‘बाहुबली राजनीतिले प्राज्ञिक छवि ध्वस्त’

विमल आचार्य

इतिहासकार राजेश गौतम, ६७, ले त्रि–चन्द्र (त्रिभुवन–चन्द्र) कलेजमा लगातार ३१ वर्ष प्राध्यापन गरे । नेपालको पहिलो कलेज त्रिचन्द्रले भर्खरै आफ्नो ९९औँ स्थापना दिवस मनाएको छ । नेपालमा उच्चशिक्षाको शताब्दी उन्मुख यात्राबारे उनीसँग गरिएको कुराकानी :

त्रि–चन्द्र कलेज स्थापनाको पृष्ठभूमि के हो ? 
त्यतिबेला दरबार स्कुल मात्र होइन, अरू केही स्कुल पनि खुलिसकेका थिए । चन्द्रशमशेर बेलायत भ्रमणबाट फर्केपछि उनले कलेज त चाहिने नै रहेछ भन्ने महसुस गरे । नेपालमा एउटा पनि कलेज छैन भन्दा/सुन्दा उनलाई विदेशमा लाज पनि भयो होला । 

चन्द्रशमशेर बेलायत नगएका भए कलेज ढिलै खुल्ने रहेछ है ?
अरू सामान्यजनले जति आवश्यकता बोध गरे पनि खुल्नेवालाचाहिँ थिएन । जब शासकले नै खोल्न चाहे, तब मात्र कलेज स्थापना सम्भव भएको हो । 

त्रि–चन्द्र कलेज कसरी खुल्यो ? 
चन्द्रशमशेरले ३१ डिसेम्बर १९१६ मा काठमाडौँमा रहेका ब्रिटिस सरकारका तत्कालीन प्रतिनिधि (हालको राजदूतजस्तो पद) कर्नेल बेलीलाई चिट्ठी लेखे । चिट्ठीमा उनले कलकत्ता विश्वविद्यालयमा जस्तो आर्ट विषयको आईए पढाइका लागि सहयोग गरिदिन अनुरोध गरे । कर्नेली बेलीले ४ अप्रिल १९१७ मा प्रत्युत्तर पठाए, जसमा सन् १९०४ को विश्वविद्यालय कानुनले नेपाल सरकार र विश्वविद्यालयबीच सम्झौता गर्न ब्रिटिस–भारत सरकारबाट अनुमति लिनुपर्ने हुँदा नेपाली विद्यार्थीलाई प्राइभेट रूपमा जाँच दिलाउनु उचित हुने लेखियो । 

त्यसपछिको सिलसिला ?
बडाकाजी मरिचीमान सिंहले ११ नोभेम्बर १९१७ मा पटना विश्वविद्यालयका शिक्षाध्यक्षलाई दरबार स्कुल र प्रस्तावित कलेजलाई कलकत्ता विश्वविद्यालयको सट्टा पटना विश्वविद्यालय अन्तर्गत रहने गरी अनुमति दिन अनुरोध गरे । चिट्ठी धेरैचोटि आदानप्रदान भएका छन् । अन्तत: २८ अगस्ट १९१८ अर्थात् १२ भदौ १९७५ मा त्रिभुवन–चन्द्र कलेजको स्थापना भयो । 

कक्षा कहाँ, कसरी चल्न थाल्यो नि ? 
दरबार स्कुलको भोटाहिटीतिरको भाग जसलाई मजलिस भनिन्थ्यो, त्यहीँ सुरु भयो पढाइ । दरबार स्कुलका पनि प्रमुख रहेका बटुकृष्ण मैत्र (बंगाली) प्रिन्सिपल भए । नौ जना प्राध्यापक र २४ जना विद्यार्थी थिए । 

सुरुमा के के विषय पढाउन थालियो ? 
६ विषय पढाइ हुन्थ्यो । भाषामा नेपाली, अंग्रेजी र संस्कृत । ऐच्छिक विषयमा गणित, तर्कशास्त्र र इतिहास । 

पहिला प्राध्यापक–विद्यार्थी ? 
बटुकृष्णपछि नरेन्द्रमणि आदी, रुद्रराज पाण्डे प्रिन्सिपल भए । लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, यदुनाथ खनालजस्ता धेरै स्वनामधन्यले त्यहाँ पढाए । सुरुको ब्याचका विद्यार्थी सबैजसो राणा र शाह थिए । शारदाका सम्पादक ऋद्धिबहादुर मल्ल पनि पहिलो ब्याचका विद्यार्थी हुन् । 

सय वर्षको विरासत बोकेको उच्चशिक्षा अहिले कस्तो छ ? 
राजनीतिक हस्तक्षेप र भागबन्डाले सब संरचना थिलथिलो भएका छन् । प्राध्यापक र विद्यार्थीको बाहुबली राजनीतिले विश्वविद्यालयको प्राज्ञिक छवि करिब करिब ध्वस्त भइसकेको छ । 

आफू कलेजमा रहँदा के सुधार गर्नुभयो ?
म पढाउने जिम्मेवारीमा मात्र रहेँ । कलेजमा म इतिहास विभाग प्रमुखसम्म भएँ । मेरो रुचि पढ्ने–पढाउने, लेख्नेमा रह्यो सधैँ । त्रिचन्द्र कलेजको जग्गा ३७ रोपनी थियो । बागबजारको भक्तपुर बसपार्कअघिको ठाउँ कलेजकै थियो, कर्मचारी बस्थे । जमलको जनप्रशासन त्रि–चन्द्रकै हो, त्यहाँ प्राध्यापक आवासगृह थियो । धादिङको मलेखुमा जापानीले ०५२ मा भवन बनाइदिएर कलेजलाई दिएका थिए । समृद्ध थियौँ ।  

पुरा पढ्नुहोस्

जर्नलका जर्नेल

राजकुमार बानियाँ
जर्नल सम्पादन प्रत्यूष वन्तका लागि नशाजस्तो भयो । एक दिन काम छाड्छु भन्यो, अर्को दिन काम भइहाल्छ । हर्क गुरुङले उनलाई कुनै बेला भनेका थिए, ‘अरू जेसुकै काम गर तर जर्नल निकाल्ने काम नगर ।’
पुरा पढ्नुहोस्

मन्त्रिपरिषद्मा पहिलोपटक सहभागी छन् राज्यमन्त्रीसहित १८ जना

सीताराम बराल
“मन्त्रिपरिषद्मा नयाँ र पुरानाको सन्तुलन मिलेको छ । त्यस आधारमा यो सरकारको प्रस्तुति राम्रै हुने हामीले अपेक्षा गरेका छौँ ।”
पुरा पढ्नुहोस्

चपली हाइट २: साख नजोगाउने सिक्वेल

गोकर्ण गौतम
पटकथा नै गतिलो नभएपछि जति रंगरोगन गरे पनि फिल्म कुरूप हुन्छ । चपली हाइट २ त्यसको उदाहरण बनेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

उस्ताद उवाच

राजकुमार रेग्मी
तपाईंका पार्टीको केन्द्रीय समितिमा दुई–तीन हजार सदस्य अट्छन् भने हाम्रो बसमा चक्का नफुटुन्जेल यात्रु किन अट्दैनन् ?
पुरा पढ्नुहोस्

ब्लग» गगन थापालाई सुझाव

विवेक पौडेल
बुद्धिमानी भनेको अरूलाई समाचारमा आउन वा जस लिन दिएरै भएपनि भित्रभित्रै दीर्घकालिन रुपमा राम्रा हुने कामको जग बसाल्ने हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

झटारो» गाईजात्रे आविष्कार

लक्ष्मण गाम्नागे
सरकार र नेताहरूकै मात्र कति बखान गर्नु, हाम्रा व्यापारी–व्यवसायीहरूका सुकर्म र आविष्कारहरूका चर्चा गरौँ यसपालि ।
पुरा पढ्नुहोस्

यात्रा» बाजुराको 'हाम्रो' बयान

विमल आचार्य
बाजुराबारे हाम्रो सोचको एकोहोरो वर्षा सुनेपढेकै हो । तर, उनीहरू आफ्नो जिल्लाबारे के सोच्दा हुन् ?
पुरा पढ्नुहोस्

पुष्पलालको चटकी रूप

मदनमणि दीक्षित
खाना खाने बेलामा एक–एक कचौरा झोलसहित मासुका एक–दुई पिस राखेर टक्र् यायौँ । पुष्पलालले त ‘राँगोको सिंगो टाउको खाने मलाई दुई चौटा मासु के दिएको !’ भनेर कचौरा नै पर सारिदिए ।
पुरा पढ्नुहोस्

समसामयिक

मन्त्रिपरिषद्मा पहिलोपटक सहभागी छन् राज्यमन्त्रीसहित १८ जना

सीताराम बराल

उपचारका लागि ९ भदौमा बैंकक उड्नुअघि प्रमुख प्रतिपक्षी दल नेकपा एमालेका अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीले प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’प्रति व्यंग्य गरे, ‘प्रधानमन्त्री बन्नुभएको पनि एक महिना हुन लागिसक्यो । अहिलेसम्म मन्त्रिमण्डललाई त पूर्णता दिन सक्नुभएको छैन भने देशका लागि झन् के गर्नुहोला !’ 

