नोटबुक

माधव बस्नेत

भाँचिन खोजेका ‘विद्वान्’ 

“मेरा भनाइ उद्धृत गर्नुअघि नामका अगाडि प्राध्यापक, डाक्टर लेख्ने भए मात्रै कुरा गर्छु । होइन भने म तपाईं मिडियाकर्मीसँग कुनै कुरा गर्न चाहन्नँ,” २६ माघ दिउँसो रिपोर्टिङका सिलसिलामा बेपत्ता पारिएका व्यक्तिको छानबिन गर्न गठित आयोगको कार्यालय पुल्चोकमा त्यसका प्रवक्ता विष्णुराज पाठक भन्दै थिए ।

आयोगका अध्यक्षदेखि सदस्यसम्मलाई भेट्नुपर्ने भएकाले म सबैभन्दा पहिले प्रवक्तासमेत तोकिएका सदस्य पाठकको कार्यकक्षमा पसेँ र उनलाई आफ्नो परिचय दिएँ । तर, पाठकको पहिलो वाक्यबाटै नि:शब्द भएँ । १२ वर्षे पत्रकारिताका क्रममा सायदै पूर्वसर्त राखेर मात्र बोल्न चाहने पहिलो पात्र भेट्दै थिएँ म । 

कुरा सुरू गर्नुअघि नै नामका अगाडि ‘ प्राध्यापक’, ‘डाक्टर’ उल्लेख नगर्ने भए बोल्न, सूचना दिन नै तयार नरहेको जवाफ दिने जब्बर पात्र रहेछन् पाठक । उनको कुरा सुनेपछि मैले जवाफ दिएँ, “हामी मेडिकल डाक्टरलाई मात्र डा भनेर उल्लेख गर्छौं । पीएचडी गरेकालाई डा लेख्दैनौँ । तपाईं प्राध्यापक पनि हो भने त्योचाहिँ उल्लेख गर्न सकिन्छ ।” थपेँ, “तपाईंजत्तिको विद्वान्ले पनि यस्तो भन्न सुहाउँछ र ?” उनी टसमस भएनन्, बरु ठाडो जवाफ फर्काए, “तपार्इं नै भएर देखाउनूस् न !” 

उखानै छ, फलेको हाँगो नुहिन्छ । तर, यी पाठक नुहिन होइन, भाँचिन खोज्दा रहेछन् । 

बुरुक्क उप–बुज्रुक

सबैलाई थाहा छ, १० वर्षदेखि सहमतीय राजनीतिका नाममा भागबन्डा संस्कृति मौलाइरहेको छ । सत्य निरुपण तथा मेलमिलाप र बेपत्ता पारिएका व्यक्तिको छानबिन गर्न गठित आयोग पनि यसबाट अपवाद हुने कुरै भएन । दुवै आयोगमा अध्यक्षदेखि सदस्यसम्म भागबन्डामै नियुक्त भएका हुन् । त्यसैले उनीहरुको प्राथमिकता पीडितको घाउमा मलम लगाउने गरी निष्पक्ष, न्यायिक छानबिन गर्नेभन्दा पनि आफ्नो एजेन्डा लागू गराउनमै हुन्छ ।

आफ्नो प्राथमिकता लागू गराउनमा बेपत्ता छानबिन आयोगमा विष्णुराज पाठक कतिसम्म हाबी भएका रहेछन् भने उनले आफूलाई बाहेक अरुलाई गन्दा नै रहेनछन् । आयोगभित्र त उनको चुरीफुरी रहेछ नै, संसदीय सुनुवाइ समिति, अर्थ मन्त्रालयमा समेत यिनले यस्तै व्यवहार देखाएछन् । 

एउटा प्रसंग लिउँ । असोज अन्तिम साता संसदीय सुनुवाइ समितिले सत्य निरुपण तथा मेलमिलाप र बेपत्ता छानबिन दुवै आयोगका पदाधिकारीहरुलाई छलफलका लागि बोलाएको रहेछ ।

समितिका सभापतिले बेपत्ता आयोगभन्दा अघि सत्य निरुपण तथा मेलमिलाप आयोगका पदाधिकारीलाई बोल्न समय दिएछन् । हुन पनि दायित्व, जनशक्ति, खर्च सबै हिसाबले बेपत्ता आयोगभन्दा सत्य निरुपण आयोगकै भार बढी छ । तर, त्यहाँ पनि यी उप–बुज्रुक जान्ने पल्टिएछन्, ‘ऐनमा सत्य निरुपण आयोगको भन्दा बेपत्ता पारिएका व्यक्तिको छानबिन गर्न गठित आयोगको नाम अघि भएकाले हामीले पहिले बोल्न पाउनुपर्छ ।’ यसपछि उनलाई संसदीय सुनुवाइ समितिका सभापतिले सचेत गराएछन्, ‘यो सार्वभौम संसद् हो । कसलाई पहिले र कसलाई पछि बोल्न दिनुपर्छ भन्ने कुरा तपाईंले सिकाउनु पर्दैन ।’ तैपनि, उनले आफ्नो अनादर भयो भनेर बुरुक्क उफ्रन छोडेनछन् । 

