'सुन साइँली’ गायकलाई १२ प्रश्न

मनबहादुर बस्नेत

हेमन्त राना, ३० । यो नाम यतिबेला धेरैको मुखमा झुन्डिएको छ, गीत ‘सुन साइँली ...’को प्रख्यातिसँगै । रानाले गाएको यो गीत यूट्युबमा ५० लाखभन्दा बढीले हेरिसकेका छन् (१३ फागुनसम्म) । आफ्नो घरपरिवार त्यागेर वैदेशिक रोजगारीका लागि बिछोडिएको दम्पतीको दर्द लपेटिएको छ, गीतमा । यसअघि तीनवटा एल्बम निकालेका रानालाई जनमानसमा चिनाउन भने ‘सुन साइँली ...’ गीत नै कुर्नुपर्‍यो । ११ वर्षदेखि गायनमा सक्रिय तिनै रानासँगको कुराकानी : 

‘सुन साइँली...’ गीतमा के त्यस्तो रहस्य रहेछ, जसले तपाईंलाई ११ वर्षसम्म पनि पाउन नसकेको चर्चा दिलायो ?  
खासमा यो सबै सफलता समय सन्दर्भ मिलेकाले हो । यो गीत हिट हुनुमा तीन पक्षको महत्त्वपूर्ण भूमिका छ । 

के के ? 
पहिलो त गीतमा उनिएको संगीत (कम्पोजिसन) । यसमा अत्यन्त आधुनिक संगीतमा लोकधुनको चटनी मिसाइएको छ । दोस्रो, शब्द नै शक्तिशाली छन् । शब्दमा अहिले सिंगो समाजले भोगिरहेको व्यथा छ । कम्पोजिसन, शब्द र समाजको व्यथाले यसलाई चर्चामा ल्यायो । म त माध्यम मात्र हुँ । 

भनेपछि तपाईं स्वयंले चाहिँ यो गीतमा त्यस्तो नयाँ कुरा केही गर्नुभएको छैन ? 
किन नहुनू ? गायनमा त मेरो मिहिनेत छ नि ! तर, मेरोभन्दा बेसी कालीप्रसाद बाँस्कोटाको संगीत भर्ने शैलीको भूमिका ठूलो छ भन्न खोजेको हो । म त त्यो सिर्जनाको ‘पर्फमर’ मात्र हुँ । 

सामाजिक व्यथा समेट्न सकियो भने गीत हिट हुने रहेछ होइन ? 
सधैँ त्यस्तो नहुन सक्छ । किनभने, मैले सात वर्षअघि समेत यस्ता विषयमा लेखिएका गीत गाएको थिएँ । तर, चर्चा कमै थियो । कहिले सोच्दै नसोचेका कुराले चर्चामा ल्याइदिन्छ त कहिले भयंकर चर्चा होला भन्नेले सामान्य प्रतिक्रिया मात्रै पाउँछ । चर्चा पाउनु र नपाउनुको मापनका आधार केलाउन गाह्रो रहेछ । 

आफ्नो गायकीले अपेक्षित गति नलिएकाले तपाईं अमेरिका जानुभएको थियो, हो ? 
होइन । म घुम्न गएको थिएँ । जीवनको भिन्न आयाम खोज्न गएको थिएँ । संगीतमा पनि नयाँ कुरा सिक्न पुगेको थिएँ । तर, मानिसहरूले मलाई अमेरिका पलायन भयो भन्ने ठाने । 

के खोज्नुभयो त त्यहाँ ? 
जीवनलाई फरक ढंगले बाँच्न सिकेँ । पश्चिमा जीवनशैलीलाई भोग्न र देख्न पाएँ । त्यसले फरक तरिकाले सोच्ने र जिउने काइदा सिकायो । 

संगीतमा चाहिँ केही सिक्नुभएन ? 
त्यहाँ पनि सांगीतिक क्षेत्रमा नै सक्रिय भएँ । स्थानीयहरूसँग मिलेर सूर्य पुन, सुजन ताम्राकार, म र अन्य केही साथीहरूले स्टेज कार्यक्रम गर्‍यौँ । अमेरिकी बसाइबाट संगीतमा ठ् याक्कै यही सिकेँ भन्ने शब्द छैन मसँग । तर, सोच्ने क्षितिजको दायरा फराकिलो बनाएँ । त्यसले मेरो सांगीतिक क्षेत्रलाई समेत प्रभाव पार्‍यो । 

तपाईंले यो गीतको म्युजिक भिडियो आफैँ निर्देशन गर्नुभएको छ । अब फिल्म निर्देशक पनि बन्ने होला, होइन ? 
हैट्, अहिले त्यस्तो सोचेको छैन । फिल्म निर्देशन त फेरि गाह्रो कुरा हो । अहिले मेरो कहाँ त्यो हैसियत बन्नू । 

तपाईंको साझेदारी कम्पनीले फिल्म त बनाउँदै छ, होइन ? 
हो, हामी दुइटा फिल्म निर्माण गर्दै छौँ । साइँली र अर्को एउटा । त्यसको नाम नभनौँ, जुन साइँलीभन्दा पहिले नै सार्वजनिक हुन्छ । 

भनेपछि फिल्ममा लगानी मात्रै गर्ने हो अहिले ? 
म र गौरव पहाडीका नाममा जीएन्डएच कम्पनी खोलेका छौँ । त्यसैले फिल्म बनाउँछ । त्यसमा अन्य तीन जना साथी पनि छन् । अहिले त हामी लगानी मात्रै गर्ने हो । 

गायक, म्युजिक भिडियो निर्देशक, फिल्मको लगानीकर्ता । यति धेरैतिर छरिँदा तपाईं जेबाट चिनिनुभयो, त्यो मूल परिचय हराउँदैन ? 
त्यस्तो नहोला । अन्य बाइप्रोडक्टका काम भए पनि म मूल पेसा गायनमा साधना गर्न छोड्दिनँ । 

गीतमा ४० कटेपछि रमाउँला भन्नुभएको छ र अहिलेसम्म अविवाहितै हुनुहुन्छ । साँच्चै ४० कटेपछि रमाउने हो ? 
हा... हा... । त्यस्तो होइन । त्यतिन्जेलसम्म पर्खनु नपर्ने पनि हुन सक्छ । फेरि विवाह नै नहुन पनि सक्छ । यो भाग्यको कुरा हो । म लेखान्तमा विश्वास गर्छु । लेखान्तमा जे छ, त्यही हुन्छ ।  
 

पुरा पढ्नुहोस्

[संस्मरण] साउदीको लाहुरे

निर्भीक राई
त्यसै त धोक्रे पेट, त्यसमाथि केरा भर्नुले फुलिएर घुस्याहा सीडीओजस्तो भुँडी देखियो । पेट भद्दा देखेर आईआरओले औँलाले घोचेर अरुचि प्रकट गर्दै उसलाई फालिदियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

[झटारो] धर्तीको धूलो टाँसौँ निधारमा

लक्ष्मण गाम्नागे
सडक, खानेपानी, बिजुली, टेलिफोन, महानगर र प्रधानमन्त्रीज्यू जस्तै धूलोले हामी महानगरवासीहरूलाई पनि एकदमै जागरूक बनाएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

लुट–२: न उत्साह, न निराशा

गोकर्ण गौतम
आमसिक्वेलजस्तै लुट २ ले पहिलो शृंखलाको वजन र सुगन्धलाई उही मात्रामा आत्मसात् गर्न सकेका छैनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

किन बनाइयो 'म अलप हुन चाहन्छु' ?

विमल आचार्य
हामीकहाँ यस्ता थुप्रै पात्र छन्, जसको जीवन र कर्म गुप्त छ, छायामा छ । हामी विदेशी विद्वान्का धेरै पछि लाग्छौँ, सुगन्ध नचिनेका कस्तूरीजसरी ।
पुरा पढ्नुहोस्

[स्मरण] आक्रोशमा गणतन्त्र प्रसंग

गोरक्षबहादुर न्हुछें प्रधान
...तर, राजाले एकाएक गणतन्त्रको कुरा गरेपछि वातावरणमा एकछिन सन्नाटा छायो ।
पुरा पढ्नुहोस्

[अनुभूति] चिनियाँ चेलीको चक्कर

बीएन जोशी
टेबलको विपरीत दिशाबाट चाल नपाउने गरी मैले उनको फोटो खिच्ने प्रयास गरेँ । तर, भर्खरै किनेको मोबाइल सेटको फ्ल्यास लाइट बन्द गर्ने ठाउँ नै भेटिनँ ।
पुरा पढ्नुहोस्

आवरण कथा» बरालिएका विप्लव

रामबहादुर रावल
निराशा र आक्रोशबाट फाइदा उठाएर सत्तामा पुग्ने रणनीति
पुरा पढ्नुहोस्

समसामयिक

आवरण कथा» बरालिएका विप्लव

रामबहादुर रावल

२१ वर्षअघि जुन दिन तत्कालीन नेकपा माओवादीले अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’को नेतृत्वमा सशस्त्र संघर्षको उद्घोष गर्दै हतियार उठाएको थियो, त्यही दिन पारेर १ फागुनमा राजधानीको टुँडिखेल राता झन्डा, अर्धसैन्य शैलीका युवा कार्यकर्ता र नेताहरूका जोशिला भाषणको रौनकमा डुब्यो । नेकपा माओवादी नै नाम दिइएको पार्टीका भाषणबाजहरूले पुरानै कम्युनिस्ट साहित्यका पदावलीहरूको भरपूर प्रयोग गर्दै राज्यव्यवस्था, सरकार र तिनमा पनि विशेषत: प्रधानमन्त्रीको चर्को विरोधमा आगो ओकले– दलाल, पुँजीवादी, नोकरशाही, डलर र भारुबाट संक्रमित आदि ।

सरकार र यसको नेतृत्वमाथि यी आरोपहरू वर्षाइरहँदा संयोगले यतिखेर प्रधानमन्त्री पदमा त्यही १० वर्षे सशस्त्र संघर्षको नेतृत्व गरेका प्रचण्ड छन् । उनीविरुद्ध यतिबिघ्न आक्रोश पोख्ने संगठनको नेतृत्व गरेका छन्, कुनै बेलाका उनकै विश्वासपात्र नेत्रविक्रम चन्द ‘विप्लव’ले । 

०६९ मा मोहन वैद्य नेतृत्वको समूहसँगै प्रचण्ड नेतृत्वको पार्टीबाट अलग भएका विप्लवले मंसिर ०७१ मा वैद्यसँगको नाता पनि टुटाए, गफ मात्रै गर्ने तर क्रान्ति गर्ने आँट नभएको भन्दै । वैद्यलाई सम्बन्ध विच्छेदको पत्र बुझाएपछिका दुई वर्षमा उनले देश दौडाहा गरे । ७३ जिल्लामा संगठन निर्माण गरे । संविधानसभाले संविधान जारी नगर्दै आफ्नो पार्टीका तर्फबाट ‘जनसंविधान’ जारी गरे । सन्तोष बुढामगरको नेतृत्वमा सशस्त्र संघर्षकालको ‘क्रान्तिकारी जनपरिषद्’ ब्यूँताए । नवलपरासी र दाङमा पार्टीका तामझामपूर्ण भेला र बैठकहरू आयोजना गरे । अन्तत: राजधानीको खुलामञ्चबाट विप्लवले ‘एकीकृत क्रान्ति गर्ने’ उद्घोष गर्दै रोल्पाको थबाङमा गएर महाधिवेशनको बन्द सत्र गर्न पुगे ।

१ फागुनमा राजधानीमा उद्घाटन गरिएको महाधिवेशन ९ फागुनमा थबाङमा सकिनेछ, जसलाई आठौँ महाधिवेशन भनिएको छ । पार्टीका प्रवक्ता खड्गबहादुर विश्वकर्मा भन्छन्, “यो महाधिवेशनले नयाँ केन्द्रीय कमिटी, कार्यनीति र कार्यक्रम पारित गर्नेछ । र, देशव्यापी रूपमा देश र जनताका पक्षमा गतिविधि तीव्र पारिनेछ ।”

बांगो बाटो
०६२ सम्म विप्लव तत्कालीन विद्रोही माओवादीका अध्यक्ष एवं ‘माओवादी सेना’का सर्वोच्च कमान्डर प्रचण्डका विश्वासपात्र थिए । असोज ०६२ मा चुनबाङ बैठकले सात दलसँग सहकार्य गरी सहरको शान्तिपूर्ण आन्दोलन र जंगलको सशस्त्र आन्दोलनको फ्युजन गर्ने नीति पारित गर्‍यो । त्यही बैठकले कारबाहीस्वरूप माओवादी सेनाको हिरासतमा रहेका बाबुराम भट्टराईलाई मुक्त गरी प्रचण्डसँग मिलापको घोषणा गर्‍यो । एमाले नेता वामदेव गौतमलगायत सात दलीय गठबन्धनका प्रतिनिधि रोल्पामै गएर वार्ता गरे । पछि गठबन्धनका तर्फबाट नेपाली कांग्रेसका तत्कालीन सभापति गिरिजाप्रसाद कोइरालाले स्वास्थ्य र सुरक्षाको समस्या दर्शाउँदै रोल्पामा वार्ता गर्न असमर्थता जनाए र दिल्लीमा वार्ता गर्ने टुंगो भयो । दिल्लीमा वार्ता गर्न प्रचण्डले बाबुराम भट्टराई, कृष्णबहादुर महरालगायत नेतालाई पठाए, त्यहाँ चन्द छुटे ।

माओवादीको आधार इलाका भनिने पश्चिम र मध्य पश्चिम पहाडमा प्रचण्ड रहुन्जेल उनले विप्लवलाई औधी विश्वास गरे । दोस्रो, खारा आक्रमणको आसपासमा नेपाली सेनाले प्रचण्डलाई नै लक्षित गरी बमबारी गर्दा विप्लवले चलाखीपूर्ण तरिकाले जोगाएका पनि थिए । प्रचण्डले पहिलोपल्ट सैन्य आक्रमणको सामना गर्नुपरेको १४ मंसिर ०६२ को त्यस घटनाबाट उनलाई जोगाउने क्रममा माओवादी सेनाकै डिभिजन कमान्डर किमबहादुर थापा ‘सुनील’ र उनका एक सहयोगी मारिएका थिए । मृत्युको मुखबाट प्रचण्डलाई जोगाएकै कारण सिंगो पार्टीपंक्तिमा विप्लव प्रशंसाका पात्र बनेका थिए ।