ओली व्यंग्यको भालिपल्टै (१० भदौमा) कांग्रेस कोटाका १३ मन्त्री नियुक्त गरेर ओलीलाई जवाफ फर्काउने प्रयास सत्तारुढ कांग्रेस–माओवादी केन्द्रले गरे । तर, यति हुँदाहुँदै पनि प्रचण्ड नेतृत्वको मन्त्रिपरिषद्ले अझै पूर्णता पाउन सकेको छैन । साना दलहरूका लागि छुट्याइएका विज्ञान तथा प्रविधि, खानेपानी तथा सरसफाइ, महिला बालबालिका तथा समाजकल्याण र पशुपंक्षी विकास मन्त्रालय अहिले पनि प्रधानमन्त्री प्रचण्डकै साथमा छन् ।

कुनै पनि प्रधानमन्त्रीको सफलतामा उसको अनुभव र विशिष्ठ क्षमताले मुख्य भूमिका खेल्छ । यसबाहेक टिम (मन्त्रिपरिषद्)को अनुभव, कार्यकुशलता र छविमा पनि सरकार प्रमुखको सफलता अडेको हुन्छ । १० भदौमा विस्तारित मन्त्रिपरिषद्को बनोट हेर्दा प्रधानमन्त्रीको टिम औसत खालको लाग्छ । तर, माओवादी नेता वर्षमान पुन भन्छन्, “मन्त्रिपरिषद्मा नयाँ र पुरानाको सन्तुलन मिलेको छ । त्यस आधारमा यो सरकारको प्रस्तुति राम्रै हुने हामीले अपेक्षा गरेका छौँ ।” 

औसत खालका अनुहार 
पछिल्लो विस्तारमा नेपाली कांग्रेसका चर्चित केन्द्रीय सदस्य गगन थापाले पनि मन्त्रिपरिषद्मा स्थान पाएका छन्, स्वास्थ्यमन्त्रीका रूपमा । तर, पहिलोपटक पाएको जिम्मेवारीसँगै थापाको परीक्षण पनि सुरु भएको छ । कुनै पनि विषयमा नयाँ ढंगले सोच्ने, कार्ययोजना पनि बनाउन सक्ने र इच्छाशक्ति पनि भएका कारण उनीप्रति आशा र अपेक्षा ज्यादा छ । 

थापाबाहेक हुम्लाबाट निर्वाचित जीवनबहादुर शाही (संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन), हृदयराम थानी (सहकारी तथा गरिबी निवारण) सिरहाकी सीतादेवी यादव (शान्ति तथा पुन:निर्माण), दाङका दीपक गिरी (सिँचाइ), काठमाडौँका नवीन्द्रराज जोशी (उद्योग) र तनहुँका शंकर भण्डारी (वन) पनि सरकारमा सामेल नयाँ अनुहार हुन् । यीमध्ये शाही, थानी र जोशीसँग कांग्रेस नेता–कार्यकर्ताको बेसी अपेक्षा देखिन्छ । 

संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयको जिम्मेवारी पाएका शाहीसँग उनको पृष्ठभूमिका कारण बढी अपेक्षा गरेको देखिन्छ । जिल्लास्तरीय प्रतिस्पर्धाबाट बूढानीलकण्ठ स्कुलमा पढ्ने अवसर पाएका शाही पाइलट पनि हुन, भलै विमानचाहिँ उडाउँदैनन् । नेपाली कांग्रेसका तर्फबाट हुम्ला जिल्ला विकास समितिको सभापतिको जिम्मेवारी निर्वाह गरिसकेका छन् उनले । 

उद्योगमन्त्री जोशीसँग चाहिँ काठमाडौँ महानगरपालिकाको उपप्रमुखको अनुभव छ । पीएल सिंह ०४९ मा काठमाडौँ महानगरपालिकाको प्रमुख निर्वाचित हुँदा उपप्रमुख थिए जोशी । सिंहको कार्यकाल सफल बनाउन उपप्रमुख जोशीको पनि भूमिका थियो ।  

सरकारमा पहिलोपटक अवसर पाएका दीपक गिरी (सिँचाइ) नेविसंघको राजनीतिबाट आएका हुन् । बीपी कोइरालाको सामीप्यमा बनारससमेत बसेका उनी रामचन्द्र पौडेल खेमाबाट मन्त्री भएका हुन् । 
शंकर भण्डारी (वन)चाहिँ कांग्रेसभित्र बाहुबली नेताका रूपमा चिनिन्छन् । भ्रष्टाचारी प्रमाणित भएर जेल सजाय भोगेका पूर्वमन्त्री खुमबहादुर खड्काको कोटाबाट मन्त्री भएका हुन् उनी । विद्यार्थी राजनीतिमा छँदा भण्डारी ‘खेताला परीक्षार्थी’का कारण चर्चित थिए । ०५० मा उनी त्रिचन्द्र क्याम्पसको स्ववियु सभापति छँदा परीक्षामा खेताला परीक्षार्थी खोजेर आफ्नो परीक्षा दिन लगाएका कारण विवादमा परेका हुन् । 

राजनीतिमा स्थायी शत्रु र मित्र हुँदैनन् भन्ने कुरा पहिलोपटक सरकारमा जाने अवसर पाएकी कांग्रेस कोषाध्यक्ष सीतादेवी यादवका हकमा लागू भएको छ । सीतादेवी तिनै हुन्, जसका पति चन्द्रनारायण यादवलाई द्वन्द्वकालमा माओवादीले हत्या गरेका थिए । त्यही सशस्त्र विद्रोहका मुखिया प्रचण्ड नेतृत्वको मन्त्रिपरिषद्मा उनलाई शान्ति तथा पुन:निर्माण मन्त्रालयको जिम्मेवारी दिइएको छ । पूर्वउपसभामुख र शिक्षामन्त्री बनिसकेकी चित्रलेखा यादवलाई पराजित गर्दै गत कांग्रेस महाधिवेशनमा यादव कोषाध्यक्षमा निर्वाचित भएकी थिइन् ।

दोस्रो ठूलो सत्तारुढ दल माओवादी केन्द्रका तर्फबाट सरकारमा पहिलोपटक अवसर पाउनेमा पर्छन, सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालयको जिम्मेवारी पाएका सुरेन्द्र (राम) कार्की । नेपाली कांग्रेसबाट राजनीति सुरु गरी गणतन्त्रवादी नेता रामराजाप्रसाद सिंहको जनवादी मोर्चा, मोहनविक्रम सिंहको नेकपा (मसाल) हुँदै माओवादी राजनीति थालेका कार्कीलाई माओवादीले फ्रान्स र भारतको राजदूत बनाउन चाहे पनि अहिले मन्त्री बन्न सफल भएका छन् । तर, खासै उल्लेखनीय सुरुआतचाहिँ गर्न सकेका छैनन् । 

मन्त्री हुनुअघि माओवादी केन्द्रको संसदीय दलको प्रमुख सचेतक रहेका हितराज पाण्डेले संघीय मामिला तथा स्थानीय विकासजस्तो शक्तिशाली मन्त्रालय पाएका छन् । तर, उनको सफलता स्थानीय निर्वाचन गराउन सक्नु/नसक्नुसँग जोडिएको छ । ‘लोप्रोफाइल’मा रहेर काम गर्न रुचाउने शिक्षामन्त्री धनीराम (डीआर) पौडेलचाहिँ विसं ’५० को दशकमा विद्यार्थी संगठनको अध्यक्षको जिम्मेवारी सम्हालिसकेका र पार्टी निकट जनएकता साप्ताहिकको सम्पादकको झन्डै १० वर्षको अनुभव सँगालेका व्यक्ति हुन् । 

प्रधानमन्त्री प्रचण्ड आफैँले सरकारको एउटा मुख्य जिम्मेवारी शान्ति प्रक्रियाको बाँकी काम पूरा गर्नु रहेको बताएका छन् । यो भनेको विद्रोहकालीन मुद्दाहरूलाई सत्य निरूपण तथा मेलमिलाप आयोगमार्फत समाधान गरिनु हो । यसमा कानुन मन्त्रालयको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुने गर्छ । तर, यो मन्त्रालयमा अजयशंकर नायकको नियुक्ति उपयुक्त नरहेको चर्चा माओवादी केन्द्रभित्रै छ । 

माओवादीबाट नयाँ मन्त्रीका रूपमा अवसर पाउने गौरीशंकर चौधरी (कृषि) र दलजित श्रीपाली (युवा तथा खेलकुद) माओवादी सेनाका पूर्वलडाकू हुन् । यसमध्ये बर्दियाबाट प्रत्यक्ष सिटमा निर्वाचित चौधरी थारु कोटाबाट र श्रीपाली दलित कोटाबाट मन्त्री बनाइएका हुन् । जिम्मेवारी पाएको तीन हप्ता बितिसके पनि माओवादीका कुनै पनि नयाँ मन्त्रीले आशालाग्दो सुरुआत गर्न सकेका छैनन् । पार्टी महामन्त्री रहेका राप्रपाका बिक्रम पाण्डे (भूमिसुधार तथा व्यवस्था) र नेकपा (संयुक्त)का जयदेव जोशी (जनसंख्या तथा वातावरण)को हालत पनि यस्तै देखिन्छ । 