उनीलगायत बेपत्ता आयोगको टिम भदौ ०७२ मा शान्ति मन्त्रालयमा आफ्नो नामअघि ‘माननीय’ लेख्न पाउनुपर्छ भनेर र अर्थ मन्त्रालयमा तलबभत्ता बढाइपाऊँ भनेर समेत पुगेको रहेछ । तर, मन्त्रीले झपारेर पठाएपछि ‘किन चाउरिस मरीच आफ्नै रागले’ भएछन् । 

आईफोनमा आँखा

मंसिर पहिलो साता द्वन्द्वकालमा बेपत्ता बनाइएका व्यक्तिको छानबिन गर्ने मुख्य अख्तियारी पाएका आयोगका पदाधिकारीको आँखा आईफोन–७ मा परेको रहेछ । यसका लागि आईबी गुरुङ, विष्णु पाठक, बिजुल विश्वकर्मासहित पदाधिकारीले सचिव महेश शर्मा पौडेललाई दबाब दिएछन् । दबाब थेग्न गाह्रो भएपछि सचिव पौडेलले आईफोन किन्न शान्ति तथा पुन:निर्माण र अर्थ मन्त्रालयमा पत्राचारसमेत गरेछन् । 

तर, आईफोन किन्ने प्रक्रिया अन्तिम चरणमा पुग्दै गर्दा बेपत्ता आयोगका पदाधिकारीले ‘हामीले त आईफोन पाउने भयौँ’ भन्दै सत्य निरुपण तथा मेलमिलाप आयोगका पदाधिकारीलाई सुनाएछन् । यसपछि ‘एउटै कार्यादेश र अधिकार पाएको बेपत्ता आयोगका पदाधिकारीले आईफोन पाउँछन् भने हामीले किन नपाउने’ भन्दै सत्य निरुपणका पदाधिकारी पनि शान्ति तथा पुन:निर्माण र अर्थ मन्त्रालय पुगेछन् । त्यसपछि दुवै मन्त्रालयले बेपत्ता आयोगका सदस्यले समेत आईफोन किन्न नपाउने निर्णय गरिदिएछन् ।

हात लागिसकेको आईफोन आफ्नै प्रचारले गर्दा गुमेपछि बेपत्ता आयोगका पदाधिकारीहरु जिल्ल परेछन् । हिस्स बूढी, हरिया दाँत ! 

पुरा पढ्नुहोस्

[संस्मरण] मासुको कथा

विप्लव प्रतीक
दंग परेर, ढकमक्क फक्रेर घर पुगेँ । तर, जब मासु थालमा खन्याएँ, जस्तो फक्रेको त्यस्तै ओइलाएँ ।
पुरा पढ्नुहोस्

[स्मरण] राणाशासन जोगाउन मोहनशमशेरको अन्तिम प्रयास

गोरक्षबहादुर न्हुछें प्रधान
नवस्थापित राजा ज्ञानेन्द्रलाई मान्यता दिई राणा सरकारप्रति समर्थन जुटाउने मोहनशमशेरको अन्तिम प्रयास विफल भएपछि प्रजातन्त्र निकटमै आइसकेको थियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

[संस्मरण] साउदीको लाहुरे

निर्भीक राई
त्यसै त धोक्रे पेट, त्यसमाथि केरा भर्नुले फुलिएर घुस्याहा सीडीओजस्तो भुँडी देखियो । पेट भद्दा देखेर आईआरओले औँलाले घोचेर अरुचि प्रकट गर्दै उसलाई फालिदियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

[झटारो] धर्तीको धूलो टाँसौँ निधारमा

लक्ष्मण गाम्नागे
सडक, खानेपानी, बिजुली, टेलिफोन, महानगर र प्रधानमन्त्रीज्यू जस्तै धूलोले हामी महानगरवासीहरूलाई पनि एकदमै जागरूक बनाएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

लुट–२: न उत्साह, न निराशा

गोकर्ण गौतम
आमसिक्वेलजस्तै लुट २ ले पहिलो शृंखलाको वजन र सुगन्धलाई उही मात्रामा आत्मसात् गर्न सकेका छैनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

समसामयिक

यातनालयजस्ता विद्यालय

बाबुराम विश्वकर्मा

काठमाडौँ, धुम्बाराहीको लुम्बिनी बिगिनर्स एकेडेमीमा कक्षा ९ मा पढ्ने सुदीप दाहाल कक्षा प्रथम छात्र हुन् । शिक्षकलाई प्रश्न सोध्ने, पियानो बजाउने, विद्यालयका सभा/समारोहमा उद्घोष गर्ने अनि हाजिरजवाफजस्ता अतिरिक्त क्रियाकलापमा पनि उनी अब्बल छन् । तर, विडम्बना ! विद्यालयको त्यही चम्किलो तारामाथि २३ माघ ०७३ मा बज्रपात भयो । त्यस दिनको प्रार्थना सभामा शिक्षकको आदेश पालना नगरेको निहुँमा सुदीपलाई प्रधानाध्यापक सुरेश यादवले पाइपैपाइपले हानेर करिब एक साता थला पारिदिए । यादवको सजायले सुदीपका तिघ्रा तथा पिँडुलामा डामैडाम थिए भने भोलिपल्टदेखि ज्वरो आएर ओछ्यान परे । प्रहरीले अपराधीलाई दिएभन्दा चर्को थियो यादवले उनलाई दिएको सजाय । २ फागुनदेखि उनी विद्यालय जान थालेका त छन् तर भयमुक्त छैनन् । 

