा गिरानचौर बस्ती, महोत्तरीमा मुसहर बस्ती बनाएर वाहवाही पाएका यिनीहरुले रौतहटको सन्तपुरमा एकीकृत नमुना बस्ती निर्माण गरेर स्थानीयलाई हस्तान्तरण गरेका छन्, २३ माघमा । यही सन्दर्भमा घिमिरेसँग गरिएको कुराकानी :

बस्ती निर्माणको जोस र प्रेरणा कसरी पाउनुहुन्छ ?
सबैको साथ, समर्थन र विश्वासले गर्दा नै हो । पीडितलाई देखेपछि हाम्रो मन पोल्छ । त्यही भएर लागिपर्छौं । आफूले पहिले गरेको कामले थप आत्मविश्वास दिँदो रहेछ । 

अघिल्ला बस्ती निर्माणभन्दा यसपटक के भिन्न अनुभव गर्नुभयो ? 
जति बढी काम गर्‍यो, उति परिपक्वता आउँदो रहेछ । सुरुमा भूकम्पपीडितका लागि बस्ती बनायौँ । मानवता र सद्भावका लागि मुसहर बस्ती निर्माण गरियो । यसपटक बाढीपीडितका लागि बस्ती बनायौँ । अहिले बनाएको बस्तीमा समुदायका लागि चाहिने विद्यालय, मन्दिर, टावर, बगैँचा सबै थोक छन् । समथर भूभागलाई पाँच फिट माथि उठाएर झलमल्ल बस्ती तयार पारेका छौँ । 

आर्थिक स्रोत कसरी जुटाइरहनु भएको छ ?
नेपाली र नेपालीभाषीबाटै हो । भुटानी समुदायको पनि ठूलो साथ छ । त्यस्तै, आशीर्वाद मिल्छ भनेर बिरामीहरूले पनि सहयोग गर्नुहुन्छ । विवाह, जन्मदिन वा अन्य उत्सवमा हुने खर्च कटाएरै हामीलाई रकम दिनुहुन्छ । यस्तै साथले त हो, हामीलाई हौसला दिने । 

यसपटक अझ ६० लाख रुपियाँ नपुगेको भनिन्छ । खास कुरा के हो ? 
हो । तर, धेरैले सहयोग गर्ने वचन दिनुभएको छ । हामी त्यसकै प्रतीक्षामा छौँ । त्यसपछि बाँकी भएको रकम भुक्तानी गर्छौं । त्यति रकम उठ्छ भन्नेमा ढुक्क छौँ ।

कलाकारिताभन्दा समाजसेवालाई प्राथमिकता दिनुभएको हो ?
त्यस्तो त होइन । कलाकारिताले चिनाएको परिचयबाटै यो सम्भव भएको हो । हामी पनि रमाइरहेका छौँ । कलाकारका रूपमा समाजप्रति एउटा दायित्व हुन्छ, सकेसम्म त्यसलाई पूरा गर्ने प्रयास हो, हाम्रो । अचेल त बानी परिसक्यो, अरूलाई खुसी बनाउने, सहयोग गर्ने । तर, कलाकारितालाई बेवास्ता गरेको चाहिँ होइन । 

तपार्इंको जोडीले भोलि राजनीति गर्न अहिले समाजसेवामार्फत आधार बनाइरहेको आरोप पनि छ । के भन्नुपर्छ ?
यो त अरूको सोच हो । हामीले समाजसेवा पनि योजनामा गरेको होइन । परिस्थिति र इच्छाशक्तिले डोर्‍याएको हो । भोलि राजनीति गरिएला/नगरिएला, त्यो भिन्नै कुरा हो । तर, ‘ प्लेटफर्म’ तयार पार्न अहिले सेवा गरेको चाहिँ हुँदै होइन । 

कलाकार सहकर्मीबाट चाहिँ कत्तिको साथ पाउनुहुन्छ ?
हाम्रो निरन्तरता र इमानदारीले सबैको मन जितेको छ । हिजो खुट्टा तान्नेहरू अहिले मनबाटै साथ दिन थालेका छन् । 

सीतारामजी र तपाईंको समाजसेवाको विषयमा कत्तिको कुरा मिल्छ ?
हाम्रो सोच मिल्छ । इच्छाशक्ति पनि छ । काममा उहाँ बढी खट्नुहुन्छ । त्यसलाई मैले साथ दिने र दिशा दिने काम गर्छु । समझदारीकै फल हो यो । 

बेलाबेलामा पारदर्शिताका बारेमा पनि सवाल उठ्छ नि ?
त्यस्तो कुरा आउँदै गर्छ । तर, तीन करोड नेपालीलाई विश्वासघात कहिल्यै गर्दैनौँ । सबै हिसाबकिताब छ हामीसँग । त्यस्तो प्रवृत्तिबाट हतोत्साही हुने कुरा छैन । 

अब फेरि कुनै बस्ती बनाउने वा अरू कुनै समाजसेवामूलक कार्य गर्ने योजना छ ?
अब हामी पूर्ण रूपमा नमुना नेपालमा केन्द्रित हुन्छौँ । फिल्ड सर्भे भइरहेको छ, ललितपुरको लेलेमा । त्यसमा पनि सहयोगी हातहरू प्रशस्तै भेटिसकेका छौँ । 

पुरा पढ्नुहोस्

‘सोच बदलिए देश बदल्न सकिन्छ’

मनबहादुर बस्नेत
तपाईं पुग्नुभएका विश्वका मानिसले नेपाललाई कसरी चिन्दा रहेछन् ?
पुरा पढ्नुहोस्

‘अनुसन्धान किन असफल भयो, समीक्षाको बेला हो’

मनबहादुर बस्नेत
अपराधसँग जोडिएका हाई–प्रोफाइल व्यक्ति पक्राउ गर्दा दबाब आउँछ कि आउँदैन ?
पुरा पढ्नुहोस्