सरकार जोगाउने चुनौती
पछिल्लो विस्तारले गठबन्धन निर्माणका सत्तारुढ दलहरूबीचको एउटा आन्तरिक सहमति तोडिएको छ । त्यो हो, २५ भन्दा ठूलो मन्त्रिपरिषद् नबनाउने सहमति । तर, १० भदौको विस्तारपछि मन्त्रिपरिषद्को संख्या २८ पुगिसकेको छ । माओवादी केन्द्रका चार जना राज्यमन्त्रीको संख्या जोड्ने हो भने त मन्त्रिपरिषद्को संख्या ३२ पुग्छ । चार मन्त्रालयमा अझै मन्त्री नियुक्त हुन सकेका छैनन् । साना दलबाट बाँकी सिटमा नियुक्त गर्दा मन्त्रिपरिषद्को संख्या ३२ पुग्ने अवस्था छ । 

मन्त्रिपरिषद्मा तत्काल मधेसवादी दलहरू सहभागी हुने सम्भावना अन्त्य भएको छ, १० भदौको विस्तारपछि । संविधानमा सहमति भएछ नै भने पनि कम महत्त्वका मानिने यी मन्त्रालयमा चित्त बुझाएर मधेसवादी दल सरकारमा आउने सम्भावना छैन । 

सरकारमा सहभागी हुँदा उपेन्द्र यादव नेतृत्वको संघीय समाजवादी फोरमले परराष्ट्र मन्त्रालय दाबी गर्दै आएको थियो । यादवको रुचि रहने गरेको परराष्ट्र मन्त्रालय कांग्रेसको कोटामा परिसकेको छ । तमलोपा, सद्भावनालगायतका दलहरू प्रचण्डसँग बाँकी रहेका साना र कमजोर मन्त्रालय लिएर सरकारमा जान तयार हुने सम्भावना देखिँदैन । कतिसम्म भने, सरकारमा सहभागी हुन खुट्टो उचालिरहेको फोरम लोकतान्त्रिकलाई दिन मिल्ने खालका मन्त्रालय प्रधानमन्त्री प्रचण्डसँग बाँकी छैनन् । 

खासमा सत्तारुढ दलहरूले गच्छदार सरकारमा सामेल हुने बाटो नै बन्द गरिदिएका छन् । ओली सरकारमा छँदा पाएको भौतिक योजना तथा पूर्वाधार मन्त्रालय पाए पहिलेझैँ उपप्रधानमन्त्रीको जिम्मेवारीसहित सरकारमा जाने योजनामा थिए गच्छदार । त्यो नभए बजेट धेरै हुने अर्काे कुनै शक्तिशाली मन्त्रालयको अपेक्षा गरेका थिए उनले । प्रचण्डले दिएको वचनका आधारमा उनले प्रधानमन्त्री निर्वाचनमा सघाएका थिए । 

तर, प्रमुख सत्तारुढ नेपाली कांग्रेसका सभापति शेरबहादुर देउवा तयार भएनन् । गच्छदारले चाहेको यो मन्त्रालयमा देउवाले आफूनिकट रमेश लेखकलाई पहिलो चरणमा नै मन्त्री बनाए । यो मन्त्रालय नहुँदा उनले गच्छदारले चाहेको अर्काे मन्त्रालय थियो, सहरी विकास मन्त्रालय । तर, जिम्मेवारी पनि कांग्रेसकै अर्जुननरसिंह केसीले पाइसकेका छन् । 

फोरम लोकतान्त्रिकका महामन्त्री रामजनम चौधरीचाहिँ प्रधानमन्त्री प्रचण्डको भारत भ्रमणपछि मधेसवादी दललाई सामेल गर्ने गरी मन्त्रिपरिषद् पुन:गठन हुने सम्भावना रहेको बताउँछन् । भन्छन्, “त्यसबेला फोरम लोकतान्त्रिक पनि सरकारमा सामेल हुनेछ । त्यो परिस्थितिमा कांग्रेस–माओवादी केन्द्रले सम्हालेका मन्त्रालयहरू पनि थपघट र हेरफेर हुनेछन् ।” ध  

पुरा पढ्नुहोस्

हावाको घातक हमला

बाबुराम विश्वकर्मा
काठमाडौँ उपत्यकामा मापदण्डभन्दा निकै बढी हानिकारक कार्बन
पुरा पढ्नुहोस्

‘पर्ख र हेर’मा बेइजिङ

संजीव गिरी
“प्रधानमन्त्री ली र विदेशमन्त्री वाङ दुवैको जेस्चरले चाहिँ छिट्टै उच्चस्तरीय भ्रमण हुने संकेत गरिरहेको थियो ।”
पुरा पढ्नुहोस्

आवरण कथा» एजेन्डा तेल र रेल

रामबहादुर रावल
सी जिनपिङको नेपाल भ्रमणसम्बन्धी छलफलमा अघिल्लो सरकारसँगका सम्झौता कार्यान्वयनमा चिनियाँ चासो
पुरा पढ्नुहोस्

विचार

तोडौँ मौन संस्कृति

जैनेन्द्र जीवन
लोकतन्त्रमा कानुनको डरबाहेक अर्को कसैको पनि डर मान्छेलाई हुँदै हुनुहुन्न । तर, हामीकहाँ उल्टो छ, कानुनबाहेक हरेक कुरासँग डराउनुपर्ने ।
पुरा पढ्नुहोस्

विदेश सपना : कति क्षति, कति उपलब्धि ?

लीलामणि पौड्याल
पढेलेखेका युवालाई कुनै पनि तरिकाले अमेरिका, अस्ट्रे लिया वा क्यानाडा पठाउन अभिभावकले उत्प्रेरित नगर्नूस् । त्यसको आर्थिक मूल्य चर्को त छँदैछ, सामाजिक–सांस्कृतिक मूल्य पनि चुकाइनसक्नु छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

आत्मरक्षा, दाहालको पहिलो परीक्षा

अच्युत वाग्ले
नेपालको सत्यनिरूपणको कार्यदिशा नै द्वन्द्व निरूपण उन्मुख भएन ।
पुरा पढ्नुहोस्

जनसांख्यिक लाभांश : समृद्धिको मूल आधार

प्रेम भण्डारी
इतिहासमै पहिलोपटक परनिर्भर जनस्रोत कम छ । आर्थिक दृष्टिकोणले सक्रिय र उत्पादनशील जनस्रोत बढी छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

प्रदेश–सीमा हेरफेर असम्भव

बुद्घि कार्की
भिन्नभिन्न र कतिपय बेलामा परस्पर विरोधी राजनीतिक आदर्श र रुचि भएका राजनीतिक शक्तिहरूबीच लेनदेन र सम्झौताका रूपमा बनाइएको संविधानमा त झनै धेरै विरोधाभास र कमजोरी हुन सक्छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

टिस्टुङ देउराली» अस्थिरताको अर्थ–राजनीति

विवेक पौडेल
राजनीतिक परिवर्तनको शृंखला र तिनको एकोहोरो व्याख्या आजको दिनमा एउटा उद्योग नै बनिसकेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

समदूरी भर्सेज समनिकटता

रूपक सापकोटा
साना मुलुकमा विदेश नीतिकै असंगतिहरूले छिमेकीहरूबीच विश्वासको अभाव र सुरक्षा संशय सिर्जना हुने गर्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

गाईजात्रामा हास्यव्यंग्य

पदमसिंह कार्की
हास्यव्यंग्य फाँटमा हास्य लुप्त भएर व्यंग्य मात्र प्रहार भएको देखियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

जीवनशैली

जर्नलका जर्नेल

राजकुमार बानियाँ
जर्नल सम्पादन प्रत्यूष वन्तका लागि नशाजस्तो भयो । एक दिन काम छाड्छु भन्यो, अर्को दिन काम भइहाल्छ । हर्क गुरुङले उनलाई कुनै बेला भनेका थिए, ‘अरू जेसुकै काम गर तर जर्नल निकाल्ने काम नगर ।’
पुरा पढ्नुहोस्

व्यक्तिचित्र» जोगी जिन्दगी

राजकुमार बानियाँ
घर, अफिस, गाडी, पत्नी, छोराछोरीको जन्जालमा फस्दै फसेनन् पीएल सिंह । लाग्छ, लुकेका कुरा केही छैन, सबै ओपन–सिक्रेट ।
पुरा पढ्नुहोस्

एक हात नै काफी

पर्वत पोर्तेल
शारीरिक अपांगता भए पनि निरन्तर कर्ममा
पुरा पढ्नुहोस्

बर्कले गुरिल्ला

राजकुमार बानियाँ
म बाहुनविरोधी होइन, बाहुनवाद–विरोधी हुँ ।
पुरा पढ्नुहोस्

बिचरो हुलाक

गोकर्ण गौतम
सूचना–प्रविधिको विस्तार र प्रयोगले हुलाक सेवा दयनीय हालतमा
पुरा पढ्नुहोस्

औतारी आइरिस

राजकुमार बानियाँ
सेफ, फोटोग्राफर, किसान र योगीको हुलियामा एक विदेशी
पुरा पढ्नुहोस्