उनका बुबा धनहरि दाहालका अनुसार सजाय दिने प्रधानाध्यापक यादवले भोलिपल्ट डेरामा आएर माफी मागेको अनि विद्यालय प्रशासनले उनलाई प्रधानाध्यापकबाट निलम्बन गरेपछि सुदीप विद्यालय जान तयार भएका हुन् । घटनाको भोलिपल्टै विद्यालयमा जिल्ला शिक्षा कार्यालयका प्रतिनिधि, विद्यालयका म्यानेजिङ डाइरेक्टर अरुण प्रधान तथा केही सञ्चारकर्मी भेला भएर प्रधानाध्यापक यादवलाई कानुनी कारबाही गर्ने तथा सुदीपको स्वास्थ्य उपचार र मनोपरामर्श सँगसँगै अघि बढाउने निधो भयो । त्यही अनुसार सुदीप विद्यालय जान थाले पनि । तर, प्रधानाध्यापक यादवलाई कानुनी कारबाही गरिएको छैन । धनहरि भन्छन्, “अपराधको प्रायश्चित गरेका कारण मैले कानुनी 
उपचार खोजिनँ ।”

यो घटनामा सजाय दिने शिक्षकलाई न्यूनतम कारबाही अनि विद्यार्थीलाई विशेष हेरचाह र मनोपरामर्श त्यस्तो कुनै अप्रिय घटना भएको छैन । तर, यस्ता प्रकरणमा विद्यार्थीले आत्महत्यैसम्म गरेका घटना पनि छन् । बालविकास विज्ञ मीनाक्षी दाहाल भन्छिन्, “हुनुपर्ने बालबालिका सर्वेसर्वा हो तर यहाँ शिक्षक नै सबैथोक भएको छ । शिक्षकले आफूलाई महान् र विद्यार्थीलाई भुसुना बराबरसमेत नठानेका कारण बालबालिकामाथिको सजाय रोकिएको छैन ।”

विद्यालयमा बालबालिकालाई मानसिक तथा शारीरिक सजाय दिँदा त्यसको अन्तिम परिणति आत्महत्यासम्म हुन पुगेको छ । जस्तो : कीर्तिपुरको पुष्पसदन आवासीय विद्यालयकी कक्षा १० की छात्रा मञ्जु अर्यालले १० असार ०६८ मा छात्रावासको कोठामा आत्महत्या गरिन् । विद्यालयले मानसिक तथा शारीरिक सजाय दिएका कारण मञ्जुले आत्महत्या गरेको उजुरी राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगमा पर्‍यो । त्यो घटनालाई आयोगले बाल अधिकार हननको घटना मान्दै नेपालमा बाल अधिकारको अवस्था, वार्षिक प्रतिवेदन सन् २०११ मा समावेश पनि गरेको छ । 

बालबालिकालाई दिइने शारीरिक र मानसिक सजायलाई उन्मूलन गर्न शिक्षा मन्त्रालयले नीतिगत थालनी गरेको पाँच वर्षभन्दा बढी भइसकेको छ । बालमैत्री विद्यालय, सजायरहित सिकाइ, मनोरञ्जनात्मक शिक्षण आदि जस्ता शब्दावलीमार्फत शिक्षकहरूलाई बालबालिकालाई सर्वेसर्वा मान्न प्रेरित गरिएको छ । तर, विद्यालयमा बालबालिकालाई तर्साएर, थर्काएर वा शारीरिक सजाय दिएर पढाउने पुरानै प्रवृत्ति हाबी छ । सजायविहीन पठनपाठन थालनी गर्न १४ पुस ०६७ मा शिक्षा मन्त्रालयले भयमुक्त सिकाइसम्बन्धी नीति बनाएको थियो । त्यसमा विद्यालयमा बालबालिकामाथि हुने सबै प्रकारका सजायलाई निषेध गर्ने, परिवार र समुदायमा सजायरहित वातावरण सिर्जना गर्न चेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने, पाठ्यक्रम र पाठ्यपुस्तकलाई सम्मानजनक र भयमुक्त सिकाइ अनुकूल अद्यावधिक गर्नेजस्ता प्रावधान समेटिएका छन् । 

हाल शिक्षा मन्त्रालयले मस्यौदा गरेको शिक्षा नियमावलीको संशोधनमा पनि विद्यालयमा दिइने सजायलाई गैरकानुनी किटान गर्दै सजाय दिने शिक्षकलाई शिक्षण पेसामा आजीवन अयोग्य घोषित गर्नेसम्मको कडा व्यवस्था गरिएको मन्त्रालयका उपसचिव कृष्णप्रसाद ढुंगाना बताउँछन् । भन्छन्, “बालबालिकालाई सजाय दिएर सिकाउने समय सकिइसकेको छ, जसले माया गरेर सिकाउन वा पढाउन सक्दैन, त्यो योग्य शिक्षक होइन, यसलाई कानुनमा समेट्न खोजिएको छ ।” 