‘सक्षम भए जसले कमान्ड गरे पनि हुन्छ’

मनबहादुर बस्नेत
पहिलो गुल्मपति भएपछि पक्कै पनि पहिलो महिला प्रधानसेनापति हुने महत्त्वाकांक्षा पनि त होला नि ?
पुरा पढ्नुहोस्

मनोरञ्जन

खेलकुद

विपक्षीका पनि विशेष

ज्ञानेन्द्र आचार्य

सन् २००२ को विश्वकप क्वाटरफाइनलमा इङ्ल्यान्डविरुद्धको त्यो फ्रि–किक । रोनाल्डिन्होको नाम लिनेबित्तिकै धेरैले त्यही गोल सम्झन्छन् । मैदानको दायाँतिर र इङ्ल्यान्डको गोलपोस्टभन्दा करिब ४० यार्ड परबाट हानेको फ्रि–किकमा उनले गोल गरेका थिए । विश्वकपका उत्कृष्ट गोलको सूची बनाउने हो भने सायदै कसैले रोनाल्डिन्होको त्यो गोललाई छुटाउलान् । त्यही विश्वकपले रोनाल्डिन्होलाई चर्चाको शिखरमा पुर्‍यायो । सन् २००२ मा विश्वकप जितेको ब्राजिल निकै बलियो टिम थियो । हरेक पोजिसनमा उत्कृष्ट खेलाडी । रोनाल्डो, रिभाल्डो, काफु, रोबर्टो कार्लोस आदि । यस्ता एकसेएक खेलाडीसँगै त्यसबेला ब्राजिलको टिममा सुरुआती ११ मा अटाउनुले नै रोनाल्डिन्हो कुन दर्जाका खेलाडी थिए भन्ने बुझ्न सकिन्छ । मैदानभित्र उनले जे गर्थे र जसरी खेल्थे, त्यो देख्नेजति सबै उनका फ्यान भइहाल्थे । चाहे त्यो ब्राजिलको समर्थक होस् वा नहोस् । 

ब्राजिलका खेलाडीहरू बलसँगको कौशलताका कारण चिनिन्छन् । यसको श्रेय उनीहरू ब्राजिलमा खेलिने बिच फुटबललाई दिन्छन् । ब्राजिलका लगभग सबै खेलाडी बगरको बालुवामा फुटबल खेल्दै हुर्किन्छन् । यसबाट उनीहरूले बलमाथि नियन्त्रण राख्न र मनै लोभ्याउने खालका कौशल सिकेका हुन्छन् ।

रोनाल्डिन्होको बाल्यकाल पनि लगभग यस्तै थियो । उनी दक्षिण ब्राजिलको पोर्टो अलेग्रो सहरमा जन्मिएका थिए । रोनाल्डिन्हो सानै छँदा ब्राजिलमा रोमारियोको चर्चा थियो । जो उनका आइडल पनि थिए । रोमारियोले जस्तै रोनाल्डिन्होले पनि ब्राजिलको राष्ट्रिय टिमबाट खेल्ने सपना बोकेका थिए । तर, बाल्यकालमा रोनाल्डिन्होका लागि प्रेरणाको स्रोत उनकै दाइ रोबर्टो थिए । फुटबल खेल्न उनले रोबर्टोबाटै सिकेका थिए । हृदयघातका कारण पिताको मृत्युपछि उनको परिवार रोबर्टोकै आशमा थियो । त्यतिबेला रोनाल्डिन्हो मात्रै आठ वर्षका थिए । धन्न रोबर्टोलाई ग्रेमियोले अनुबन्ध गर्‍यो, जसले ब्राजिलको ए डिभिजन लिग खेल्थ्यो । यही क्लबमा रोनाल्डिन्होले अझै सिक्ने र आफूलाई निखार्ने मौका पाए । १८ वर्ष पुग्दा नपुग्दै उनले ग्रेमियोको सिनियर टिमबाट खेले । त्यसपछि त उनको करिअरले जादुयी गति लियो । १९ वर्षमा ब्राजिलको राष्ट्रिय टिमबाट डेब्यु गरे, २० वर्षमा फ्रान्सको पीएसजी पुगे, २२ वर्षमा विश्वकप जिते र २३ वर्षको हुँदा बार्सिलोना पुगे । बार्सिलोनामा हुँदा रोनाल्डिन्हो करिअरको उच्च फर्ममा थिए । 

विपक्षी खेलाडी र समर्थकहरूको पनि सम्मान र माया पाउने कमै खेलाडीमा पर्छन् रोनाल्डिन्हो । सन् २००५ मा रियल म्याड्रिडविरुद्ध उसकै मैदानमा रोनाल्डिन्होले दुई गोल गरे । ती दुवै गोल यति स्तरीय थिए कि रियल म्याड्रिडका समर्थकले पनि उनको सम्मानमा ताली बजाएका थिए । एल क्लासिकोमा (रियल म्याड्रिड र बार्सिलोनाबीचको खेल) एउटा क्लबको समर्थकले अर्को क्लबका खेलाडीलाई सम्मान गर्नु निकै दुर्लभ घटना हो । रोनाल्डिन्होभन्दा अघि यस्तो सम्मान म्याराडोनाले बार्सिलोनाका लागि खेल्दा सान्टियागो बर्नबाउ (रियल म्याड्रिडको मैदान)मा पाएका थिए । त्यसयता यस्तो सौभाग्य अन्य कुनै खेलाडीलाई मिलेको छैन । 