अर्थ

बंगलादेशसँगको नेपालको व्यापार पनि क्रमश: ओरालो

पर्वत पोर्तेल

नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार लामो समयदेखि ऋणात्मक रहँदै आएको छ । सबैजसो मुलुकसँग नेपालको व्यापारको सन्तुलन निराशाजनक छ । तर, बंगलादेशसँगको व्यापारलाई भने अपवादका रूपमा लिने गरिएको थियो । तर, विगत एक दशकदेखि बचतमा रहँदै आएको बंगलादेशसँगको व्यापारमा पनि निराशाका संकेत देखिन थालेका छन् । आर्थिक वर्ष ०७०/७१ मा बंगलादेशसँगको व्यापार घाटा ६६ करोड ३० लाख रुपियाँ रहेकामा ०७१/७२ र ०७२/७३ मा क्रमश: १ अर्ब ३८ करोड रुपियाँ र २ अर्ब २४ करोडले ऋणात्मक रहन पुग्यो । 

पछिल्लो दुई वर्षको संकेत 
निर्यात व्यापारमा गिरावट देखिए पनि बंगलादेशसँगको समग्र व्यापार भने नेपालको पक्षमै छ । १९ वर्षमा पौने २८ अर्ब रुपियाँ मूल्यको वस्तु निर्यात भएको देखिन्छ । जबकि, पौने १५ अर्ब रुपियाँ मूल्यको वस्तु बंगलादेशबाट आयात भएको छ । नेपाल–बंगलादेशबीच १४ भदौ ०५४ देखि औपचारिक व्यापार सुरु भएको हो । काँकडभिट्टा–फूलबारी–बंगलाबन्ध मार्ग सञ्चालन भएको १९ वर्षमा २७ अर्ब ८४ करोड रुपियाँ मूल्य बराबरको वस्तु निर्यात गरियो । १४ अर्ब ८४ करोड रुपियाँ मूल्य बराबरको वस्तु बंगलादेशबाट आयात भएको देखिन्छ । “सुरुआती केही वर्षबाहेक हरेक वर्ष व्यापार नेपालको पक्षमा थियो,” नेपाल पारवहन गोदाम व्यवस्था कम्पनी लिमिटेड, काँकडभिट्टाका प्रमुख यादवराज सिवाकोटी भन्छन्, “अहिले पुन: सुरुआती समयमा झँै व्यापार घट्दो छ ।”

नेपालबाट मुसुरोका अतिरिक्त डाबर नेपालका उत्पादनहरू मह, हजमोला, च्यावनप्रास, कपालमा लगाउने तेल प्रमुख रूपमा निर्यात हुन्छ । त्यस्तै चिराइतो, मोजितो, रिठ्ठालगायतका जडीबुटीहरू पनि बंगलादेश निर्यात सूचीमा छन् । बंगलादेशबाट कटन वेस्ट, औषधि, फेब्रिक, जुट, चिनी, दूध पाउडर, आलुलगायत वस्तु आयात हुन्छन् । धेरै वस्तुचाहिँ बंगलादेशले पठाउँछ । उल्लेख्य रूपमा नेपाली वस्तु पठाउन अझै सकिएको छैन । बंगलादेशमा नेपाली तरकारीजन्य वस्तु र फलफूलको माग अत्यधिक छ । तर, भारततर्फको क्वारेन्टाइनको झन्झटिलो प्रक्रिया र कृषिजन्य उत्पादन आयातमा बंगलादेश सरकारले लगाएको चर्को भन्सार शुल्कबाट नेपाली उत्पादन प्रत्यक्ष मारमा परेको छ ।

त्यहाँको सरकारले तरकारी आयातमा ५५ प्रतिशतभन्दा बढी भन्सार शुल्क लगाएको छ । अदुवा, अलैँची, अम्लिसो तथा जडीबुटीहरूको निर्यात सम्भावना उच्च देखिन्छ । यद्यपि, नेपाली व्यवसायीले निर्यात गर्न सकेका छैनन् । व्यवसायी ललित तामाङका अनुसार विगतमा फलफूलजन्य वस्तु बंगलादेश निर्यात प्रयास भएको थियो । तर, भारतीय भन्सारले गर्ने लफडाले गर्दा त्यसले निरन्तरता पाएन । बंगलादेशमा गहुँ, दाल, अदुवा, जडीबुटी, चोकर, भैँसीको छालालगायतको माग अत्यधिक छ । चर्को भन्सारदरका कारण केही वर्षयता अदुवा भने निर्यात हुन सकेको छैन ।

भारतलगायतका मुलुकसँगको व्यापार घाटा अकासिँदै गएका बेला समेत बंगलादेशको व्यापार भने बचतमा रहँदै आएको थियो । बंगलादेश मात्रै यस्तो मुलुक थियो, जुन देशसँगको व्यापार बर्सेनि नेपालको पक्षमा हुन्थ्यो । पछिल्लो दुई वर्षको तथ्यांकले बंगलादेशसँगको व्यापार पनि क्रमश: ओरालो लाग्न थालेको संकेत गर्छ ।

“गत वर्ष दोब्बरभन्दा बढी घाटा बेहोरेको नेपालले यस वर्ष तेब्बर बढी घाटा बेहोर्नुपरेको छ”, सिवाकोटी भन्छन्, “यो वर्ष कुल १ अर्ब २६ करोड २७ लाख ६ हजार ५८ रुपियाँको वस्तु बंगलादेश निर्यात भयो । जबकि, ३ अर्ब ७९ करोड ९१ लाख २३ हजार २ सय ४० रुपियाँ बराबरको वस्तु बंगलादेशबाट आयात भएको छ ।” 

गत आर्थिक वर्षमा १ अर्ब १५ करोड बढी मूल्यका नेपाली वस्तु निर्यात भएको थियो । २ अर्ब ५३ करोड बढीको सामान उताबाट आएको थियो । “गत वर्षको कुल निर्यात व्यापारभन्दा झिनो प्रतिशतमा व्यापार बढे पनि आयातचाहिँ अकासिँदो छ”, सिवाकोटी भन्छन्, “यो चिन्ताजनक स्थिति हो । निर्यात गर्ने वस्तुहरू नथपिँदा बर्सेनि घाटा बेहोर्नुपर्ने बाध्यता आएको हो । निर्यात प्रवद्र्धनमा जोड नगरे आगामी दिनमा बंगलादेशसँगको व्यापार अझ खस्कने निश्चित छ ।”

दालले धानेको निर्यात 
बंगलादेश निर्यात हुने नेपाली वस्तुहरूको डालो सानो भएका कारण निर्यात व्यापार दिगो नभएको जानकारहरू बताउँछन् । हुन पनि पुग नपुग आधा दर्जन वस्तु मात्र नियमित रूपमा निर्यात हुनेमा पर्छन् । त्यसमा आधाभन्दा बढी हिस्सा मसुरो दालले नै ओगट्छ । निर्यातमा मसुरोको हिस्सा केलाउने हो भने नेपाल–बंगलादेश व्यापारमा उल्लेख्य योगदान त्यसैको छ । 

तर, विगत केही वर्षयता मसुरोको निर्यात क्रमश: घट्दो छ । जसको प्रत्यक्ष असर बंगलादेशसँगको समग्र व्यापारमा पर्न थालेको छ । कार्यालयका अनुसार आव ०६९/७० मा २ अर्ब ७१ करोड १४ लाखको मसुरो निर्यात भएको थियो । ०७०/७१ मा निर्यातक्रम घटेर १ अर्ब ९६ करोडमा झर्‍यो । ०७१/७२ मा आइपुग्दा १ अर्ब ११ करोडको दाल निर्यात भएको छ । यस वर्षचाहिँ थोरै बढेर १ अर्ब २० करोड १९ लाख बढी मूल्यको दाल निर्यात भएको देखिन्छ । त्यसो त सरकारी अधिकारीदेखि व्यापारीहरूले समेत बंगलादेशसँगको द्विपक्षीय व्यापार दालमा अत्यधिक निर्भर भएका कारण दिगो नहुने बताउँदै आएका थिए । बंगलादेशमा निर्यात हुने दालको ठूलो हिस्सा भारतबाट भित्रिने भएकाले कुनै पनि बेला ओरालो लाग्ने उनीहरूको दाबी थियो ।

दालको निर्यातमा आएको कमी र द्विपक्षीय व्यापारमा देखिएको असरले उनीहरूको आशंकालाई सही साबित गरेको छ । “नेपालमा यत्रो दाल फल्दैन,” एक व्यापारी भन्छन्, “विगतमा जस्तो दाल निर्यात नहुनुको कारण भारतले नाकामा कडाइ गर्‍यो, जसका कारण पर्याप्त दाल नेपाल भित्रिन पाएन र बंगलादेशमा निर्यातसमेत घट्यो ।” तर, दाल निर्यातकर्ताहरू भने नेपालमा उत्पादन नै घटेका कारण निर्यात पनि घट्न थालेको दाबी गर्छन् । गहुँले पनि दालकै नियति बेहोरिरहेको छ । स्थानीय व्यापारीहरूले भारतबाट भित्र्याएको गहुँलाई नेपालमा उत्पादित भन्दै बंगलादेश निर्यात गर्दै आएका थिए ।