बदलिँदो सयममा भयमुक्त बालबालिका पहिलो सर्त हो । त्यसैले शिक्षा मन्त्रालयले पनि ०६७ मै बालमैत्री विद्यालयको राष्ट्रिय प्रारूप तयार गरेर देशका सबै विद्यालयलाई सोही अनुसार बदल्न जिल्ला शिक्षा कार्यालयमार्फत पत्राचार गरेको पनि हो । १३ वर्षअघि सुरु भएको ‘सबैका लागि शिक्षा’ परियोजनाको मूल स्पिरिट नै ‘विद्यालयमा बालमैत्री वातावरणमा सिकाइ हुनुपर्ने’ भनिएको छ ।

बालमैत्री विद्यालयको प्रारूपमा बालबालिकालाई सजाय दिने कल्पनासमेत गरिएको छैन । यो मापदण्डले बालबालिका सजाय होइन, प्रेम र सम्मानका हकदार हुन्छन्, तिनका लागि विद्यालयको शैक्षिक–भौतिक पूर्वाधार उनीहरूकै आवश्यकतामा आधारित हुनुपर्छ भन्ने मान्यता अघि सारिएको छ । तर, यो सरकारी प्रयासलाई विद्यालयहरूको पुरानो रबैयाले निरर्थक बनाएको छ । 

शिक्षा मन्त्रालयको मापदण्डबाट बालबालिकालाई दिइने कुनै पनि सजाय नाजायज र बालविकासविरुद्ध त हुँदै हो, गैरकानुनी पनि हो । नेपालले १४ सेप्टेम्बर १९९० मा अनुमोदन गरेको बाल अधिकारसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय महासन्धिले बालबालिकालाई जहाँसुकै दिइने सजाय, उपेक्षा, बेवास्ता, शोषणलाई गैरकानुनी मानेको छ । हस्ताक्षर गर्ने र त्यसलाई अनुमोदन गरेका देशका लागि हरेक अन्तर्राष्ट्रिय महासन्धि राष्ट्रिय कानुनसरह हुन्छन् । अझ नेपालको संविधानको मौलिक हकमै बाल अधिकार समेटिएको छ । 

पश्चिमा देशमा ‘चाइल्ड फस्र्ट’ वा ‘चाइल्ड सेफ्टी फस्र्ट’ भन्ने अवधारणाका आधारमा बालबालिकालाई सर्वेसर्वा मानिन्छ । त्यहाँ घर होस् वा विद्यालय, बालबालिकाको सुरक्षा पहिलो प्राथमिकता हो । तर, दक्षिण एसियाका नेपाल, भारत, पाकिस्तान र अफगानिस्तानलगायतका देशमा अझै पनि बालबालिका भयभीत नै छन् । तिनलाई थर्काएर, तर्साएर, कुटेर, गाली गरेर सिकाउनु/पढाउनुपर्छ भन्ने पुरातन मानसिकताबाट यी देशका शिक्षक र अभिभावक पनि मुक्त हुन सकेका छैनन् । र, बालबालिकालाई सजाय दिने शिक्षकहरूलाई कानुनी कारबाही भएको पनि छैन । बालविकासविज्ञ दाहाल भन्छिन्, “अनुशासन भन्ने शब्द नै बालबालिकाको दुस्मन हो । त्यसैले उनीहरूलाई भयभीत पार्ने शिक्षकको मानसिक स्वास्थ्य परीक्षण गर्नुपर्छ ।” 

८२ प्रतिशतलाई सजाय 

विद्यालयहरुमा बालबालिकालाई व्यापक रुपमा मानसिक तथा शारीरिक सजाय दिइने गरेको यातना पीडित सहायता केन्द्र (सिभिक्ट) र शिक्षा पत्रकार समूहले सन् २००६ मा गरेको एक अध्ययनले देखाएको छ । त्यो अध्ययनमा सरकारी र निजी ५५ वटा विद्यालयका ८२ प्रतिशत विद्यार्थीले शिक्षकबाट विद्यालयमा कुनै न कुनै रुपमा सजाय पाउने गरेको धारणा राखेका थिए भने १२ प्रतिशतले कुनै पनि प्रकारको सजाय नपाएको बताएका थिए । 

युनिसेफ र सिभिक्टले सन् २००४ मा गरेको भ्वाइलेन्स एगेन्स्ट चिल्ड्रेन इन नेपाल नामक अर्को अध्ययनले पनि विद्यालयमा बालबालिकालाई पढाउने वा अनुशासित बनाउने नाममा थरीथरीका मानसिक तथा शारीरिक सजाय दिइने गरेको तथ्य सार्वजनिक गरेको थियो भने त्यो अध्ययनमा बालबालिकाले विद्यालयमा पाउने गरेको सजायलाई सामान्य रुपमा लिएको बताएका थिए । बालबालिकालाई जुनसुकै बहानामा दिइने सजायले उनीहरुमा गम्भीर प्रकृतिका असर देखिन्छ । त्यस्ता असर औषधि उपचार र मनोविमर्शबाट पनि समाधान गर्न नसक्ने खालका हुन्छन् । स्कुलमा सजाय पाएका बालबालिकाले आत्महत्या गर्ने, लागूऔषधको दुव्र्यसनी हुने तथा डिप्रेसनजस्ता भयानक रोगको सिकार हुने कैयन् अध्ययनहरुले देखाएका छन् ।
 

 

पुरा पढ्नुहोस्

खानकै धन्दा

मनबहादुर बस्नेत
नाम मात्रको सेवा तर मुनाफामा बोनस लिने हतारो
पुरा पढ्नुहोस्

आवरण कथा» बरालिएका विप्लव

रामबहादुर रावल
निराशा र आक्रोशबाट फाइदा उठाएर सत्तामा पुग्ने रणनीति
पुरा पढ्नुहोस्

होला, सत्ता समीकरणमा फेरबदल ?