बार्सिलोनामै पनि उनलाई राम्रो सम्मान गरिन्थ्यो । उनको कुशल खेलबाट सबै कायल थिए । बार्सिलोनाले त सन् २००३ मा उनलाई भित्र्याएपछि क्लबको इतिहास नै बदलिएको मान्छ । किनभने, उनको आगमनसँग बार्सिलोनाको सुखका दिन फर्किएका थिए । त्यसबेला बार्सिलोना एउटा स्तरीय मिडफिल्डरको खोजीमा थियो । सन् २००३ मा डेभिड बेकह्यामलाई म्यानचेस्टर युनाइटेडबाट रियल म्याड्रिडले खोसेपछि मात्रै बार्सिलोनाको ध्यान उनीमाथि परेको थियो । त्यतिबेला बार्सिलोनामा नयाँ प्रशिक्षक आएका थिए, फ्रन्क रायकार्ड । रायकार्ड र रोनाल्डिन्हो आएपछि बार्सिलोनाले घरेलु फुटबलमा राम्रो नतिजा ल्याउन थाल्यो र १४ वर्षपछि बल्ल च्याम्पियन्स लिग पनि जित्यो । यसका लागि रोनाल्डिन्हो मुख्य हतियार थिए । बार्सिलोनामा हुँदै रोनाल्डिन्हो एकपटक बलुन डियोर र दुईपटक फिफा वर्ष खेलाडी पनि बने । 

बार्सिलोनाका आइकनिक खेलाडी जाभीले पनि रोनाल्डिन्हो आएपछि बार्सिलोनाले प्रगति गर्न थालेको बताएका छन् । रोनाल्डिन्हो पाँच वर्ष बार्सिलोनमा हुँदा जाभीसँगै खेलेका थिए । बार्सिलोनाका अहिलेका कप्तान आन्द्रेस इनियस्टाका अनुसार महत्त्वपूर्ण खेलअघि टिमलाई प्रेरित गर्ने अद्भुत क्षमता पनि रोनाल्डिन्होमा थियो । उनको प्रशंसा गरेर नथाक्ने बार्सिलोनाका अर्का खेलाडी हुन्, लियोनल मेसी । जसलाई रोनाल्डिन्होले भाइजस्तै मान्छन् । मेसी अन्तर्मुखी स्वभावका छन् । तर, रोनाल्डिन्होप्रति उनको ठूलै सम्मान छ । यी दुवैलाई आफ्नो पहिलो भेट राम्रै याद छ । मेसी बार्सिलोनाको सिनियर टिमका लागि छानिएका थिए । सिनियर टिमसँगको पहिलो प्रशिक्षणपछि नै रोनाल्डिन्होलाई लागेको थियो, मेसी नै पछि बार्सिलोनालाई माथि पुर्‍याउने खेलाडी हुनेछन् । रोनाल्डिन्होकै सहयोगमा मेसीलाई सिनियर टिमसँग घुलमिल हुन सजिलो भयो । यहाँसम्म कि बार्सिलोनाका लागि मेसीको पहिलो गोलमा रोनाल्डिन्होले नै पास मिलाइदिएका थिए ।

सन् २००८ ताका रोनाल्डिन्हो चोटका कारण सताइन थाले । त्यसमाथि पेप ग्वार्डिओला प्रशिक्षक बनेपछि उनले बार्सिलोनाको टिम फरक ढंगले बनाउन थाले । र, रोनाल्डिन्हो इटालीतिर लागे । त्यहाँ एसी मिलानबाट उनले लिग पनि जिते । तर, त्यहाँ पनि चोटका कारण उनी त्यति प्रभावकारी भएनन्, जति पाँच वर्ष बार्सिलोनाका लागि थिए । एसी मिलानपछि उनले केही वर्ष ब्राजिलमै लिग खेले र एकपटक मेक्सिको गएर पनि खेले । र, हालै मात्र उनले खेल जीवनबाट संन्यासको घोषणा गरेका छन् ।
रोनाल्डिन्होको मैदानबाहिरका किस्सा पनि उत्तिकै रंगीन छन् । भनिन्छ, उनी प्रशिक्षणमा खासै ध्यान दिँदैनथे । कहिलेकाहीँ त उनी ट्रेनिङ किटबिनै प्रशिक्षण थलो पुग्थे । किनभने, अघिल्लो रातभरि नै उनी पार्टीमा हुन्थे । उनको यही स्वभावका कारण पीएसजीले उनलाई बेच्ने निर्णय गरेको पनि भनिन्छ । र, बार्सिलोनामा हुँदा पनि उनको यो बानी सुध्रिएन । उनले बार्सिलोना छोड्नुपछाडि चोटबाहेकको अर्को कारण यो पनि होला । 

बार्सिलोना छोडेपछि पनि त्यहाँको इतिहासमा उनको छुट्टै स्थान छ । क्लब र खेलाडी सबैले उनलाई आदर पनि गर्छन् । यस्तै एउटा मन छुने घटना पनि छ । हरेक सिजनअघि बार्सिलोनाले क्लब स्थापना गर्ने जोआन ग्याम्परको नाममा खेल खेल्छ । सन् २०१० मा ग्याम्पर ट्रफीका लागि एसी मिलानलाई निम्त्याइएको थियो । त्यतिबेला रोनाल्डिन्हो एसी मिलानमै थिए । खेल सुरु हुनुअघि खिचिने टिम फोटोका लागि बार्सिलोनाका कप्तान कार्लेस पुयोलले रोनाल्डिन्होलाई पनि बोलाए । सायद यो एक मात्रै यस्तो घटना होला, जहाँ टिम फोटोमा विपक्षी खेलाडी पनि थिए । त्यो पनि विपक्षीकै जर्सीमा । बार्सिलोनाको जर्सी लगाएका ११ खेलाडीसँगै एसी मिलानको जर्सीमा रोनाल्डिन्हो टिम फोटोमा अटाउनुको एउटै कारण छ । बार्सिलोनाको क्लब, समर्थक र खेलाडी सबैले उनीप्रति दर्शाउने सम्मान र माया । त्यसैले उनी आजसम्म पनि बार्सिलोनाका सद्भावना दूत छन् । 

