नेपालीको ‘अमार सोनार बांग्ला’

पर्वत पोर्तेल

ढाका (बंगलादेश) ।। बंगलादेशको राजधानी ढाकास्थित बारीधारामा कार्यरत एक कर्मचारी बंगाली लबजमा कनिकुथी नेपाली बोल्दै थिइन् ।  “तपाईं नेपाली ?” गर्वका साथ उनको जवाफ आयो, “नो आई एम अ बांग्लादेशी ।” पछि थाहा भो कनिकुथी नेपाली बोल्ने ती युवती नेपाली मूलकी बंगलादेशी रीया क्षत्री, २७, रहिछिन् । 

उनीहरू आफूलाई बंगलादेशी भन्नुमा र ‘ अमार सोनार बांग्ला’ भन्दै राष्ट्रगान गाउन गर्व गर्छन् । विगत पाँच वर्षदेखि बंगलादेशको नेपाली दूतावासमा कार्यरत छिन्, रीया । उनी राजदूत चोपलाल भुसालकी निजी सचिव हुन् । रीयाले नेपाली बोल्न सिकेकै राजदूतावासको जागिरे भएपछि हो । “नेपाली दूतावासमा आएपछि नै मैले नेपाली बोल्न सिकेकी हुँ,” रीयाले सुनाइन्, “पाँच वर्षमा बल्ल अलिअलि बोल्छु, बोलेको बुझ्न थालेकी छु ।” रीया उत्तरी बंगलादेशको पार्वतीपुरमा जन्मिएकी हुन् । उनको मूल बसोवास अहिले पनि त्यहीँ छ । जागिरका कारण अहिले ढाका बस्छिन् । पार्वतीपुरमा केही घर नेपाली मूलका बंगलादेशीको छ । 

दूतावासमा अर्का पनि नेपाली छन् शमशेर थापा, जो विगत १५ वर्षदेखि दूतावासको सवारी चालक हुन् । शमशेरको पुख्र्यौली घर पाल्पाको तानसेन हो । तर, उनी त्यहाँ कहिल्यै पुग्न पाएका छैनन् । दूतावासमा प्राय: बंंगलादेशी र भारतीय कर्मचारी छन् । नेपाली मूलका कर्मचारी रीया र शमशेर मात्रै हुन् । करिब १७ करोड जनसंख्या रहेको बंगलादेशमा  २५ प्रतिशत हिन्दु रहेको अनुमान छ । त्यसमा नेपाली मूलका बंगलादेशी पनि पर्छन् ।  मुस्लिम बहुल बंगलादेशमा रीया र शमशेरजस्तै नेपालीहरूको चौथो  पुस्ता चलिरहेको छ । नेपाली मूलका बंगलादेशीको जनसंख्या कति होला भन्ने यकिन तथ्यांक ढाकास्थित नेपाली दूतावाससँग पनि छैन । करिब एक लाख हाराहारीमा नेपाली मूलका मान्छेहरू हुन सक्ने दूतावासको अनुमान मात्रै हो । 

खासगरी चितागोङ नजिकको पहाडी इलाका रांगामाटी, राजधानी ढाकाको नखलापाढा,  सिलेट, पाब्नालगायत क्षेत्रमा नेपाली मूलको बढी बसोवास छ । “रांगामाटी क्षेत्रमा नेपाली मूलका २ सय परिवार छन् भन्ने सुनेको छु,” बंगलादेशस्थित नेपाली राजदूतावासका नियोग उपप्रमुख धनकुमार ओली भन्छन्, “नेपाली मूलका बंगलादेशीहरू यहाँका विभिन्न सहर र ग्रामीण क्षेत्रमा छरिएर बसेको पाइन्छ, अलग्गै क्लस्टरमा छैनन् ।” 

नेपालबारे बेखबर
रीयाले आफ्ना पिता–पुर्खा नेपालका हुन् भन्ने कथा सुने पनि नेपालबारे उनी बेखबर छिन् ।   दूतावासका नियोग उपप्रमुख ओलीका अनुसार दोस्रो विश्वयुद्धताका आएका नेपालीका पुस्ता अहिले बंगलादेशमा छन् । कतिपय सैनिकको रूपमा आएको पाइन्छ । अधिकांशचाहिँ सस्तो श्रमका लागि आएका भेटिन्छन् । 

रीयाका हजुरबुबा सात महिनाको काखे बालक च्यापेर काभ्रेको बनेपाबाट कामका सिलसिलामा भारत पुगेका थिए, जतिबेला भारतमा ब्रिटिस साम्राज्य थियो । इस्ट इन्डिया कम्पनीको राजधानी कोलकातामा काम गर्थे उनी । अहिले बंगलादेशमा रहेका धेरैजसो नेपाली कालान्तरमा भारत, पाकिस्तान हुँदै बंगलादेश प्रवेश गरेका हुन् । 

सन् १९४७ पछि जब भारत स्वतन्त्र भयो, भारतबाट अलग्गिएर पाकिस्तान बन्यो । हालको बंगलादेश तत्कालीन पूर्वी पाकिस्तान थियो । सन् १९७१ मा पाकिस्तानबाट अलग भएपछि रीयाको पुस्ता निरन्तर बंगलादेशमा छन् । उनका पिता कृष्णबहादुर भुसाल क्षत्रीले बंगलादेश क्रान्तिको दुई वर्षपछि नेपाली मूलकै दुर्गादेवी अधिकारीसँग बिहे गरेका थिए । “पहिला भारत, पछि पूर्वी पाकिस्तान र अहिले बंगलादेश बन्यो,” बंगलादेशको पाब्ना जिल्लामा बसोवास गर्ने शमशेर थापा भन्छन्, “अब त हामीले नेपाल जाने रुट नै बिर्सिसक्याँै ।” बंगलादेशका नेपालीहरूबीच त्यो बेलादेखि नै आफ्नै समुदायबीच मात्रै बिहेबारी गर्ने चलन थियो । तर, पछिल्लो समय भने नेपालीहरूले रैथाने बंगलादेशीसँग पनि सम्बन्ध जोड्न थालेका छन् । जसका कारण नेपाली भाषा क्रमश: बिर्सिंदै गएका छन् । “बंगलादेशमा नेपाली भाषा बोल्ने चलन छैन,” रीया भन्छिन्, “सबैले बिर्सिसके ।” दसैँ, तिहार, तीज, आमाको मुख हेर्ने पर्वहरू चाडका रूपमा मनाउने चलन पनि क्रमश: कम हुँदै आएको छ ।  

पेसा : मजदुरीदेखि चौकीदारी
बंगलादेशका नेपालीहरूको नाम ठूला व्यापारी, उद्योगपति वा प्रतिष्ठित व्यक्तिका रूपमा चर्चित छैन । उनीहरूको मुख्य पेसा मजदुरी या त चौकीदारी नै हो । धेरै गाडी चालक पनि छन् । उद्योगधन्दामा काम गर्ने श्रमिकको संख्या ज्यादा छ । महिलाहरू श्रमिकका रूपमा र पुरुषहरू चालक र चौकीदारका रूपमा कार्यरत छन् । 

पछिल्लो पुस्ताले भने अलि सम्मानित पेसा अपनाएको छ । पछिल्लो पुस्ता शिक्षामा पनि अगाडि छ । उनीहरूले सरकारी कार्यालयदेखि ठूलठूला कर्पोरेट हाउसमा रोजगारी पाएका छन्, जसले नेपाली मूलका बंगलादेशीको जीवनस्तर उकासेको छ । 

पिता–पुर्खाले अपनाएको पेसालाई पछिल्लो पुस्ताले भने निरन्तरता दिएको छैन । रीयाको पुस्ताले पनि बुबाको पेसालाई अपनाएको छैन । भन्छिन्, “बुबाको पुस्ताका नेपालीहरू सबै चौकीदारीमा थिए । हाम्रो पुस्ता पढेलेखेको छ, सबै जागिरे छन् ।” 

पुरा पढ्नुहोस्

पदमार्गको लयमा टेम्के

विद्या राई
हिमाली शृंखला दृश्यावलोकनका लागि उत्कृष्ट गन्तव्य
पुरा पढ्नुहोस्

झटारो: दरिद्रलाई दान

लक्ष्मण गाम्नागे
हामीले बुझ्नुपर्छ, प्रधानमन्त्रीकै क्षेत्रका कार्यकर्ता गरिब भए भने देशले कसरी समृद्धि प्राप्त गर्छ ?
पुरा पढ्नुहोस्

‘फिल्ममा मधेसको अनुहार बल्ल देखिँदैछ’

मनबहादुर बस्नेत
ठूलो पर्दामा देखिन पनि काठमाडौँ बस्नैपर्ने रहेछ ?
पुरा पढ्नुहोस्

कबड्डीकै धङधङी

गोकर्ण गौतम
कबड्डी सिरिज र दयाहाङका फ्यानका लागि हो, मिस्टर झोले ।
पुरा पढ्नुहोस्

शम्भुनाथ सम्झना

संगीत श्रोता
दुईजिब्रे माक्र्सवादीहरूको नेपालमा खाँचो थिएन । तर, भारतदेखि आएर शम्भुनाथले पनि त्यस्तै ‘परिचय’ दिए । सत्ताको स्वाद चाखीचाखी माक्र्सवादी हुने हरू यता पनि थिए, त्यताबाट त्यस्तै मान्छे आएका रहेछन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘हाम्रो सफाइ टिस्यु पेपरले पुछेजस्तो’

मनबहादुर बस्नेत
नेपालमा नुहाउनेभन्दा टिस्यु पेपरले पुछ्ने चलन बढी छ, जसले गर्दा फोहोरको समस्या छ । यो कार्यशैली फेर्नुपर्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

चुलबुले पाठो फन्दामा

छम गुरुङ
चकचक गरेर हैरान पार्ने हुनाले यस्ता ससाना पाठापाठीलाई यसरी कुम्लोमा राख्ने जुक्ति निकाल्छन्, स्थानीयहरु ।
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

मनबहादुर बस्नेत
स्थानीय निकायको चुनावमै बहुसंख्यक उम्मेदवारले ‘करोड क्लब’मा दर्ज हुने गरी खर्च गरे भने प्रतिनिधि र प्रदेशसभाको चुनावमा त्यो आकार स्वत: बढ्यो ।
पुरा पढ्नुहोस्

समसामयिक

कमजोर कथानक

दिपेश नेपाल

जातीय विभेदलाई निरुत्साहित गर्ने एउटा उपाय हो, इतिहासमा फर्केर समान उदय वा उद्गमको उदाहरण दिनु । जेबी दर्लामीको उपन्यास यात्रीमा संकेत गर्न खोजिएको कथा विस्थापित हुँदै हुर्किएको सभ्यताको मर्म बुझ्नु र जातीय इतिहास अनि परम्पराको बचावको बीचमा अर्कै जाति वा भूगोलका मानिससँगको हार्दिक सम्बन्धको कल्पना गर्नु हो । खोज वा यात्रा उपन्यासको रङ दिन खोजिए पनि यात्री जोडदार कथानक र नाटकीयताको अभावमा फितलो कृति बन्न पुगेको छ । कथामा भावनात्मकता र रोचकता दुवैको अभाव छ ।

हिमाली गुफामा भेटिएको प्राचीन पुस्तकको कथा थाहा पाउन खोजेको मूल पात्र यात्रीले चराङको गुम्बाबाट चोरेर लगेको लिपि नखुलेको पुस्तकमा लेखिएको कुरा जान्ने हुटहुटीले ऊ पहिला तिब्बत र पछि मंगोलियासम्म पुगेको छ । यात्रीले पुस्तकको सहारामा नश्ल मूलको खोजी गरेजस्तो पनि देखिन्छ । तिब्बतबाट उसलाई मंगोलियाको गुर्बानसम्म महिनौँको पैदल यात्रापछि पुग्न मद्दत गरेका कर्माका माध्यमबाट दोहोरिरहने टिप्पणीले स्वतन्त्र तिब्बत र त्यो चाह गर्ने तिब्बतीहरूप्रति कथा नरम बनेको छ भने चिनियाँ व्यवस्थाप्रति कठोर शब्दहरू प्रयोग गरिएको छ । कर्मा र यात्रीको लामो यात्राका प्राविधिक योग्यतालाई छोड्ने हो भने पनि यात्रालाई थोरै अनुच्छेदमा अटाउन खोज्दा रोमाञ्चकता हराएको छ र ती केवल बयानजस्ता मात्र भएका छन् । कहीँ गैरआख्यानलाई औपन्यासिक कलेवर दिन खोजेजस्तो मात्र देखिएको छ । 