कार्यान्वयनमै समस्या
गत २८ र २९ वैशाखमा बंगलादेशको राजधानी ढाकामा भएको नेपाल–बंगलादेश वाणिज्य सचिव स्तरीय बैठकले नेपालका कृषिजन्य उत्पादनसहित १ सय ८ वटा वस्तुलाई भन्साररहित (ड्युटी फ्रि) सुविधा दिने निर्णय गरेको थियो । तर, उक्त निर्णय अझैसम्म पनि कार्यान्वयन चरणमा पुगेको छैन । द्विपक्षीय व्यापार प्रवद्र्धन र अभिवृद्धि गर्नकै लागि नेपाल र बंगलादेशका सरकारी अधिकारीहरूबीच नियमित बैठक पनि नभएका होइनन् । हालै मात्र नेपाल–बंगलादेश वाणिज्य बैठक चार वर्षपछि भएको थियो । सन् २०१२ यता सचिवस्तरमा बैठक हुन सकेको थिएन । तर, सहसचिव स्तरको बैठकचाहिँ काठमाडाँै र ढाकामा एक/एक पटक भइसकेको छ । 

बैठकका सहभागी वाणिज्य सचिव ङइन्द्रप्रसाद उपाध्याय अघिल्लो वर्षको सम्झौतालाई जतिसक्दो चाँडो कार्यान्वयनको दिशातिर लैजाने निर्णय भएको बताउँछन् । बंगलादेशले नेपालका १ सय ८ वस्तुलाई भन्साररहित सुविधा दिने र नेपालले पनि माछा, आलु चिप्स, रेफ्रिजेरेटर, ब्याट्री, गार्मेन्ट, प्लास्टिकजन्य वस्तु, सिमेन्ट, टोबाको, टमाटरको सस र बिस्कुटलगायत ५० वस्तुमा भन्साररहित सुविधा दिने जनाइएको छ । वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालयका सहसचिव जीवराज कोइराला तथा बंगलादेशका वाणिज्य मन्त्रालयका अतिरिक्त सचिव मनोजकुमार रायले गत वर्ष यो सुविधाका लागि सम्झौतामा हस्ताक्षर गरे पनि कार्यान्वयन भएको छैन । गैर भन्सार अवरोधहरूको सूची नै लामो छ । नेपाल–बंगलादेश व्यापार सहजीकरण, व्यापारजन्य पूर्वाधार विकास तथा गैरभन्सारजन्य 
अवरोध हटाउने विषयमा समेत पटकपटक वार्ता र सहमति हुँदै आए पनि व्यवहारमा 
लागू भएको छैन । 

पुरा पढ्नुहोस्

जलविद्युत् सेयरको जोखिम

सुरेशराज न्यौपाने
तोकिएको समयमा जलविद्युत् आयोजना सरकारलाई हस्तान्तरण हुने भएपछि आम–लगानीकर्ता अन्योलमा
पुरा पढ्नुहोस्

कार रिकलबारे अनभिज्ञ उपभोक्ता

सुरेशराज न्यौपाने
सामान्य त्रुटिको पहिचान हुनासाथ निर्माता कम्पनीले तत्कालै सामान्य समस्या देखिएको पार्टपुर्जा फेर्नेदेखि गाडी नै साटिदिने वा पैसा फर्काउनेसम्म पनि हुन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

संवाद

‘बाहुबली राजनीतिले प्राज्ञिक छवि ध्वस्त’

विमल आचार्य

इतिहासकार राजेश गौतम, ६७, ले त्रि–चन्द्र (त्रिभुवन–चन्द्र) कलेजमा लगातार ३१ वर्ष प्राध्यापन गरे । नेपालको पहिलो कलेज त्रिचन्द्रले भर्खरै आफ्नो ९९औँ स्थापना दिवस मनाएको छ । नेपालमा उच्चशिक्षाको शताब्दी उन्मुख यात्राबारे उनीसँग गरिएको कुराकानी :

त्रि–चन्द्र कलेज स्थापनाको पृष्ठभूमि के हो ? 
त्यतिबेला दरबार स्कुल मात्र होइन, अरू केही स्कुल पनि खुलिसकेका थिए । चन्द्रशमशेर बेलायत भ्रमणबाट फर्केपछि उनले कलेज त चाहिने नै रहेछ भन्ने महसुस गरे । नेपालमा एउटा पनि कलेज छैन भन्दा/सुन्दा उनलाई विदेशमा लाज पनि भयो होला । 

चन्द्रशमशेर बेलायत नगएका भए कलेज ढिलै खुल्ने रहेछ है ?
अरू सामान्यजनले जति आवश्यकता बोध गरे पनि खुल्नेवालाचाहिँ थिएन । जब शासकले नै खोल्न चाहे, तब मात्र कलेज स्थापना सम्भव भएको हो । 

त्रि–चन्द्र कलेज कसरी खुल्यो ? 
चन्द्रशमशेरले ३१ डिसेम्बर १९१६ मा काठमाडौँमा रहेका ब्रिटिस सरकारका तत्कालीन प्रतिनिधि (हालको राजदूतजस्तो पद) कर्नेल बेलीलाई चिट्ठी लेखे । चिट्ठीमा उनले कलकत्ता विश्वविद्यालयमा जस्तो आर्ट विषयको आईए पढाइका लागि सहयोग गरिदिन अनुरोध गरे । कर्नेली बेलीले ४ अप्रिल १९१७ मा प्रत्युत्तर पठाए, जसमा सन् १९०४ को विश्वविद्यालय कानुनले नेपाल सरकार र विश्वविद्यालयबीच सम्झौता गर्न ब्रिटिस–भारत सरकारबाट अनुमति लिनुपर्ने हुँदा नेपाली विद्यार्थीलाई प्राइभेट रूपमा जाँच दिलाउनु उचित हुने लेखियो । 

त्यसपछिको सिलसिला ?
बडाकाजी मरिचीमान सिंहले ११ नोभेम्बर १९१७ मा पटना विश्वविद्यालयका शिक्षाध्यक्षलाई दरबार स्कुल र प्रस्तावित कलेजलाई कलकत्ता विश्वविद्यालयको सट्टा पटना विश्वविद्यालय अन्तर्गत रहने गरी अनुमति दिन अनुरोध गरे । चिट्ठी धेरैचोटि आदानप्रदान भएका छन् । अन्तत: २८ अगस्ट १९१८ अर्थात् १२ भदौ १९७५ मा त्रिभुवन–चन्द्र कलेजको स्थापना भयो । 

कक्षा कहाँ, कसरी चल्न थाल्यो नि ? 
दरबार स्कुलको भोटाहिटीतिरको भाग जसलाई मजलिस भनिन्थ्यो, त्यहीँ सुरु भयो पढाइ । दरबार स्कुलका पनि प्रमुख रहेका बटुकृष्ण मैत्र (बंगाली) प्रिन्सिपल भए । नौ जना प्राध्यापक र २४ जना विद्यार्थी थिए । 

सुरुमा के के विषय पढाउन थालियो ? 
६ विषय पढाइ हुन्थ्यो । भाषामा नेपाली, अंग्रेजी र संस्कृत । ऐच्छिक विषयमा गणित, तर्कशास्त्र र इतिहास । 

पहिला प्राध्यापक–विद्यार्थी ? 
बटुकृष्णपछि नरेन्द्रमणि आदी, रुद्रराज पाण्डे प्रिन्सिपल भए । लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, यदुनाथ खनालजस्ता धेरै स्वनामधन्यले त्यहाँ पढाए । सुरुको ब्याचका विद्यार्थी सबैजसो राणा र शाह थिए । शारदाका सम्पादक ऋद्धिबहादुर मल्ल पनि पहिलो ब्याचका विद्यार्थी हुन् । 

सय वर्षको विरासत बोकेको उच्चशिक्षा अहिले कस्तो छ ? 
राजनीतिक हस्तक्षेप र भागबन्डाले सब संरचना थिलथिलो भएका छन् । प्राध्यापक र विद्यार्थीको बाहुबली राजनीतिले विश्वविद्यालयको प्राज्ञिक छवि करिब करिब ध्वस्त भइसकेको छ । 

आफू कलेजमा रहँदा के सुधार गर्नुभयो ?
म पढाउने जिम्मेवारीमा मात्र रहेँ । कलेजमा म इतिहास विभाग प्रमुखसम्म भएँ । मेरो रुचि पढ्ने–पढाउने, लेख्नेमा रह्यो सधैँ । त्रिचन्द्र कलेजको जग्गा ३७ रोपनी थियो । बागबजारको भक्तपुर बसपार्कअघिको ठाउँ कलेजकै थियो, कर्मचारी बस्थे । जमलको जनप्रशासन त्रि–चन्द्रकै हो, त्यहाँ प्राध्यापक आवासगृह थियो । धादिङको मलेखुमा जापानीले ०५२ मा भवन बनाइदिएर कलेजलाई दिएका थिए । समृद्ध थियौँ ।  

पुरा पढ्नुहोस्

नैनसिंह महरलाई १० प्रश्न

प्रदीप बस्याल
"धनी–गरिबबीचको शैक्षिक खाडल कम नगरे ठूलो सामाजिक जोखिम आउने खतरा छ ।"
पुरा पढ्नुहोस्

‘नेताहरुले हँसाउँदा जनता रोइरहेछन्’

विमल आचार्य
केपीहरूमा हास्यचेत बढी छ । नम्बर एक, कृष्णप्रसाद भट्टराई । नम्बर दुई, खड्गप्रसाद शर्मा ओली । दुवै केपी ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘बाह्य शक्तिको आशीर्वादको चाहना मै हुँ भन्ने नेताहरूमा पनि’