चोटका कारण उनको खेल जीवन एकाएक ओरालो लाग्यो, जसले फुटबल रुचाउने सबैलाई दु:खी बनायो । किनभने, उनको खेल नै त्यस्तै थियो, सबैको मन लोभ्याउने । आठ–दस वर्ष मात्रै उनी उच्च फर्ममा देखिए । र, यत्तिमै उनले ब्राजिलबाट विश्वकप, कोपा अमेरिका र कन्फेडरेसन्स कप सबै एक–एकपटक जिते । यत्तिमै उनले यस्तो खेल देखाए कि उनलाई अझै पनि सबैभन्दा कुशल खेलाडी नै मानिन्छ ।

ब्राजिलका एक पूर्वफुटबल खेलाडी टोस्टाओ त उनीबारे यसरी व्याख्या गर्छन्, “रोनाल्डिन्होसँग रिभेलिन्होको जस्तो ड्रिबलिङ, गेरसनको जस्तो भिजन, गारिन्चाको जस्तो जोस, जर्जिन्हो र रोनाल्डोको जस्तो पेस र पावर अनि जिकोजस्तै प्राविधिक क्षमता र रोमारियोको जस्तै रचनात्मक क्षमता छ ।” यी सबै नामहरू ब्राजिलका सर्वकालीन राम्रा खेलाडी भनेर चिनिन्छन् । सीधा र सजिलोसँग टोस्टाओको कुरा बुझ्न खोज्ने हो भने रोनाल्डिन्हो उत्कृष्ट, जादुयी र पूर्ण फुटबल खेलाडी हुन् । 

पुरा पढ्नुहोस्

मैदानबाहिर महारथी

ज्ञानेन्द्र आचार्य
इटाली, चिली, नेदरल्यान्ड्सजस्ता धुरन्धर टिम विश्वकप फुटबल प्रतियोगिताबाट बाहिर
पुरा पढ्नुहोस्

सकसमा अर्जेन्टिना

ज्ञानेन्द्र आचार्य
​अहिलेका खेलाडी व्यावसायिक खेलमा जतिसुकै सफल भए पनि यसपटक विश्वकप पुग्न सकेन भने अर्जेन्टिनी फुटबलको ठूलो दुर्भाग्य हुनेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

नेयमारको बाछिटा

ज्ञानेन्द्र आचार्य
उच्च रकमको ट्रान्सफर कारोबारमा राजनीतिक रंग
पुरा पढ्नुहोस्

साहित्य

[अनुभूति] म कोदे

हरिहर तिमिल्सिना

‘सरलाई एक दिन म एउटा विशेष परिकार चखाउन चाहन्छु ।’ ६ महिनाजति अघि गायक मित्र किसन गुरुङले ‘विशेष’ शब्दलाई विशेष जोड दिएर भने । त्यो विशेष परिकार के हुन सक्छ ? मनमा खुल्दुली मच्चिनु अस्वाभाविक थिएन । हालै उनले ठमेलको जेपी स्कुल सामुन्ने विदेशीलाई लक्षित गरी नेपाली परिकार खुवाउने पलेटी नामक रेस्टुराँ खोलेका छन् । गत मंसिरको एक मध्याह्नमा गायक शिशिर योगी र म काम विशेषले घुम्दै उनको रेस्टुराँमा पुग्यौँ । ‘ला, आज कस्तो कुसाइत परेको । केही दिनदेखि सकिएको छ, सरहरू आजै आइपुग्नु भयो ।’ त्यही दिन थाहा लाग्यो, उनले चखाउन चाहेको परिकार अरू केही नभएर फापरको रोटी या कोदोको ढिँडो रहेछ ।

उनलाई लागेको हुँदो हो ‘यो काँठमा जन्मेको मान्छेलाई कोदो र फापरको नेपाली मौलिक स्वाद चखाउन पाए कति दंग पर्दो हो ।’ वास्तविकता के हो भने यदि मानिसको पाचन प्रणाली वरिपरि या आन्द्रामा सयपत्र छन् भने मेरा नब्बेजति पत्र कोदोले भरिएको हुन सक्छन् । चाहेर या नचाहेर हो सानोमा ढिँडोसित हाम्रो विशेष नाता गाँसिन पुगेको थियो । सानो दृष्टान्त पेस गरुँ । मेरा कान्छा काकाको ससुराली काठमाडौँको आलापोट हो । काकाको छोरो जनार्दन सानोमा मामाको बिहेमा भोज खान गएछ । खाने बेलामा उसले त्यहाँ पुलाउ, तरकारी, मासु र अन्य विभिन्न खालका मिष्टान्नहरू त देखेछ । तर, भोज देखेनछ । ऊ अचानक रुँदै कराउन थालेछ, ‘मलाई ढिँडो चाहियो ।’

’४० को दशकतिरको कुरा हो । मंसिरको ठूलो जाँच सकिएपछि हाम्रो कोदोको यात्रा सुरु हुन्थ्यो । अर्थात्, कोदो टिप्ने, चुट्ने, सुकाउने, फल्ने अनि पिसेर ढिँडो–रोटी खाने । भक्तपुरको चाँगु, छालिङ, नगरकोट, बागेश्वरी, सुडालदेखि काभ्रेको घिमिरे गाउँ, नाला, टुकुचासम्मका पाखो बारीमा कोदो लगाइन्थ्यो । हामीजस्ता स्कुले केटाकेटीहरूको काम कोदो टिप्ने हुन्थ्यो । कोदो टिप्ने भनेको खासमा कोदो काट्ने हो । बाला–बालामा समातेर हँसियाले कोदोको मुन्टो काटेर डालोमा या फलामको टिनमा हाल्ने गरिन्थ्यो । अनि, बारीमा कोदोको नल, पिँडालु र सखरखण्डका सुकेका बोट मात्र बाँकी रहन्थे । कोदो रोप्नचाहिँ बहुत् कष्ट हुन्थ्यो तर काट्न या टिप्न भने सजिलो । हिउँदको मौसम, घाम ताप्दै आलु–पिँडालु पोलेर खाँदै केटाकेटीले पनि गर्न सक्ने काम थियो त्यो । त्यसैले ठूला मानिसहरू अरू काममा लागेर हामीलाई कोदो टिप्न पठाउँथे । हाम्रो पाखोबारी धेरै थियो । १०/१५ दिन कोदो टिपेपछि घरको आँगन र ओप्री (कड्कुलो) कोदोले भरिन्थ्यो ।