उपन्यासकी एक प्रमुख पात्र नेजुई (बोलोर)सँग यात्रीको सम्बन्ध भाग एकमा भावनात्मक उत्कर्षमा देखाउन खोजिए पनि त्यसको विकास पाठकलाई अस्वाभाविक लाग्न सक्छ । बोलोरसँगको ठट्यौला संवाद कतिलाई रुचिपूर्ण लागे पनि उसको नेपालमा मंगोलियन मूल पुर्खा बसोवास गरेको कुरालाई जातीय बुझक्कीहरूले फरक–फरक कोणबाट लेलान् । उपन्यासको भाग एक भूगोल, समय र भावनात्मक हुर्काइमा हतारमा भएजस्तो लाग्छ भने यात्रीले आफूले लिएर आएको पुस्तकमा उस्तो चासो नदिँदा मूल कथा सायद अर्कै केही हो कि भन्ने भान पनि पर्छ । बोलोर, उसको बाजे र अन्य पात्रहरूसँग बोल्ने माध्यम भाषा अंग्रेजी भनेर कथाले जटिलता हल गर्छ । तापनि, धेरै ठाउँमा त्यो सहजजस्तो लाग्दैन र प्राविधिक रूपमा सीमाभंग भएजस्तो पनि लाग्छ ।

उपन्यासको दोस्रो भाग प्राचीन पुस्तकको कथा हो, जहाँ निम्मी भन्ने पात्रले विगतमा फर्केर आफ्नो गाउँ, सभ्यता र मानिसहरूको कथा भनेकी छन् । त्यसमा प्राकृतिक कारणले, विश्वासको भिन्नताले र एउटा समुदायले अर्को समुदायमाथि गरेको दमनले हुनुपरेको विस्थापनको कथा छ । उपन्यासको पहिलो भागमा जस्तै यहाँ पनि ठूलो परिवेश सँगाल्दा भएको हतार देखिन्छ । यद्यपि, कठिन यात्रा, त्यहाँभित्रको विरोध, लोककथा शैलीका केही अन्तरकथाहरूले उपन्यासको स्मरणीय खण्ड यसैलाई बनाएको छ । निम्मीको बाजे, बुबा, बज्यै, पारूहाङ काकालगायतका पात्रहरूलाई केही मात्रामा भए पनि विश्वसनीय बनाएकाले उनीहरूको हिमाली यात्रामा पाठक सामेल हुन सक्छ । ब्रह्माले सुनाएको कथामा पनि विश्व–इतिहासमा भएका ठूला सभ्यताको भूमि र संस्कृति अनि संस्कारबाट हुनुपरेको विस्थापन वा विचलनको कथा भेटिन्छ । चित्रात्मकताको अभाव देखिने यात्रा वर्णन युद्धको एउटा अंशमा प्रखर र स्वाभाविक भएको देखिन्छ । तर, दोस्रो भागपछि आएर बढी नै प्रतीकात्मक र सन्देशमुखी हुन खोजेजस्तो लाग्छ ।

उपन्यासको तेस्रो भाग सबैभन्दा कमजोर खण्ड नै मान्नुपर्छ । प्राचीन पुस्तकको कथाको प्रभाव यात्री र बाँकी सुन्नेलाई प्रत्यक्ष परेको लामो समयसम्म देखिँदैन । भाग एकमा जस्तै यात्री, बोलोर र बाजेको वरिपरि घुमेको कथामा कुनै पर्यटकको गाइडबुकको विवरणलाई कथा रूप दिइएजस्तो मात्र देखिन्छ । फेरि पनि कथानक, भावनात्मक विकास र नाटकीयतामा कथाले मिहिनेत गरेको देखिँदैन । अन्त्य गर्न हतारिएजस्तो फितला संवाद र कोरा बयानहरूले उपन्यासमा मूल कथा के हो अलमल परिन्छ । 

नयाँ भूगोलको नयाँ शब्दमा भनेका जानकारी कथालाई कत्तिको फाइदाजनक हुन्छ, थाहा छैन । तर, यात्रीमा त्यस्ता थुप्रै अनावश्यक नयाँ कुरा छन्, जुन प्रभावका हिसाबले पाठकलाई तानिरहने क्षमता राख्दैनन् । इतिहास र पुर्खाको चेतना आफैँमा बहुकोणबाट व्याख्या हुने विषय भए पनि उपन्यासले चेतनाको सामान्यीकरण गर्न उन्मुख देखिन्छ । सामान्य पाठकलाई किताब पढेर भ्याउँदा याद आइरहने कुनै विशेष कथा हँुदैन । आत्मा, धर्म र प्रेमको पुरानै चर्चाहरू पनि अनावश्यक लाग्छ । बोलोर र यात्रीको सम्बन्धमा सायद रोनाधोना अलि बढी नै छ । अचानक आउने हिउँको डल्लो, घोडा चढ्ने अस्ट्रेलियन केटो, बारम्बार जोड गरिएको कायर शब्द अनि केही तन्काइएका संवादहरू, फितला हौसलाहरू आदिले उपन्यासमा चुम्बकीयता पैदा गर्न सकेका छैनन् । 

शैलीका दृष्टिकोणले यात्री औसत उपन्यास हो । उपन्यासमा केही कुरा ठाडै भनेजस्तो लाग्छ भने केही कुरा धेरै नै प्रतीकात्मक लाग्छ । यसर्थ, मध्यमार्ग यसमा छैन, जहाँ थोरै देखाएर धेरै भन्न सकिन्छ । खोज वा यात्रा कथाको उत्साह रोमाञ्चकतामा टिकेको हुन्छ तर यात्री उपन्यासमा मूल विषयको अभाव त होइन तर प्रयोगहरू ठीक ठाउँमा पर्न सकेका छैनन् । 

पुरा पढ्नुहोस्

आवरण कथा» पहुँचको भरमा ढुकुटीमा हात

मनबहादुर बस्नेत
राज्यकोषबाट जथाभावी नगद वितरण गरी राजनीति टिकाउने घातक प्रवृत्ति
पुरा पढ्नुहोस्

उपभोक्ताको काम, छलछाम

मनोज पौडेल
“उद्देश्य अनुरूप काम हुन सकेन,” स्थानीय विकास अधिकारी (एलडीओ) चन्द्रकान्त न्यौपाने नै स्वीकार्छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

आवरण कथा» होलान्, फुल–टाइमर प्रधानमन्त्री ?

बाबुराम विश्वकर्मा
देशको कार्यकारी प्रमुख अर्थात् प्रधानमन्त्रीले दैनिक औसत कति घन्टा काम गर्नुपर्ला ? यो प्रश्नको वस्तुगत जवाफ कसैसँग छैन । किनभने, राजनीतिक दल, प्राज्ञिक–बौद्धिक समुदाय, सञ्चारमाध्यम र नागरिक समाजले मात्र होइन, आमनागरिक र मतदाताले समेत सोध्दै नसोधेको र बेवास्ता गरेको तर सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण प्रश्न हो यो ।
पुरा पढ्नुहोस्

वाम गठबन्धनको भूराजनीतिक तरंग

रामबहादुर रावल
४ पुस : नेकपा एमालेका अध्यक्ष केपी शर्मा ओली चिनियाँ नाका रसुवागढी भ्रमणमा । उक्त नाकालाई चार लेनको बनाउने, त्यहीँबाट चिनियाँ रेलसमेत नेपाल भित्र्याउने भाषण ।
पुरा पढ्नुहोस्

विचार

साख रक्षाको प्रश्न

अच्युत वाग्ले
तत्कालका लागि, न्यायपालिकाले पराजुलीले क्षय गरेको संस्थाको साखलाई अरू खस्कनबाट बचाउन सक्यो भने ठूलो उपलब्धि हुनेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

लोककल्याणको विकृत प्रयोग

रामेश्वर खनाल
जुन कुराले लोकप्रियता बढाउँछ, त्यो मन्त्रिपरिषद्मा प्रस्ताव लगेर निर्णय गराइहाल्ने चलन छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

भ्रष्टाचारको सञ्जालभित्र जनवादी केन्द्रीयता

अजयभद्र खनाल
के वाम गठबन्धनको जनवादी केन्द्रीयता र फैलँदो भ्रष्टाचारको सञ्जालबीच सामीप्य बढ्दै गइरहेको छ ?
पुरा पढ्नुहोस्

कसले ब्युँताउँछ कांग्रेस ? कसरी ?

अच्युत वाग्ले
सात दशक लामो आफ्नो इतिहासमा नेपाली कांग्रेसले सम्भवत: सबभन्दा अपमानपूर्ण चुनावी पराजय भोगेको छ । यो हार कांग्रेसभित्र र बाहिरका, सायद कसैलाई पनि आश्चर्यजनक र अप्रत्यासित भने लागेको छैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

पहिचानको राजनीति र ताजा जनादेश

श्रेय पौडेल
दोस्रो चरणको प्रतिनिधि तथा प्रदेशसभा निर्वाचनको सेरोफेरो पारेर इलाम जाने मौका मिलेको थियो । केही वर्षअघिको लिम्बूवान आन्दोलनताका आगो ओकलिरहेको इलाम चुनावी रमझममा मस्त रहेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

अबको राजनीति झन् जटिल

अजयभद्र खनाल
एमाले नेतृत्वको सरकार बन्न नदिने खेलहरू विगतमा धेरै नै भएका थिए । तर, यसपालि भने ढिलोचाँडो केपी ओली मुलुकको शक्तिशाली र बहुमतप्राप्त प्रधानमन्त्री बन्ने तरखरमा छन् । विसं ०४८ को चुनावपछि पहिलोपल्ट नेपाललाई यस्तो अवसर जुरेको हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

लोकतान्त्रीकरण : वाम गठबन्धनको मुख्य चुनौती

अच्युत वाग्ले
नयाँ संविधान अनुसार मुलुकका तीनवटै तहका निर्वाचन सम्पन्न भएपछि जनतामा विकास र समृद्धिको अभिलाषा पलाएको छ । तीव्र समृद्धिकै नारामा चुनाव लडेको वामपन्थी गठबन्धनलाई केन्द्र र सातमध्ये ६ वटा प्रदेशमा सुविधाजनक बहुमतसहित सरकार बनाउने जनमत प्राप्त भएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

मणि हराएको राजनीति

हस्त गुरुङ
देशको राजनीतिबाट एकीकृत राष्ट्रियता, जनताको प्रजातन्त्र र कल्याणकारी अर्थनीतिको मणि हराएको छ । यी तीनवटा सर्वाधिक मूल्य र महत्त्वका मणि हराएकाले मुलुककै चमक र नागरिकको तेज पनि गायब छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

जीवनशैली

पदमार्गको लयमा टेम्के

विद्या राई
हिमाली शृंखला दृश्यावलोकनका लागि उत्कृष्ट गन्तव्य
पुरा पढ्नुहोस्

अपेक्षाका विरोधी बाबा

सन्तोष आचार्य
नेपालबाट पाएको ध्यानविधि नेपालमै फैलाउन चाहन्छन् एक गुरु
पुरा पढ्नुहोस्

मुर्दाका जिउँदा साथी

राजकुमार बानियाँ
१७ हजारभन्दा बढी शव परीक्षण गरिसकेका डा हरिहर वस्तीलाई मरेकाले केही गर्दैनन् भन्ने थाहा छ, बरू जिउँदाले तर्साउलान् भन्ने पीर लाग्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

अधुरो गीतगंगा

राजकुमार बानियाँ
स्वर सम्राट्को सुरमय सपना अझै अलपत्र
पुरा पढ्नुहोस्

अजिब सञ्जीव

राजकुमार बानियाँ
एक शताब्दीको चौथाइ भाग बिताएपछि सञ्जीव उप्रेतीलाई लाग्यो– एउटै काम कति गर्ने ? सिद्धान्त पढाएर कति बस्ने ?
पुरा पढ्नुहोस्