सीताराम बराल
जेठभित्र निर्वाचन हुने वा नहुनेमै सत्ता हस्तान्तरण निहित
पुरा पढ्नुहोस्

विचार

संसदीय प्रणाली विस्थापित भएपछि...

अच्युत वाग्ले
संसदीय लोकतान्त्रिक प्रणालीको स्वरूपमा केही अवयव र कर्मकाण्ड बाँकी भएझैँ देखिए पनि सारमा यसलाई पूर्णरूपले विस्थापित गरिसकिएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

विद्या ठूलो कि विद्यार्थी

लक्ष्मण शर्मा
बालिगहरूको सबै प्रयत्नबाट बालबालिकाले माया पाउनु पहिलो सर्त हो र शिक्षा त्यहीभित्र पर्ने एउटा अंश मात्र हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

तन्त्रयुद्धको खतरनाक मोड

हस्त गुरुङ
गणतन्त्रवादीहरूले जातीय/क्षेत्रीय लो कशासनलाई लो कतन्त्रको जामा पहिर्‍याउने प्रयास गरिरहे का छन् । तन्त्रयुद्धको यो सबैभन्दा खतरनाक रूप हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

[गोलार्द्ध] सुरक्षा चुनौतीको सम्बोधन

रूपक सापकोटा
रणनीतिक, परम्परागत र गैरपरम्परागत सुरक्षा चुनौतीहरूलाई समायोचित सम्बोधन गर्न समग्र राष्ट्रकै सामथ्र्य लगाउनु पर्छ । यो गहन अभिभारा सही अर्थको राष्ट्रिय एकताबाट फत्ते गर्न सम्भव छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

नहुने चुनावको चर्चा र चुरीफुरी

अच्युत वाग्ले
प्रतिपक्षलगायत सबै प्रमुख राजनीतिक शक्तिहरू चुनावको मुद्दालाई क्षणिक राजनीतिक तिकडमको अस्त्र बनाइरहेका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

[टिस्टुङ देउराली] दसवटा काठमाडौँ कि हजारवटा बन्दीपुर ?

विवेक पौडेल
यो केवल एउटा अस्पष्ट अतीतको ‘ नोस्टाल्जिया’ होइन, सामुन्नेकै संकटबारे बजाउन खोजिएको घन्टी हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

अख्तियारलाई जवाफदेही नबनाउने ?

जैनेन्द्र जीवन
सांसदहरू स्वच्छ र नैतिकवान् भएका भए संसद्लाई नगन्ने र महाभियोग प्रस्तावलाई असम्भव ठान्ने भूल कार्कीले गर्ने थिएनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

[आवरण टिप्पणी] जागिर नखोजौँ, उद्यम गरौँ

नीरज खनाल
व्यापारीले पैसा मात्र खोज्छन्, जहाँ पैसा देख्छन्, त्यही लगानी गर्छन् । उद्यमीले चाहिँ जहाँ चुनौती देख्छ, त्यहाँ व्यापार सिर्जना गर्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

जीवनशैली

कस्मिक मित्र

राजकुमार बानियाँ
बालुवाटारको ओशोधारा ध्यानकेन्द्रमा यसका संस्थापक आचार्य मैत्रेय सहरका मध्यम वर्ग र मध्यम उमेर समूहलाई नियमित रूपमा आचार्य रजनीश अर्थात् ओशोका प्रेम, आनन्द र उत्सवरूपी प्रसाद बाँड्छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

आवरण कथा» सिर्जनशील स्व–रोजगार

गोकर्ण गौतम
स्वप्नदर्शी स्टार्ट–अप उद्यमीका संघर्ष र सफलता
पुरा पढ्नुहोस्

गुरु पत्रकार

राजकुमार बानियाँ
पत्रकारिताको सैद्धान्तिक पाठशालाका अनवरत साधक रामकृष्ण रेग्मी कठोर समयपालक लाग्छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

जाडो छल्न औल

अर्जुन शाह
उच्च हिमाली भेगमा बस्नेको ओरालो यात्रा, ओरालोमा पेसा
पुरा पढ्नुहोस्

नुवाकोटदेखि ल्याक्मेसम्म

गोकर्ण गौतम
ट्रान्सजेन्डर अञ्जली लामाको संघर्ष र सफलताको यात्रा
पुरा पढ्नुहोस्

अर्थ

आवरण कथा» तस्करीको सुनले ढुकुटीमा धक्का

मनबहादुर बस्नेत

पुस तेस्रो साताको सुरुमा त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल हुँदै  शार जहाँबाट ठूलो परिमाणमा सुन  भित्रिँदै छ भन्ने सूचना आयो, नेपाल प्रहरीको केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरो (सीआईबी) मा । त्यसपछि ब्युरोले तत्कालै सादा पोसाकमा टिम परिचालन गरेर विमानस्थलमा निगरानी बढायो । २० पुसको राती करिब साढे ८ बजे सुन बोकेर आउने भनिएका दुई जना व्यक्ति संयुक्त अरब इमिरेट्सको शारजहाँबाट आएको एअर अरेबियाको विमानबाट ओर्लिए तर रित्तो हात । उनीहरूसँग लगेज थिएन । ती दुवै जना ट्याक्सी चढेर कोटेश्वर पुगे । प्रहरीका अनुसार कोटेश्वरमा सुन बोक्ने व्यक्तिको गर्लफ्रेन्डको घर थियो । राती १२ बजेसम्म प्रहरी टोली निगरानी राखेर फर्कियो । अनि, फेरि बिहान ५ बजे नै पुग्यो, कोटेश्वर ।  