सीताराम बराल
भारतीय संस्थापन पक्षमा नेपालमा भारतीय हितको संरक्षणका लागि आफू अनुकूलको जमात तयार गर्नुपर्छ भन्ने मानसिकता हाबी हुने गरेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

माओवादी नराम्ररी उपयोग भयो— प्रदीप ज्ञवाली

माधव बस्नेत
ओली सरकार ढल्नुको चुरो कारण माओवादीमा आएको विचलन नै हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

खेलकुद

पाँच दशक शून्य पदक

ज्ञानेन्द्र आचार्य

ब्राजिलमा चलिरहेको ३१ओैँ गृष्मकालीन ओलम्पिकमा नेपालका तर्फबाट पाँच खेलमा सात खेलाडी सहभागी छन् । सन् १९६४ को टोकियो ओलम्पिकबाट सहभागिता सुरु गरेको नेपालको यो १४औँ सहभागिता हो । ओलम्पिकमा प्रतिस्पर्धा गर्न सुरु गरेको ५२ वर्ष पुगिसक्दा पनि नेपाल अहिलेसम्म पदकविहीन छ । त्यसो त सन् १९८८ को सियोल ओलम्पिकमा विधान लामाले तेक्वान्दोमा काँस्य पदक जितेका थिए । तर, त्यतिबेला तक्वान्दोलाई ओलम्पिकमा प्रदर्शनी खेलका रूपमा मात्रै राखिएको थियो । यसै कारण आजसम्म आधिकारिक रूपमा ओलम्पिकमा नेपालको नाममा कुनै पदक छैन । 

अहिले समग्र नेपाली खेलकुद नै खस्किँदो अवस्थामा छ । प्रतिभावान् खेलाडी उत्पादन र व्यवस्थापनदेखि घरेलु प्रतियोगिताका सेट अप, सबै क्षेत्रमा समस्या छन् । खेलकुद संघभित्रका आन्तरिक विवादले पनि खेल क्षेत्र माथि उठ्न सकेको छैन । यस्तोमा ओलम्पिकमा नेपालले चुनौती दिनसक्ने खेल अवश्य पनि कुनै छैन । नेपालका लागि ओलम्पिकमा सहभागिता जनाउन पाउनु नै ठूलो कुरा भइसक्यो । छनोट चरण पार गरेर ओलम्पिकसम्म पुग्न नेपालका लागि झन्पछि झन् गाह्रो हुँदै गइरहेको छ । १४औँ पटकको सहभागितासम्म आइपुग्दा सन् २००४ मा संगीना वैद्य र २००८ मा दीपक विष्टबाहेक अरू कसैले छनोट चरण पार गर्न सकेका छैनन् । यी दुवैले तेक्वान्दोमा छनोट चरण पार गरेर ओलम्पिकका लागि छानिएका थिए । तेक्वान्दोमै पनि नेपाल कमजोर भइरहेको छ । ओलम्पिक त परै जाओस्, दक्षिण एसियाली खेलकुदमै पनि नेपालको साख खस्किँदो छ । 

वाइल्ड कार्डको भर
संगीना वैद्य र दीपक विष्टबाहेक नेपालबाट सबैले वाइल्ड कार्डमार्फत ओलम्पिकमा सहभागिताका लागि मौका पाएका हुन् । रियो ओलम्पिकमा नेपालका तर्फबाट सहभागी सातै जनाले वाइल्ड कार्ड इन्ट्री पाएका हुन् । वाइल्ड कार्डमार्फत छानिएकाबाट पदकको आश गर्नु मूर्खता नै हो । ओलम्पिककै इतिहास हेर्ने हो वाइल्ड कार्डबाट सहभागी भएका खेलाडीले पदक जितेको घटना कमै छ । सन् १९९६ मा दक्षिण कोरियाका के सुन ह्वीले जुडोमा स्वर्ण जितेका थिए । वाइल्ड कार्डबाट छानिएर ओलम्पिकमा पदक जितेको घटना सम्भवत: यही मात्रै हो । 

ओलम्पिकमा नेपाली खेलाडीको लक्ष्य भनेकै राष्ट्रिय कीर्तिमान तोड्नु हो । जबकि, छिमेकी राष्ट्र भारत र चीनले ओलम्पिकमा पदककै लागि प्रतिस्पर्धा गर्छन् । चीनलाई त ओलम्पिकको दाबेदारकै रूपमा हेरिन्छ । 

चीनलाई चिनौँ
पदकका दाबेदार रहेका अन्य देशका खेलाडीले ओलम्पिककै लागि भनेर लामो तयारी गरिरहेका हुन्छन्, जुन नेपाली खेलाडीले पाउँदैनन् । विश्व खेलकुदमा चीनको उदय यसैको एउटा राम्रो उदाहरण हो । चीनले सन् २००८ को बेइजिङ ओलम्पिकको तयारी सन् २००१ देखि नै सुरु गरेको थियो । सन् २००१ मै २९औँ ओलम्पिक आयोजनाको अधिकार पाएपछि चीनले विशेष तयारी सुरु गर्‍यो ।

ओलम्पिकमा चीन कमजोर मानिएको ११९ इभेन्टमा पदक जित्नका लागि चीनले प्रोजेक्ट ११९ ल्यायो । नभन्दै प्रतिफल २००८ मै आयो । र, चीन ५१ स्वर्ण, २१ रजत र २८ काँस्यसहित पदक तालिकाको शीर्ष स्थानमा रह्यो । त्यसबेला चीन एथलेटिक्स र पौडीमा कमजोर मानिन्थ्यो । प्रोजेक्ट ११९ पछि चीन यी विधामा पनि निकै माथि आइसकेको छ । नेपाललाई प्रोजेक्ट ११९ जस्तै दीर्घकालीन योजनाको जरुरी छ । र, यो काम व्यवस्थापन पक्षबाट हुनुपर्ने हो । तर, लामो समय विवादमा अल्झेको नेपाल ओलम्पिक कमिटी र राष्ट्रिय खेलकुद परिषद् को यसतर्फ ध्यान गएको कुनै छनक देखिँदैन । १० वर्षअघि राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्ले सन् २०२० सम्म नेपालको खेल क्षेत्रलाई उकास्न भिजन २०/२० योजना ल्यायो । तर, त्यो सब योजनामै सीमित छ । 

व्यवस्थापन त परै जाओस्, नेपालमा खेलाडी उत्पादनमै समस्या छ । सानो उमेरमै प्रतिभावान् खेलाडीको पहिचान गरी भविष्यमा ठूला प्रतियोगिताका लागि तयार पार्ने एउटै कार्यक्रम छैन । जबकि, चीनमा पाँच–सात वर्षमै सम्भावना भएका खेलाडीको पहिचान गरिन्छ । त्यस्ता प्रतिभावान् खेलाडीलाई स्पोटर््स स्कुलमा राखेर दैनिक प्रशिक्षण गराई भविष्यमा ओलम्पिकका लागि तयार पारिन्छ । अमेरिकी एक प्राध्यापक सुसन ब्राउनवेल चीनको यस्तो नीतिबाट निकै प्रभावित भएकी थिइन् । बेइजिङ ओलम्पिकका बेला यिनी चीनमा अनुसन्धान गर्दै थिइन् । एक जिम्न्यास्टिक ट्ेरनिङ सेन्टरमा देखेको दृश्य उनले कहिल्यै भुल्न नसक्ने बताएकी थिइन् । त्यहाँ निकै साना बालबालिकाले प्रशिक्षण लिइरहेका थिए । उनका अनुसार डाइपर लगाउने उमेरमा उनीहरूले आफ्नो शरीर सहजै बटार्न सक्थे । चीन यस्तै सशक्त योजनासाथ खेलकुद क्षेत्रमा निकै तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको छ । 

सफलताको आधार लगानी
नेपालमा नियमित प्रतियोगिता पनि समयमा हुँदैन । यस्तोमा खेलाडीमा भएको सीप र सम्भावना पनि हराएर जान्छ । अचेल नेपालमा खेलकुद प्रतियोगिता त्यतिबेला मात्रै हुन्छ, जब कुनै अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिताका लागि खेलाडी छनोट गर्नुपर्छ । अन्तिम समयमा खेलाडी छनोट गरेर मात्रै एक–दुई महिनाको प्रशिक्षणबाटै पदकको आश गर्नु पनि मूर्खता हो । यही परिपाटीका कारण नेपाल दक्षिण एसियामा पनि कमजोर बन्दै गएको छ । नेपाली खेलाडीले अरूले जस्तै प्रतियोगिताअगाडि चाहिने पर्याप्त एक्स्पोजर पनि पाउँदैनन् । जबकि, अन्य देशका खेलाडी वर्षभरि नै अन्य प्रतियोगितामै व्यस्त रहन्छन् । 

नेपाली खेलकुदमा लगानीको पनि कमी छ । नियमित हुनुपर्ने प्रतियोगिता हुन नसक्नुमा पर्याप्त बजेट नहुनु पनि एक कारण हो । निजी क्षेत्रलाई नेपाली खेलकुदले अझै लोभ्याउन सकेको छैन । खेलकुदमा लगानीबिना सफलताको आश गर्न पनि सकिँदैन ।