राजधानीको नेपाल ल क्याम्पसमा बीएल पढ्दापढ्दै विप्लव माओवादीमा सक्रिय भए । त्यसअघि मोहन वैद्य नेतृत्वको नेकपा मशालको विद्यार्थी संगठनमा आबद्ध थिए । माओवादीमा सक्रिय भएसँगै प्रचण्डले उनलाई संगठन निर्माण र परिचालन गर्ने जिम्मेवारीसहित पश्चिम क्षेत्रमा पठाए । त्यही भूगोल पछि माओवादीको आधार इलाका बन्न पुग्यो । प्रचण्डको विश्वासपात्रका रूपमा चित्रित गर्ने क्रममा उनलाई प्रचण्डले आफूपछिको नेतृत्वको रूपमा हुर्काउन र भूमिका दिन खोजेको भनेर समेत कतिपयले चर्चा गर्थे । १२ बुँदे समझदारीमा हस्ताक्षर गर्न प्रचण्ड दिल्ली जाँदा विप्लव रोल्पामै रहे । दिल्ली सम्झौताका प्रत्यक्ष साक्षी बन्न पाएनन् ।

१९ दिने जनआन्दोलनको सफलतापछि माओवादी हेडक्वार्टर (प्रचण्ड–बाबुराम भट्टराई) काठमाडौँ सर्‍यो । २ असार ०६३ मा सिक्लेसबाट हेलिकप्टर चढेर प्रचण्ड काठमाडौँ आएपछि उनको सुरक्षा र अन्य दैनिकी व्यवस्थापनको जिम्मा वर्षमान पुन ‘अनन्त’ले पाए, जो यस क्षेत्रको कमान्ड सम्हाल्थे । पुन जतिजति प्रचण्डमाथि हाबी हुँदै गए, अन्य युवा नेता तथा कमान्डरहरूको पकड गुम्दै गयो । त्यसरी पकड गुमाउनेमा विप्लव पनि थिए ।

साउन ०६४ मा बालाजुमा आयोजित पाँचौँ विस्तारित बैठकमा शान्ति प्रक्रिया अघि बढाउने, एकल कम्युनिस्ट पार्टीले सञ्चालन गर्ने गणतन्त्र सम्भव नभए पनि प्रगतिशील गणतन्त्रको कार्यनीतिलाई अघि बढाउने, माओवादी सेनालाई नेपाली सेनामा समायोजन गर्नेलगायत प्रस्तावसहितको प्रतिवेदन प्रचण्डले पेस गरे । तर, गणतन्त्र प्राप्त हुनुअघि नै हतियार बुझाउने, सेनालाई निष्क्रिय बनाउने लगायतमा विप्लवले विरोध गरे । त्यतिखेर उनको विरोध मलिन सुनियो । शान्ति प्रक्रियाको पक्षमा समर्थनको ताली बज्यो ।

त्यस्तै, चितवनमा आयोजित अर्को भेलामा भने पाका नेता मोहन वैद्यले प्रखर स्वरमा प्रचण्डका शान्ति प्रक्रियासम्बन्धी लाइनको विरोध गरे । क्रान्तिको कार्यभार पूरा नभई प्रचण्डले सम्झौताको लाइन लिएको भन्दै वैद्यले असन्तुष्टि जनाउँदा विप्लवलाई बल पुग्यो । चुनबाङ बैठकदेखि १२ बुँदे समझदारी र प्रचण्डको काठमाडौँ आगमनसम्मका घटनाक्रममा वैद्य भारतीय जेलमा थिए । आफ्नो अनुपस्थितिमा भएका हरेक महत्त्वपूर्ण निर्णयप्रति उनले शंका व्यक्त गरे । कतिसम्म भने अन्य नेताहरूलाई दिल्लीले स्वागत गरिरहँदा सीपी गजुरेल र आफूलाई मात्र जेल हाल्नुको कारण के हो भन्दै शंका व्यक्त गरिरहे । यसमा वैद्यसँगै विप्लव र सीपी गजुरेलसमेतको मत मिल्यो । त्यसकारण प्रचण्डबाट टाढिँदै गएका विप्लवलाई प्रचण्ड गर्मीमा वरपीपलको शीतल छहारीजस्तै बन्न पुगे वैद्य र गजुरेल । त्यसपछि पार्टीका हरेक विवादमा विप्लव वैद्यनिकट भएर प्रस्तुत हुन थाले ।

चुनबाङ बैठकपछि प्रचण्ड नीतिका हिसाबले बाबुराम र व्यवस्थापनका हिसाबले अनन्तमाथि भर पर्दै गएको अनुभूति वैद्य र विप्लव दुवैलाई हुन थाल्यो । र, आफूले अपेक्षित भूमिका नपाउँदा विप्लव झनै रुष्ट बन्दै गए । वैद्यको छुट्टै प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्न विप्लव, गजुरेल, कुलबहादुर केसी (सोनाम), हरिभक्त कँडेललगायत नेताले साथ दिए र खरिपाटी भेलामा अलगअलग प्रतिवेदन पेस भए । त्यसमा मत विभाजन हुँदा गणितीय रूपमा वैद्यले प्रचण्डलाई झन्डै अल्पमतमा पारिसकेका थिए । प्रचण्डले निकै चलाखीपूर्ण तरिकाले आफ्नो लाइन बल्लतल्ल पारित गराए ।

त्यसो त पार्टीमा प्रचण्ड अल्पमतमा पर्न लागेको त्यो मात्र एक्लो घटना थिएन । खरीपाटी भेलाअघि नै पनि ३५ सदस्यीय पोलिटब्युरोमा प्रचण्ड करिब अल्पमतमा पर्ने अवस्था बनेको थियो । र, त्यसको उत्कर्ष साउन ०६८ को धोबीघाट गठबन्धन बन्यो, जसले प्रचण्डको ‘सत्तालोलुप चरित्रलाई पाठ सिकाउने’ भन्दै बाबुराम भट्टराईलाई प्रधानमन्त्रीको कुर्सीमा पुर्‍यायो । त्यतिखेर उपाध्यक्षत्रय बाबुराम भट्टराई, मोहन वैद्य, नारायणकाजी श्रेष्ठ, महासचिव रामबहादुर थापा ‘बादल’ लगायत प्रचण्डविरोधी खेमामा उभिएका थिए । त्यस गठबन्धनका प्रमुख सूत्रधारमध्ये थिए, विप्लव ।

विप्लवको हार्डलाइनर स्वभाव त पुरानै हो । तर, आफ्नै प्रभावकारी छवि बन्न नसक्दासम्म उनले वैद्यमार्फत आफ्ना एजेन्डा अघि बढाए । ०६९ मा वैद्यको नेतृत्वमा पार्टी फुटाउँदा पनि विप्लवले नै प्रमुख भूमिका खेले । त्यसको दुई वर्ष नपुग्दै ८ मंसिरमा विप्लवले पार्टी मुख्यालय गएर वैद्यसँग पनि सम्बन्ध विच्छेद गरेको पत्र बुझाए । यसरी कुनै बेलाका प्रचण्डका अति निकट र विश्वासपात्र मानिएका नेता अहिले प्रचण्डको नाकै ताकेर चर्को विरोध गर्दै छन् । र, परिआए हतियार उठाउन तयार रहेको भन्दै धम्कीपूर्ण भाषा प्रयोग गर्दै छन् ।

पहिलो संविधानसभा निर्वाचनमा सहभागी हुने र नहुनेबारे माओवादीमा व्यापक मतभेद थियो । चुनावमा सहभागी हुँदा पार्टी र नेतृत्व संसदीय भासमा जान सक्ने भन्दै ‘हार्ड लाइनर’ समूहले सचेत गराइरहेको थियो । त्यसरी सचेत गराउनेमा वैद्य, विप्लवलगायतको स्वर नै चर्को थियो । विवाद मिलाउन प्रचण्डले मध्यमार्गी उपाय निकाले, ‘सबै नेता चुनावमा नजाऔँ । एउटा जुझारु पंक्ति बाहिरै बसोस् र नेतृत्वलाई खबरदारी गरोस् ।’ मूल नेतृत्वको खबरदारी गर्ने जिम्मा पाएका क्रान्तिकारीहरूमा वैद्य, गजुरेल, शक्तिबहादुर बस्नेत, कुलबहादुर केसी, हेमन्तप्रकाश ओली लगायत थिए । यीमध्ये वैद्य समानुपातिक निर्वाचनतर्फबाट सभासद् नियुक्त त भए तर उनले त्यसबाट राजीनामा गरे । प्रचण्ड पहिलोपल्ट प्रधानमन्त्री हुँदा बस्नेत उनका निजी सचिव भए । र, त्यसपछि पनि उनी सत्ताबाट खासै टाढा रहनुपरेन ।

यो पंक्ति बाहिरै रहनाले एउटा समस्या के भयो भने संविधानसभाको बहसमा यो पंक्ति विरलै सामेल भयो । संविधान निर्माणमा पनि खासै उत्साह देखाएन । दोस्रो संविधानसभाको निर्वाचनलाई त अलग पार्टी गठन गरेर असफल बनाउने अभियान नै चलायो । भलै, निर्वाचन सम्पन्न भयो । संविधानसभाले संविधान जारी गर्‍यो । अहिले यो संविधान र यसले गरेका व्यवस्थाको काम छैन भन्दै त्यसलाई ‘ध्वस्त’ पार्ने धम्की यही पंक्तिले दिइरहेको छ ।

विप्लवको शक्ति : निराशा र आक्रोश 
विप्लवसँग पुराना र उच्च तहका माओवादी नेता खासै छैनन् । उनकै समकालीन खड्गबहादुर विश्वकर्मा, धर्मेन्द्र बाँस्तोला, हेमन्तप्रकाश ओलीले उनलाई साथ दिइरहेका छन् । उच्च तहका नेता नभए पनि विप्लवसँग हरेक जिल्ला र गाउँ तहमा युवा कार्यकर्ता भने उल्लेख्य छन् । प्रचण्ड–बाबुरामले आन्दोलनलाई धोका दिएको भन्दै उनीहरूप्रति असन्तुष्टि पोख्ने माओवादी कार्यकर्ताहरूको जमात विप्लवले नै बटुल्न सकेका छन् । यो पंक्तिमा प्रचण्ड, बाबुरामलगायत नेताहरूको बिलासी जीवनशैली र वर्ग रूपान्तरणप्रति आक्रोश छ । केहीमा प्रचण्ड नेतृत्वको पार्टीभित्र शक्ति संघर्षमा असफल र किनारीकृत हुनुपरेकामा निराशा छ । मूल धारको संगठन र नेतृत्वबाट पाएको धोका, त्यसबाट उत्पन्न निराशा र आक्रोशको भरपूर उपयोग विप्लवले गरेका छन् । 

त्यसो त प्रचण्ड र उनका वरिपरिका प्रभावशाली नेताहरूको दाउपेचको सिकार भएपछि र पाउनुपर्ने ठाउँ नपाएपछि विरक्तिएर विप्लवसम्म पुग्नेहरू पनि प्रशस्त छन् । जस्तो कि, हेमन्तप्रकाश ओली दोस्रो संविधानसभा निर्वाचनमा टिकटका आकांक्षी थिए, पाएनन् । निर्वाचनपछि समानुपातिक निर्वाचन प्रणालीतर्फबाट सभासद् बन्ने धोको पनि पूरा भएन । आफ्नै जिल्लाका अर्का नेता जनार्दन शर्माले आफूलाई पन्छाउन यी सबै खेल खेलेको उनी ठान्छन् । हुन पनि शर्माले एकपछि अर्को अवसर पाएका पायै छन् । सभासद्, मन्त्री, संसद्को सार्वजनिक लेखा समितिका सभापति हुँदै फेरि मन्त्री बन्न उनी सफल भए तर ओलीले ती कुनै अवसर पाएनन् ।

अन्तत: उनी विप्लवलाई साथ दिन पुगे । जबकि, वैद्यको नेतृत्वमा पार्टी फुट्दा होस् वा वैद्यले पार्टीभित्रै प्रचण्डको आलोचना गर्दा, ओली नै सबैभन्दा पहिला प्रतिरक्षामा उभिन्थे । जे होस्, प्रचण्ड र बाबुराम भट्टराईप्रति रुष्ट र विरक्त पंक्ति नै विप्लवको शक्ति हो । “त्यसबाहेक विप्लवले अहिलेसम्म सत्ताको भोग गरेका छैनन् । उनीमाथि अनियमितता, भ्रष्टाचार वा अस्वाभाविक सम्पत्ति आर्जनको आरोप लागेको छैन,” पूर्वमाओवादी नेता रवीन्द्र श्रेष्ठ भन्छन् । 

एकीकृत क्रान्तिको नारा
यतिखेर विप्लवले फौजी कार्यदिशा छुट्टै पेस गरेका छैनन् । पहिलेको विद्रोह ग्रामीण संगठन र आन्दोलनमा आधारित थियो भने अहिले सहर र गाउँलाई जोड्ने भनिएको छ, जसको नाम ‘एकीकृत जनक्रान्ति’ दिइएको छ । महासचिव विप्लवद्वारा बन्द सत्रमा प्रस्तुत दस्तावेजमा ‘गाउँ र सहर भन्दै अलग नगरेर नयाँ विशेषतामा विकास हुँदै गरेको समाजको विशेषता अनुरूप प्रतिक्रियावादी राज्यसत्ताविरुद्ध आम श्रमिक जनतालाई सङ्घर्षमा उठाउने कार्यदिशा’का रूपमा यसलाई अथ्र्याइएको छ ।