हजुरआमाले तामाको ठूलो भुजुंगोमा ढिंडो पकाउनुहुन्थ्यो । फलामको कराईमा तरकारी । पित्तलको कसौँडीमा भात र ढलोटको कसौँडीमा मासको दाल । गोठमा कहिल्यै पनि तीन–चारओटा भैँसीको कमी हुँदैनथ्यो । हामी संयुक्त परिवारमा थियौँ । हजुरबा, हजुरआमा, सानाबा, सानीआमाहरू, फुपूहरू अनि हामी तेस्रो पुस्ताका भान्टाङ–भुन्टुङ गरी १८–२० जनाका लागि एउटै भान्छामा खाना पाक्थ्यो । रायोको साग, काउली या गान्टेमुलाको तरकारीसित कोदोको ढिँडो धेरै मीठो हुन्थ्यो । तोरीको गुन्दु्रक या थिचेको मुलाको अचार र गलमट हालेको मासको दालसित झन् मीठो । गाईभैँसीको बाक्लो दूधसित अत्यन्त मीठो । तर, मासुको झोलसितचाहिँ अचाक्ली मीठो । मीठोको पनि सीमा हुन्छ, हद हुन्छ । अर्थशास्त्रको भाषामा, उपयोगिताको सिद्धान्त हुन्छ । 

बिहान कोदाको ढिँडो, बेलुका कोदाको ढिँडो । आज कोदाको ढिँडो, भोलि कोदाको ढिँडो । येनकेन प्रकारेण हप्ताँै, महिनाँै कोदाको ढिँडो । अनि, शनैशनै हामीमा कोदाको रोटी या ढिँडोप्रति वितृष्णा पैदा हुन्थ्यो । पाक्न त घरमा भात पनि पाक्थ्यो । भात पकाउने कसौँडी भने सानो थियो । त्यसमा पकाएको भात एक्लै खाइसक्छु जस्तो लाग्ने । व्रतबन्ध गरेका पुरुषहरूले खानुअघि देउतालाई औसनी चढाउनुपथ्र्यो । ढिँडोको औसनी हाल्न नहुने विश्वास या अन्धविश्वास व्याप्त हुनाले मात्रै अलिकति भात पाक्थ्यो ।

हामीलाई दिक्क लाग्थ्यो । पेटभरि भात खाने रहर हुन्थ्यो । पाहुना आउँदाखेरि कोदोको ढिँडो पकाउन लाज हुन्थ्यो । त्यसैले हामी प्रार्थना गथ्र्यौं, आज घरमा पाहुना आए पनि हुन्थ्यो । कोही बिरामी पर्दा पनि हजुरआमाले लोकल चामलको लयालु भात, मासको दाल र दूध खान दिनुहुन्थ्यो । कहिलेकाहीँ यस्तो पनि लाग्थ्यो, हे † भगवान् बिरामी हुन पाए पनि हुने । 

हजुरआमा कहिलेकाहीँ कथा पनि सुनाउनु हुन्थ्यो । एक जना मानिस घरमा कोदोको ढिँडो खाँदाखाँदा वाक्क भएर घिउ–भात खाने आशाले ससुराली गएछ । खाना खाने बेलामा सासूआमाले यामानको कोदोको ढिँडोको डल्लो पस्केर दिइछन् । त्यो मानिसले ढिँडोको डल्लोलाई हातले प्याट्ट हान्दै भनेछ, ‘मभन्दा पनि अगाडि आई पुगेछस् है काले ।’

हाम्रो खेत पनि थियो । भकारीमा धान, काठको ढुकुटीमा धान, बोरामा धान, बुइँगलमा धान । घरमा यति धेरै धान छ । तर, सधैँ किन ढिँडोको सकस ? हामी हजुरआमालाई भात पकाउन कनकन गथ्र्यौं । हजुरआमा हरतरहले फकाउनुहुन्थ्यो । ‘कोदो त ओखती हो । कोदोको ढिँडाले पेट बलियो पार्छ । तागत दिन्छ । तिघ्रा–पाखुरा बलिया हुन्छन् ।’ यी कुरा हामीलाई बकवास लाग्थे । अलि ठूलो भएपछि बुझियो । कोदोको खासै भाउ थिएन बजारमा । बजारमा राम्रो भाउमा बिक्री नहुने कुरालाई आफूले खाएर अनि गाइबस्तुलाई खुवाएर सक्नु परिहाल्यो । त्यसैले गाईवस्तुलाई खोले र मानिसलाई ढिँडो–रोटी उदरस्त गराउन हाजिर थियो कोदो । धानको भात हाम्रा लागि होइन रहेछ । दु:ख गरेर उत्पादन गरेको धानको ठूलो हिस्सा भक्तपुर सहरमा बस्ने तल्सिङको घरमा बोकेर पुर्‍याउनुपर्ने रहेछ । घरमा बाँकी धान बेचेर चाडबाड, लुगाफाटो, नुनतेल, स्कुलको फिस, ओखतीमुलो धान्नुपर्ने रहेछ । यसरी किसान परिवारको अर्थव्यवस्थाको प्रमुख हिस्सा धान थियो । अरू सारा समस्या समाधान गर्ने धानलाई भात खाएर सकाउने हो भने परिवारको अरू दु:ख केले धान्ने ? त्यसैले कोदो रहर नभई वाध्यता भएको रहेछ । 