अर्थ

वित्तीय प्रणालीमा गम्भीर हमला

मनबहादुर बस्नेत

तिहार बिदाको छेको पारेर एनआईसी एसिया बैंकको स्विफ्ट कोड ह्याक भयो । कुकुर तिहार र लक्ष्मी पूजा (२ र ३ कात्तिक) का दिन ह्याकरले बैंकको स्विफ्ट सिस्टममा छिरेर ठूलो रकम अपचलन गरेको सार्वजनिक भए पनि ठ्याक्कै त्यो कति हो भन्ने प्रस्ट भएको छैन । त्यसैले नेपाल राष्ट्र बैंक र एनआईसी एसियाकै आँकडा फरक–फरक छ । नियामक निकाय राष्ट्र बैंक र ह्याकरको पासोमा परेको बैंकबीचको फरक–फरक विवरणले ह्याकरले बैंकिङ प्रणालीमा ठूलै क्षति पुर्‍याइदिएको अनुमान गरिएको छ । 

राष्ट्र बैंकका प्रवक्ता नारायण पौडे लले ३१ करोड रुपियाँ रकम मात्र ह्याकरले हिट गरेकामा १६ करोड रुपियाँ भुक्तानी भएको र बाँकीको भुक्तानी भई नसक्दै राष्ट्र बैंकले रोकिदिएको बताएका छन् । तर, एनआईसी एसिया बैंकले नेपाल प्रहरीको केन्द्रीय अनुसन्धान व्युरो (सीआईबी)लाई अनुसन्धानका लागि १३ कात्तिकमा दिएको उजुरीमा भने योभन्दा ठूलो रकम अपचलन भएको उल्लेख छ ।

एनआईसीले सीआईबीमा दिएको निवेदनमा करिब ४६ करोड रुपियाँ भुक्तानी अर्डर भएको देखिन्छ । त्यसमध्ये ३३ करोड रुपियाँ गइसक्यो । त्यसमध्येको २६ करोड रूपियाँ फिर्ता आइसकेको छ भने सात करोड रुपियाँ ‘रिकभर’ भएकै छैन । तर, राष्ट्र बैंक र एनआईसी एसिया बैंकको तथ्यांकमा किन झन्डै दोब्बरले फरक पर्‍यो, अर्थपूर्ण मानिएको छ ।

ह्याकरले बंैकको स्विफ्ट कोड, जो बैंकपिच्छे फरक हुन्छ, ह्याक गरेर ‘युजर नेम’ र पासवर्ड कब्जामा पार्छ । त्यसपछि बंैकको भाषामा रकम ट्रान्सफर गर्न अनलाइन सन्देश पठाउँछ । यस्तो सन्देश आएपछि यताको बैंकले उताबाट भने अनुसारको खातामा रकम जम्मा गरिदिन्छ । र, उता रकम जम्मा भएपछि त्यसलाई त्यहाँबाट पनि कमजोर सुरक्षा प्रणाली भएका मुलुक खास गरी अफ्रिकातिर त्यो रकम ट्रान्सफर गरिन्छ । यसपटक पनि अमेरिका, बेलायत, जापान, जर्मनी, मलेसिया, सिंगापुरबाट अनलाइन सन्देश (भुक्तानी अर्डर) आएको नेपाल राष्ट्र बैंकको अनुसन्धानबाट खुलेको छ । ती देशबाट अन्यत्र ट्रान्सफर भई नसकेको रकम भने फिर्ता आइसकेको छ । तर, अन्यत्र ट्रान्सफर भइसकेको रकम भने कहाँ गयो, पत्ता लाग्न सकेको छैन । 

स्विफ्ट ह्याक गरेर नेपालबाट बाह्य मुलुकतिर पैसा चोरिएको यो पहिलो घटना भए पनि बैंकिङ प्रणालीमै अपचलन गरेको भने नयाँ होइन । यसअघि फागुन ०७१ मा सानिमा बैंकको इन्टरनेट बैंकिङ प्रणालीमा अनधिकृत रूपमा छिरेर ह्याकरहरूले खातामा भएको रकमको अंक नै तलमाथि पारिदिएका थिए । 

बंगलादेशी नागरिक अकमेद विन मुसाले सानिमा बैंकको केन्द्रीय कार्यालयमा खाता खोलेर तीन सय रुपियाँ जम्मा गरेका थिए । खाता खोलेको भोलिपल्टै उनको खातामा १० हजार रुपियाँ मौज्दात देखियो । तर, कहीँबाट खातामा पैसा राखेको देखिएन । अनलाइनमार्फत खातामा गैरकानुनी रूपमा छिरेर अंक थपेर उनले आफ्नो रकम बढाएका थिए । खासमा यो ‘ट्रायल’ मात्रै थियो । घटनाको अनुसन्धान गरेका सीआईबीका प्रहरी निरीक्षक गोविन्द थापा भन्छन्, “ह्याकिङ सिस्टमले काम गर्‍यो कि गरेन भनेर सानो रकम मात्रै बढाएका थिए । काम गरेमा त्यो रकम उच्च बनाउने उनीहरूको योजना थियो ।” 

तर, बैंकको सूचना प्रविधि शाखाले यसलाई शंकास्पद कारोबार ठम्याएपछि व्युरोमा खबर पुग्यो । त्यसपछि प्रहरीको अनुसन्धानले मुसासहित अर्का बंगलादेशी नागरिक साह मोआजिमले बैंकको विद्युतीय सञ्जालमा पसेर गडबडी गरेको पुष्टि गर्‍यो । बैंकको सफ्टवेयरमै छिरेर उनीहरूले रकम तलमाथि गर्न सक्ने यो घटना भएको एक महिना पनि नबित्दै अर्को बैंकको आन्तरिक प्रणालीमा ह्याकरहरू छिरे । वैशाख ०७२ मा बिजनेस युनिभर्सल डेभलपमेन्ट बैंक (हाल सिद्धार्थ बैंकमा गाभिएको)को खातामा ह्याकरहरूले अनधिकृत पहुँच बनाएर रकमको मौज्दात बढी देखाएनन् मात्रै, भटाभट पैसा निकालियो पनि । सीआईबीले पाँच जनालाई पक्राउ गरेपछि घटनाको अर्को अध्याय खुुल्यो, बाह्य मुलुकबाट ह्याकरले यस्तो पहुँच बनाएको । 

पक्राउ परेका अमिर महर्जन, राजेश श्रेष्ठ, सरोजन श्रेष्ठ, सञ्जय पौडेल र जनक कार्कीले जर्मनीमा बस्ने जेनफिर र लर्ड क्यास्ट्रो नामक व्यक्तिको निर्देशनमा खाता खोलेको प्रहरी बयानमा खुलाएका थिए । तर, प्रहरीले काम अह्राउने मुख्य अभियुक्तलाई पक्राउ गर्न भने सकेन । जिल्ला अदालत काठमाडौँले पाँचै जना नेपालीलाई २ जेठ ०७२ मा प्रतिव्यक्ति २ लाख ६५ हजार रुपियाँ धरौटी लिनुपर्ने फैसला सुनाएको थियो । 

नेपालको बैंकिङ प्रणाली जोखिमपूर्ण रहेका यी घटनाक्रमले देखाउँछन् । अझ, एकपछि अर्को गम्भीर प्रकृतिको घटना भएको देखिन्छ । पहिले खाता खोलेर बैंकको प्रणालीमा अनधिकृत रूपमा छिरेकाले प्रहरीले खातावालको पहिचान गरेर सहजै पक्राउ गरेको थियो । अहिले त बैंकको स्विफ्ट प्रणाली नै ह्याक गरेकाले कसले अनधिकृत पहुँच बनाएर रकम चोर्‍यो भन्ने खुल्न जटिल छ । 

कमजोर साइबर सुरक्षा
नेपालका वित्तीय संस्थाहरू साइबर सेक्युरिटीका हिसाबले जोखिमपूर्ण अवस्थामा रहेको हालै मात्र सार्वजनिक एक अध्ययनले देखाएको छ । अमेरिकामा रहेको रेकर्डेड फ्युचर नामक थ्रियट इन्टेलिजेन्स कम्पनीले गत १ अप्रिलदेखि ६ जुलाईसम्मको इन्टरनेट गतिविधिको विश्लेषण गर्दा नेपाललाई समेत असुरक्षित राष्ट्रमा राखेको हो । उक्त अध्ययन रिपोर्ट अनुसार उत्तर कोरियाली ह्याकरहरूले नेपालसहित भारत, मलेसिया, न्युजिल्यान्ड, केन्या, मोजाम्बिक र इन्डोनेसियामा छद्म सूचनाहरू भारी मात्रामा पठाउन सक्रिय रहेका छन् । 

हरेक बैंकको सर्भर र स्विफ्ट गु्रपबीच भर्चुअल प्राइभेट नेटवर्क (भीपीएन) हुन्छ । सामान्यत: सुरक्षाका दृष्टिले सर्भरसँग प्रत्यक्ष जोडिएका भीपीएन कम्प्युटरमा इन्टरनेटको पहुँच दिइएको हुँदैन । एक जना आईटी विज्ञका अनुसार सर्भरसँग सोझै जोडिएका कम्प्युटरमा इन्टरनेट हुँदा ह्याकरले सहजै त्यो डाटामा पहुँच बनाउन सक्ने भएकाले उक्त कम्प्युटरमा इन्टरनेट जोडिँदैन । 

तर, एनआईसी एसिया बैंकले भने भीपीएन कम्प्युटरमै सोझै इन्टरनेटको पहुँच दिएको राष्ट्र बैंकको अनुसन्धानबाट खुलेको छ, जसले गर्दा ह्याकरले सोझै उक्त कम्प्युटरमा पहुँच बनाएर युजर नेम र पासवर्ड हात पार्‍यो । युजर नेम र पासवर्डमा ह्याकरले पहुँच कसरी बनायो भन्नेमा भने प्रहरी र राष्ट्र बैंक दुवैले अनुसन्धान गरिरहेका छन् । “बैंकको स्विफ्ट नै ह्याक हुनु भनेको धेरै गम्भीर कुरा हो,” सीआईबीका निर्देशक एवं प्रहरी नायब महानिरीक्षक (डीआईजी) पुष्कर कार्की भन्छन्, “बैंकको सेक्युरिटी भनेको गार्ड राख्नु मात्र होइन । आफ्नो वित्तीय प्रणालीको सुरक्षा कसरी गर्ने भनेर उनीहरूले अब त्यसमा समेत लगानी गर्नु अनिवार्य भइसक्यो ।” 

एउटा वाणिज्य बैंकमा काम गर्ने आईटी विभागका अधिकारी त अधिकांश बैंकका आईटी शाखा बैंकको दैनिक प्रशासनिक कार्यलाई सघाउने काममा मात्र प्रयोग भइरहेको बताउँछन् । साइबर सेक्युरिटीका लागि प्रविधिमा लगानी गर्नुपर्ने र त्यसले तत्काल देखिने स्वरूपमा कुनै आर्थिक फाइदा नदिने हुँदा बहुसंख्यक बैंक व्यवस्थापक र लगानीकर्ता यसमा लगानी गर्न इच्छुक देखिँदैनन् । यद्यपि, बैंकहरूले इन्टरनेट, मोबाइल, ई–सेवा बंैकिङजस्ता विद्युतीय सञ्जालबाट सञ्चालित हुने सेवाहरू भने बढाइरहेका छन् । “तर, यस्तो सेवालाई सुरक्षित पार्ने प्रविधिको विकास किन बैंकहरूले गर्दैनन् ?” सूचना प्रविधिमा दख्खल राख्ने विनय बोहरा बताउँछन् । 