हालको संस्थापनलाई ‘दलाल सत्ता’को उपमा दिँदै त्यसविरुद्ध आमजनतालाई संगठित गर्ने प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । यस्तो कार्यदिशा अँगाल्नुपर्ने सातवटा कारण र विशेषता उल्लेख गरिएको छ, १. नगर समाजको विकास, २. नयाँ श्रमिक वर्गको विकास, ३. विज्ञान र प्रविधिको विकास, ४. आर्य, जनजाति, मधेसी र दलित समुदायको बसोबास, ५. देशभक्त शक्तिको उपस्थिति, ६. भूपरिवेष्ठित मुलुक र ७. दलाल पुँजीवादी चरित्र ।

संसदीय व्यवस्था असफल भएको र अबको प्रयत्न यस्तो व्यवस्थालाई फाल्नका लागि हुने विप्लवको भनाइ छ । उनले प्रतिवेदनमा लेखेका छन्, ‘संसदीय राज्यसत्तालाई फालिसकेपछि जनताको राजनीतिक व्यवस्था नयाँ जनवाद, वैज्ञानिक समाजवाद स्थापना हुनेछ । कम्युनिस्ट पार्टीको नेतृत्व, जनवादी पार्टीहरूको प्रतिस्पर्धा र जनताको प्रत्यक्ष नियन्त्रणमा यो सञ्चालित हुनेछ ।’

विश्लेषकहरूका अनुसार प्रचण्ड नेतृत्वको माओवादी, नेकपा एमालेलगायत वाम शक्तिहरू क्रमश: लोकतान्त्रिक रूपान्तरण भएकाले नेपालमा उग्र कम्युनिस्टको ठाउँ खाली देखेर विप्लवले त्यो स्थान सुरक्षित गर्न खोजेका हुन् । पूर्वमाओवादी नेता मुमाराम खनाल विप्लवले अँगाल्न खोजेको बाटो माओवादकै नेपाली भर्सन भन्न रुचाउँछन्, जसले स्थापित सत्तालाई भत्काउने, थकाउने, हैरान र परेसान बनाउन अनि आफू सत्तामा उक्लने रणनीति लिन्छ । “विश्वमा कयौँपटक असफल भइसकेको परम्परावादी बाटो विप्लवले हिँड्न खोजेका छन्,” खनाल भन्छन्, “यस्तो बाटो हिँडेपछि दुइटा परिणाममा पुगिन्छ । एक, राज्यसत्ताको दमनले सकिने । दुई, सम्झौताबाट लोकतान्त्रिक रूपान्तरण हुने । योबाहेक अर्को परिणाम आउँदैन ।”

विप्लव माओवादीले आफ्नो आन्दोलन अघि बढाउन धेरै ठाउँमा अर्धसैन्य दस्ता तयार गरेको थियो । सुरुमै हतियार नउठाउने, दमन भएमा प्रतिरोधमा उत्रने नीति लिने लोहनी बताउँछन् । समानान्तर सत्ता अभ्यास गर्न क्रान्तिकारी जनपरिषद् गठन गरी मुलुकका ७० भन्दा बढी जिल्लामा सक्रिय भइसकेको उनको दाबी छ । जनप्रतिनिधिसभा, जनपरिषद्जस्ता समानान्तर राज्य संरचनाको परिकल्पना विप्लवद्वारा महाधिवेशनमा प्रस्तुत प्रतिवेदनमा उल्लेख छ, जसलाई ‘वैज्ञानिक समाजवादी सत्ता’को नाम दिइएको छ ।

कति सम्भव ?
मूलधारको राजनीतिक नेतृत्वप्रति जनतामा कुन हदसम्म वितृष्णा छ भन्ने १ फागुनमा प्रकाशित नेपाल सर्वेक्षणबाट स्पष्ट हुन्छ । मूलधारका दल र तिनका नेताहरूले न त जनआकांक्षालाई सम्बोधन गर्न सकेका छन्, न विधि र व्यवस्थाका सीमा, मूल्य र मान्यताप्रति सम्मान नै व्यक्त गर्न सकेका छन् । यो स्थितिमा विप्लव मात्रै होइन, कुनै पनि प्रकारको अतिवादी राजनीतिक शक्तिले जनताको निराशा र आक्रोशको उपयोग गर्दै समाजलाई थप ध्रुवीकृत बनाउन सक्छ । पूर्वमाओवादी नेता रवीन्द्र श्रेष्ठ भन्छन्, “सरकारमा जाने र प्रतिपक्षमा रहनेहरूले सही ढंगले समाधान दिएनन् भने जनता अर्को विकल्पमा जान सक्छन् । नीतिगत र व्यावहारिक गल्ती गरेनन् भने विप्लव सफल हुन सक्छन् ।”
 

[नेपाल सर्वेक्षण] यो लोकतन्त्र, के लोकतन्त्र !


एकातिर गरिबी, बेरोजगारी र अवसरहीनताले आक्रान्त समाज, अर्कोतिर करिब ६० प्रतिशत मतदातामा वामपन्थी रुझान रहेको मुलुक । युवाको जुझारूपन र तीव्र परिवर्तनको आकांक्षालाई अर्को १० वर्षसम्म राजनीतिक शक्ति हासिल गर्ने औजारका रूपमा जुनकुनै शक्तिले उपयोग गर्न सक्छ । यहाँ क्रान्तिका चर्का नारा सजिलै बिक्न सक्छन् । संविधानलाई असफल बनाउन, एकाध सरकार ढाल्न यस्ता शक्ति पर्याप्त कारण बन्न सक्छन् । 

अझ अस्थिरतामा उग्रवामपन्थ झनै मधुर सुनिन्छ । हिजो प्रचण्ड नेतृत्वको माओवादीले पनि त्यही गरेको हो । तर, समस्या के छ भने ०५२ को जुन परिस्थिति थियो, त्यो आज छैन । हिजोको जस्तो बर्बर दमन गर्ने शाही सत्ता अहिले छैन । लोकतन्त्र र स्वतन्त्रताको नारा लगाउन यहाँ घोषित तानाशाही छैन । गणतन्त्रको नारा बिकाउन राजतन्त्र छैन । सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको विकासले कुनै कुरा गोप्य र भूमिगत हुने अवस्था पनि छैन । त्यसमाथि क्रान्तिका गुलिया नारामा ठगिएको महसुस गर्ने पिँढीले त्यस्तो शक्तिलाई सहजै साथ दिने छैन । अर्को, कुनै पनि नाममा हुने बन्द र हडतालको विरोधमा सडकमा उत्रिने जमात पनि भित्रभित्रै तयार हुँदै छ । त्यसभन्दा पनि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष, लाऊँलाऊँ र खाऊँखाऊँ भ न्ने १६ देखि ४० वर्ष उमेरको ठूलो पंक्ति आफ्नो थातथलोमा भविष्य नदेखेर विदेशमा कठिन दैनिकी गुजारिरहेको छ र हेमन्त रानाको स्वरसँगै यसरी सुस्ताउँदै छ : 

सुन साइँली साइँली परदेशबाट म आउँला,
सुन साइँली साइँली ४० कटेसि रमाउँला । 

पुरा पढ्नुहोस्

होला, सत्ता समीकरणमा फेरबदल ?

सीताराम बराल
जेठभित्र निर्वाचन हुने वा नहुनेमै सत्ता हस्तान्तरण निहित
पुरा पढ्नुहोस्

परिणामहीनताको पराकाष्ठा

माधव बस्नेत
आयोग बन्न आठ वर्ष, उजुरी लिनै दुई वर्ष
पुरा पढ्नुहोस्

आवरण कथा» कागजी लोकतन्त्र

बाबुराम विश्वकर्मा
लोकतन्त्रको दयनीय चित्र तर लोकतन्त्र नै निर्विकल्प
पुरा पढ्नुहोस्

विचार

संसदीय प्रणाली विस्थापित भएपछि...

अच्युत वाग्ले
संसदीय लोकतान्त्रिक प्रणालीको स्वरूपमा केही अवयव र कर्मकाण्ड बाँकी भएझैँ देखिए पनि सारमा यसलाई पूर्णरूपले विस्थापित गरिसकिएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

विद्या ठूलो कि विद्यार्थी

लक्ष्मण शर्मा
बालिगहरूको सबै प्रयत्नबाट बालबालिकाले माया पाउनु पहिलो सर्त हो र शिक्षा त्यहीभित्र पर्ने एउटा अंश मात्र हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

तन्त्रयुद्धको खतरनाक मोड

हस्त गुरुङ
गणतन्त्रवादीहरूले जातीय/क्षेत्रीय लो कशासनलाई लो कतन्त्रको जामा पहिर्‍याउने प्रयास गरिरहे का छन् । तन्त्रयुद्धको यो सबैभन्दा खतरनाक रूप हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

[गोलार्द्ध] सुरक्षा चुनौतीको सम्बोधन

रूपक सापकोटा
रणनीतिक, परम्परागत र गैरपरम्परागत सुरक्षा चुनौतीहरूलाई समायोचित सम्बोधन गर्न समग्र राष्ट्रकै सामथ्र्य लगाउनु पर्छ । यो गहन अभिभारा सही अर्थको राष्ट्रिय एकताबाट फत्ते गर्न सम्भव छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

नहुने चुनावको चर्चा र चुरीफुरी

अच्युत वाग्ले
प्रतिपक्षलगायत सबै प्रमुख राजनीतिक शक्तिहरू चुनावको मुद्दालाई क्षणिक राजनीतिक तिकडमको अस्त्र बनाइरहेका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

[टिस्टुङ देउराली] दसवटा काठमाडौँ कि हजारवटा बन्दीपुर ?

विवेक पौडेल
यो केवल एउटा अस्पष्ट अतीतको ‘ नोस्टाल्जिया’ होइन, सामुन्नेकै संकटबारे बजाउन खोजिएको घन्टी हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

अख्तियारलाई जवाफदेही नबनाउने ?

जैनेन्द्र जीवन
सांसदहरू स्वच्छ र नैतिकवान् भएका भए संसद्लाई नगन्ने र महाभियोग प्रस्तावलाई असम्भव ठान्ने भूल कार्कीले गर्ने थिएनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

[आवरण टिप्पणी] जागिर नखोजौँ, उद्यम गरौँ

नीरज खनाल
व्यापारीले पैसा मात्र खोज्छन्, जहाँ पैसा देख्छन्, त्यही लगानी गर्छन् । उद्यमीले चाहिँ जहाँ चुनौती देख्छ, त्यहाँ व्यापार सिर्जना गर्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

जीवनशैली

कस्मिक मित्र

राजकुमार बानियाँ
बालुवाटारको ओशोधारा ध्यानकेन्द्रमा यसका संस्थापक आचार्य मैत्रेय सहरका मध्यम वर्ग र मध्यम उमेर समूहलाई नियमित रूपमा आचार्य रजनीश अर्थात् ओशोका प्रेम, आनन्द र उत्सवरूपी प्रसाद बाँड्छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

आवरण कथा» सिर्जनशील स्व–रोजगार

गोकर्ण गौतम
स्वप्नदर्शी स्टार्ट–अप उद्यमीका संघर्ष र सफलता
पुरा पढ्नुहोस्

गुरु पत्रकार

राजकुमार बानियाँ
पत्रकारिताको सैद्धान्तिक पाठशालाका अनवरत साधक रामकृष्ण रेग्मी कठोर समयपालक लाग्छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

जाडो छल्न औल

अर्जुन शाह
उच्च हिमाली भेगमा बस्नेको ओरालो यात्रा, ओरालोमा पेसा
पुरा पढ्नुहोस्

नुवाकोटदेखि ल्याक्मेसम्म

गोकर्ण गौतम
ट्रान्सजेन्डर अञ्जली लामाको संघर्ष र सफलताको यात्रा
पुरा पढ्नुहोस्

अर्थ

आवरण कथा» तस्करीको सुनले ढुकुटीमा धक्का

मनबहादुर बस्नेत

पुस तेस्रो साताको सुरुमा त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल हुँदै  शार जहाँबाट ठूलो परिमाणमा सुन  भित्रिँदै छ भन्ने सूचना आयो, नेपाल प्रहरीको केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरो (सीआईबी) मा । त्यसपछि ब्युरोले तत्कालै सादा पोसाकमा टिम परिचालन गरेर विमानस्थलमा निगरानी बढायो । २० पुसको राती करिब साढे ८ बजे सुन बोकेर आउने भनिएका दुई जना व्यक्ति संयुक्त अरब इमिरेट्सको शारजहाँबाट आएको एअर अरेबियाको विमानबाट ओर्लिए तर रित्तो हात । उनीहरूसँग लगेज थिएन । ती दुवै जना ट्याक्सी चढेर कोटेश्वर पुगे । प्रहरीका अनुसार कोटेश्वरमा सुन बोक्ने व्यक्तिको गर्लफ्रेन्डको घर थियो । राती १२ बजेसम्म प्रहरी टोली निगरानी राखेर फर्कियो । अनि, फेरि बिहान ५ बजे नै पुग्यो, कोटेश्वर ।  

भोलिपल्ट अर्थात् २१ पुसको बिहान १० बजेतिर ती दुवै जना विमानस्थलतिर लागे । विमानस्थलभित्र छिरेको करिब तीन घन्टापछि कालो रङका दुईवटा सुटकेस गुडाउँदै निस्किए । अनि, पार्किङ क्षेत्रबाटै ट्याक्सी चढेर बाहिरिए । विमानस्थलको गोल्डेनगेटबाट निस्किएर दायाँ मोडिनासाथै प्रहरीले एक जनालाई समात्यो, दिउँसो १ बजेर २१ मिनेटमा । अर्काचाहिँ ट् याक्सीबाट झरेर भागे । करिब ३४ किलो सुनसहित समातिनेमा थिए, बाँके जिल्ला घर भएका गोपालबहादुर शाही । उनी विमानस्थलबाट सुन भरिएका सुटकेस लिएर दिनबन्धु थापा र सन्तोष काफ्लेलाई पुर्‍याउन जाँदै थिए । प्रहरी कब्जामा रहेका शाहीले थापा र काफ्लेलाई सुन लिन बोलाएपछि उनीहरू डाइहाट्सुको टेरियस गाडीमा आइपुगे । त्यही बेला उनीहरू पनि समातिए  । 

सीआईबीले पक्राउ परेकाहरूको बयान समेत लिन पाएको थिएन, ब्युरोका निर्देशक एवं प्रहरी नायव महानिरीक्षक (डीआईजी) नवराज सिलवालको मोबाइलमा फोन आयो
‘हेलो सर नमस्कार !’ 
‘नमस्कार !’ 