‘कोदे’ शब्दले पाखे, असभ्य र कोर्कालीको विम्ब बोक्छ । मेरा लागि सानोमा कोदो सर्वाधिक घृणामा परेको कुअन्न थियो । अहिले थाहा लाग्यो, कोदो प्रोटिन, भिटामिन र फाइबरयुक्त सर्वाधिक तागतिलो खाद्यान्न हो । मेरा लागि सेरलेक, हर्लिक्स, च्यवनप्रास, बुस्ट, कम्प्लयान र ग्लुकोजको भूमिका यही कोदोले निभाएको रहेछ । त्यसैले म कोदे हुँ । कोदो मेरो पहिचान हो । साहित्यिक माहोलमा हिँड्दा यदाकदा साथीहरू कोदोमाइसिन खाएर तृप्त भएको किस्सा सुनाउँछन् । कोही कोही यसलाई कोझो अर्थात् कोदोको झोल उपनाम पनि दिने गर्छन् । मेरो विचारमा कोझो बनाउनै पुग्नेगरी नेपालमा कोदो उत्पादन हुन छोडेको छ । यदि ती मित्रहरूले साँच्चै कोदोको झोल तन्काउन पाएका हुन् भने ती भाग्यमानी हुन् । तिनले कोदोको झोलका नाममा कुनै केमिकलयुक्त झोल पिएर कलेजोलाई सास्ती दिइरहेका हुन सक्छन् । यो मेरो जिकिर होइन, अनुमान हो ।

गत १ माघमा संक्रान्ति मनाउन म गाउँ गएको थिएँ । आमाले संक्रान्तिमा के खाने भनेर सोध्नुभयो । मलाई कोदोको ढिँडोको याद आयो । मैले अनुनय गरेँ, ‘बरू घिउचाकु चाहिएन । कोदोको ढिँडो पकाउनुहोस् न †’ आमाले पोहोरपरारकै उत्तर दोहोर्‍याउनुभयो, ‘ यतातिर कोदोको बीउ उग्लेको नै १०–१२ वर्ष भइसक्यो । पाए त मलाई पनि खान मन थियो ।’ यसपाला पनि आमाको यही उत्तर आउँछ भन्ने मलाई पूर्वानुमान थियो । कुनै कुनै प्रश्नहरू यस्ता हुन्छन्, जुन उत्तर थाहा भएर पनि पटक–पटक सोधिरहन मन लाग्छ । कम्तीमा सोधेर मात्रै भए पनि कोदोको स्मरणलाई ताजा गर्न मन लागेको थियो । कोदो अब गरिबका भान्साबाट विस्थापित भइरहेको छ । गरिबले तारे होटल र रेस्टुराँमा गएर खान सक्दैनन् । जे भए पनि ठमेललगायतका पर्यटकीय स्थलका रेस्टुराँमा कोदो र फापरले प्रवेश पाउनु सुखद कुरा हो । कुनै दिन मौका मिल्यो भने मित्र किसन गुरुङको रेस्टुराँमा गएर पुरानो स्वादको नवीकरण गरौँला ।

किसनका कोदो र फापरका किस्सा सुनेपछि मनमा केही खुल्दुली मच्चिए । ‘यिनले रेस्टुराँलाई चाहिने कोदो र फापरको जोहो कसरी गर्छन् होला ?’ उनले मलाई आश्वस्त पार्दै भनेका थिए, ‘स्पेसल अर्डर गरेर गोरखा र मनाङबाट झिकाउँछु ।’ तर सरी मित्र मलाई यो उत्तरमा भर लागेको छैन । यो उत्तर सही हो भने खुसी हुने ठाउँ पक्कै बाँकी छ । नत्र हाम्रा रेस्टुुराँमा खपत हुने कोदो र फापर पनि दुई दाजुहरू चीन र भारतबाटै आयात गर्नुपर्ने अवस्था आइसकेको हो भने यसभन्दा दुर्भाग्यपूर्ण कुरा अरू के हुन सक्छ ?

किसनजीले सम्झाइदिएपछि अचेल मलाई कोदोको बहुत याद आउन थालेको छ । मलाई एकचोटि फेरि कोदे बन्ने रहर जागेको छ । 

पुरा पढ्नुहोस्

राजनीतिको मियोमा घुमेको सामाजिक उपन्यास

रमण घिमिरे
राजनीतिका झन्डै चार युगका कथा भनिएको छ, उपन्यास \'अविजित\'मा ।
पुरा पढ्नुहोस्

शब्दको गणराज्यबाट

रमेश केसी
मेरो मस्तिष्क जोगीको झोलाजस्तो छ । अलिकति साहित्य, अध्यात्म, दर्शन र राजनीतिले भरिएको छ । विविध खाले सन्दर्भ र सूचनाहरूले भरिएको छ । म कुनै एक विषयमा विशिष्ट ज्ञाता हुन सकिनँ ।
पुरा पढ्नुहोस्

गुरुङ संगीतको सेरोफेरो

गुरुङ सुशान्त
मोइजालाले लमजुङको गिलुङ गाउँलाई मुख्य क्षेत्र बनाएर जनजाति संगीतशास्त्रको आधारमा यो पुस्तक लेखेका हुन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

सत्यजीतको उचाइ

राजेन्द्र पराजुली
रायका कतिपय कथामा ‘सस्पेन्स’ भेटिन्छ । एउटा चलचित्र निर्देशकले ‘दर्शकलाई सिनेमाको अन्तिम दृश्यसम्म टिकाइराख्न’ सस्पेन्सको सहारा लिनु अन्यथा होइन ।
पुरा पढ्नुहोस्