भोलिपल्ट अर्थात् २१ पुसको बिहान १० बजेतिर ती दुवै जना विमानस्थलतिर लागे । विमानस्थलभित्र छिरेको करिब तीन घन्टापछि कालो रङका दुईवटा सुटकेस गुडाउँदै निस्किए । अनि, पार्किङ क्षेत्रबाटै ट्याक्सी चढेर बाहिरिए । विमानस्थलको गोल्डेनगेटबाट निस्किएर दायाँ मोडिनासाथै प्रहरीले एक जनालाई समात्यो, दिउँसो १ बजेर २१ मिनेटमा । अर्काचाहिँ ट् याक्सीबाट झरेर भागे । करिब ३४ किलो सुनसहित समातिनेमा थिए, बाँके जिल्ला घर भएका गोपालबहादुर शाही । उनी विमानस्थलबाट सुन भरिएका सुटकेस लिएर दिनबन्धु थापा र सन्तोष काफ्लेलाई पुर्‍याउन जाँदै थिए । प्रहरी कब्जामा रहेका शाहीले थापा र काफ्लेलाई सुन लिन बोलाएपछि उनीहरू डाइहाट्सुको टेरियस गाडीमा आइपुगे । त्यही बेला उनीहरू पनि समातिए  । 

सीआईबीले पक्राउ परेकाहरूको बयान समेत लिन पाएको थिएन, ब्युरोका निर्देशक एवं प्रहरी नायव महानिरीक्षक (डीआईजी) नवराज सिलवालको मोबाइलमा फोन आयो
‘हेलो सर नमस्कार !’ 
‘नमस्कार !’ 

‘म एअरपोर्ट भन्सारबाट । सरहरूले समात्नुभएका व्यक्तिलाई भोलि (२२ पुस) अलि चाँडै बुझाइदिनोस् है । दिन छोटो छ । फेरि यता पनि प्रक्रिया लामै हुन्छ,’ भन्सारका कर्मचारीले सिलवाललाई भने । भोलिपल्ट ११ बजेसम्म अभियोगीलाई भन्सारमा नपुर्‍याएपछि त्यहाँबाट फेरि सीआईबीमा सोधियो । त्यतिबेलासम्म सीआईबीले जिल्ला प्रशासन कार्यालय काठमाडौँबाट तीनै जना विरुद्ध संगठित अपराधमा मुद्दा चलाउने गरी ६० दिन हिरासतमा राखेर अनुसन्धान गर्ने मार्गप्रशस्त गरिसकेको थियो ।

वार्षिक १८ अर्बको तस्करी
समातिएकाहरूको बयानबाट नेपालमा अवैध सुनको डरलाग्दो कारोबार हुने गरेको तथ्य खुलेको छ । त्यस अनुसार पहेँलु धातुको यस्तो कालो धन्दा दुई वर्षदेखि चलिरहेको र हप्तामै करिब डेढ सय किलोसम्म सुन हवाई मार्गबाट मात्रै नेपाल छिरिरहेको छ । र, कारोबारीहरू यो सुन भारत पुर्‍याएर मनग्य मुनाफा कमाइरहेका छन् ।

पक्राउ परेकाहरूको बयान अनुसार यूएईबाट नेपालमा सुन पठाउने तीनवटा समूह सक्रिय छन् र तीनैवटाका अलग–अलग साझेदार नेपाल र भारतमा छन् । एकपटकमा ३० देखि ५० किलोसम्म सुन आउँछ । औसत ४० किलोकै हिसाब गर्दा पनि तीन खेपमा हप्ताको १ सय २० किलो सुन तस्करी भएर आइरहेको छ । डरलाग्दो त के भने सुनको यो आँकडा महिनामा ३६ क्विन्टलभन्दा माथि चढ्छ । ७ माघको मूल्य अनुसार काठमाडौँमा एक किलो सुनको अहिले ४७ लाख ३३ हजार रुपियाँ पर्छ । यस अनुसार महिनामा डेढ अर्ब रुपियाँ र वर्षमा १८ अर्ब रुपियाँभन्दा बढीको अवैध सुन नेपाल भित्रिन्छ । 