‘म एअरपोर्ट भन्सारबाट । सरहरूले समात्नुभएका व्यक्तिलाई भोलि (२२ पुस) अलि चाँडै बुझाइदिनोस् है । दिन छोटो छ । फेरि यता पनि प्रक्रिया लामै हुन्छ,’ भन्सारका कर्मचारीले सिलवाललाई भने । भोलिपल्ट ११ बजेसम्म अभियोगीलाई भन्सारमा नपुर्‍याएपछि त्यहाँबाट फेरि सीआईबीमा सोधियो । त्यतिबेलासम्म सीआईबीले जिल्ला प्रशासन कार्यालय काठमाडौँबाट तीनै जना विरुद्ध संगठित अपराधमा मुद्दा चलाउने गरी ६० दिन हिरासतमा राखेर अनुसन्धान गर्ने मार्गप्रशस्त गरिसकेको थियो ।

वार्षिक १८ अर्बको तस्करी
समातिएकाहरूको बयानबाट नेपालमा अवैध सुनको डरलाग्दो कारोबार हुने गरेको तथ्य खुलेको छ । त्यस अनुसार पहेँलु धातुको यस्तो कालो धन्दा दुई वर्षदेखि चलिरहेको र हप्तामै करिब डेढ सय किलोसम्म सुन हवाई मार्गबाट मात्रै नेपाल छिरिरहेको छ । र, कारोबारीहरू यो सुन भारत पुर्‍याएर मनग्य मुनाफा कमाइरहेका छन् ।

पक्राउ परेकाहरूको बयान अनुसार यूएईबाट नेपालमा सुन पठाउने तीनवटा समूह सक्रिय छन् र तीनैवटाका अलग–अलग साझेदार नेपाल र भारतमा छन् । एकपटकमा ३० देखि ५० किलोसम्म सुन आउँछ । औसत ४० किलोकै हिसाब गर्दा पनि तीन खेपमा हप्ताको १ सय २० किलो सुन तस्करी भएर आइरहेको छ । डरलाग्दो त के भने सुनको यो आँकडा महिनामा ३६ क्विन्टलभन्दा माथि चढ्छ । ७ माघको मूल्य अनुसार काठमाडौँमा एक किलो सुनको अहिले ४७ लाख ३३ हजार रुपियाँ पर्छ । यस अनुसार महिनामा डेढ अर्ब रुपियाँ र वर्षमा १८ अर्ब रुपियाँभन्दा बढीको अवैध सुन नेपाल भित्रिन्छ । 

हवाई मार्गबाट अवैध सुन भित्र्याउने गिरोह फेला परेको नौ दिनपछि नै चीनबाट तस्करी गर्ने अर्को समूहलाई महानगरीय प्रहरी वृत्त बालाजुले १५ किलो सुनसहित समात्यो, १ माघमा । त्यही दिन महानगरीय प्रहरी अपराध महाशाखाले थानकोटबाट करिब पाँच करोड रुपियाँ बराबरको अवैध विदेशी मुद्रा बरामद गरेको थियो । प्रहरीले सुन किन्नकै लागि विदेशी मुद्रा चीन लैजान लागेको हुन सक्ने अनुमान गरे पनि त्यस्तो ‘ लिंक’ फेला पारिसकेको छैन । “विदेशी मुद्रा पठाएर सुन ल्याउने परिपाटी पुरानै हो । यो पनि त्यही कारोबारको हुन सक्छ,” महाशाखा प्रमुख प्रहरी वरिष्ठ उपरीक्षक (एसएसपी) सर्वेन्द्र खनाल भन्छन् ।

गन्तव्य भारत
यूएईमा सुनको खरिद जति पनि गर्न र संसारमा जहाँ पनि लैजान छुट छ । त्यहाँ कर नलाग्ने भएकाले सुन सस्तो पनि छ । र, यही कारण त्यहाँबाट आएको सुन नेपाल भएर भारत पुगिरहेको छ । तस्करीको केही सुन नेपालमै पनि खपत भइरहेको छ ।

७ माघको मूल्य अनुसार भारतमा भन्दा यूएईमा प्रति १० ग्राम सुन चार हजार रुपियाँ सस्तो छ । त्यसैले तस्करी भएको करिब ९० प्रतिशत सुन भारत पुग्छ । भारत सरकारले हजार र पाँच सय दरका नोटमा प्रतिबन्ध लगाएपछि त्यहाँ सुनको माग उच्च छ । पहिले गैरकानुनी आर्जन लुकाउन हजार र पाँच सय दरका नोट जम्मा गरिन्थ्यो भने नोटबन्दीपछि भारतमा त्यसको बदला सुन किन्ने प्रवृत्ति व्यापक भएको छ । त्यही भएर भारतीयहरूले दोब्बर मूल्यमा पनि सुन खरिद गरिरहेका छन् । त्यसैले सुन भारत पुर्‍याउँदा नाफा उच्च छ । 

त्यहाँ सन् २०१२ मा सुनको वार्षिक माग आठ सय टन पुगेको थियो । यो अस्वाभाविक वृद्धिले चालू खातामै असर परेपछि भारत सरकारले सुन आयात निरुत्साहित गर्ने नीति लियो । त्यसयता सुन आयात वार्षिक ५ सय ८० टनभन्दा बढी नबनाउने नीति छ । नेपालमा भन्दा भारतमा सुन केही सस्तो भए पनि बजारको माग भने अत्यन्तै उच्च रहेको यही तथ्यांकले बताउँछ । त्यही कारण हो कि माग र आपूर्तिको यो खाडल पुर्न तस्करीको बाटोबाट सुन भारत पुग्छ । 

भारतीय बजारमा खपत हुने सुनबाट आएको भारतीय रुपियाँमा समेत कारोबारीहरूले नाफा कमाउँछन् । सुनचाँदी व्यवसायी संघका पूर्वअध्यक्ष तेजरत्न शाक्यका अनुसार अहिले भारु एक सय रुपियाँको नेपाली १ सय ६५ रुपियाँमा कारोबार भइरहेको छ । भारतसँगको व्यापार घाटा उच्च रहेकाले यहाँ भारुको माग पनि उच्च छ । नेपाल–भारत व्यापारको आयात–निर्यात अनुपात १:८ छ । त्यसमाथि नेपाल राष्ट्र बैंकले कारोबारको सीमा तोकिदिएकाले भारुको अभाव छ । त्यो अभाव यस्तै अवैध कारोबारबाट पूर्ति हुन्छ । कारोबारीहरूले अवैध ढंगले भित्रिएको यस्तै सुन बिक्रीबाट आएको भारु नेपालका व्यवसायीलाई बढी मूल्यमा बेच्छन् । यसरी दोहोरो फाइदा हुने भएपछि सुन कारोबारीहरू नै तस्करीको शृंखलामा संगठित गिरोह खडा गरेर लागेका हुन् । 

रेमिट्यान्समा भारी गिरावट
करिब दुई महिनाअघि नेपाल राष्ट्र बैंकका एक अधिकारी सीआईबीका डीआईजी सिलवालको कार्यकक्षमा देशको अर्थतन्त्रमा धमिरा लाग्दै गएको गुनासो लिएर पुगे । अवैध सुनको कारोबारका कारण मुलुकको अर्थतन्त्र नराम्ररी प्रभावित भएको भन्दै राष्ट्र बैंकबाट ताकेता आएपछि सीआईबीले सुन ओसारपसारमा अनुसन्धान थाल्यो । 

गत भदौको पहिलो सातासम्म वाणिज्य बैंकहरूमा करिब चार सय किलो सुन थन्किएको थियो । तर, सुन बजारको रौनकमा भने कुनै कमी आएको थिएन । तस्करीको सुन सस्तोमा पाएपछि व्यवसायीहरूले त्यही प्रयोग गरेर आफ् नो व्यवसाय गुल्जार बनाएका थिए । अहिले बजारमा उच्च माग भएकाले बैंकहरूमा सुन थन्किएको त छैन । तर, अपुग माग तस्करीबाट आयातित सुनले धानिरहेको भने छ । 

सुन र अर्थतन्त्रबीच परस्पर सम्बन्ध हुन्छ । अझ सुन दुई नम्बरी बाटोबाट आयात हुने भएपछि यसले सोझै अर्थतन्त्रमा प्रभाव पार्ने बताउँछन्, नेपाल राष्ट्र बैंकका विदेशी विनिमय विभाग प्रमुख एवं निर्देशक भीष्म ढुंगाना । भन्छन्, “अवैध सुन कारोबारको असर विदेशी विनिमय र विप्रेषण (रेमिट्यान्स)मा पर्छ ।” उनको भनाइलाई राष्ट्र बैंकको तथ्यांकले पुष्टि पनि गर्छ । त्यस अनुसार प्रवासमा नेपालीहरूले कमाइरहेको विदेशी मुद्रा कारोबारीहरूले सुनको व्यापारमा प्रयोग गरिरहेका छन् । किनभने, विदेशबाट आउने रेमिट्यान्समा सुनको तस्करी बढेसँगै अर्थात् दुई वर्षअघिदेखि नै गिरावट देखिन थालिसकेको थियो ।  

त्यसयता रेमिट्यान्सको वृद्धिदरमा नाटकीय गिरावट आएको छ । राष्ट्र बैंकको तथ्यांक अनुसार आर्थिक वर्ष ०७३/७४ को पहिलो पाँच महिनामा रेमिट्यान्स वृद्धिदर घटेर ६ प्रतिशतमा ओर्लिएको छ । जब कि, अघिल्लो वर्षको सोही अवधिमा यो वृद्धिदर १९.४ प्रतिशत थियो । दुई वर्षअघि १३.६ प्रतिशतले भएको वृद्धि त्यसपछिको वर्षमा आधा घटेर ७.७ प्रतिशतमा झरेको थियो । 

वैदेशिक रोजगारमा जानेको संख्या घट्नु र भारतीय अमौद्रिकीकरणलाई नेपालमा विप्रेषण वृद्धिदर कम हुनुको कारणका रूपमा लिएको छ, राष्ट्र बैंकले । यो देखिने कारण भने हुन सक्छ । भित्री कारण भने सुनको अवैध कारोबार नै हो, जसबारे राष्ट्र बैंकले अनुसन्धान नै गरेको छैन । “रेमिट्यान्स घट्नुको कारण सोहै्र आना अवैध ढंगले सुन तस्करी हुनु नै हो,” राष्ट्र बैंकका पूर्वगभर्नर दीपेन्द्रबहादुर क्षत्री भन्छन् । उनका अनुसार कामदारहरू बस्ने ठाउँमै पुगेर सुन तस्करका एजेन्टहरूले बढी दरमा नेपालका घरघरमा पैसा पुर्‍याउने सुनिश्चितता गरेर रकम संकलन गर्छन् र त्यो रकम सुन खरिदमा लगाउँछन् ।
 
राष्ट्र बैंकका निर्देशक ढुंगाना विप्रेषण वृद्धिदर घट्नुको कारणबारे अनुसन्धान नगरेको बताउँछन् । अर्थात्, अनुसन्धान नगरेकाले मात्रै विप्रेषण घट्नुको कारणमा सुन नपरेको हो । प्रहरी अनुसन्धानले भने ०७१ मा नै रेमिट् यान्सको अंश तस्करको हातमा पुग्ने खुलासा गरेको थियो । ‘अक्टोपस अप्रेसन’ नामक सुन तस्करीविरुद्धको अनुसन्धानबाट खाडी, मलेसिया, दक्षिण कोरियाजस्ता मुलुकमा काम गर्ने नेपाली श्रमिकहरूको रकम सुन तस्करीमा प्रयोग भएको भेटिएको थियो । “पैसा पठाउने वैधानिक प्रणालीलाई सहज नबनाए कामदारहरूको रकम तस्करको हातमा पुग्ने र यसबाट हुन्डी, रेमिट्यान्स तथा विदेशी विनिमयमा असर परिरहेकोबारे कुरा राखिएको थियो,” अक्टोपस अप्रेसनको नेतृत्व गरेका एसएसपी पुष्कर कार्की त्यतिबेला राष्ट्र बैंकलाई दिइएको सुझावबारे बताउँछन् ।

त्यसमाथि नेपालीहरूले विदेशमा गरेको कमाइको करिब ४० प्रतिशत हिस्सा हुन्डीबाट नेपाल आउने गरेकाले पनि त्यो रकम सुन खरिद गर्न प्रयोग भएको अनुमान लगाउन गाह्रो पर्दैन । जब कि, ६ महिनाअघि राष्ट्र बैंकले १६ जिल्लाका ३ सय २० घरपरिवारमा गरेको विप्रेषणको बचत तथा लगानी प्रवृत्तिको अनुसन्धानमा कोरियाबाट ७० प्रतिशत विप्रेषण रकम हुन्डीबाट भित्रिरहेको खुलासा भएको थियो । यसको अर्थ हो, विप्रेषण आप्रवाहमा अनौपचारिक अर्थतन्त्रको बोलवाला बलियो छ । र, यसको ठूलो हिस्सा सुनको अवैध कारोबारमा पुग्छ । 

डलर हाहाकारको कारण
नेपाली बजारमा नगद डलरको अभाव समेत लामो समयदेखि छ । राष्ट्र बैंकसँग डलर सञ्चिति भए पनि नगद भने कम छ । अभाव भएपछि विदेश यात्रा गर्नेले २ हजार ५ सय डलर लैजान पाउने सुविधालाई घटाएर पाँच सयमा झारेको थियो, राष्ट्र बैंकले फागुन ०७० मा । यो सीमा हटे पनि डलर सहजता भने हटेको छैन । सुन तस्करी गर्ने समूहले हुन्डीमार्फत बाहिर पठाउने भएकाले नगद डलरको यति ठूलो हाहाकार भएको हो । 