ब्लग

नोटबुक

प्रदीप बस्याल

काठमाडौँको हावामा के छ ?
एक दशकदेखि बैंगलोरलाई मुकाम बनाएका एक जना साथीले त्यहाँको रेस्टुराँ/पबको व्याख्या गर्दै थिए । रक्सीको पेग चढ्दै जाँदा कसैको दिमागमा नयाँ उद्यमको जुक्ति फुर्छ र त्यहीँबाटै फोनमै हाकिमलाई राजीनामा सुनाउँछ । कसैसँग गफ गर्दा आफ्ना स्वार्थ र आवश्यकताहरु मिलेर त्यहीँबाट व्यापारिक साझेदारी सुरु हुन्छ । बैंगलोरमा जागिरमा लामो भविष्य देख्ने वा लामो समय जागिरमा अल्झिनेहरु कमै भेटिन्छन् । पबहरुमा बरु स्टार्टअपकै कारण टाट पल्टिएकाहरु विरक्तिने झुन्डहरु पनि उत्तिकै भेटिन्छन् । हुन पनि संसारमा १० प्रतिशत मात्र उद्यमहरु सफल भइरहेका हुन्छन् । खैर, ती साथीको तर्क थियो, ‘त्यहाँको हावामै जोकोहीले सजिलै अनुभव गर्ने उद्यमशीलताको मात छ ।’ 

हरेक देश/सहरका आफ्ना मौलिक गुण हुन्छन् । स्वीट्जरल्यान्ड पुग्नेहरु सुनाउँछन् किशोरावस्थादेखि नै हरेकमा पर्यटनदेखि प्रविधिका आधारभूत सीपहरु देखिन्छन् । गाई–गोरुप्रतिको मनैदेखि हुने माया उत्तिकै लोभलाग्दो हुन्छ । गाईहरु स्वीस गाउँहरुका अभिन्न पाटोका रुपमा छन् । तर, तिनलाई एक्लोपन महसुस नहोस् भनेर उनीहरुको जोडी नै पाल्नुपर्ने रहेछ । द डिप्लोम्याटका पत्रकार विशाल अरोराले स्वीट्जरल्यान्ड पुग्नेबित्तिकै फेसबुकमा स्ट्याटस लेखे, ‘यहाँ गाई–गोरुहरुले केवल स्याहार मात्र पाउँदैनन्, माया पनि उत्तिकै पाउँछन् ।’ सिंगापुरमा रहेका साथीहरु सुनाउँछन्, ‘कुनै उद्यमको योजना बोकेर बिहान यहाँ उत्रनुहुन्छ भने मध्यदिनबाटै कार्यालय खोलेर, दर्ता गरेर काम नै सुरु गर्न भ्याइसकिन्छ ।’

काठमाडौँ साधु–सन्तहरुको सहर वा मन्दिरै–मन्दिरको सहर भनेर स्कुले निबन्धहरुमा सानैदेखि मैले पनि लेख्दै आएको हुँ । तर, के मैले यो सहरलाई त्यो गुणका साथ बखान गर्न सक्छु त ? सन्तहरुको सहरमा हुर्कनु प्रेम, करुणा, स्नेह, सम्मानको स्वभावमा हुर्कनु हो । तर, एयरपोर्टमा उत्रने हरेक पर्यटक ट्याक्सी ड्राइभरको व्यवहारबाटै दिक्दारी महसुस गर्छ । बाटोमा कुकुरलाई मारेर कुनै गाडी भाग्दा जब प्रहरीलाई खबर गरिन्छ, प्रहरीले गाडीको नम्बरसमेत टिप्दैनन्, हाँस्छन् मात्रै । हाम्रा सोसल मिडियामा बहस मानवताभन्दा बढी खोक्रो राष्ट्रवादमा उर्लन्छन् । आखिर काठमाडौँको हावामा के छ ? 

मोदीको ‘चाय–समोसा’

स्वीट्जरल्यान्डको डाभोस सहरमा हालै सम्पन्न विश्व आर्थिक मञ्चको महाकुम्भमा भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको चर्चा यसपटक बेग्लै तरिकाबाट भयो । अतिथिको रुपमा निम्त्याइँदा उनको सर्त थियो, ‘ नास्तामा चिया–समोसा चाहिन्छ है । चिया र समोसा उनले आफ्ना लागि मात्र माग गरेका थिएनन्, उद्घाटन सत्रको स्वागत रिसेप्सनमा उपस्थित हुने विश्वभरका एकसे एक नेता, व्यापारी, सेलिब्रिटीदेखि पत्रकारसम्मलाई चिया र समोसा चखाउनुपर्ने उनको सर्त थियो । मोदीलाई डाभोस ल्याउनै थियो, आयोजकले उक्त सर्त स्वीकारिहाले । रिसेप्सनमा मोदीलाई खुसी पार्न आयोजकहरुले गुजराती र भारतका विभिन्न प्रान्तका परिकारहरुसमेत समेटे । ‘इन्डिया मिन्स बिजनेस’ मन्त्र बोकेर डाभोस पुगेका मोदीको चतुर्‍याइँले स्वीट्जरल्यान्डले आतिथ्यता गरेको विश्व सम्मेलन एकाएक भारतमय भइदियो ।