हवाई मार्गबाट अवैध सुन भित्र्याउने गिरोह फेला परेको नौ दिनपछि नै चीनबाट तस्करी गर्ने अर्को समूहलाई महानगरीय प्रहरी वृत्त बालाजुले १५ किलो सुनसहित समात्यो, १ माघमा । त्यही दिन महानगरीय प्रहरी अपराध महाशाखाले थानकोटबाट करिब पाँच करोड रुपियाँ बराबरको अवैध विदेशी मुद्रा बरामद गरेको थियो । प्रहरीले सुन किन्नकै लागि विदेशी मुद्रा चीन लैजान लागेको हुन सक्ने अनुमान गरे पनि त्यस्तो ‘ लिंक’ फेला पारिसकेको छैन । “विदेशी मुद्रा पठाएर सुन ल्याउने परिपाटी पुरानै हो । यो पनि त्यही कारोबारको हुन सक्छ,” महाशाखा प्रमुख प्रहरी वरिष्ठ उपरीक्षक (एसएसपी) सर्वेन्द्र खनाल भन्छन् ।

गन्तव्य भारत
यूएईमा सुनको खरिद जति पनि गर्न र संसारमा जहाँ पनि लैजान छुट छ । त्यहाँ कर नलाग्ने भएकाले सुन सस्तो पनि छ । र, यही कारण त्यहाँबाट आएको सुन नेपाल भएर भारत पुगिरहेको छ । तस्करीको केही सुन नेपालमै पनि खपत भइरहेको छ ।

७ माघको मूल्य अनुसार भारतमा भन्दा यूएईमा प्रति १० ग्राम सुन चार हजार रुपियाँ सस्तो छ । त्यसैले तस्करी भएको करिब ९० प्रतिशत सुन भारत पुग्छ । भारत सरकारले हजार र पाँच सय दरका नोटमा प्रतिबन्ध लगाएपछि त्यहाँ सुनको माग उच्च छ । पहिले गैरकानुनी आर्जन लुकाउन हजार र पाँच सय दरका नोट जम्मा गरिन्थ्यो भने नोटबन्दीपछि भारतमा त्यसको बदला सुन किन्ने प्रवृत्ति व्यापक भएको छ । त्यही भएर भारतीयहरूले दोब्बर मूल्यमा पनि सुन खरिद गरिरहेका छन् । त्यसैले सुन भारत पुर्‍याउँदा नाफा उच्च छ । 

त्यहाँ सन् २०१२ मा सुनको वार्षिक माग आठ सय टन पुगेको थियो । यो अस्वाभाविक वृद्धिले चालू खातामै असर परेपछि भारत सरकारले सुन आयात निरुत्साहित गर्ने नीति लियो । त्यसयता सुन आयात वार्षिक ५ सय ८० टनभन्दा बढी नबनाउने नीति छ । नेपालमा भन्दा भारतमा सुन केही सस्तो भए पनि बजारको माग भने अत्यन्तै उच्च रहेको यही तथ्यांकले बताउँछ । त्यही कारण हो कि माग र आपूर्तिको यो खाडल पुर्न तस्करीको बाटोबाट सुन भारत पुग्छ । 

भारतीय बजारमा खपत हुने सुनबाट आएको भारतीय रुपियाँमा समेत कारोबारीहरूले नाफा कमाउँछन् । सुनचाँदी व्यवसायी संघका पूर्वअध्यक्ष तेजरत्न शाक्यका अनुसार अहिले भारु एक सय रुपियाँको नेपाली १ सय ६५ रुपियाँमा कारोबार भइरहेको छ । भारतसँगको व्यापार घाटा उच्च रहेकाले यहाँ भारुको माग पनि उच्च छ । नेपाल–भारत व्यापारको आयात–निर्यात अनुपात १:८ छ । त्यसमाथि नेपाल राष्ट्र बैंकले कारोबारको सीमा तोकिदिएकाले भारुको अभाव छ । त्यो अभाव यस्तै अवैध कारोबारबाट पूर्ति हुन्छ । कारोबारीहरूले अवैध ढंगले भित्रिएको यस्तै सुन बिक्रीबाट आएको भारु नेपालका व्यवसायीलाई बढी मूल्यमा बेच्छन् । यसरी दोहोरो फाइदा हुने भएपछि सुन कारोबारीहरू नै तस्करीको शृंखलामा संगठित गिरोह खडा गरेर लागेका हुन् । 

रेमिट्यान्समा भारी गिरावट
करिब दुई महिनाअघि नेपाल राष्ट्र बैंकका एक अधिकारी सीआईबीका डीआईजी सिलवालको कार्यकक्षमा देशको अर्थतन्त्रमा धमिरा लाग्दै गएको गुनासो लिएर पुगे । अवैध सुनको कारोबारका कारण मुलुकको अर्थतन्त्र नराम्ररी प्रभावित भएको भन्दै राष्ट्र बैंकबाट ताकेता आएपछि सीआईबीले सुन ओसारपसारमा अनुसन्धान थाल्यो । 

गत भदौको पहिलो सातासम्म वाणिज्य बैंकहरूमा करिब चार सय किलो सुन थन्किएको थियो । तर, सुन बजारको रौनकमा भने कुनै कमी आएको थिएन । तस्करीको सुन सस्तोमा पाएपछि व्यवसायीहरूले त्यही प्रयोग गरेर आफ् नो व्यवसाय गुल्जार बनाएका थिए । अहिले बजारमा उच्च माग भएकाले बैंकहरूमा सुन थन्किएको त छैन । तर, अपुग माग तस्करीबाट आयातित सुनले धानिरहेको भने छ । 