न जनशक्ति, न संरचना
अनधिकृत रूपमा बैंकको खातामा प्रवेश गरी रकम थपघट गर्न सक्ने घटना बाहिरिएपछि चार वर्षअघि सीआईबीले नेपालको वित्तीय संस्थाहरूमाथि साइबर हमला हुनसक्ने भन्दै त्यसका लागि अनुसन्धान गर्ने जनशक्ति तयार गर्नुपर्ने प्रस्ताव गृह मन्त्रालयमा पठायो । सीआईबीले प्रहरी मुख्यालय हुँदै पठाएको प्रस्तावमा नेपाल प्रहरीको अगुवाइमा सञ्चालन हुने गरी कम्प्युटर इमरजेन्सी रेस्पोन्स टिम (सर्ट) स्थापना गर्नुपर्ने उल्लेख थियो । सर्ट, कुख्यात अपराधी खोज्न सहजीकरण गरिदिने विश्वभर नेटवर्क भएको प्रहरीको इन्टरपोलजस्तै एउटा अन्तर्राष्ट्रिय सञ्जाल हो, जसले साइबर अपराधका घटनामा अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा सूचना आदान–प्रदान र अनुसन्धान गर्छ । यसमा आईटी, इन्टरनेटका विज्ञदेखि अपराध अनुसन्धानमा दख्खल राख्नेहरूको टिम रहेको हुन्छ । घटना हुनासाथै रेस्पोन्स गर्नुपर्ने भएकाले २४ सै घन्टा ड्युटीमा रहने प्रहरीले यसको कमान्ड गर्नुपर्ने विश्वव्यापी प्रचलन हो । भारतमा यस्तो जनशक्ति भए पनि नेपालमा भने छैन । 

पूर्वडीआईजी हेमन्त मल्लका अनुसार नेपालमा १२ वैशाख ०७२ को भूकम्पलगत्तै सीआईबीले अमेरिकास्थित सर्टको कार्यालयसँग सहयोग मागेको थियो, जहाँबाट नेपालमा ह्याकरहरूको सक्रियता बढेको सूचना सीआईबीले पायो । “महामारी, विपत्ति, संकटका बेला राज्यका मेसिनरीहरू कमजोर हुने भएकाले त्यस्तो बेला ह्याकरहरूले आक्रमण गर्ने भय बढी हुन्छ,” मल्ल भन्छन्, “त्यसैले हामीले अनुरोध गरेर सहकार्य गरेका थियौँ । त्यसले राम्रो सहयोग पुगेको थियो ।” उनका अनुसार नेपालमा सर्टको टिम हुने भए साइबर अपराधसम्बन्धी सूचनाहरू पाइराख्ने र त्यसले घटना हुनुअगावै सजग बनाउन तथा घटनालगत्तै अनुसन्धान गर्न सहयोग पुग्छ । 

अर्कोतिर राष्ट्र बैंकले समेत बैंकहरूको साइबर सुरक्षाका लागि प्रस्ट मापदण्ड बनाएको छैन । सेक्युरिटी गाइडलाइन्सकै भरमा चलिरहेको छ । यसमा सेक्युरिटीका लागि अवलम्बन गर्नुपर्ने कुराहरू उल्लेख भए पनि त्यसको मापदण्ड भने तोकिएको छैन । “सिस्टम सुरक्षित राख्न गर्नुपर्ने कामहरू राखिएको छ,” राष्ट्र बैंकका प्रवक्ता नारायण पौडेल भन्छन्, “त्यसैका आधारमा हामीले नियमन गर्ने हो ।” 

अर्कोतिर सेक्युरिटी अडिटलाई समेत राष्ट्र बैंकले कडाइका साथ लागू नगरेको राष्ट्र बैंककै एक अधिकारी बताउँछन् । सेक्युरिटी अडिटले साइबर सुरक्षाको समीक्षा गरेर सबल र निर्बल पक्ष निक्र्योल गरिदिन्छ । त्यही अनुसार बैंकहरू प्रविधिमा अपडेट हुन सक्छन् । “तर, पछिल्लो प्रविधि जडान गर्न हाम्रा वित्तीय संस्थाहरूले आर्थिक रूपमा सक्छन् वा सक्दैनन्, त्यो राष्ट्र बैंकलाई भन्दा सम्बन्धित बैंकलाई थाहा हुन्छ । त्यसैले नियमनकारी निकायले यही सफ्टवेयर वा प्रविधि प्रयोग गर भन्न सक्दैन । तर, सुरक्षाको हैसियत कस्तो छ भनेर नियमनचाहिँ गर्नुपर्छ,” बैंकका पूर्वगभर्नर दीपेन्द्रबहादुर क्षत्री भन्छन् । 

वित्तीय प्रणालीमा हमला गरेर ह्याकरहरूले देशको आर्थिक व्यवस्थालाई कमजोर बनाएपछि सिंगो राज्य संयन्त्र नै कमजोर बन्न पुग्छ । एक वर्षअघि बंगलादेशको केन्द्रीय बैंकको स्विफ्ट ह्याक भएर १ सय १ मिलियन अमेरिकी डलर चोरी भएपछि त्यहाँका गभर्नर अतिअर रहमानले राजीनामा नै दिनुपर्‍यो । यो चोरीबाट त्यहाँको अर्थतन्त्रमै गम्भीर धक्का लाग्यो । तर, पूर्वडीआईजी मल्ल भन्छन्, “यति गम्भीर कुरामा नेपालमा भने बहस नै भएको छैन ।” 

पुरा पढ्नुहोस्

विदेशी सहायताको बिजोग

रामबहादुर रावल
सरकारी संयन्त्रको चरम लापरबाहीका कारण तीन अर्बको योजना अलपत्र, विदेशी अनुदान फिर्ता जाने अवस्थामा
पुरा पढ्नुहोस्

एनसेलको खेलोफड्को

रामबहादुर रावल
पुँजीगत लाभकर नतिरी लाभांश लैजाने दाउ
पुरा पढ्नुहोस्

अर्थमन्त्रीका तीन एजेन्डा

रामबहादुर रावल
विवादित व्यापारी तथा कम्पनीको स्वार्थमा निर्णय गर्न दबाब
पुरा पढ्नुहोस्

संवाद

‘फिल्ममा मधेसको अनुहार बल्ल देखिँदैछ’

मनबहादुर बस्नेत

५० को दशकदेखि नै नाट्य क्षेत्रमा सक्रिय नाम हो, रवीन्द्र झा । दुई दशकभन्दा बढी समय नाटकमा बिताएका झा दुई वर्षदेखि फिल्मी क्षेत्रमा सक्रिय छन् । जात्रापछि उनको चर्चा चुलिएको छ । झा अभिनीत शेरबहादुर रिलिजको तयारीमा छ । तीन फिल्ममा अनुबन्धित भइसकेका व्यस्त कलाकार झासँगको कुराकानी : 

अधिकांश नाट्यकर्मीहरू नाटक खेल्दाखेल्दै चाँडै फिल्मी पर्दामा आएका छन् । तर, तपाईंलाई त नाटकबाट फिल्ममा फड्को मार्न लामो समय लाग्यो नि ? 
म जनकपुरमै बसेर नाटक खेलेँ । केही समय इटहरी बसेँ । दुई वर्षअघि मात्रै एन्टेना फाउन्डेसनको रेडियो नाटक निर्माता बनेर काठमाडौँ आएँ । धेरै समय काठमाडौँबाहिर बसेकाले ढिलो भयो । 

ठूलो पर्दामा देखिन पनि काठमाडौँ बस्नैपर्ने रहेछ ? 
फिल्म खेल्ने भएपछि निर्देशक र कलाकारबीच भेटघाट, छलफल भइरहनुपर्छ । बाहिर बस्ने कलाकार लिँदा फिल्मको लागत बढ्छ । किनभने, उसलाई बोलाएर होटलमा राख्नुपर्छ । निर्देशकले भनेको बेला कलाकार नआउन पनि सक्छ । यी कुरा काठमाडौँमा बस्दा सहज हुन्छ । 

काठमाडौँबाहिर बस्दा फिल्म खेल्न अफर आएन ? 
राम्रा फिल्म खेल्ने प्रस्ताव आएन । 

राष्ट्रिय अनुसन्धान विभागको जागिर किन छोड्नुभएको ? 
अनुसन्धानको जागिर बुबाले लगाइदिनुभएको थियो । ड्युटीका बेला रेडियोमा नाटक प्रसारण हुँदा म निकै आकर्षित हुन्थेँ । जागिरमा मनै अडिएन । 

बुबाले कत्रो बल लगाएर जागिर लगाइदिनुभएको थियो होला । चटक्कै छोड्न सक्नुभयो ? 
कहाँ सजिलै छोड्नू ! ‘पेट पाल्न सरकारी जागिर नै खानुपर्छ’ भनेर परिवारमा सबै रिसाए । बुबा त बोल्दै बोल्नुभएन । १५ दिन एकोहोरो कचकच गरेपछि ‘लौ त जे गर्छस् गर’ भन्नुभयो र नाटक पढ्न दिल्ली गएँ । 

दिल्लीको आदि नाट्य दृष्टिमा के सिक्नुभयो ? 
सुरुमै त्यहाँ कडा शारीरिक व्यायाम गरायो । जिमखानामा पनि त्यति कडा व्यायाम हुँदैन होला । त्यो देखेर कस्तो नाटक सिक्न आइएछ जस्तो लाग्यो । किनभने, मलाई नाटक खेल्न यस्तो व्यायामको आवश्यक हुन्छ भन्ने थाहै थिएन । 

त्यस्तो व्यायाम किन सिकाइएको रहेछ ? 
नाटकमा ‘बडी’को विभिन्न आकृति बनाएर अभिनय गर्नुपर्छ । बाँदरको दृश्य देखाउनु परेमा आफ्नो शरीर सोही आकृतिमा ढाल्नुपर्‍यो । नाटकमा शरीरका अंगलाई एकदमै लचकदार बनाउनुपर्छ । यसका लागि व्यायाम अनिवार्य रहेछ । यस्तो व्यायाम नेपालमा धेरै पछि सुरु भएको हो । अझै पनि त्यहाँको जस्तो छैन । मैले पहिलो वर्ष उत्कृष्ट गरेपछि दोस्रो र तेस्रो वर्ष छात्रवृत्ति पाएँ ।

त्यो सीप नेपालमा उपयोग गर्ने वातावरण थियो ? 
मैले पढाइ सकेर आएपछि मिथिला नाट्य कला परिषद्का नाटकमा प्रयोग गरेँ । 

नाट्य कलाकारलाई त्यसबेला मधेसी समाजमा कस्तो रूपमा हेरिन्थ्यो ? 
मधेसी समुदायमा डाक्टर, इन्जिनियर बन्नुपर्छ भन्ने दृढ मान्यता थियो, छ । नाटक खेल्नेलाई नौटंकी गर्‍यो भनिन्थ्यो ।

अनि, अहिले नि ? 
अहिले त मेरा छोराछोरीलाई पनि कलाकार बनाइदिनुपर्‍यो भन्दै गुहार्न आउँछन् । 

फिल्म/नाटक छान्दा तपाईंको बटमलाइन के हुने गर्छ ? 
त्यो ‘क्यारेक्टर’मा म उपयुक्त छु कि छैन भनेर हेर्छु । त्यसपछि दर्शकले यो भूमिकामा मलाई पचाउँछन् कि पचाउँदैनन् भन्ने सोच्छु । 

फिल्म र नाटकको अभिनयको फरक के हो ? 
फिल्ममा हरेक कुरा निर्देशकको वशमा हुन्छ भने नाटकमा चाहिँ कलाकारकै हातमा । किनभने, फिल्ममा संवाद, हाउभाउ बिग्रियो भने सच्याउन पाइन्छ, नाटकमा पाइन्न । 

फिल्ममा पाइला टेक्नासाथै तपाईं भटाभट अनुबन्धित हुन थाल्नुभयो । धेरै फिल्म खेल्दा अभिनयमा असर गर्दैन ? 
आफ्नो काम नै यही हो । भ्याएसम्म खेल्नैपर्‍यो नि † त्यो भनेर जस्तो पायो, त्यस्तै फिल्मचाहिँ खेल्दिनँ । 

मधेसमा नेपाली भाषाका फिल्मप्रतिको आकर्षण कत्तिको छ ? 
५० को दशकअघिसम्म राम्रो थियो । त्यसपछिको एक दशक नेपाली फिल्म हेर्न छोडियो र हिन्दी बढी हेरिन थालियो । ६० को दशकमा भोजपुरी फिल्मले थिच्यो । दुई वर्षयता भने नेपाली फिल्म हेर्ने दर्शक बढ्दै छन् । 

बढ्नुको कारण के होला ? 
फोटो खिचेपछि पहिले म कहाँ छु भनेर आफूलाई हेर्छौं । फोटोमा तपाईंको अनुहार नै छैन भने किन हेर्ने ? नेपाली फिल्ममा मधेसको अनुहार थिएन, अब बिस्तारै समेटिन थालिएको छ । 

 

पुरा पढ्नुहोस्

‘हाम्रो सफाइ टिस्यु पेपरले पुछेजस्तो’