मोदीले यसअघि ‘योग’लाई संयुक्त राष्ट्रसंघबाट एकमतले पारित गराएरै विश्व योग दिवसका रुपमा २१ जुनलाई दर्ज गराएका थिए । आयुर्वेद उनको अर्को अस्त्र छ, जसका कारण घिउ, बेसार, एलोभेराजस्ता उत्पादनहरु अहिले भारतका नयाँ ‘सफ्ट पावर’ अस्त्र बनेका छन् । देशभित्र होस् या बाहिर, मोदीले विश्वका ठूला टेक कम्पनीका प्रमुख कार्यकारीहरुसँगका भेट र वार्तालाई प्राथमिकतामा राखेका हुन्छन् । मोदीलाई थाहा छ, अर्थतन्त्र र प्रतिरक्षा मामिलामा तत्काललाई अमेरिका वा चीनको दाँजोमा पुग्न गाह्रो छ । घुमाउरो बाटो सफ्ट पावर नै हो, जसलाई उनले चाहे भारतीय इन्जिनियर हरुको भरमा विदेशी कम्पनीहरुलाई आकर्षित गर्दै होस् वा भारतीय डायस्पोराको मनोबल उच्च पारेर, गरिरहेकै छन् । 

पैसामा मात्र फस्टाउने कमरेड

केही समयअघि जब म मधेसका जिल्ला घुमिरहेको थिएँ, विप्लव नेतृत्वको माओवादी त्रास थियो । चन्दा आतंक सुनेकै भरमा सरुवा भएका थुप्रै ‘सोर्स र फोर्स’वाला कर्मचारीहरु काठमाडौँमै काज मिलान गरेर बसिरहेका थिए । अत्यावश्यक कामबाहेक थुप्रै कार्यालय प्रमुखहरु कार्यालय समयमा क्वाटरमै लुकेर बस्थे र साँझ–बिहान गरेर कार्यालयका काम सक्थे । त्रास यतिसम्म थियो कि उनीहरुको सार्वजनिक मोबाइल नम्बर त प्राय: स्वीच अफ नै हुन्थ्यो । “तैपनि, कहिलेसम्म लुकेर बस्नु,” सिरहामा एक कार्यालय प्रमुखले निन्याउरो भावमा गुनासो पोखे, “उहाँहरु भ्रष्टाचार विरोधी समाजको कुरा गर्दै चन्दा उठाउन आउनु हुन्छ । तर, चोखो तलबको भरमा त उहाँहरुलाई दिनुपर्ने नियमित चन्दाको थोरै अंश पनि पुग्दैन ।”

गत महिना म सुदूर र मध्यपश्चिमका केही दुर्गम पहाडी जिल्ला चहार्दा भने विप्लवको नामोनिसान खासै सुनिएन । कम्युनिस्टहरु त गरिबीबाट उदाउँछन्, गरिबकै कुरा गर्छन् भन्ने जो सुनिआइएको हो । मानव विकास सूचकांकमा पुछारतिर रहेका र माओवादी हिंसाताका आधारभूमि रहेका ती जिल्लामा आफूलाई असली कम्युनिस्ट भन्ने विप्लवको खासै प्रभाव वा चर्चा थिएन । लाग्यो, अब कम्युनिस्टहरु गरिबीमा होइन, पैसामा फस्टाउँछन् ।

पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

रामबहादुर रावल
हाम्रो शिक्षाको अगुवा संस्थामै राज्यको समावेशी नीतिको त्यो हविगत छ भने यो व्यवस्था र सामाजिक न्यायका गफ कसका लागि ?
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

राजकुमार बानियाँ
कतिपयका (कु)तर्क सुन्दा लाग्छ, पृथ्वीनारायण आधुनिक नेपालका सूत्रधार नभएर महाअपराधी हुन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

मनबहादुर बस्नेत
स्थानीय निकायको चुनावमै बहुसंख्यक उम्मेदवारले ‘करोड क्लब’मा दर्ज हुने गरी खर्च गरे भने प्रतिनिधि र प्रदेशसभाको चुनावमा त्यो आकार स्वत: बढ्यो ।
पुरा पढ्नुहोस्

उपत्यका सभ्यता र पानी

अजय दीक्षित
अंग्रेजीमा टुक्का छ, ‘अ पिक्चर इज वर्थ ए थाउजेन्ड वर्डस्’ अर्थात् एउटा चित्र हजार शब्दसरह हुन्छ । विभिन्न अवधारणालाई सहज रूपमा बुझ्न तस्बिर सहयोगी हुन्छ । यही सन्दर्भमा, आफ्नो करिब दुईवर्षे ट्वीट यात्रामा मैले पछ्याउने एउटा ट्वीटर ह्यान्डल हो, नेपाल इन पिक्स ।
पुरा पढ्नुहोस्

तस्विर/भिडियो

संघर्षको फल

मनोज पौडेल

कपिलवस्तुको जगदीशपुर तालनजिक मुखमा माछा च्यापेर बसेको सानो माटिकोर । ‘कमन किंग फिसर’ भनिने यो चराको सर्वप्रिय आहारा नै माछा हो । लामो र कठिन प्रतीक्षापछि माछालाई आफ्नो आहारा बनाउने रणकौशल यो चरासँग हुन्छ । 

पुरा पढ्नुहोस्

सडक–सपना

प्रदीप बस्याल
सिन्धुपाल्चोकको उत्तरी गाउँ तेम्पाथाङलाई सडक जोडिएको गाउँ गुम्बासँग जोड्ने एक मात्र बाटो हो, यो ।
पुरा पढ्नुहोस्

काठमा कमाल

एलपी देवकोटा
जुम्लाको हिमा गाउँपालिका–४, चिउडीमा रहेको काठेपुल ।
पुरा पढ्नुहोस्

पहिले माम बल्ल काम

विमल खतिवडा
गाउँले मनसाय बुझेका प्राय: संघसंस्थाले विकास–निर्माण आरम्भ गर्नुअघि भोजभतेर लगाउँछन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

चुलबुले पाठो फन्दामा

छम गुरुङ
चकचक गरेर हैरान पार्ने हुनाले यस्ता ससाना पाठापाठीलाई यसरी कुम्लोमा राख्ने जुक्ति निकाल्छन्, स्थानीयहरु ।
पुरा पढ्नुहोस्