सुन तस्करीको जालो नेपाल आएको विदेशी मुद्रासँग पनि जोडिएको छ । हुन्डी कारोबारीले बजारमा भएको नगद डलर जम्मा पारेर सुन आयातका लागि अनौपचारिक प्रणालीबाट विदेश पुर्‍याउने गरेका छन् । पर्यटकको संख्या घटेकाले बजारमा डलर अभाव भएको तर्क गरिन्थ्यो, विगतमा । तर, अघिल्लो वर्षको तुलनामा गएको वर्ष पर्यटकको संख्या ४० प्रतिशतले वृद्धि भएको छ । तैपनि, नगद डलरको अभाव घटेन । “सुन किन्नलाई यहाँ डलर जम्मा गर्ने र पठाउने गरिएको हुन सक्छ,” नेपाल राष्ट्र बैंकका पूर्वकामु गभर्नर कृष्णबहादुर मानन्धर भन्छन्, “जुनसुकै माध्यमबाट होस् उनीहरूले डलरको जोहो गर्छन् ।” 

जोखिममा अर्थतन्त्र
ठूलो मात्रामा सुनको अवैध कारोबार देखिनु र त्यसबाट विप्रेषण वृद्धिमा लागेको ब्रेक, नगद डलरको अभाव हुनु भनेको  अर्थतन्त्र असन्तुलित हुनु हो । “उद्योगी, व्यापारीहरूसमेत दुई नम्बरी काममा लागे भने पक्कै पनि मुलुकको अर्थतन्त्र नकारात्मक मोडमा पुग्छ,” पूर्वगभर्नर क्षत्री भन्छन् । 

सुन भारतीय बजारमा पुर्‍याउँदा अहिले प्रतिकिलो साढे पाँच लाख रुपियाँ फाइदा हुन्छ । यो दर तीन वर्षअघि साढे दुई लाख मात्र थियो । अन्य व्यापार र औद्योगिक लगानीबाट नाफा कमाउन मुस्किल परिरहेका बेला सुन तस्करीमा लगानी भइरहेको हुन सक्छ । सुन तस्करीलाई लक्षित गरेरै तिब्बतको ल्हासामा नेपाली र तिब्बती मिलेर सुन पसलहरू खुल्न थालिसकेको एक जना सुन व्यवसायी बताउँछन् । 

एकातिर सुनको अवैध कारोबार बढ्दै जाने र अर्कोतिर विप्रेषण आप्रवाह रोकिने तथा दे शको डलरसमेत अवैध रुटबाट बाहिरिने क्रमले अर्थतन्त्र दुष्चक्रमा फस्न सक्छ । सुन, हुन्डी, विदेशी विनिमयको अहिलेको अवस्था हेर्दा दे शमा समानान्तर अर्थतन्त्रको अभ्यास भइरहे को आभास मिल्छ । “सबै रकम अनौ पचारिक अर्थतन्त्रमा सोहोरिएर भोलि पेट्रोलियम पदार्थजस्ता वस्तु किन्नै नसक्ने अवस्थामा मुलुक पुग्यो भने के गर्ने ?” राष्ट्र बैंकका पूर्वगभर्नर क्षत्री भन्छन्, “मुलुकले यो जोखिम कहिलेसम्म वहन गर्न सक्छ, थाहा छैन ।” 
***
सानालाई ऐन

भर्खरै नुहाएर तेल लगाएको कपाल ठाड्ठाडा छन् । गाला र निधारसमेत तेल घसेर चिल्लो छ । तर, उनको अनुहारमा तेज पटक्कै छैन । २७ वर्षे भरभराउँदो उमेरका युवक निमा छिरिङ लामाको अनुहारमा चमक होस् पनि कसरी ?

३ असार ०७० को बिहान । सिन्धुपाल्चोक तातोपानीका निमालाई ट्रक चलाएर काठमाडौँ, कोटेश्वरमा आउनासाथै प्रहरीले पक्रियो, ३५ किलो सुनसहित । प्रतिकिलो दुई हजार रुपियाँ पाउने लोभमा सुन भरिया बनेका थिए, उनी । सुनधनी मोहन अग्रवाल, ग्याम्जो लामा र ट्रकधनी तातोपानीकै ओमबहादुर बज्राचार्यसमेत पक्राउ परे । चारै जनालाई राजस्व अनुसन्धान विभागले प्रतिव्यक्ति ३ करोड ७८ लाख रुपियाँ बिगो जरिवाना गर्‍यो । बिगो तिर्न नसकेपछि चारै जना जेल गए । 

तीनै जना सुन मालिकले विभागको फैसलाविरुद्ध राजस्व न्यायाधीकरणमा १७ नम्बरको निवेदन दिए । ज्ञातव्य रहोस्, मुलुकी ऐन अदालती बन्दोबस्तीको १७ नम्बर अनुसार मुद्दाको सुरुआती सुनुवाइमा तल्लो अदालत वा निकायले दिएको आदेश चित्त नबुझे त्यसलाई बदर गरिपाउन  माथिल्लो अदालतमा पुनरावेदनसरह दिइने निवेदन हो यो । न्यायाधीकरणले ग्याम्जोलाई साधारण तारेखमा छोडिदियो भने बज्राचार्य र अग्रवालको कारबाही सदर गरिदियो । त्यसविरुद्ध विभागले सर्वोच्च अदालतमा पुनरावेदन दियो । सर्वोच्च अदालतले ३१ चैत ०७१ मा अग्रवाललाई साधारण तारेखमा र गाडी प्रयोग भएकाले बज्राचार्यलाई एक लाख रुपियाँ धरौटीमा मुक्त गर्न आदेश दियो । लगत्तै अग्रवाल निस्किए । बज्राचार्य भने अर्को सुन मुद्दामा समेत मुछिएकाले निस्कन सकेनन् ।

उनी १९ मंसिर ०६९ मा काभ्रेको धुलिखेलमा नौ किलो सुन जफतको मुद्दासमेत खेपिरहेका थिए । यो घटनामा समेत चालक जेल परे पनि उनी अदालतको आदेशबाट साधारण तारेखमा छोडिए, ८ पुस ०७२ मा । तत्कालीन प्रधानन्यायाधीश कल्याण श्रेष्ठ र न्यायाधीश देवेन्द्रगोपाल श्रेष्ठको संयुक्त इजलासले बज्राचार्यलाई छोड्न आदेश दिएको थियो । तर, भरिया निमा भने जेलमै छन् । बज्राचार्य र अग्रवालको निवेदन दर्ता गरेको न्यायाधीकरणले निमाको निवेदन दर्ता गरेन । “मेरो निवेदन लिनै मानेन । तर, मलाई यो काम गर्न लगाउनेलाई भने छोडिदियो । यो कस्तो न्याय हो ?” मन अमिलो पार्दै जेलमै भेटिएका उनी गुनासो गर्छन् । 

राजस्व अनुसन्धान विभागले मुद्दा जिल्ला अदालतमा दर्ता गरे पनि सुनुवाइ नभएकाले निमाको कैद भुक्तानको समय ठेगान लागिसकेको छैन । 

‘हामी पनि अचम्मित भयौँ’
— नवराज सिलवाल, निर्देशक एवं डीआईजी, केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरो (सीआईबी) 

सुन तस्करीका सहयोगी समात्ने तर मालिक उम्कने त होला नि फेरि, होइन ? 
त्यस्तो हुँदैन । हामीले लगानीकर्तासम्म पत्ता लगाइसकेका छौँ । मालिकलाई समेत समातेर कारबाही गर्नकै लागि संगठित अपराधको मुद्दामा अनुसन्धान गरिरहेका छौँ । 

यसअघि संगठित अपराधमा मुद्दा चलाउँदा असफल भएको उदाहरण छ, अझ सुन बोक्ने मात्रै पक्राउ परेका छन् नि ? 
धेरै कुरा प्रस्ट भइसकेको छ । हामी सुन तस्करी समूहको भित्री तहसम्म पुग्ने कोसिसमा छौँ । संगठित अपराधमा मुद्दा स्थापित हुन्छ । सीआईबीले त्यो क्षमता प्रमाणित गर्नु छ । 

अहिले कुन तहसम्म पुग्नुभएको छ त ? 
माथिल्लो तह नै पहिचान भइसकेको छ । अनुसन्धानमै भएकाले धेरै कुरा भन्न मिल्दैन । अर्थमन्त्री र गृहमन्त्रीले सीआईबी अनुसन्धान गर्न सक्षम छ भनेकाले हामीलाई ‘ ब्याकअप’ भएको छ । त्यसैले सुनको ठूलो गिरोह यसबाट पत्तो लाग्छ । यति भनौँ, अन्तर्दे शीय सञ्जालको संलग्नता देखिन्छ ।  

को–को संलग्न हुँदा रहेछन् यस्तो कारोबारमा ? 
सुन ओसारपसार यो मात्रामा हुन्छ भन्ने हामीलाई पनि लागेको थिएन । यति ठूलो स्वरूप देखेर हामी पनि अचम्मित भयौँ । यति ठूलो परिमाणमा हुने कारोबार पक्कै उच्च तहको मिलेमतोबिना सम्भव छैन । अब हामी त्यो संयन्त्रतिर अनुसन्धानलाई अगाडि बढाउनेछौँ ।

 

 

 

 

 

पुरा पढ्नुहोस्

समृद्धिको बाटो

घनश्याम गौतम
कालीगण्डकी करिडोरले जीवनस्तर परिवर्तन
पुरा पढ्नुहोस्

बिजुलीको झट्का

सुरेशराज न्यौपाने
लोडसेडिङ हटेपछि वैकल्पिक उपकरणको व्यापार ठप्प
पुरा पढ्नुहोस्

रेमिट्यान्सको रकम अब सञ्चयकोषमा

रामबहादुर रावल
अनुत्पादक खर्च घट्ने र पूर्वाधार क्षेत्रमा लगानी जुट्ने अपेक्षा
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबन्दीले राहत

मनबहादुर बस्नेत
पाँच सय र एक हजार रुपियाँका भारतीय नोट गैरकानुनी भएपछि नेपाल प्रहरीलाई हाइसन्चो
पुरा पढ्नुहोस्

संवाद

'सुन साइँली’ गायकलाई १२ प्रश्न

मनबहादुर बस्नेत

हेमन्त राना, ३० । यो नाम यतिबेला धेरैको मुखमा झुन्डिएको छ, गीत ‘सुन साइँली ...’को प्रख्यातिसँगै । रानाले गाएको यो गीत यूट्युबमा ५० लाखभन्दा बढीले हेरिसकेका छन् (१३ फागुनसम्म) । आफ्नो घरपरिवार त्यागेर वैदेशिक रोजगारीका लागि बिछोडिएको दम्पतीको दर्द लपेटिएको छ, गीतमा । यसअघि तीनवटा एल्बम निकालेका रानालाई जनमानसमा चिनाउन भने ‘सुन साइँली ...’ गीत नै कुर्नुपर्‍यो । ११ वर्षदेखि गायनमा सक्रिय तिनै रानासँगको कुराकानी : 

‘सुन साइँली...’ गीतमा के त्यस्तो रहस्य रहेछ, जसले तपाईंलाई ११ वर्षसम्म पनि पाउन नसकेको चर्चा दिलायो ?  
खासमा यो सबै सफलता समय सन्दर्भ मिलेकाले हो । यो गीत हिट हुनुमा तीन पक्षको महत्त्वपूर्ण भूमिका छ । 

के के ? 
पहिलो त गीतमा उनिएको संगीत (कम्पोजिसन) । यसमा अत्यन्त आधुनिक संगीतमा लोकधुनको चटनी मिसाइएको छ । दोस्रो, शब्द नै शक्तिशाली छन् । शब्दमा अहिले सिंगो समाजले भोगिरहेको व्यथा छ । कम्पोजिसन, शब्द र समाजको व्यथाले यसलाई चर्चामा ल्यायो । म त माध्यम मात्र हुँ । 

भनेपछि तपाईं स्वयंले चाहिँ यो गीतमा त्यस्तो नयाँ कुरा केही गर्नुभएको छैन ? 
किन नहुनू ? गायनमा त मेरो मिहिनेत छ नि ! तर, मेरोभन्दा बेसी कालीप्रसाद बाँस्कोटाको संगीत भर्ने शैलीको भूमिका ठूलो छ भन्न खोजेको हो । म त त्यो सिर्जनाको ‘पर्फमर’ मात्र हुँ । 

सामाजिक व्यथा समेट्न सकियो भने गीत हिट हुने रहेछ होइन ? 
सधैँ त्यस्तो नहुन सक्छ । किनभने, मैले सात वर्षअघि समेत यस्ता विषयमा लेखिएका गीत गाएको थिएँ । तर, चर्चा कमै थियो । कहिले सोच्दै नसोचेका कुराले चर्चामा ल्याइदिन्छ त कहिले भयंकर चर्चा होला भन्नेले सामान्य प्रतिक्रिया मात्रै पाउँछ । चर्चा पाउनु र नपाउनुको मापनका आधार केलाउन गाह्रो रहेछ । 

आफ्नो गायकीले अपेक्षित गति नलिएकाले तपाईं अमेरिका जानुभएको थियो, हो ? 
होइन । म घुम्न गएको थिएँ । जीवनको भिन्न आयाम खोज्न गएको थिएँ । संगीतमा पनि नयाँ कुरा सिक्न पुगेको थिएँ । तर, मानिसहरूले मलाई अमेरिका पलायन भयो भन्ने ठाने । 

के खोज्नुभयो त त्यहाँ ? 
जीवनलाई फरक ढंगले बाँच्न सिकेँ । पश्चिमा जीवनशैलीलाई भोग्न र देख्न पाएँ । त्यसले फरक तरिकाले सोच्ने र जिउने काइदा सिकायो । 

संगीतमा चाहिँ केही सिक्नुभएन ? 
त्यहाँ पनि सांगीतिक क्षेत्रमा नै सक्रिय भएँ । स्थानीयहरूसँग मिलेर सूर्य पुन, सुजन ताम्राकार, म र अन्य केही साथीहरूले स्टेज कार्यक्रम गर्‍यौँ । अमेरिकी बसाइबाट संगीतमा ठ् याक्कै यही सिकेँ भन्ने शब्द छैन मसँग । तर, सोच्ने क्षितिजको दायरा फराकिलो बनाएँ । त्यसले मेरो सांगीतिक क्षेत्रलाई समेत प्रभाव पार्‍यो । 