मनबहादुर बस्नेत
नेपालमा नुहाउनेभन्दा टिस्यु पेपरले पुछ्ने चलन बढी छ, जसले गर्दा फोहोरको समस्या छ । यो कार्यशैली फेर्नुपर्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘राष्ट्रपति चुक्नुभएको छ’

बाबुराम विश्वकर्मा
चुनावपछिको धेरै समय अध्यादेश विवादले खायो, यो विवादमा दोषी को ?
पुरा पढ्नुहोस्

‘...ओली उपप्रधानमन्त्री बन्न सक्नुहुने थिएन’

माधव बस्नेत
पार्टीभित्र सबैको विरोधका बीच पनि ओलीजीलाई उपप्रधानमन्त्री र परराष्ट्रमन्त्रीको प्रस्ताव राख्ने मै हुँ ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘प्रचण्ड अहिले नै सेरेमोनियल भूमिकामा बस्नुहुन्न’

रामबहादुर रावल
वाम गठबन्धन निर्माणमा निकै कसरत गर्नुभयो र गठबन्धनले अपार जनमत पनि प्राप्त गर्‍यो तर आफैँले चाहिँ अप्रिय नतिजा सामना गर्नुपर्‍यो । कस्तो अनुभूति भइरहेको छ ?
पुरा पढ्नुहोस्

मनोरञ्जन

खेलकुद

मैदानबाहिर महारथी

ज्ञानेन्द्र आचार्य

विश्वकप कसले जित्छ भनेर पत्ता लगाउने कुनै गणितीय सूत्र हुन्थ्यो भने यसपटक इटाली फाइनलमा पुग्नुपथ्र्यो । सन् १९७० को विश्वकपपछिका नतिजाले यस्तै देखाउँछ । आठौँ विश्वकपदेखि इटाली प्रत्येक १२ वर्षमा फाइनल पुगेको छ । २४ वर्षमा विश्वकप जितेको छ । यस अनुसार २००६ मा विश्वकप जितेपछि इटाली २०१८ मा फाइनल पुग्नुपर्ने हो । इतिहास जस्तोसुकै होस्, यसपटक इटाली फाइनल पुग्छ भन्ने भविष्यवाणी विश्वकप सुरु हुनुभन्दा अघि नै गलत भएको छ । किनभने, इटाली यसपटक छनोट हुनै सकेन । 

चारपटकको विश्वविजेता हो, इटाली । त्यसैले विश्वकपमा उसको छुट्टै प्रभाव छ । यसकारण इटालीका समर्थकलाई आउँदो विश्वकप केही नरमाइलो लाग्न सक्छ । इटालीको समर्थक नभए पनि फुटबल मन पराउने धेरैका लागि इटाली छनोट हुन नसक्नुभन्दा बढी दु:ख जियानलुइजी बुफन यसपटक विश्वकपमा नहुनुमा लागेको हुन सक्छ । ३९ वर्षको उमेरमा पनि अब्बल प्रदर्शन गरिरहेका बुफन यस्ता भलादमी खेलाडी हुन्, जसलाई विपक्षी टिमका खेलाडीले पनि सम्मान गर्छन् । यसै विश्वकपपछि फुटबलबाट सन्न्यास लिने मनसाय बनाएका थिए बुफनले । इटाली छनोट नभएपछि बुफनको अन्तर्राष्ट्रिय खेल जीवन विश्वकप सुरु हुनुभन्दा करिब सात महिनाअघि नै समाप्त भएको छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय फुटबलमा इटालीलाई निकै रणनीतिक टिमका रूपमा चिनिन्छ । निकै अनुशासित डिफेन्स, त्यसमाथि गोलपोस्टमा बुफन भएपछि जस्तोसुकै बलियो टिमलाई पनि इटालीसँग जित निकाल्न गाह्रो हुन्थ्यो । सधैँ अब्बल रणनीतिका लागि चिनिने इटाली यसपटक फितलो रणनीतिकै कारण चुक्यो । 

२००६ मा विश्वकप जितेपछि २०१० मा समूह चरणबाटै बाहिरिएको थियो । त्यतिबेलै विश्लेषकहरूले इटालीको खेदो खन्न सुरु गरिसकेका थिए । तर, २०१२ को युरोकपमा फाइनल पुगेर इटालीले ऊ अझै पनि फुटबलमा शक्तिशाली रहेको साबित गरेको थियो । २०१६ को युरोकपमा पनि इटाली राम्रै थियो । ६० वर्षयता पहिलोपटक विश्वकपमा छनोट हुन नसकेको इटालीको दुर्दशा २०१६ को युरोकपपछि सुरु भयो । युरोकपपछि प्रशिक्षक एन्टोनियो कोन्टेले छाडे । र, त्यहाँको फुटबल संघले जियान भेन्टुरालाई राष्ट्रिय टिमको जिम्मा लगाउने अनौठो निर्णय गर्‍यो । त्यतिबेलै भेन्टुरालाई राम्रो प्रशिक्षक मान्ने विश्लेषक कमै थिए । इटालियन लिगमा पनि उनले पुछारका क्लब मात्रै सम्हालेका थिए । अरू टिमहरूले आक्रामक शैली अपनाउँदा भेन्टुरा पुरानै रक्षात्मक शैलीमा रहे । 

भेन्टुरा कतिसम्म रक्षात्मक मानसिकताका प्रशिक्षक हुन् भन्ने प्ले अफमा स्वीडेनसँगको अन्तिम खेलबाट थाहा हुन्छ । इटालीलाई गोल गर्नैपर्ने बाध्यता थियो । आक्रामक रणनीति अपनाउनुको विकल्प थिएन । त्यसमाथि अन्तिम र निर्णायक खेल घरेलु मैदानमा खेल्न पाउनुको फाइदा आक्रामक खेलेरै उठाउनु पथ्र्यो । तर, भेन्टुरा उनले जानेको रक्षात्मक शैलीमा अडिए । र, त्यसैको नतिजा हो– इटाली छनोट नहुनु । 

लोरेन्जो इन्सिनीय अहिलेको पुस्ताका सबैभन्दा क्रिएटिभ इटालियन खेलाडी हुन् । भेन्टुराको रक्षात्मक रणनीतिमा इन्सिनीयले खासै मौका पाएनन् । गोल आवश्यक रहेको स्वीडेनसँगको अन्तिम खेलमा पनि भेन्टुराले इन्सिनीयजस्ता चतुर र आक्रामक खेलाडीलाई खेलाएनन् । बरू डिफेन्सिभ मिडफिल्डलाई बलियो बनाउन डिरोसीलाई मैदानमा उत्रन तयार रहन इसारा गरेका थिए । 

छनोटमा इटाली स्पेनजस्तो सशक्त टिमको समूहमा पर्नुले उसलाई गाह्रो परेको भन्नेहरू पनि छन् । तर, इटालीको स्तर निकै खस्किएको छनक स्पेनसँग ३–० ले हार्दा नै देखिएको थियो । दुई वर्षअघि युरोकपमा इटालीले स्पेनलाई २–० ले हराउँदा स्पेनले अब्बल टिमको दर्जामा रहिरहन आफ्नो रणनीति परिवर्तन गर्नु आवश्यक देखिएको थियो । उक्त युरोकप सकिएपछि स्पेनले आफ्नो कमजोरीमा व्यापक सुधार ल्यायो । तर, इटाली उल्टै कमजोर बन्दै गयो । छनोट हुन नसकेपछि भेन्टुरा बर्खास्त भइसकेका छन् र इटालियन फुटबल फेडरेसनका अध्यक्षले पनि कमजोरी स्वीकार्दै राजीनामा दिए । तर, ६० वर्षमा पहिलोपटक विश्वकपमा छनोट नहुँदाको चोट इटालीले त्यसबेला सही तरिकाले महसुस गर्नेछ, जब विश्वकप सुरु हुन्छ । 

इटालीजस्तै रणनीतिका लागि नेदरल्यान्ड्स पनि चर्चित छ । तर, नेदरल्यान्ड्स जुन रणनीतिका लागि चर्चित छ, त्यो इटालीको भन्दा बिलकुल फरक छ । टोटल फुटबल ’७० को दशकमा नेदरल्यान्ड्सबाटै प्रतिपादित फुटबल फिलोसफी हो । जस अनुसार विपक्षीमाथि मैदानको हरेक कुनाबाट लगातार आक्रमण गरेर उनीहरूलाई कमजोर बनाइन्छ । ’७० को दशकका उत्कृष्ट खेलाडी थिए योहान क्रुयफ । पछि प्रशिक्षक बनेर क्रुयफले टोटल फुटबलको फिलोसफीमा हल्का परिमार्जन गरे । बार्सिलोनाको प्रशिक्षक रहँदा उनले छोटो पासमा आधारित टोटल फुटबलको विकास गरे, जसलाई पछि टिकीटाका भनियो । उनकै चेला पेप ग्वार्डिओलाले यही शैली अपनाएर बार्सिलोनालाई सम्भव भएजतिका सबै उपाधि दिलाए । र, अहिले इंग्ल्यान्डमा यस्तै शैलीबाट म्यानचेस्टर सिटीलाई सशक्त बनाइरहेका छन् । 

आधुनिक फुटबलमा अहिले जुन शैलीले जरा गाडिरहेको छ, त्यही शैली सुरु गर्ने देश नेदरल्यान्ड्स भने कमजोर भएको छ । दुई वर्षअघिको युरोकप र अहिले विश्वकपमा पनि छनोट हुन नसक्नु यसैको प्रमाण हो । पछिल्ला दुई विश्वकपमा सेमिफाइनल पुगेको देश अहिले लगातार असफल बनिरहेको छ ।

नेदरल्यान्ड्स कमजोर हुनुमा मुख्य दुई कुरा कारक मानिन्छन् । पहिलो, खेलाडीबीच आपसमै तालमेल नहुनु र अर्को ढल्किँदो उमेरका खेलाडी हुनु । मैदानबाहिर नेदरल्यान्ड्सका खेलाडीबीच एकता नभएका घटना थुप्रैपटक सार्वजनिक भए । ड्ेरसिङ रुममा एकता ल्याउने चक्करमा राष्ट्रिय टिमका प्रशिक्षकहरू पनि परिवर्तन भए । तर, नेदरल्यान्ड्सको समस्या ड्रेसिङ रुमका झगडाभन्दा पनि गहिरो छ । त्यहाँको सिस्टमले काम गरिरहेको छैन । रोबेन, स्नाइडर, भान पर्सीजस्ता महत्त्वपूर्ण खेलाडीले ३३ वर्ष काटिसके । र, सही समयमा यिनलाई स्थानान्तरण गर्ने नयाँ खेलाडीलाई तयार पार्ने काममा डच फुटबल चुकेको छ । अहिले उनीहरूसँग प्रतिभावान् युवा खेलाडी त छन् तर राष्ट्रिय टिमको बागडोर सम्हाल्न अझै तयार भइसकेका छैनन् । यसको नियति भोग्दैछ अहिलेको डच फुटबलले । त्यसमाथि आफँैले सुरु गरेको टोटल फुटबल नेदरल्यान्ड्स आफँैले पछ्याउन छाडेको छ । २०१० मा विश्वकपको फाइनलमा स्पेनसँग शारीरिक खेल खेलेको थियो, जसलाई गैरडच फुटबल फिलोसफी पनि भनिएको थियो । 

छनोटमा बुल्गेरियाजस्तो कमजोर टिमसँगको पराजय नेदरल्यान्ड्सलाई भारी पर्‍यो । अन्तिम खेलमा लग्जेमवर्गलाई आठ गोलले त हरायो । तर, त्यसबेलासम्म उसको समूहबाट विजेताको हैसियतमा फ्रान्स विश्वकप पुगिसकेको थियो भने उपविजेता बन्दै प्ले अफ खेल्ने मौका स्वीडेनले खोसिसकेको थियो । 