नेपालमा सरकारले खेलाडीमा लगानी गर्ला भनेर आश गर्ने ठाउँ पनि छैन । र, खेलाडीलाई नेपालमै खेलेर बाँच्न सक्ने अवस्था पनि छैन । त्यसैले सुरक्षित भविष्यको खोजीमा खेलाडी पलायन हुनु पनि ठूलै समस्याका रूपमा देखापरेको छ । ओलम्पिक र एसियाडमा सहभागितामै सीमित हुने नेपाली खेल क्षेत्रलाई पदककै दाबेदार बनाउन चीन र अमेरिकाबाट पाठ सिक्नुपर्छ । दीर्घकालीन योजनासहित लगानी, नियमित घरेलु प्रतियोगिता अनि खेलाडी उत्पादन र व्यवस्थापनलाई चुस्त बनाउनुपर्छ । 

पुरा पढ्नुहोस्

अलराउन्डर सरिता

केशव थापा
सरिता नेपाली महिला क्रिकेट टिमकी अलराउन्डर हुन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

रोमाञ्चविहीन युरोकप

ज्ञानेन्द्र आचार्य
प्रतिस्पर्धात्मक नहुनुमा साना टिम दोषी
पुरा पढ्नुहोस्

वाह ! वेल्स

ज्ञानेन्द्र आचार्य
सानो टिमको अपत्यारिलो युरोयात्रा
पुरा पढ्नुहोस्

कलात्मक शैलीको सरुवा

राजु घिसिङ
दक्षिण अमेरिकीले हराएको लय युरोपतिर
पुरा पढ्नुहोस्

साहित्य

समय–चेतका कविता

रमण घिमिरे

धसिँदै गएको आस्था, चर्किंदै गएको विश्वास, खुइलिँदै गएका स्वभाव अनि बदलिँदै गएको समय र फेरिँदै गएका मानिसका कुराका समष्टि अभिव्यक्ति हुन्, चूडामणि नेपाल ‘अकिञ्चन’को कवितासंग्रह अमूर्त सपनाभित्रका कविता ।

अकिञ्चनका अधिक कवितामा प्रकट भएका साझा भाव हुन्– समयचेत र सामयिकता । ‘काला सर्पहरू’मा जसरी जलमाफिया र पानी राजनीतिज्ञले देशलाई तहसनहस पारेका छन्, त्यसरी नै सवारी दुर्घटनाले आमनेपालीको जीवनलीला समाप्त पारेको प्रसंग छ । यसले हालै देशमा भएका एकपछि अर्को सवारी दुर्घटनाका कहालीलाग्दा घटनालाई सम्झाएजस्तो लाग्छ र यो समसामयिक पनि  छ । ‘देश खोज्ने मान्छेहरू’ उनको अर्को पृथक् भावको कविता हो । यसअघि यस्तै शीर्षकमा धेरैले धेरै कविता लेखिसकेका छन् तर अकिञ्चनले नेपाली जहाँ भए पनि उसले चर्चेको माटो नेपाल हो भन्ने भाव सर्वथा नौलो छ । उनको कविताले भन्छ, जहाँ जहाँ नेपाली जाति बसोवास गर्छन्, त्यहाँ नेपाली भावना अभिसिञ्चित हुन्छ । उनीहरूको चिन्ता र चिन्तन नेपालकै बारेमा भइरहेको हुन्छ । 

देश–देशावरमा यस्तो स्थिति भए पनि कविले आफ्नै देशमा भने साह्रै कालो मन भएका मानिसहरू भेटेका छन् (मनहरूमा कालो सहर) । सहरले असह्य अत्याचार र शोषण गरिरहेको छ । ‘चारैतिर ठूलठूला ल्यामपोस्टको प्रकाश पर फालेर पनि मनहरूमा साह्रै कालो छ सहर’ । सहरमा जति नै हजार भोल्टका बिजुली बत्ती बालिए पनि तिनले यहाँका मानिसका मनको अँध्यारो हटाउन सकेका छैनन् ।

अकिञ्चनका ‘मसानघाट’, ‘उड्दै गरेका चराहरू’, ‘जिउँदै स्वर्गतिर’, ‘हराएको मेरो गाउँ’, ‘आगो’, ‘सलाम युगनायकलाई’, ‘ निद्रा’ जस्ता कवितालाई छाडेर ‘मेरी नीहारिका’, ‘देश खोज्ने मान्छेहरू’, ‘ मनहरूमा कालो छ सहर’ ‘काला सर्पहरू, ‘मसानघाटमा’, ‘कविता बिर्सें’, ‘उस्तै रहेछ मेरो गाउँ’, ‘समय’ आदि कविताले हिजोको समयलाई च्याप्प समातेर आजको यथार्थ बोलेका छन् । 

‘कविता बिर्सें’ यस संग्रहको अर्को नवीन शैली र मौलिक विचारको कविता हो । आधुनिक प्रविधि र सम्पन्नताले मानिसभित्रको कविलाई कसरी घाइते पार्दै छ भन्ने तर्क प्रस्तुत गरेका छन्, कविले यस कवितामा । उनले हराउँदै गएको संस्कृति र मौलाउँदै गएको प्रविधिले आजको मानिसका संवेदनालाई पनि शिथिल पार्न थालेको संकेत गरेका छन् । संस्कृतिको पक्षलाई त कविले कतै आलोचनात्मक हिसाबले त कतै गरिमागानका हिसाबले ठाउँठाउँका उठाएका छन् । ‘छत्रबहादुर’, ‘ मातेर होली रङमा’ यसका उदाहरण हुन् ।

चूडामणि नेपाल ‘अकिञ्चन’का अमूर्त सपनाभित्रका ४८ थान कविताले गरेको बहसको मुख्य विषय देश र जनताले आज भोगिरहका प्रतिकूलता नै हुन् । र, संग्रहको शीर्ष कविता ‘अमूर्त सपना’मा पनि संग्रहका अन्य कवितामा जस्तै विकृति र विसंगतिका कोलमा पेलिन बाध्य यथास्थितिप्रतिको प्रखर व्यंग्य प्रकट भएको छ । आजको मानिस वर्तमानको आखेटबाट मूर्छित भई भोलिका लागि सपना देख्न बाध्य छ । 

अन्तिम पृष्ठतिरका ‘तिम्रै मात्र हो र देश ?’, ‘हुरी चलेको रात’, ‘पढ्दै गरेका नानीहरू’ र ‘हेलो ! म नेपाल बोल्दै छु’ जस्ता कविताले अमूर्त सपनाभित्रका कवितालाई घोरिएर पढ्न लगाउँछन् । तर ‘समय’, ‘अझै तिमीलाई लेख्दै छु’, ‘ एकान्तमा’, ‘जिउँदै स्वर्गतिर’ जस्ता कविताले भने माथिका कवितापाठन क्रमलाई मोहभंग गर्छन् । समष्टिमा प्राध्यापक बालकृष्ण पोखरेलले भनेझैँ अकिञ्चनको प्रयास सफल छ । 
---
अमूर्त सपना
लेखक    :    चूडामणि नेपाल ‘अकिञ्चन’
प्रकाशक    :    पूर्वाञ्चल साहित्य प्रकाशन
पृष्ठ    :    ८२
मूल्य    :    २०० रुपियाँ 

पुरा पढ्नुहोस्

राजनीतिज्ञको विकास चिन्तन

रामबहादुर रावल
पुस्तकको सुरुतिर उपदेशात्मक लागे पनि बिस्तारै यो प्रयोग र परिणामतर्फ उन्मुख हुन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

[कथा] साझा मन : सहजीवन

मनु ब्राजाकी
सौम्य र भद्र सुगृहिणी शारदाले फेरि भनी, ‘किन वाल्ल परेर हेरिराख्नुभाको ? सुन्नुभएन, मेरो श्रीमान् आउनुभो, अब म आउन सक्तिनँ । म पर नसरेको आज २५ दिन भइसक्यो ।’
पुरा पढ्नुहोस्

सामाजिक विचलनको मिथक

निशान्त खनाल
अन्त्यसम्म पढिसकेपछि पनि पात्रहरूको जीवनमा देखिएका समस्याको समाधान भने कतै भेटिँदैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

ब्लग

नोटबुक

गोकर्ण गौतम

जिन्दमा चिन्डे रोजिता
नाटक मालिनी मञ्चन गर्ने सिलसिलामा भारतको हरियाणाको मुटु मानिने जिन्द पुगेका थियौँ । विमल सुवेदीले निर्देशन गरेको यस नाटकको शीर्ष अर्थात् मालिनीको भूमिकामा थिइन्, रोजिता बुद्धाचार्य । जो दरबारको तमाम भोगविलास र सुखसुविधा त्यागेर शान्ति र सेवाको खोजीमा लाग्छिन् । गौतम बुद्धकी अनुयायी मालिनी रुप र सुन्दरताका यावत् मानकलाई बेवास्ता गर्छिन् । यही पात्रलाई जीवन्तता दिन रोजिताले केश मुन्डन गर्नुपर्ने थियो । त्यसैले हामी थिएटर हल नजिकको सैलुन छिर्‍यौँ । 