तपाईंले यो गीतको म्युजिक भिडियो आफैँ निर्देशन गर्नुभएको छ । अब फिल्म निर्देशक पनि बन्ने होला, होइन ? 
हैट्, अहिले त्यस्तो सोचेको छैन । फिल्म निर्देशन त फेरि गाह्रो कुरा हो । अहिले मेरो कहाँ त्यो हैसियत बन्नू । 

तपाईंको साझेदारी कम्पनीले फिल्म त बनाउँदै छ, होइन ? 
हो, हामी दुइटा फिल्म निर्माण गर्दै छौँ । साइँली र अर्को एउटा । त्यसको नाम नभनौँ, जुन साइँलीभन्दा पहिले नै सार्वजनिक हुन्छ । 

भनेपछि फिल्ममा लगानी मात्रै गर्ने हो अहिले ? 
म र गौरव पहाडीका नाममा जीएन्डएच कम्पनी खोलेका छौँ । त्यसैले फिल्म बनाउँछ । त्यसमा अन्य तीन जना साथी पनि छन् । अहिले त हामी लगानी मात्रै गर्ने हो । 

गायक, म्युजिक भिडियो निर्देशक, फिल्मको लगानीकर्ता । यति धेरैतिर छरिँदा तपाईं जेबाट चिनिनुभयो, त्यो मूल परिचय हराउँदैन ? 
त्यस्तो नहोला । अन्य बाइप्रोडक्टका काम भए पनि म मूल पेसा गायनमा साधना गर्न छोड्दिनँ । 

गीतमा ४० कटेपछि रमाउँला भन्नुभएको छ र अहिलेसम्म अविवाहितै हुनुहुन्छ । साँच्चै ४० कटेपछि रमाउने हो ? 
हा... हा... । त्यस्तो होइन । त्यतिन्जेलसम्म पर्खनु नपर्ने पनि हुन सक्छ । फेरि विवाह नै नहुन पनि सक्छ । यो भाग्यको कुरा हो । म लेखान्तमा विश्वास गर्छु । लेखान्तमा जे छ, त्यही हुन्छ ।  
 

पुरा पढ्नुहोस्

किन बनाइयो 'म अलप हुन चाहन्छु' ?

विमल आचार्य
हामीकहाँ यस्ता थुप्रै पात्र छन्, जसको जीवन र कर्म गुप्त छ, छायामा छ । हामी विदेशी विद्वान्का धेरै पछि लाग्छौँ, सुगन्ध नचिनेका कस्तूरीजसरी ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘पावर, पैसा र ग्ल्यामर केही रहेनछ’— सुजाता कोइराला

सन्तोष आचार्य, प्रदीप बस्याल
"न हामी आफू बुझेर बोल्थ्यौँ, न अरूलाई हाम्रो कुरा बुझ्ने चासो नै हुन्थ्यो ।"
पुरा पढ्नुहोस्

‘युवाहरूले कू गर्न सक्नुपर्छ’—अनुपराज शर्मा

प्रशान्त अर्याल, रामबहादुर रावल
हरेक पार्टीको युवा पुस्ताले पर्‍यो भने पार्टी नै फुटाउनुपर्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

मनोरञ्जन

खेलकुद

खेलाडीजति चीनतिर

ज्ञानेन्द्र आचार्य

प्रिमियर लिगको गेमविक २१ । अंक तालिकाको शीर्ष स्थानमा रहेको चेल्सीलाई अघिल्लो सिजनको विजेता लेस्टर सिटीसँग खेल्नु थियो, लेस्टरकै घरेलु मैदान किङ पावर स्टेडियममा । लेस्टरसँगको खेलका लागि जब चेल्सीका प्रशिक्षक एन्टोनियो कोन्टेले टिम सार्वजनिक गरे, त्यसपछि चर्चा सुरु भयो डियगो कोस्टाको । किनभने, कोस्टाको नाम अचानक टिममा थिएन । टिम सार्वजनिक गर्नुअघि कोस्टा घाइते भएको पनि कसैलाई थाहा थिएन । यस विषयमा प्रशिक्षक कोन्टेले नै मुख खोले, “कोस्टाको ढाडमा समस्या देखिएकाले उनी टिममा छैनन् ।” कोन्टेले कोस्टा घाइते भएकाले लेस्टरसँगको खेल नखेल्ने बताउँदा उता अर्कै हल्ला फैलिएछ । कोस्ट पनि चीन जाँदै छन् भनेर । 

म्याच खेल्नुअघि र पछि यसैसँग सम्बन्धित प्रश्नहरूको वर्षात् हुने गर्छ चेल्सीका प्रशिक्षक कोन्टेमाथि । गेमविक २२ मा चेल्सीले हल सिटीसँग खेल्दा कोस्टा टिममा फर्किए र एक गोल पनि गरे । तर, उनी चीन जाने हल्ला अझै सेलाएको छैन । फुटबलको ट्रान्सफर मार्केटमा डियगो कोस्टा अहिलेको सिजन सकिएपछि आउने समर ट्रान्सफर विन्डोमा चीन जाने अफवाह फैलिएको छ । 

अचेल युरोपका ठूला लिगमा खेल्ने स्टार खेलाडीबारे यस्ता हल्ला फैलिनु सामान्य भइसक्यो । किनभने, चिनियाँ सुपरलिगका क्लबहरूले अथाह पैसा खर्च गरेर स्टार खेलाडीलाई भित्र्याउन लागिपरेका छन् । अंग्रेजी नयाँ वर्ष लागेपछि युरोपेली लिगको विन्टर ट्रान्सफर सुरु हुन्छ । जुन एक महिनासम्म चल्छ । यो सिजनको विन्टर ट्रान्सफर विन्डो सुरु नहुँदै सनसनीपूर्ण खबर आयो । चेल्सीकै मिडफिल्डर ओस्कार चिनियाँ लिग खेल्न गए भनेर । सन् २०१२ मा चेल्सी आउँदा ओस्कारले राम्रै सम्भावना देखाएका थिए । तर, यसै सिजनबाट कोन्टे चेल्सीको प्रशिक्षक नियुक्त भएपछि उनले टिममा कमै मात्र मौका पाए । 

पहिलो टिममा कम मौका पाउन थालेपछि खेलाडीले अर्कै क्लब रोज्नु सामान्य मानिए पनि जुन हिसाबमा सांघाई इन्टरनेसनल पोर्ट ग्रुपले उनलाई भित्र्यायो, त्यसले युरोपका ठूला र धनी क्लबलाई झस्काएको छ । चेल्सीबाट ओस्कारलाई किन्न उनको क्लबले अनुमानित ६ करोड पाउन्ड खर्च गरेको छ । त्यहाँ ओस्कारले तलबबापत वार्षिक दुई करोड पाउन्ड पाउने बुझिएको छ । यो उनले चेल्सीमा हुँदा पाउने भन्दा झन्डै चार गुणा बढी हो । 

हाइप्रोफाइल खेलाडीलाई भित्र्याउन चिनियाँ क्लबहरूले युरोपका धनी क्लबले भन्दा फरक रणनीति अपनाउँदै छन् । युरोपमा ठूला क्लबले राम्रा खेलाडी ल्याउन ट्रान्सफरमा मोटो रकम खर्चिन्छन् । चिनियाँ क्लबहरूले खेलाडीको तलबमा । यसको प्रत्यक्ष उदाहरण बनेका छन्, ओस्कारसँगै अहिले चिनियाँ लिगमा खेल्ने हाइप्रोफाइल खेलाडी कार्लोस टेभेज, इजिकेल लाभेजी, हल्क, रामिरेस, पाउलिन्हो, डेम्बा बा, जर्भिन्हो, ग्राजियानो पेले आदि । यसअघि चेल्सीबाटै खेलेका निकोलस एनेल्का र डिडियर ड्रोग्बाले पनि चिनियाँ सुपर लिग खेलेका थिए । टेभेज अहिलेकै विन्टर ट्रान्सफर विन्डोमा चीन गएका हुन् । भनिन्छ, सांघाई सिन्ह्वाबाट खेलेबापत उनले साताको ६ लाख १५ हजार पाउन्ड बुझ्छन् । यसलाई हिसाब गर्ने हो भने एक सेकेन्डको एक पाउन्ड बराबर हुन आउँछ । 

उनीहरूको पारिश्रमिकबारे मिडियामा आएका कुरा सत्य हुन् भने ओस्कारकै तलब रोनाल्डो वा मेसीको भन्दा पनि बढी हुन्छ । यस्तो ठूलो पारिश्रमिकबारे कुनै खेलाडीले मुख खोलेका छैनन्, न त उनीहरूका क्लबले कुनै आधिकारिक कुरा नै सार्वजनिक गरेका छन् । तर, मोटो पारिश्रमिक नपाई कोही खेलाडी चिनियाँ लिग खेल्न जानु असम्भव छ । 

खेलाडी मात्रै होइन, नाम चलेका प्रशिक्षक पनि चिनियाँ क्लबमा छन् । सन् २००२ मा ब्राजिललाई विश्वकप जिताएका लुइस फिलिपे स्कोलारी अहिले ग्वान्झाओ एभरग्रान्डेका प्रशिक्षक छन् । उनी २०१४ को विश्वकपमा पनि ब्राजिलकै प्रशिक्षक थिए । त्यस्तै, चेल्सी र टोटेन्हामका पूर्वप्रशिक्षक आन्द्रेस भियास बोअस र म्यानचेस्टर सिटीका पूर्वप्रशिक्षक म्यानुअल पेलेग्रिनी पनि चीनमै छन् । इटालीले २००६ मा विश्वकप जित्दाका कप्तान फाबियो कानाभारो अहिले ती आन्जिन क्वानजिआनमा प्रशिक्षक छन् । २००६ मै इटालीका प्रशिक्षक रहेका मार्सेलो लिप्पी एक समय ग्वानझाओका प्रशिक्षक थिए । अहिले उनले चीनको राष्ट्रिय टिम सम्हालिरहेका छन् ।

गुणस्तर र प्रतिस्पर्धात्मक हिसाबमा चिनियाँ लिग निकै पछि छ । यस्तो लिग खेल्न जाने खेलाडीले आफ्नो देशको राष्ट्रिय टिममा पनि मौका पाउन गाह्रो पर्छ । ब्राजिलका हल्क र पाउलिन्हो यसको प्रत्यक्ष मारमा परेका छन् । यी दुवैले २०१४ को विश्वकप खेलेका थिए । ग्वानझाओ एभरग्रान्डेका प्रशिक्षक स्कोलारी भने यसमा सहमत छैनन् । उनले चिनियाँ सुपर लिग विश्व फुटबलमा उदाउँदो लिग भएका कारण यहाँ खेल्ने खेलाडीले राष्ट्रिय टिममा पनि मौका पाउनुपर्छ भन्ने तर्क राख्छन् । अर्जेन्टिनाका लाभेजीले हिबेई चाइना फोर्चुनसँग आबद्घ भएपछि पनि राष्ट्रिय टिममा मौका पाए । उनले अर्जेन्टिनाबाट गत वर्ष भएको कोपा अमेरिका सेनटेनारियो खेलेका थिए । 

टेभेज वा एनेल्काले जस्तै उमेर ढल्केपछि चीनमा गएर खेल्नु ठीकै हो । तर, ओस्कार, पाउलिन्होजस्ता युवा खेलाडीले राष्ट्रिय टिममा नपरिने डरका बाबजुद चिनियाँ क्लब रोज्नुले युरोपलगायत फुटबलका सबै महाशक्ति राष्ट्रलाई झस्काएको छ । खेलाडीको पारिश्रमिकमा चिनियाँ क्लबले अन्धाधुन्द खर्च गर्दा राम्रा खेलाडी लालायित भएर उतै गए फुटबलको पावर हाउस युरोप नभएर चीन हुन सक्ने सम्भावना बढी थियो । धन्न त्यहाँको फुटबल संघले एउटा टिममा तीन जनाभन्दा बढी विदेशी खेलाडी खेलाउन नपाउने नियम बनायो । यसअघि बढीमा चार विदेशी खेलाडी खेलाउन पाउने नियम थियो । 

चिनियाँ लिगका क्लबले महँगो पारिश्रमिक दिएर नाम चलेका खेलाडी भित्र्याउँदैमा चीनको फुटबलले ठूलो फड्को मार्न सक्दैन । यो कुरा त्यहाँको फुटबल संघले बेलैमा बुझेको छ । त्यसैले हरेक क्लबले बढीमा तीन विदेशी र कम्तीमा २३ वर्ष मुनिका दुई चिनियाँ खेलाडी खेलाउनुपर्ने नियम ल्यायो । चिनियाँहरूको लक्ष्य भनेको २०५० को विश्वकप फुटबल जित्नु हो । यो धेरै चर्चामा आइसकेको कुरा हो । सायद अबको नियमले चीनलाई यो लक्ष्य भेट्टाउन सहयोग गर्ला कि ?