इटाली र नेदरल्यान्ड्सपछि विश्वकपमा छनोट हुन नसक्ने अर्को अब्बल टिम हो, चिली । जसले पछिल्ला दुई कोपा अमेरिका जितेको थियो अर्जेन्टिनालाई हराएर । चिलीलाई जुझारु टिमका रूपमा परिचित गराउने प्रशिक्षक थिए– जोर्ज साम्पावली, जो अहिले अर्जेन्टिनामा छन् । २०१५ मा कोपा अमेरिका जितेपछि उनले छोडे र उनको ठाउँमा आए एन्टोनियो पिज्जी । साम्पावलीले छोडेपछि नै चिली हल्का कमजोर भएको भन्नेहरू धेरै छन् । तर, दोस्रोपटक पनि अर्जेन्टिनालाई हराएर कोपा अमेरिका जित्दासम्म पनि चिलीको जुझारूपन बाँकी थियो । 

विश्वकपका लागि दक्षिण अमेरिकी क्षेत्रको छनोटलाई सबैभन्दा गाह्रो मानिन्छ । किनभने, यहाँ एकसे एक अब्बल टिम छन् । तापनि, चिलीका लागि त्यति गाह्रो नहुनुपर्ने हो । किनभने, आर्थुरो भिडाल, एलेक्सिस सान्चेजजस्ता उच्च दर्जाका खेलाडी चिलीका मुख्य हतियार हुन् । छनोट चरणमा चार खेल बाँकी हुँदासम्म चिली राम्रै अवस्थामा थियो । ती चार खेलमध्ये चिली तीनमा पराजित भयो । अन्तिम खेलमा ब्राजिलसँग हारेपछि चिलीले विश्वकप गुमाउने पक्का भएको थियो, जुन उनीहरूका लागि निकै पीडादायी थियो । किनभने, चिली मात्रै एक अंकले छनोट हुन सकेन । अन्तिम चार खेलमा चार अंक मात्रै जोडेको भए पनि चिली छनोट हुन्थ्यो । तर, ऊ तीन अंकमै रोकियो । केही वर्षयता चिलीका जुनियर टिम र घरेलु फुटबलको हालत पनि सन्तोषजनक छैन । यसले चिलीको फुटबल फेरि पुरानै अँध्यारा दिनतिर फर्कने पो हो कि भन्ने डर फैलिएको छ । 

यसपटक विश्वकपमा इटाली, चिली, नेदरल्यान्ड्स र अमेरिकाजस्ता राम्रा टिम छनोट नहुँदा आइसल्यान्ड, पनामा, पेरुजस्ता साना टिमले मौका पाएका छन् । यी साना टिमले छनोट भएका शक्तिशाली टिमलाई रामै्र टक्कर दिए यसपटकको विश्वकप रोचक नै हुनेछ । 

पुरा पढ्नुहोस्

सकसमा अर्जेन्टिना

ज्ञानेन्द्र आचार्य
​अहिलेका खेलाडी व्यावसायिक खेलमा जतिसुकै सफल भए पनि यसपटक विश्वकप पुग्न सकेन भने अर्जेन्टिनी फुटबलको ठूलो दुर्भाग्य हुनेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

नेयमारको बाछिटा

ज्ञानेन्द्र आचार्य
उच्च रकमको ट्रान्सफर कारोबारमा राजनीतिक रंग
पुरा पढ्नुहोस्

अब्बल जिदान

ज्ञानेन्द्र आचार्य
प्रशिक्षकका रूपमा पनि जिनेदिन जिदान सार्वकालिक महान्
पुरा पढ्नुहोस्

साहित्य

शम्भुनाथ सम्झना

संगीत श्रोता

उनले दोहोर्‍याइरहे, ‘माक्र्सवादीहरूले तीन कुरामा ख्याल गर्नैपर्छ– आत्मनिरीक्षण, संवाद र पुन:गठन ।’ उनको निष्कर्ष थियो, भारतीय प्रगतिशील साहित्य आन्दोलनमा त्यही तीन चीजको कमी छ । नेपालमा वामपन्थी लेखकहरूबीच हुने गरेको आपसी संवाद र सम्बन्धको चाहिँ उनले प्रशंसा गरे । 

चार वर्षअघि नेपाल आएका भारतीय प्रोफेसर तथा चिन्तक शम्भुनाथ नेपाली प्रगतिशील फाँटका लेखकका लागि एउटा आकर्षण थिए । इच्छुक सांस्कृतिक प्रतिष्ठानले उनलाई आफ्नो वार्षिक गोष्ठीमा सहभागी हुन नेपाल निम्त्याएको थियो । शम्भुनाथ भन्नासाथ उनको संस्कृति की उत्तर कथा पुस्तक सम्झना हुन्छ । नेपालमा वाम–पृष्ठभूमिका चालू पाठकहरूबीच यो पुस्तक चर्चित नै हो । निनु चापागाईंले अनुवाद गरेको र वेदनामा छापिएको उनको ‘उपभोक्तावादलाई प्रत्युत्तर’ शीर्षकको रचनामा पनि यता धेरैको ध्यान पुगेको थियो । यो निबन्ध त्यसपछि अरू केही साप्ताहिक, मासिक पत्रिकाले पुन:प्रकाशन गरे र अनूदित पुस्तकमा पनि संकलित भयो । यसरी चिनिएका/पढिएका लेखक आउँदैछन् भन्ने थाहा पाएपछि एक महिनाअघिदेखि नै गोष्ठी मेरो व्यग्र प्रतीक्षामा परेको थियो ।

प्रज्ञा प्रतिष्ठानको प्रवचन कक्षमा इच्छुक प्रतिष्ठानको ‘राष्ट्रिय संस्कृति र सांस्कृतिक साम्राज्यवाद’ विषयक गोष्ठी उद्घाटन भयो । शम्भुनाथले माक्र्सवादीले तीन कुरामा ध्यान दिनुपर्ने कुरा त्यहीँ दोहोर्‍याएका हुन्, आत्मनिरीक्षण, संवाद र पुन:गठन । कार्यक्रमको सुरुमै उनले भने, ‘नेपाल र भारतलाई दुई सपुतले जोडेका छन्, एक गौतम बुद्ध र अर्को भानुभक्त ।’ ‘भानुभक्तले नेपाल–भारतलाई कसरी जोडेका रहेछन् ?’ मेरो छेउमै बसेकी साथी विभूति भट्टराईले मेरो कानमा खुसुक्क सोधिन्, ‘यो त मैले बुझिनँ नि, संगीतजी ।’ ‘सुन्नूस्, सुन्नूस्, भन्लान् नि, कसरी जोडे ?’ मैले मञ्चतिरै इसारा गरेँ । 
त्यसपछि शम्भुनाथले केहीबेर गौतम बुद्धका बारेमा ‘ओरियन्टल’ व्याख्या गरे : पूर्वीय दार्शनिक, जिससभन्दा पनि अघिका, उनको नाममा किन संवत् नचलाउने, हामीलाई पश्चिमाहरूले आफ्ना दार्शनिक र आफ्ना मान्यता मात्रै कसरी थोपर्छन् आदि–आदि । उनले भानुभक्तको महत्त्वमाथि प्रकाश पार्न थाले, ‘भानुभक्त नेपालका महान् सन्त कवि हुन् । उनी राजतन्त्रका विरोधी र गणतन्त्रवादी कवि थिए । उनको साहित्यबाट भारत र नेपालको जनस्तरको सम्बन्ध बनेको छ ।’ अरे, यी नाथ के भन्दैछन् ? भानुभक्त गणतन्त्रवादी ?

हामी आश्चर्यचकित नै भयौँ । हलभरिका सहभागीले एक–अर्कातिर हेर्दै आँखा जुधाए । सबै चकितम् चकित । नेपालमा गणतन्त्र स्थापनाको आन्दोलनसँगै कला–साहित्यका क्षेत्रमा पनि गणतान्त्रिक चेतनाका बारेमा बहस हुन थालेका छन्, भर्खरै । अधिकांश ठूला भनिएका र स्थापित कविहरू कसरी राजतान्त्रिक चेतनाबाट दीक्षित थिए भन्ने अध्ययनहरू छिटफुट हुन लागेका छन् । शम्भुनाथको रचना अनुवाद गर्ने निनु चापागार्इंले गरिमामा लामो लेख लेखेर भानुभक्तलाई ‘सामन्तवादी कवि’ र ‘राजभक्त कवि’ भनेका थिए । तर, भारतबाट निम्त्याइएका ‘माक्र्सवादी पाहुना’ले माक्र्सवादीहरूकै बीचमा उभिएर भानुभक्तलाई नै राजतन्त्रविरोधी कवि भन्छन्, बाबै ।

उनले आफ्नो आप्तवाक्यलाई यसै छोडेनन्, सप्रसंग व्याख्या गर्दै भने, ‘ भानुभक्तको समय भनेको कठोर राजतन्त्रको बेला थियो । त्यो बेला राजालाई कविताको विषय बनाउनुपर्ने हुन्थ्यो । राजा–महाराजालाई नै नायक बनाएर कविता लेख्ने चलन थियो । तर, भानुभक्तले राजाको सट्टा मर्यादा पुरुषोत्तम रामलाई नायक बनाएर कविता रचे । यसकारण उनी राजतन्त्रविरोधी कवि हुन् ।’

शम्भुनाथले गोष्ठीभरि आफ्नो पुस्तकमै गरिएका तर्कहरू अघि सार्दै उपभोक्तावादी संस्कृतिको नकारात्मक प्रभावबारे सविस्तार चर्चा गरे । पुँजीवादले मान्छेको संवेदनशीलता मार्दै गरेका उदाहरण सुनाए । साम्राज्यवादले पूर्वीय मुलुकहरूमाथि सांस्कृतिक आक्रमण गरिरहेका विश्लेषण पेस गरे । 
***
प्रगतिशील लेखक संघले उनकै स्वागतमा थापाथलीमा भेटघाट आयोजना गर्‍यो । प्रलेसका तत्कालीन अध्यक्ष अमर गिरीले उनको स्वागतमा छोटो मन्तव्य राखेपछि शम्भुनाथ बोले । 

उनले भने, ‘यो उपभोक्तावादी समाजमा तपाईं कति चतुर हुनुहुन्छ, त्यही तपाईंको शक्ति हो । तपाईं कति धूर्त हुनुुहुन्छ, तपाईं त्यति नै ज्ञानी कहलिनुहुन्छ । ज्ञानको परिभाषा अब धुर्तताले लिएको छ, टापटिप गरेर गफ दिँदै हिँडे हुन्छ, किताबहरू पढिरहनुपर्दैन ।’ 

सुनेर हामी दंग थियौँ । तर, आफ्नो अघिल्लो दिनको वैचारिक प्रवचनको व्याख्या उनले यहाँ पनि दोहोर्‍याए । भानुभक्तलाई ‘क्रान्तिकारी’ कविका रूपमा पुष्टि गर्न खोज्दै भने, ‘भानुभक्तले तत्कालीन राजतन्त्रविरुद्ध उसको समानान्तरमा रामलाई नायक बनाएर काव्य लेखे । यो तत्कालीन राजतन्त्रविरुद्ध उभिने काम थियो । तसर्थ, उनी राजशाहीका विरुद्धमा थिए ।’ 

एक चरण त मलाई झोँक पनि चल्यो । यो शम्भुनाथ बूढाको के पारा हो ? भारतबाट आएर हामीलाई भानुभक्त क्रान्तिकारी कवि भन्ने उपदेश दिने ? एक झमट प्रतिवाद गरौँ कि भनेर चलमलाएँ पनि । तर, सुन्नेहरू सबै ध्यानपूर्वक सुन्दै थिए र मुसुमुसु हाँस्दै थिए । आफैँले डाकेका पाहुना न परे, हामीसँग त्यहाँ हाँस्नुको विकल्प थिएन । कहिलेकाहीँ हाँसेर पनि गलत विचारको प्रतिवाद गर्नुपर्दो रहेछ । यही सोचेर म पनि मुसुमुसु हाँसेँ ।

पछि अनौपचारिक छलफलमा केही साथीहरूले भानुभक्तलाई नेपालमा त्यसरी हेरिन्न है, कम्तीमा पनि माक्र्सवादी खेमामा त उनलाई परम्परागत कविकै रूपमा लिने चलन छ भनेर उनलाई अवगत गराए । उनको प्रवचन सुनेपछि मैले मेरा एक जना भारतीय साथी कविता कृष्णपल्लवीलाई सोधेँ, ‘यी शम्भुनाथ कस्ता मान्छे हुन् त्यता ?’ कविताले मलाई उनका बारेमा केही जानकारी लेखेर र केही उनीसँग सम्बन्धित समाचार र लेखहरूको लिंक पठाएर सहयोग गरिन् । पछि थाहा भयो, उनी लामो समय भारतीय संसद्वादी कम्युनिस्ट पार्टी सीपीएमको नजिक रहेर साहित्यकर्म गरेका रहेछन् । कलकत्ताको सत्ता दाहिने हुँदा यिनी त्यहाँको विश्वविद्यालयमा हिन्दीको विभागाध्यक्ष रहेका र सत्ताको सहयोग लिएर कलकत्तामै साहित्यको हिन्दी मेला आयोजना गर्दा रहेछन् ।