रोजिता सैलुन छिर्नासाथ हजाम अकमकाए, त्यहीँ रहेका अन्य दुई ग्राहकसँग मुखामुख गर्न थाले । झन् रोजिताले ‘भाइसा’ब, मेरा केश मुन्डन करना है’ भनेपछि त उनी करिब नभर्सजस्तै भए । सँगै गएका सुजन वली र दिलीप रानाभाटले यही कुरा दोहोर्‍याएपछि हजाम झन् छक्क परे । उनले सुरूमा जिस्किएको भन्ठानेका रहेछन् । त्यसैले फेरि आग्रह गर्‍यौँ । रोजिता आफैँ कुर्सीमा बसेर कपालमा पानी हाल्न थालिन् । अनि, बल्ल हजामले छुरा झिके । र, कपाल खौरनुको कारण सोधे, डराइ–डराइ । सब कहानी सुनेपछि हजाम बडो आत्मीय भए र खुले पनि ।

उनको नाम रहेछ, जीत विराल । कपाल काट्न थालेको २५ वर्ष भइसकेछ । केटीको कपाल आफैँले मुन्डन गर्नु त परको कुरा, देखेका पनि रहेनछन् । उनी भन्दै थिए, “यहाँ त ५० लाख दियो भने पनि केटीले कपाल खौरिँदैनन् ।” 

रोजिता चिन्डे भइसकेपछि उनले भोलिपल्ट नाटक हेर्ने वाचा मात्र गरेनन्, हामीलाई नरिवलको पानी पनि पिलाए । र, रोजितातिर हेर्दै भने, “अबचाहिँ नखौरिनु ल ।” उनी फिस्स हाँसिन् मात्र । 
 
जोसमा होस गुमेपछि...
पुरानो दिल्ली रेलवे स्टेसनबाट चाँदनी चोक पुग्नु छ मलाई । अटो चढँे । सूर्यको तेजिलो प्रकाशभन्दा पिच रोडको रापले आरनको फलामझैँ तातेको छ, दिल्ली । “तपार्इं पनि नेपाली हो ?” अटो चालक एक्कासि बोले । हल्का शीतल महसुस भयो । अघि मेट्रो चढ्ने बेला साथीहरुसँग नेपाली बोलेकाले उनले अड्कल लगाएका हुन सक्छन् । ढोकैअघिको मुलुक हो भारत तर जति नजिक भए पनि परदेश 
भनेको बिरानै हुने रहेछ । त्यसैले त उनलाई भेट्दा आफन्त भेटेको आभास हुँदै थियो । 

पेसाको प्रभाव हुन सक्छ, आफ्नो कुरा भन्न होइन, अरुको सुन्न मन लाग्छ । चिटचिट पसिना निकालेर अटो दौडाइरहेका दाजुलाई सोधिहालँे, “कति भयो अटो हाँक्न थालेको ?” दुई शब्द खर्चिए, “पाँच वर्ष ।” सबै प्रश्नको जवाफ एक/दुई शब्दमा दिए । उनको मौनताले ममा कौतूहल बढायो । 

उनी रहेछन्, भूतपूर्व सैनिक । सैनिक सेवा ११ वर्षमा चल्दै थियो, नुवाकोटमा पोस्टिङ भयो । घरचाहिँ सुर्खेत, चार–पाँच महिनामा पुग्थे । ब्यारेक नजिकै गाउँकी एक युवतीसँग हिमचिम बढ्यो, ती युवती औधि माया गर्थिन्, उनी पनि हुरूक्कै हुन्थे । वर्ष दिन बितेको थिएन, भगाइहाले । तर, ती युवतीसँग उनले एउटा कुरा ढाँटेका रहेछन्, आफू विवाहित भन्ने । सुरुमा गुपचुप राख्न खोजे । तर, कति दिन टिक्थ्यो र ! महिना दिन नबित्दै जेठी र कान्छी दुवैले थाहा पाइहाले, अरु आफन्त र गाउँलेले पनि । दुई पत्नीलाई उनले मिलाउन केसम्म गरेनन् तर जेठीले केस गरिछन्, जागिर चट् । जागिरबाट निष्कासित हुनासाथ कान्छीले पनि लात हानिन् । दबेको स्वरमा भने, “त्यतिबेला धेरै 
पटक आत्महत्या गर्न खोजेँ तर सकिनँ । बरु सबैबाट टाढा हुन्छु भनेर भारत पसेँ ।”

चाँदनीचोक आइसकेछ, अटो रोके । अब सोध्ने पालो उनको थियो, “भाइ नेपालमा के गर्नुहुन्छ ?” आफ्नो जीवन सुनाउनेसँग म आफ्नो पेसा कसरी ढाँट्न सक्थेँ र ! निन्याउरो मुख लगाएर भने, “मेरो कथा पनि पक्का लेख्नुहुन्छ होला । तर, बिन्ती ! मेरो र ब्यारेकको नामचाहिँ नलेख्नू ल ।”
 
गोराविहीन गोवा

गुगलमा गोवा सर्च गर्दा मनमोहक समुद्री तट देखाउँछ कि विदेशी पर्यटकको हुल । त्यसैले मेरो मस्तिष्कमा समुद्री किनारा र गोरा छाला भएका विदेशी नाचिरहेका थिए । समुद्रको उन्मुक्त छाल त देखियो, विदेशीको भने नामोनिसाना थिएन । गोवाजस्तो पर्यटकीय नगरीमा चार दिन चहार्दा पनि मुस्किलले १०–१२ जना गोरा देखिए । समुद्री तटमा बिकिनी उनेका गोरीको उस्तै खडेरी । पर्यटक नभएका होइनन् । तर, हाम्रो जस्तै वर्ण र हुलिया भएका । 

खासमा गोवा भ्रमणका लागि यो समय ‘अफ सिजन’ मानिँदो रहेछ, पानी परिरहने भएकाले । आन्तरिक र छिमेकी मुलुकका केही पर्यटक मात्र त्यहाँ पुग्छन् । बिच र सडक त करिब शून्य नै । 
क्रिसमस र न्यु इयर सँगसँगै पर्ने भएकाले त्यतिबेला गोराहरुको ओइरो लाग्छ । स्थानीय व्यापारीहरुका अनुसार त्यो दुई महिनाको व्यापार बाँकी १० महिनाको भन्दा धेरै हुन्छ । ‘अफ सिजन’मा व्यापारीको ध्यान व्यापारमा भन्दा रेस्टुराँ र होटलको ‘मेन्टिनेन्स’मा बढी हुँदो रहेछ । सपिङ कम्प्लेक्स पनि आधाजसो त बन्द नै । साथी संगीत सापकोटा जिस्किँदै थिए, “यो त गरिबहरु आउने सिजन पो रहेछ ।” 

पुरा पढ्नुहोस्

ब्लग» गगन थापालाई सुझाव

विवेक पौडेल
बुद्धिमानी भनेको अरूलाई समाचारमा आउन वा जस लिन दिएरै भएपनि भित्रभित्रै दीर्घकालिन रुपमा राम्रा हुने कामको जग बसाल्ने हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

[ब्लग] महरा–निधिअघि नियुक्त भएका थिए ७ विशेषदूत

सीताराम बराल
नेपालले भने विशेष दूत नियुक्त गर्ने अभ्यास कम मात्रै गरेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

माधव बस्नेत
आशैआश र पीडैपीडामा दुई झरी कटाइसकेका जनताले प्रचण्ड अभिव्यक्ति पक्कै भुलेका छैनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

[ब्लग] ती प्रचण्ड, यी प्रचण्ड

रामबहादुर रावल
दोस्रोपटक प्रधानमन्त्री हुँदा प्रचण्डलाई के सहज छ, के असहज ?
पुरा पढ्नुहोस्

तस्विर/भिडियो

विश्वास कि अन्धविश्वास ?

मैत्या घर्ती मगर

बेग्लै भाषा, संस्कार, परम्परा र रहनसहनको खानी हो रूकुमको तकसेरा । यहाँका बासिन्दाको रहनसहन सहरवासीका लागि रोचक–घोचक छ । बलि दिइएको राँगाको पेट चिरेर त्यसभित्र पालैपालो बच्चा राख्ने–झिक्ने प्रचलन छ । यसो गर्दा रून्चे, सुकेनासलगायतका रोग निको हुने मान्यता छ । स्वास्थ्यका दृष्टिले यो परम्परा जति घातक छ, उति नै जोखिमपूर्ण पनि । 

पुरा पढ्नुहोस्

खप्तड–वाहन

अंगद ढकाल
खप्तड घुम्न आएका पर्यटक, बिरामी तथा अशक्तहरूलाई बोक्न पनि घोडा नै चाहिन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

चुचुरोमा च्याखुरा

प्रकाशचन्द्र तिमिल्सेना
सगरमाथा आधार शिविर मार्गमा पर्ने गोरकसेपमा देखिएको च्याखुरा ।
पुरा पढ्नुहोस्

रातको पोखरा

गोरख विष्ट
शान्ति स्तूपाबाट खिचिएको पोखराको रात्रिकालीन तस्बिर ।
पुरा पढ्नुहोस्

मनमोहक तारामण्डल

कौशलराज सापकोटा
यो तस्बिर लङ एक्सपोजर प्रविधिमार्फत मुस्ताङको चुस्याङमा राती ११ बजे आसपासमा लिइएको हो ।
पुरा पढ्नुहोस्