विदेशी खेलाडीको संख्या घटाउने नियम ल्याए पनि त्यहाँका क्लबले युरोपमा खेलिरहेका स्टार खेलाडीलाई ताक्न भने छाडेका छैनन् । त्यसैले कहिले कोस्टा त कहिले रुनी चीन जाने हल्ला बाहिर आउँछ । हुँदाहुँदा रियल म्याड्रिडका डिफेन्डर पेपे पनि यो सिजनपछि चिनियाँ क्लबमा आबद्घ हुन सक्ने कुरा बाहिर आएको छ । चिनिया क्लबसँग बेलाबेलामा रोनाल्डो र मेसीको नाम पनि नजोडिएको होइन ।

पुरा पढ्नुहोस्

क्रिकेटमा छलाङ

विनोद पाण्डे
३५ हजार रुपियाँको एसपीए कपदेखि, डीसीएल हुँदै २८ लाख रुपियाँ पुरस्कार भएको नेपालकै सर्वाधिक ठूलो प्रतियोगिता धनगढी प्रिमियर लिगसम्मको यात्रा
पुरा पढ्नुहोस्

रेकर्ड ब्रेकर रोनाल्डो

ज्ञानेन्द्र आचार्य
पोर्चुगलका महान् खेलाडीलाई चौथो पटक बलुन डि\'योर
पुरा पढ्नुहोस्

व्यवसायी मालामाल, सरकार अनभिज्ञ

मनबहादुर बस्नेत
उच्च हिमाली क्षेत्रमा सरकारलाई पत्तै नदिई महँगा साहसिक खेलको आयोजना
पुरा पढ्नुहोस्

आवरण कथा» जितको मनोबल

ज्ञानेन्द्र आचार्य
एक वर्षमा नेपाली फुटबल टिमको उत्साहजनक सफलता
पुरा पढ्नुहोस्

साहित्य

[संस्मरण] साउदीको लाहुरे

निर्भीक राई

उमेर १४/१५ को हुँदा पाँसुलाहरू लाम्चा भइसकेका थिए । ‘गोरा’ भन्न थाले गाउँले । तर, म गोरो वर्णको हुँदै होइन । १६ वर्षमै गोबरमा सप्रेको मूलाझैँ हलक्क बढिसके पनि एसएलसी पास गर्ने धुनमा अलमलिएँ । 

क्याम्पस पढ्न घरको आर्थिक स्थिति ठीक थिएन । लडाइँमा जाने परिवेश नभएर होला, ब्रिटिस गोर्खा सेनामा भर्ती हुने रहर गानिइहाल्यो । त्यसो त भूपू लाहुरेले विश्वयुद्घमा खानेकुरा सकिँदा आफ्नै छालाको बुट उसुनी खाएर सास अल्झाएको संस्मरण कहेकै हुन् । सहोदर माइला दाजुले इन्डोनेसियाको लडाइँमा खेपेको सकस पनि कानमा परेकै हो । गाउँले रविधन, लालजित र जबरधनले बस्नेतका सिमखेत किनेको खबर पनि सुनेकै हो ।

साइँला दाजुले महेन्द्र मोरङ कलेज पढ्दा जेबी टुहुरेबाट सिकेर क्रान्तिकारी गीत फैलाएका थिए गाउँमा, ‘जान्नँ म त गोर्खा भर्ती मलाया छाउनीमा पापी मोरा कुइरेको देशैमा ।’ गोठाला–खेतालामा गाउँदै कुर्लनुको बाबजुद त्यसको मर्मलाई गोली मारेर ब्रिटिस गोर्खा सेनामा भर्ती हुन सुरिएँ । नरहाङ फोपाले दाँवलमध्येमा सबभन्दा लायकमा गन्ती लाउँदा उचालियो पनि । त्यस क्षेत्रको ब्रिटिस सेनाका गल्लावाल माझाटोले लालजित (लाभा)सँग अनुरोध राखेँ, “फोपा (बाजे) मलाई पुनि भोर्ती जाने रहर छ ।”

“तेरो दाँत ठीक छेइन । तँलाई स्पेयरमा राखुँला ।” 

ठाउँ नभएर दाहिनेपट्टिको माथिल्लो कुकुर दाँत खप्टिएर दाह्राजस्तो भएको थियो । एक गाउँ पञ्चायतको दस जना कोटामा राखेर हातमा डाडुपन्यू हुँदा उनले कम तौलका आफ्नै छोरालाई आफ्नो भागमा चोक्टा पारेका थिए । आफ्नो दाह्रा भर्ती लाग्नुमा बाधा भएको ठानी सुनारलाई फुकाल्नु लाउन ठोट्नेरी हानिएँ । त्यस्तो जब्बर दाँत सनासोले जबर्जस्ती उखाल्दा धेरै रक्तश्राव हुने ठानी सुनारले फुकाल्ने आँटै गरेन । गल्लाले लिएको केटाबाहेक पनि आईआरओले हेर्दो रहेछ । अनुहारका केही डन्डीफोर हटाउनु चन्दन, माइली दिदीले दिएको पाउडर र कागती दलेँ र १८ वर्षे जुँगाको रेखी पनि उखेलेँ ।

वैशाखमा आईआरओ हरिबहादुर राई केटा छान्न मझुवा आए । लालजितको आँगन, आँगनमास्तिरको बाटो, कान्ला, बारीको डिलमा रमितेहरूले छपक्कै ढाके । केटाहरू दर्जीले सिएको अन्डरवेयरमा लस्कर लागे । हरेक केटाको नांगो जीउमा बेग्लाबेग्लै नियाल्दै उचाइ, तौल र छातीको नाप लिँदै कागजको चिर्कटोमा सांकेतिक भाषामा लेखेर अर्को लस्करमा पठाए । म लोकल (फाल्टो) केटाका रूपमा लस्करमा सर्दै आईआरओसामु पुगेँ । नापतौल सबैमा योग्य ठहरिएँ । 

उसलाई आईआरओले सोधे, “घर काँ ?”

“एइ गाउँ ।”
“के थरी ?”
“राई ।”
“राईकुरामा चुलाढुंगालाई के भोन्छ ?”
“खमाङ ।”
“खमाङ नै हो ?” उनले यकिन गर्ने मौका दिए ।
नजिकै रहेको गैरीघरेले बीचमा प्वाक्क बोले, “चुलाढुंगालाई हाम्रो कुरामा सुतुलुङ भोन्छ सुतुलुङ ।”
एक त हेर्दा तामाङ वा नेवारजस्तो देखिरहेको, त्यसमाथि राई कुरा नजान्दा मलाई ढँटुवामा दर्ता गरेको हुन सक्थ्यो । आईआरओले दाँतको निरीक्षण नगरेकाले लालजितले औँल्याएको दोषले फालिएको भन्ने कुराको शंका भएन । असफलताको पीडाले नियास्रो भएको अनुहारसँग घरतिर झरेँ । 
तल्लो घरकी काइँलीछेङ्माले सोधिन्, “भर्ती लागिनस् कान्छा ?”
“अँह ।”

चेतबहादुर बरू मभन्दा बढी राउन्डसम्म टिक्यो । गाउँबाट छानिएका सूर्जे घोपा मेडिकलमा अयोग्य भएर गाउँ फर्किए । याम्दङे चक्रबहादुर लोकलबाट छानिँदै भर्तीवाल बने । अर्को जिल्लाको गल्लावाल मुनिधन राईको ताम्कुस्थित घर पुगेर मैले आफ्नो इच्छा बताएँ । उनले नाप्ने टाँगोले मन लगाएर उचाइ नापे । 

उनले बोले, “ठीक छ । यो पञ्चायतबोडो तिमी सोबभोन्दा लाइक छौ भदै । तिमीलाई मैले दस जना मद्घेमा लिएँ ।” 

नाम लेखाउन चाहिने नेरु दस रुपियाँ मसँग थिएन । जागिरे भएर पनि साथमा जाबो दस रुपियाँ नहुनु भनेको अति लाजमर्दो कुरा थियो । लालजितको साटो सजिलै हार्दिकतापूर्वक दस जनामध्येमा लिएकामा फुरुंग हुँदै कुलुङ फर्किएँ । आईआरओ आउनेभन्दा एक दिनअघि वैशाख जाँदोमा बोक्टाङको फड्के तरेर ताम्कुतिर उक्लँदै थिएँ । बाटोमा भर्ती लाग्नु हिँडेका केटाहरूसँग जम्काभेट भयो । भर्ती लाग्न आएका पाङ्मा र हेलुवातिरका केटाहरूको हूलले जेठामामाको आँगनमा भतेर लगायो । जेठीभाउजूले मलाई पनि त्यही हूलमा भात खान लगाइन् । 

केटाहरूको हूल बिहानको खाना खाएर भोलि कतिखेर गल्लाको घरतिर उक्लिए ? मैले थाहा पाइनँ । दिउँसो एक्लै गल्लावालको घर ताक्दै सोल्डुङको धारातिर छड्किएँ । ‘केराले वजन बढाउँछ’ भन्ने कुरा सुनेकाले साथमा भएको एक काँइयो झपरी केरा ढुक्कैले हसुरेँ । गल्लावालको घरछेउको खेतको गराहरूमा केटाहरूको छनोट प्रक्रिया धेरैबेर अघिबाट सुरु भइसकेको थियो । लुगा उतारेर कट्टुमा मात्र म अन्तिममा उभिएँ । आईआरओ नरध्वज राईले मेरो शारीरिक बनावटलाई निकै ठम्याए । गल्लालाई यही मौकामा मैले कोसेली टक्र्याएँ । माइलादाजुले जालमा मारेको माछाको ठूलो पेरुंगो पच्ने कर्तव्य निभाए उनले, “केटा ठीक छ सा’ब ।” 

आखिरमा मेरो भुँडीमा औँलाले घोचेर आईआरओ हिँडे । उनले रुचाएको भए नापतौलका लागि म तानिन्थेँ होला । म ताँती लाग्नु पहिल्यै आईआरओले केटाहरूलाई पहिलो राउन्डमा छानिसकेको रहेछ ।  भर्ती लाग्न जुटेका साथीहरूसँग छाडिनु र केरा खाँदै अलमलिएर ढिलो हुनु मेरो ठूलो बेवकुफी भइदियो । 

एक महिनाअघि अघिल्लो गल्लामा जोखिँदा नै म ११९ पाउन्ड थिएँ । भर्ती लाग्न ११५ पाउन्ड वजन न्यूनतम चाहिन्थ्यो । बीचमा म बिरामी परेर खस्किएको पनि थिइनँ । केरा खाँदै अनावश्यक होसियारी अपनाउँदा छान्ने ठाउँमा बेलामा नपुग्नाले आईआरओको पहिलो नजरमै पर्ने मौकादेखि वञ्चित भएँ । ताँती लागेर उभिँदा पेट लुकाएर उभिने कला मैले जानिनँ । त्यसै त धोक्रे पेट, त्यसमाथि केरा भर्नुले फुलिएर घुस्याहा सीडीओजस्तो भुँडी देखियो । पेट भद्दा देखेर आईआरओले औँलाले घोचेर अरुचि प्रकट गर्दै उसलाई फालिदियो । पिटी भेस्टमा उसको फराकिलो छाती देखेर सन्त मिडिल स्कुलको प्रधानाध्यापक विष्णु प्रधानले अन्दाज गरेजस्तो दोस्रो खेपमा पनि म लाहुरे हुन सकिनँ । बरू, आईआरओको साथमा भएको ब्रिटिस गोर्खा सेनाले टिप्पणी गर्‍यो, “यो केटाको ओठ त आम्ममम ! हब्सीको जत्रै ठूलो ।” बारुलाले चिलेर सुन्निएको जस्तो मोटो ओठलाई त्यसरी खिसी गर्दा मलाई जङ चल्ने नै भयो ।

छानिएका केटाहरू जोखिन थाले । जोखिँदा पाङ्माका सहपाठी भोला राई (पछि ब्रिटिस गोर्खा मेजरको फुली लगाए)ले राखेको सेतो भित्री गन्जी उठाएर टाप कसेँ । भर्ती नलाग्नुको आफ्नो खास कमजोरी थाहा नपाउनाले कुइरोभित्रको काग हुँदै गल्ला फेरेर पनि असफल हुँदा भत्किएको मनसँग कुलुङ फर्किएँ । कान्छा छोरा ‘हङकङे लौरे’ भएर सुखको दिन फिराउला भन्ने आशमा परेको रिनको बोझले थिचिएको र बुढ्यौलीले भेटेका आमाबाबुको मन कति भत्कियो होला ?

धरानमा क्याम्पस पढ्दै घोपा क्याम्पमा भर्तीका लागि कोसिस जारी राख्नु भन्ने आमाको आदेशविरुद्घ म काठमाडौँमा चिकित्साशास्त्र पढ्न बहकिएँ । महाराजगन्ज क्याम्पसको सामान्य चिकित्साको पहिलो सत्रमा मलाई कोर्स जटिल लागि हरेस खाएका बेला त्यसै क्याम्पसमा अध्ययनरत देवीचरण राई पढाइ लात मारेर ब्रिटिस गोर्खा सेनाको भर्तीवाल भएको कुरा थाहा पाएँ । साथै, उसले वीर अस्पतालमा आफ्नो दाह्रा फुकालेर भर्तीमा गएका रहेछन् । तेस्रो खेप फेरि ब्रिटिस गोर्खा सेनामा भर्तीका लागि कोसिस गर्ने रहर पलायो । तर, मैले त्यसलाई कार्यान्वयन गरिनँ । 

हेल्थपोस्टको जागिरे बनेपछि नयाँ सुटमा ठाँटिएको थिएँ । कुनै ब्रिटिस गोर्खाको लाहुरेले सिंहदरबारअघिल्तिरको फुटपाथमा आफ्नै पल्टनको ठानी बोलाए । ब्रिटिस गोर्खाको माङ्तेवाली लाहुरे मेखबहादुर राईले ५४३ मोडेल नम्बरको नेसनल पानासोनिक रेडियो/क्यासेट प्लेयर ब्याट्रीको पोकासँग घन्काउँदै हिँडेको देखेर सोमबारे हाटमा त्यो रेडियो/क्यासेट प्लेयर सुनिरहँदा उनले बोकेर हिँड्नाले गीत सुन्नु नपाउँदाको नमज्जा सम्झेँ ।