पश्चिम बंगालमा ममता बनर्जीको ‘बाढी’बाट संसदीय कम्युनिस्टहरू बढारिएको नेपालका जिज्ञासुहरूलाई पनि ज्ञान छ । कलकत्ता क्षेत्रका ‘माक्र्सवादी’ विद्वान्हरू कम्युनिस्टहरूलाई पाठ पढाइहिँड्ने पण्डितमा रूपान्तरित भइसकेका छन् भन्नेचाहिँ यता कमैलाई थाहा छ । शम्भुनाथ एउटा त्यस्तै पण्डित रहेछन् । कमलादी र थापाथलीमा उनले नेपालका माक्र्सवादीलाई पनि किस्ता–किस्ता उपदेश दिए । अरू त अरू नेपालको इतिहास र सभ्यताबारे पनि ‘ज्ञानदान’ गरेर अनि भानुभक्तबारे बिलकुल फरक तर्क गरेर यिनले नेपाली ‘नाथ’हरूलाई पनि उछिने । किनभने, नेपालमा भानुभक्तलाई गणतन्त्रवादी भन्ने आँट अहिलेसम्म कसैले गरेको थिएन ।

उनले गौतम बुद्ध र भानुभक्तलाई नेपाल र भारत जोड्ने ‘दुई पुल’ भने । त्यो उनको नेपालीको मन जित्ने बठ्याइँ थियो, मोदीको जस्तै । जसरी भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी नेपाल भ्रमणमा आउँदा बुद्ध जन्मस्थलको चर्चा गरेका थिए, त्यसरी नै शम्भुनाथले पनि जानीबुझीकन बुद्धको प्रसंग ल्याएका थिए । उनले बुद्धलाई नेपालको विभूति मान्दैनन् भन्ने पुष्टिचाहिँ उनी नेपाल आउनुभन्दा दुई महिनाअघि प्रकाशित ‘सभ्यता के आख्यान’ शीर्षकको लेखले गर्छ । ज्ञानोदय पत्रिकामा दुई किस्ता छापिएको १३ पृष्ठ लामो लेखको एउटा मुख्य भाग बुद्धसँग जोडिएको छ । तर, त्यहाँ कहीँ पनि उनले बुद्ध लुम्बिनी (हालको नेपाल)मा जन्मे–हुर्केको चर्चा गर्दैनन् । 

लेखको दोस्रो किस्ता भारतमा इसालाई केन्द्र बनाएर संवत् चलाइनु तर इसाभन्दा पाँच सय वर्षअघिका बुद्धको संवत् प्रचलनमा नहुनुको कारण साम्राज्यवादीहरूको प्रभाव हो भन्ने तर्कबाट सुरु गरेका छन् । यही तर्क उनले कमलादीमा पनि गरे । फरक के भने उनले कमलादीमा बुद्धलाई नेपालका विभूतिका रूपमा चर्चा गरे, लेखमा चाहिँ भारतीय सभ्यताका सन्दर्भमा मात्रै उल्लेख गरेका छन् । यो एक प्रकारको बौद्धिक बठ्याइँ हो, जहाँ जे बोल्दा प्रशंसा पाइन्छ, त्यही बोलिदिने मौकावाद । 

दुईजिब्रे माक्र्सवादीहरूको नेपालमा खाँचो थिएन । तर, भारतदेखि आएर शम्भुनाथले पनि त्यस्तै ‘परिचय’ दिए । सत्ताको स्वाद चाखीचाखी माक्र्सवादी हुनेहरू यता पनि थिए, त्यताबाट त्यस्तै मान्छे आएका रहेछन् । थापाथलीको जमघटमा उनले ‘दलित, महिला वा आदिवासीहरूले कहिल्यै साम्राज्यवादको विरोध गर्दैनन्’ भने । दलित, जनजाति, महिलालगायत उत्पीडित समुदायले आफ्नो हक खोज्न थाले भने साम्प्रदायिक वा जातिवादी भनेर सराप्ने चलन त यता पनि उस्तै छ ।

कवि राजु स्याङ्तानले शम्भुनाथलाई एउटा राजनीतिक प्रश्न गरे, ‘भारतमा मोदी उभारको कारण के हो ?’ जवाफमा यी चिन्तकको तर्क थियो, ‘मोदीको सफलता केन्द्रीयतावादीहरूको असफलता हो ।’ मोदीको उदय कर्पोरेट स्वार्थका कारणभन्दा कम्युनिस्ट वा कांग्रेसहरूको विकल्पका रूपमा भएको हो भन्ने उनको आशय देखिन्थ्यो । उनले भारतका सबै कम्युनिस्ट र कांग्रेससमेतलाई केन्द्रीयतावादी दल भन्दै आलोचना गरे । केही समय पहिलेको जनसत्ता पत्रिकामा उनले लेखेका थिए, ‘एलिट अहंवादका कारणले उत्तर भारतका जनतामा मोदीको लोकप्रियता बढेको हो ।’ उनको यस्तो तर्कको सीपीएमसम्बद्ध लेखक अरुण माहेश्वरीले आलोचना गरेका थिए ।

शम्भुनाथले अरू पनि केही रमाइला तर्कहरू गरे । ‘फेसबुकले कनेक्सन बन्छ, रिलेसन बन्दैन’ भन्दै प्रविधि–प्रयोगको विरोध गर्दा फेसबुकमा नपसेका वा यसको उपयोगिता नबुझेका सहभागीले कमलादीमा ताली पिटेका थिए । प्रलेसको कार्यक्रममा पनि उनले मोबाइल र ल्यापटप बोक्नेहरूलाई खिसीटिउरी गर्दै भने, ‘तपाईंसँग मोबाइल छ, फरवार्ड हुनुहुन्छ । मसँग कलम छ, म ब्याकवार्ड छु ।’ हरक्षेत्रको आफ्नो अन्तरविरोध हुन्छ र त्यसको द्वन्द्वात्मक गतिशीलता हुन्छ भन्ने विज्ञानको कखरा बुझेको मान्छेले प्रविधिको उपयोगिताबारे यस्तो निषेधात्मक धारणा बनाउँदैन । 

शम्भुनाथको प्रतिवाद साहित्यकार आहुतिले गरे, ‘सुरुसुरुमा वाष्प इन्जिन बन्दा त्यही फुटाउन गएका थिए मजदुरहरू । पछि मात्रै उनीहरूले बुझे, यो हामीले फुटाउने होइन, प्रयोग गर्ने चीज रहेछ । फेसबुक पनि त्यस्तै हो । बनाएको पुँजीपतिहरूले नै हो तर यसको उपयोग हामी माक्र्सवादीहरूले पनि गर्नुपर्छ, सके कब्जै गर्नुपर्छ ।’ आहुति भर्खर–भर्खर फेसबुकमा रत्तिँदै थिए । फेसबुकमा रमाउन नसकेका पाका लेखकहरूचाहिँ शम्भुनाथकै तर्कमा रमाएका देखिन्थे । 

भारतीय कवयित्री/संस्कृतिकर्मी कात्यायनीले एक अखबारमा लेखेको त्यति नै बेला मैले पढेको थिएँ, ‘साहित्य, कला र संस्कृतिका क्षेत्रमा अधिक सक्रिय र अग्रणी भूमिकामा रहेको बौद्धिक समुदाय अधिकांशत: विशेष सुविधाभोगी उच्च मध्यवर्गबाट नै आउँछ । त्यसमा जो कथित वामपन्थी छ, उसको चरित्र अझ घटिया अवसरवादी छ । किनभने, ऊ सबैभन्दा बढी शब्द–छल र मुद्रा–छल गर्छ । वास्तवमा यो असली वामपन्थी नै होइन । यो दुईरंगी, मेरुदण्डविहीन, कायर, पद–पीठ–पुरस्कार–लोलुप सामाजिक जनवादी हो, संशोधनवादी जडवामन हो ।’ कात्यायनीले शम्भुनाथलाई नै तोकेर भनेकी होइनन् तर शम्भुनाथको नेपाल आगमनमै मलाई त्यस्तो पढ्ने संयोग परेछ । 

भारतका भन्दा नेपालका माक्र्सवादीहरूले गरिरहने संवादको प्रशंसा पनि गरेका थिए शम्भुनाथले । यतिखेर यताका वामपन्थीहरूले पनि भन्न थालेको बेला छ– आत्मनिरीक्षण, संवाद र पुन:गठन । वाम–बाटो र एकता–संवाद झन् बढी चर्चामा चढेको बखत छ यता । तर, कात्यायनीका शब्दले मलाई अहिले झन् बढी घोचपेच गरिरहेका छन्– ‘बौद्धिक समुदाय जो कथित वामपन्थी छ, उसको चरित्र अझ घटिया अवसरवादी छ । किनभने, ऊ सबैभन्दा बढी शब्द–छल र मुद्रा–छल गर्छ, ऊ दुईरंगी र कायर छ ।’ 

पुरा पढ्नुहोस्

प्रशासनको विकासक्रम

रामबहादुर रावल
जनप्रशासन क्याम्पसमा प्राध्यापन, त्रिभुवन विश्वविद्यालयको आर्थिक तथा प्रशासनिक अध्ययन केन्द्र (सेडा)मा अनुसन्धान, लोकसेवा आयोगको सदस्य र अन्य प्राज्ञिक अभ्यासहरूको अनुभव सँगालेका प्रा भीमदेव भट्टको निवृत्त जीवनको फसल हो, नेपालको प्रशासनिक इतिहास ।
पुरा पढ्नुहोस्

निर्वाचनको नालीबेली

माधव बस्नेत
लोकतन्त्रको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष मानिन्छ, आवधिक निर्वाचन र नागरिक मताधिकारको सम्मान । आवधिक निर्वाचन, निर्वाचित जनप्रतिनिधि र तिनले जनताको परोक्ष सरोकारका विषयमा काम गर्नु नै लोकतन्त्रको सौन्दर्य हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

अदुवा

नयनराज पाण्डे
उनी दाहिने हातको चोर औँलामाथि माझी औँला खप्ट्याउँथे र सुँघ्थे । अचम्मैको बानी उनको । आफ्नो कार्यकक्षमा मिटिङमा मात्र होइन, अरू बेला पनि कसैसित कुराकानी हुन थाल्यो कि उनको दाहिने हातका औँलाहरू सक्रिय भइहाल्थे । एक दिन सोधेँ, ‘किन यसरी औँला सुँघ्नुहुन्छ दाइ ?’
पुरा पढ्नुहोस्

वादी पीडा

दिपेश नेपाल
सामाजिक आन्दोलनपछि अपूर्ण जित लिएर पुरानै दु:खको घेरोमा जीवन बिताउनुपर्ने बाध्यमध्ये एक हो, वादी समुदाय । उनीहरूमाथि युगौँदेखिको यौनात्याचार सामाजिक–धार्मिक नियतिजस्तै ठानेर वादी समुदायको कथा ओझेलमै पर्ने गरेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

ब्लग

नोटबुक

मनबहादुर बस्नेत

हरे निर्वाचन आयोग !
मेरा कलेजकालीन मित्रले एउटा सहयोग मागे, उम्मेदवारले कुन–कुन शीर्षकमा कति–कति खर्च गर्न पाउने रहेछन् भन्ने । सहयोग अप्ठ्यारो खालको पक्कै थिएन । सजिलो तर निकै अर्थपूर्ण । अर्थपूर्ण किनभने उनले यस्तो जानकारी चुनावअघि नभई नतिजा सकिएको दुई हप्तापछि खोजेका थिए । 
सोधेँ, “यो त चुनावअघि नै खोज्नुपर्ने होइन ?”
“हो,” उनले निर्धक्क भने ।  
“अहिले किन चाहियो ?” जान्न खोजेँ । 