चार वर्ष हेल्थपोस्ट इन्चार्जको जागिर गरेर र थप चार वर्ष अनमि श्रीमतीको तलबभत्ता मिसाउँदा समेत ०४३ मा नेरु लाख रुपियाँ साँच्न नसक्दा सात ग्रेट थाप्दै गरेको राजपत्र अनङ्कित प्राविधिक प्रथम श्रेणीको राजीनामा स्वीकृत गराएर साउदी अरेबियाको गाईगोठमा गोबर सोहर्न बहकिएँ । र, लाहुरे (गोलीगट्ठा खेलाउनु नपरे र परेड खेल्नु नपरे पनि) बन्ने चिर धोको पूरा गरेँ । त्यहाँ आठ वर्ष दलिँदा ब्रिटिस गोर्खाको लाहुरे (बूढा सिपाही)ले सोह्र वर्षमा कमाउने भन्दा धेर सम्पत्ति जुवाडे पाराले सोहोरेर नेपाल फर्किएँ । छुट्टीमा आउँदा नेपालमा घडेरी किन्दा वा कुनै पनि सामान किन्दा, नेपाल फर्केर घर बनाउँदा, गीति एल्बम निकाल्दा र किताब छाप्दा ब्रिटिस गोर्खाको लाहुरे ठानेर दुनियाँले उसलाई मुर्गा बनाएर धुत्नु धुते । कतिसम्म भने मलाई ब्रिटिस गोर्खाको लाहुरे ठानेर कुनै पनि कार्यालयको मामुली वैधानिक काम फत्ते गर्नु पनि (पियनलाई समेत जम्लाहात जोड्ने खाँटी लाहुरेले जस्तो) हेपाइ र शोषण खेप्नुपर्‍यो । 

जाडो याममा साउदी अरेबियामा सय मिलिलिटरको एक बोतल पेप्सी चुरुप्प निल्दै बिर्को लाउँदै चार–पाँच दिन पुर्‍याएर साँचेको धन नेपाल फर्केपछि औषधि पसलकाण्ड, गीति एल्बम काण्ड, ओरेन्टल सहकारी काण्ड र किताब काण्डमा आधाभन्दा धेरै खरानी भयो । त्यस्ता काण्ड नमच्चाई साउदीबाट फर्केर सुतीथाती वा हल्लिएर मात्र २१ वर्ष गुजारेको भए ? त्यो त कल्पना मात्र हो ।

मजस्तो लहडी, बिन्दास, अराजक वा स्वच्छन्दवादी, कोग्ल्याँटो, अटेरी र अति स्वाभिमानी मान्छे सेनामा भर्ती लागेको भए जीवन एकांकी पक्कै हुन्थ्यो । धन्न ! लायक ज्यान र दिमागलाई आईआरओ र गोराले पत्याएर एकनासे जीवन भोग्नु परेन । केरा खाँदै अलमलिनुले लाहुरे हुनबाट वञ्चित भई जीवनले बाफरे बाफ कत्ति भिन्न आयाम भोग्ने मौका पायो !

पुरा पढ्नुहोस्

शान्ति प्रक्रिया ‘टाइमलाइन’

रामबहादुर रावल
यो पुस्तक नेपालको राजनीति र विकासमा प्रभावमा राख्ने दाताहरूले नेपाली शान्ति प्रक्रियालाई कस्तो रूपमा देखाउन चाहन्छन्, त्यसैको जमर्को हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

भक्तिप्रसादको हतियारमोह

माधव बस्नेत
‘जनयुद्ध’को विद्रुपीकरण गर्नेहरू स्वयंलाई पुस्तकले माओवादी ‘युद्ध’ सजिलै भएको थिएन/होइन भनेर राम्रै गरी झकझक्याएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

[अनुभूति] चिनियाँ चेलीको चक्कर

बीएन जोशी
टेबलको विपरीत दिशाबाट चाल नपाउने गरी मैले उनको फोटो खिच्ने प्रयास गरेँ । तर, भर्खरै किनेको मोबाइल सेटको फ्ल्यास लाइट बन्द गर्ने ठाउँ नै भेटिनँ ।
पुरा पढ्नुहोस्

उत्तरआधुनिक पुनर्गठन

विमल आचार्य
लेखकको मार्गचित्र सहभागितामूलक समावेशी प्रत्यक्ष लोकतन्त्र हो । तर, कसरी र केका आधारमा सहभागिता र समावेशिता ? मौन छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

ब्लग

नोटबुक

विमल आचार्य

राधा रुपाखेती र आमाहरू

कलंकीबाट वाग्मती यातायात चढेर थापाथली जाँदै थिएँ । सिटमा एक जना महिला पर्नुभो । हँसिली र रसिली राधा रुपाखेती, ५०, एकोहोरो निरन्तर बोलिरहनुभयो । उहाँको बोलीको टेप हैन, सम्झना उतार जस्ताको तस्तै : हेर्नूस् त बाबु ! मैले कार्ड नबनाएर पूरा भाडा तिर्नुपर्ने भयो । मेरो घर धादिङ हो । अहिले आँखा जँचाउन त्रिपुरेश्वर जान लाकी छु । बाहिर जाने काम पर्दैन भनेर मैले कार्ड बनाइनँ । म पाँच कक्षामा पढ्छु बाबु । एक कक्षादेखि पढेकी हुँ । अनि छ नि बाबु, पत्रिकामा मेरो फोटो पनि आएथ्यो ।

कक्षाबाहिर जो मेरो उमेरका साथी हुन्, कक्षाभित्र म तिनीहरुका छोराछोरीकी साथी हुँ । ‘तिमीले गर्दा हाम्रा छोराछोरीको पनि पत्रिकामा फोटो आयो’ भने । सर/मेडमले पनि ‘तिमीले गर्दा हाम्रो स्कुलको नाम आयो’ भन्नुभो । अँ बाबु, मलाई अंग्रेजी धेरै गाह्रो लाग्छ । अहिले त नेपालीबाहेक सबै विषय अंग्रेजीमै पढाउँछन् हेर्नूस् न !

नेपालमा त नेपालीबाटै पढाए भइजान्नथ्यो र ? पढ्न धेरै गाह्रो रहेछ बाबु तर धेरै नम्बर ल्याउन नसके पनि म सबै विषयमा पास त हुन्छु । पहिले मैले छोराछोरीलाई ‘ आज शुक्रबार त हो, नजाओ स्कुल’ भन्थेँ । त्यस्तो भन्नु नहुने रहेछ बाबु, एक दिन पनि छोड्न नहुने रहेछ स्कुल त । बूढी भएँ भनेर पढ्न नथालेकी भए म अहिले एक्लै अस्पताल आउन सक्ने थिएँ त ? नेपालीमा लेखेका सबै साइनबोर्ड पढ्न सक्छु म अहिले ।

बोल्दाबोल्दै राधा दिदीको ओर्लिने ठाउँ आइहाल्यो । पढाइले उहाँमा जगाइदिएको निश्छल उत्साह देखेर मेरो मन साँच्ची फुरफुर भयो । मैले सल्यानमा रहेकी मेरी आमालाई सम्झेँ, एसएलसी दिएको वर्ष मैले जिल्ला शिक्षा कार्यालय सल्यानको कार्यक्रम अन्तर्गत ६ महिना प्रौढ शिक्षा पढाएको थिएँ गाउँमा । र, मेरी पहिली विद्यार्थी हुनुहुन्थ्यो, मेरी आमा र आमाहरु । ‘अब हामीले ल्याप्चे लाउन परेन, सही गर्न सक्ने भयौँ’ भन्दा आमाहरु यति खुसी देखिनुभएको थियो कि राधा रुपाखेती दिदीजस्तै । वाह ! पढाइको हँसाइ !

महिला सिट कि शौचालय !

भक्तपुरको सिद्ध पोखरीतिर डेटिङ जाँदै थिएँ । राजधानीको सबैभन्दा सुन्दर बाटो माइतीघर—बानेश्वर हुँदै ठूलै बस चढेर । बसमा उभिनु कसैलाई परेको थिएन र सिट पनि भरी नै थिए । मीनभवनमा एक जना महिला चढिन् । म महिला सिटमा बसेको थिएँ । उनी बसमा चढ्नेबित्तिकै उठिहालेँ । यात्रामा जोसँग पनि बोलिहाल्नुपर्ने म, उनीतिर फर्केर हाँस्दै भनेँ, ‘महिला सिट खाली भएर बसिहालेको है दिदी म त !’ 

उनले भनी पनि हालिन्, ‘खाली छ भन्दैमा महिला शौचालयचाहिँ नछिर्नूस् है भाइ !’ 
अघि मेरो सिटपार्टनर र अब उनको सिटपार्टनर बनेकी मेरी प्रेमिकाले खित्का थाम्न सकिनन् !

स्मार्ट कन्डक्टर 

कीर्तिपुर जाने माइक्रोबस । ५०/५५ जति उमेरका देखिने एक जनाले कालीमाटी पुगेपछि १० रूपियाँको नोटसँगै स्टुडेन्ट कार्ड झिके । कन्डक्टर भाइले कार्ड र ती अधबैँसेको मुख पालैपालो हेरे र मुसुक्क हाँस्दै भने, ‘ल अंकल, हजुर त म्याथमा एमए पढ्नुहुँदो रहेछ, त्यो पनि सेन्ट्रल डिपार्टमेन्ट अफ म्याथम्याटिक्स टीयूमा, एउटा क्वेसन सोध्छु है, ए प्लस बी को होल स्क्वाएर सिकाइदिनु न मलाई !’ 
कन्डक्टर भाइले यति भन्दा भन्दै ती ‘म्याथम्याटिसियन’को अनुहार लाजले रातो भइहाल्यो । उनले खल्तीबाट पाँच रूपियाँ निकाल्नु र आफू पनि बसबाट निक्लिनु सँगैसँगै भयो । 

१० कक्षा पढ्दै गरेका ती कन्डक्टर भाइ स्कुल बिदा भएकाले बस मालिक/चालक बाबुलाई सघाइरहेका रहेछन् । नक्कली विद्यार्थी चिन्ने उनको काइदा गजब रहेछ । साइन्स कार्ड देखाए एचटूओ, नेपालीको देखाए महाकवि देवकोटाको जन्म, अंग्रेजीको देखाए सेक्सपियरको देश, यस्तैयस्तै सोध्ने रे ! क्या स्मार्ट कन्डक्टर !

‘बच्चा छ’ 

द्वन्द्वकालमा दाङ–सल्यान अर्थात् मामाघर–घर गर्दा झोला बोकेर दसौँ ठाउँ ओर्लिनुपथ्र्याे र कडा चेकिङमा लाइन लाग्नुपथ्र्यो । छुकछुके मलाई यसरी ओर्लिरहन पाउँदा चाहिँ मज्जै आउँथ्यो । मभन्दा अघिल्लो सिटमा दुई महिला थिए, एक जनाको काखमा बच्चा पनि । कपुरकोटको चेकिङमा उनीहरु ओर्लेनन् । बस गुडेपछि उनीहरुले सुनाएको कुरा रोचक/घोचक छ । सेनाले ‘किन नओल्र्या’ भनेर हप्कायो । ‘देख्नुभएन ? काखमा बच्चा छ,’ बच्चा हुनेले भनिन् । सेनाले अर्कीलाई सोध्यो, ‘ए ठीक छ अनि तिमी किन नओल्र्या ?’ बान्ता गर्दागर्दा थकित उनी तपाईं सम्बोधन तिमीमा झरेको सुनेर कडै जवाफ दिइन्, ‘मेरो पनि बच्चा छ ।’ खाउँलाझैँ गरेर हप्कायो सेनाले, ‘खै कहाँ छ तेरो बच्चा ?’ उनले पेट देखाएर भनिन्, ‘ई ह्याँ छ ।’ 

वास्तवमा उनको बिहे भएको थिएन र बच्चा पनि थिएन पेटमा । तर, उनले असंवेदनशील (अ)सुरक्षाकर्मीलाई बोलीले हैन, गोलीले दिएको जवाफ बडो घत पर्‍यो मलाई । 

पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

मनबहादुर बस्नेत
कानुन कार्यान्वयन एकाइको मुख्यालयअगाडि नै हुलाक टिकट कालोबजारी भइरहेको रहेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

रामबहादुर रावल
वर्ष–दुई वर्ष दुहिसकेपछि सहकारीवाला बटारिन थाल्छन् । खोइ ब्याज ? ‘अहिले किन चाहियो ? समस्या परे ऋण लिनूस् न !’ खोइ बोनस ? ‘आउँछ भनेपछि आउँछ । तपाईंको पैसा खाएर भाग्छौँ ?’
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

रवि मानन्धर
बाटोमा दुई बोतल पानी पनि दिएको रहेछ । तर, पिसाब फेर्नका लागि दुई ठाउँमा मात्र रोकेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

प्रदीप बस्याल
चिनियाँ राष्ट्रपतिको नेपाल भ्रमणको चर्चा सायद छिट्टै सेलाउने छैन । हाम्रा नेताहरु उता जाऊन् वा उताका यता आऊन्, सञ्चारमाध्यममा उनीहरुको भ्रमणको खास उद्देश्य खोज्नुभन्दा पनि कुराको सुरुआत र अन्त्य त्यही भ्रमणमा गएर हुन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

तस्विर/भिडियो

कोरियन काया

सुरविन्द्रकुमार पुन

हनुमानढोका क्षेत्रमा फोटोसुटका लागि पोज दिँदै एक कोरियन युवती । नेपाल सांस्कृतिक पर्यटनका लागि विश्वमै लोकप्रिय गन्तव्य मुलुक हो । नेपाल घुम्न आउने पर्यटक विशेष गरी यहाँको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक एवं प्राकृतिक सम्पदा र यहाँको रैथाने लोकजीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएर भावना साट्न औधि मन पराउँछन् । 

पुरा पढ्नुहोस्

लाप्राकको खुसी

सुरेश महर्जन
गोरखाको लाप्राकमा एकीकृत नमुना बस्ती बनाउने कामको थालनी भएपछि यहाँका बासिन्दाको मुहारमा खुसी देखिन थालेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

दोहोरो जिम्मेवारी

श्रीधर न्यौपाने
सिन्धुपाल्चोकको फुल्पिङ्कोटमा बहिनीलाई कोक्रोमा बोकेर हिँडिरहेकी बालिका ।
पुरा पढ्नुहोस्

अक्करमा ट्रयाक्टर

विमल खतिवडा
अहिले यो ट्रयाक्टर बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्मको रमाउने साधन बनेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

दंगलमा मंगल

मनोज पौडेल
कपिलवस्तुको जीतपुरमा आयोजित आठौँ कपिलवस्तु महो त्सवमा सञ्चालित खुला कुस्ती प्रतियोगितामा भाग लिएर पराजित भएपछि सेल्फी लिँदै रुपन्देहीका पहलवान शमशेर ।
पुरा पढ्नुहोस्