चुनाव सकिएको ३५ दिनभित्र निर्वाचन आयोगमा कुन–कुन शीर्षकमा कति खर्च भयो भन्ने विवरण बुझाउनुपर्ने रहेछ । वामपन्थी गठबन्धनका नेता उनले आफ्ना केही नेताको खर्चको हरहिसाब ‘ मिलाएर’ आयोगमा बुझाउने जिम्मेवारी लिएका रहेछन् । 

ती साथीका अनुसार चुनाव प्रचारप्रसारमा कम्तीमा डेढ करोड रूपियाँ खर्च भयो, जुन मधेसमा खर्च भएको कममध्येको हो । निर्वाचन आयोगले प्रतिनिधिसभाका उम्मेदवारले २५ लाख रूपियाँसम्म मात्रै खर्च गर्न पाउने नियम बनाएको छ । त्यस्तै प्रदेशसभा र स्थानीय निकायका उम्मेदवारले ‘गर्न पाउने खर्च’ पनि तोकिएको छ । 

स्थानीय निकायदेखि प्रतिनिधिसभासम्मको अनुभवलेचुनाव सामान्य व्यक्तिले धान्नै नसक्ने गरी खर्चिलो बनेको सबैले महसुस गरेकै हो । चुनाव र खर्च पर्यायवाची शब्द बनेकै हुन् । स्थानीय निकायको चुनावमै बहुसंख्यक उम्मेदवारले ‘करोड क्लब’मा दर्ज हुने गरी खर्च गरे भने प्रतिनिधि र प्रदेशसभाको चुनावमा त्यो आकार स्वत: बढ्यो । तर, अहिलेसम्म निर्वाचन आयोगले कसैलाई खर्चको सीमा नाघेको भनेर कारबाही त परको कुरा प्रश्नसमेत गरेको छैन । किनभने, सबैले मिलाएरै खर्च गरे अनि मिलाएरै बुझाए । यस्तालाई आयोगले केही नगर्ने रहेछ । हरे निर्वाचन आयोग ! 

अदालतलाई स्वर्ण पदक 

साढे ३३, २२ र ८८ किलो सुन तस्करीमा संलग्न सबै ‘मुख्य नाइके’हरु धरौटीमा छुटे भन्ने खबर आयो । खबर नयाँ थिएन । यसअघि समेत साहूहरु धरौटीमा छुट्थे । तस्करीका नाइकेहरुलाई तह लगाउन प्रहरीले संगठित अपराध ऐन अन्तर्गतको कसूरमा मुद्दा चलाउने उपाय निकालेकाले आइन्दा यो बन्द होला भन्ने थियो । त्यसैले पुन: नाइके छोडिएको सुन्नासाथै कौतूहल जाग्यो, प्रहरीको अनुसन्धान चुक्यो कि न्यायाधीश ?

त्यसपछि काठमाडौँ जिल्ला अदालतका सम्बन्धित फाँटवालासँग टेलिफोनमा सम्पर्क गरेँ, आदेश हेर्न । मैले ‘सुन तस्करीको मुद्दा’ नभनी ‘एउटा मुद्दा’को आदेश हेर्नु छ मात्रै भनेको थिएँ । किनभने, पहिल्यै मुद्दाबारे भन्दा भेट्नै नमाल्लान् भन्ने लागेको थियो । भेटेपछि जसरी नि मनाउन सकिन्छ भन्नेमा ढुक्क थिएँ । फाँटवालाले नक्कल नै लैजान सकिने बताएपछि फुरुंग भएँ । 

फाँटमा गएर ‘सुन तस्करीको मुद्दा’ भन्नासाथै कर्मचारी दस हात पर तर्किए । जुन फाँटमा जाँदा पनि एकैछिन अघि ‘हुन्छ आउनूस्’ भन्ने कर्मचारी ‘माथि सोध्नुपर्छ’ भन्दै भित्र पसेर ‘दिन मिल्दैन’ भन्ने खबर लिएर निस्कन थाले । वकिलले अध्ययनका लागि आदेश पाइने सुनेको थिएँ । त्यसैले भोलिपल्ट वकिल लिएर गएँ । मचाहिँ भित्र पसिनँ । वकिललाई समेत असम्बन्धित व्यक्तिलाई दिन नमिल्ने भनियो । 

बल्लतल्ल जिल्ला अदालतमै काम गर्ने एक जना चिनारुमार्फत केही दिनपछि आदेशको नक्कल निकालिदिए । आदेशमा अभियुक्तले इन्कारी बयान दिएकालाई नै मुख्य आधार बनाएर धरौटीमा मुक्त गर्ने फैसला भएको थियो । इन्कारी बयान सबैले दिएका थिए । तर, मुख्य अभियुक्तलाई छोडिएछ, सुन वाहकलाई पुर्पक्षमा पठाइएको थियो । अब अदालतलाई स्वर्ण पदक नदिई धर छ त !

सिंहदरबारले दिएको सास्ती 

पुसको दोस्रो साता गृह मन्त्रालयका निमित्त सचिव केदार न्यौपानेको कार्यकक्षमा दुई जना महिला बसिरहेका थिए । बोलीचाली र प्रस्तुतिबाटै बुझिन्थ्यो, उनीहरु पछौटे वर्ग/क्षेत्रका हुन् भनेर । बातैपिच्छे ‘हाम्रो काम कहिले हुन्छ सर, हजुर’ भनिरहन्थे । न्यौपाने ‘हुन्छ, नआत्तिनोस्’ भन्दै थुमथुमाउँथे ।

यत्तिकैमा बसेकी एक महिला यत्तिका वर्षसम्म हाम्रो काम भएन भन्दै रुन थालिन् । “होटलमा बसेको दुई महिना भइसक्यो । एक छाक मात्रै खान्छौँ । पैसा छैन । कसरी तिर्नू ?” उनी भक्कानिन थालिन् । 
काम भएन भन्दाभन्दै रोएपछि पक्कै गम्भीर विषय रहेछ जस्तो लाग्यो र सोधीखोजी गरेँ । एक जना सशस्त्र प्रहरी र अर्को नेपाल प्रहरीमा कार्यरत छोरा द्वन्द्वकालमा गुमाएकाहरु रहेछन् । बाँके घर भएकी महिलाले नेपाल प्रहरीमा कार्यरत छोरो जुम्लामा विसं ०५९ मा गुमाएकी रहेछिन् भने प्यूठानकी अर्की महिलाले ०६१ मा जिल्लाकै खैरेनी खोलामा माओवादीले थापेको एम्बुसमा सशस्त्र प्रहरीमा काम गर्ने छोरो गुमाएकी रहिछन् । तर, दुवै जनालाई सरकारले सहिद घोषणा नगरिदिएकाले राज्यबाट पाउनुपर्ने सुविधा पाएका रहेनछन् । तत्कालीन सरकारले युद्धमा ज्यान गुमेका सुरक्षाकर्मीलाई एक तह बढुवा गरेर परिवारलाई पेन्सन दिने नीति लिएको थियो । तर, दुवै परिवारले यस्तो सुविधा पाएका रहेनछन् । त्यसैले उनीहरु १५ वर्षदेखि यसरी नै ठाउँठाउँमा रुँदै हिँडेका रहेछन् । 

आपसी झगडा/दुर्घटनामा मारिएकादेखि आत्महत्या गरेकासम्मलाई सहिद बनाएर यसको गरिमा पत्रु बनाएको त छर्लंगै छ । तर, मुलुकका लागि प्राण आहुति दिने सुरक्षाकर्मीलाई भने डेढ दशकदेखि शंकाको घेरामा राखेछ । प्रहरी संगठनले समेत यो समस्या टुंग्याउने कर्तव्यबोध गरेनछ । 

पुरा पढ्नुहोस्

उपत्यका सभ्यता र पानी

अजय दीक्षित
अंग्रेजीमा टुक्का छ, ‘अ पिक्चर इज वर्थ ए थाउजेन्ड वर्डस्’ अर्थात् एउटा चित्र हजार शब्दसरह हुन्छ । विभिन्न अवधारणालाई सहज रूपमा बुझ्न तस्बिर सहयोगी हुन्छ । यही सन्दर्भमा, आफ्नो करिब दुईवर्षे ट्वीट यात्रामा मैले पछ्याउने एउटा ट्वीटर ह्यान्डल हो, नेपाल इन पिक्स ।
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

दीपक अधिकारी
चीनको पश्चिमी प्रदेश सिचुवानको राजधानी छन्दुबाट १० किलोमिटर यात्रा गरेपछि पुगिन्छ, पान्डाको विशाल वासस्थल । हालैको एक बिहान त्यहाँ पुगेको दक्षिण एसियाली प्रतिनिधिको टोलीमा म पनि थिएँ । रेड पान्डा (नेपालीमा हाब्रे)को वासस्थान (इलाम, पाँचथर, ताप्लेजुङ)मा हुर्किएको मलाई ‘जायन्ट पान्डा’ भनिने यो कालो–सेतो रंगको मायालाग्दो जनावर हेर्ने धोको थियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

शेरबहादुरको सुरुवाल

रविन्द्र मानन्धर
देउवाले फुस्केको सुरुवाल मिलाएर लगाउलान् कि सुरुवाल फुकालेरै दौड्लान् ?
पुरा पढ्नुहोस्

फोटो श्रद्धाञ्जली !

रवि मानन्धर
टुक्रुक्क भुइँमा बसेका उनी भन्दै थिए, ‘देशमा यो जति इमानदार खोजेर कहाँ पाइन्छ ? यो जति इमानदार मानिस हुने भए देश स्वर्ग हुन्थ्यो ।’
पुरा पढ्नुहोस्

तस्विर/भिडियो

चुलबुले पाठो फन्दामा

छम गुरुङ

उत्तरी गोरखा, धार्चे गाउँपालिका–४, लाप्राक गाउँको ढुङ्गेचौतारामा भेडीगोठको खाँबोमा कुम्लोमा झुन्ड्याइएको एक पाठो । चकचक गरेर हैरान पार्ने हुनाले यस्ता ससाना पाठापाठीलाई यसरी कुम्लोमा राख्ने जुक्ति निकाल्छन्, स्थानीयहरु ।

लेकदेखि औल झर्दा सयौँ भेडा, बाख्रा, च्याङ्ग्रा र पाठापाठी लिएर गोठालाहरु उकाली–ओराली गर्छन् । यस्तो बेला ससाना पाठा–पाठीलाई सम्हाल्नै गाह्रो पर्छ । पशुपालन पनि यहाँका बासिन्दाको आय आर्जनको मुख्य स्रोत हो । तर, गाउँलेहरुमा विदेसिने लहर बढेका कारण गोठालोको संख्या भने घट्दो छ । 

पुरा पढ्नुहोस्

खुला विद्यालय

नेपाल संवाददाता
रुकुमको तक्सेरामा अहिले तापक्रम माइनस तीन डिग्रीभन्दा तल झरेको छ । बिहान र बेलुका ठिहिर्‍याउने जाडो छ । दिउँसो पनि घाम नलाग्ने ठाउँमा एकैछिन टिक्नसमेत सकस छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

बुद्धभूमिमा दुर्लभ पक्षी

नेपाल संवाददाता
कपिलवस्तुको बुद्धभूमि नगरपालिकास्थित धर्मपुरको मानव वस्तीमा रमाउँदै सारस । विश्वमै दुर्लभ मानिने यो जातको पक्षीलाई देखेर पर्यटकहरु औधी खुसी हुन्छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

सेती–सम्पत्ति

शब्द/तस्बिर : श्रुति श्रेष्ठ
पोखरा, लेखनाथ महानगरपालिका–९ रामघाटस्थित सेती नदी किनार मा बालुवा, गिट्टी ओसार्दै मजदुरहरु । नगर क्षेत्र हुँदै बग्ने यो नदी कतै गहिरिएर बग्छ त, कतै फैलिएर ।
पुरा पढ्नुहोस्

मतको मर्म

पी चन्द्र न्यौपाने
माछापुच्छ्रे गाउँपालिका कास्की–८ का रामप्रसाद बास्तोला, ९६, को निधन भएको केवल आठ दिन मात्र भएको थियो । तर, २१ मंसिरमा सम्पन चुनावमा मताधिकार प्रयोग गर्न शोकलाई थाती राखेर शोकाकुल परिवार नै आए ।
पुरा पढ्नुहोस्