सुन र अर्थतन्त्रबीच परस्पर सम्बन्ध हुन्छ । अझ सुन दुई नम्बरी बाटोबाट आयात हुने भएपछि यसले सोझै अर्थतन्त्रमा प्रभाव पार्ने बताउँछन्, नेपाल राष्ट्र बैंकका विदेशी विनिमय विभाग प्रमुख एवं निर्देशक भीष्म ढुंगाना । भन्छन्, “अवैध सुन कारोबारको असर विदेशी विनिमय र विप्रेषण (रेमिट्यान्स)मा पर्छ ।” उनको भनाइलाई राष्ट्र बैंकको तथ्यांकले पुष्टि पनि गर्छ । त्यस अनुसार प्रवासमा नेपालीहरूले कमाइरहेको विदेशी मुद्रा कारोबारीहरूले सुनको व्यापारमा प्रयोग गरिरहेका छन् । किनभने, विदेशबाट आउने रेमिट्यान्समा सुनको तस्करी बढेसँगै अर्थात् दुई वर्षअघिदेखि नै गिरावट देखिन थालिसकेको थियो ।  

त्यसयता रेमिट्यान्सको वृद्धिदरमा नाटकीय गिरावट आएको छ । राष्ट्र बैंकको तथ्यांक अनुसार आर्थिक वर्ष ०७३/७४ को पहिलो पाँच महिनामा रेमिट्यान्स वृद्धिदर घटेर ६ प्रतिशतमा ओर्लिएको छ । जब कि, अघिल्लो वर्षको सोही अवधिमा यो वृद्धिदर १९.४ प्रतिशत थियो । दुई वर्षअघि १३.६ प्रतिशतले भएको वृद्धि त्यसपछिको वर्षमा आधा घटेर ७.७ प्रतिशतमा झरेको थियो । 

वैदेशिक रोजगारमा जानेको संख्या घट्नु र भारतीय अमौद्रिकीकरणलाई नेपालमा विप्रेषण वृद्धिदर कम हुनुको कारणका रूपमा लिएको छ, राष्ट्र बैंकले । यो देखिने कारण भने हुन सक्छ । भित्री कारण भने सुनको अवैध कारोबार नै हो, जसबारे राष्ट्र बैंकले अनुसन्धान नै गरेको छैन । “रेमिट्यान्स घट्नुको कारण सोहै्र आना अवैध ढंगले सुन तस्करी हुनु नै हो,” राष्ट्र बैंकका पूर्वगभर्नर दीपेन्द्रबहादुर क्षत्री भन्छन् । उनका अनुसार कामदारहरू बस्ने ठाउँमै पुगेर सुन तस्करका एजेन्टहरूले बढी दरमा नेपालका घरघरमा पैसा पुर्‍याउने सुनिश्चितता गरेर रकम संकलन गर्छन् र त्यो रकम सुन खरिदमा लगाउँछन् ।
 
राष्ट्र बैंकका निर्देशक ढुंगाना विप्रेषण वृद्धिदर घट्नुको कारणबारे अनुसन्धान नगरेको बताउँछन् । अर्थात्, अनुसन्धान नगरेकाले मात्रै विप्रेषण घट्नुको कारणमा सुन नपरेको हो । प्रहरी अनुसन्धानले भने ०७१ मा नै रेमिट् यान्सको अंश तस्करको हातमा पुग्ने खुलासा गरेको थियो । ‘अक्टोपस अप्रेसन’ नामक सुन तस्करीविरुद्धको अनुसन्धानबाट खाडी, मलेसिया, दक्षिण कोरियाजस्ता मुलुकमा काम गर्ने नेपाली श्रमिकहरूको रकम सुन तस्करीमा प्रयोग भएको भेटिएको थियो । “पैसा पठाउने वैधानिक प्रणालीलाई सहज नबनाए कामदारहरूको रकम तस्करको हातमा पुग्ने र यसबाट हुन्डी, रेमिट्यान्स तथा विदेशी विनिमयमा असर परिरहेकोबारे कुरा राखिएको थियो,” अक्टोपस अप्रेसनको नेतृत्व गरेका एसएसपी पुष्कर कार्की त्यतिबेला राष्ट्र बैंकलाई दिइएको सुझावबारे बताउँछन् ।

त्यसमाथि नेपालीहरूले विदेशमा गरेको कमाइको करिब ४० प्रतिशत हिस्सा हुन्डीबाट नेपाल आउने गरेकाले पनि त्यो रकम सुन खरिद गर्न प्रयोग भएको अनुमान लगाउन गाह्रो पर्दैन । जब कि, ६ महिनाअघि राष्ट्र बैंकले १६ जिल्लाका ३ सय २० घरपरिवारमा गरेको विप्रेषणको बचत तथा लगानी प्रवृत्तिको अनुसन्धानमा कोरियाबाट ७० प्रतिशत विप्रेषण रकम हुन्डीबाट भित्रिरहेको खुलासा भएको थियो । यसको अर्थ हो, विप्रेषण आप्रवाहमा अनौपचारिक अर्थतन्त्रको बोलवाला बलियो छ । र, यसको ठूलो हिस्सा सुनको अवैध कारोबारमा पुग्छ । 

डलर हाहाकारको कारण
नेपाली बजारमा नगद डलरको अभाव समेत लामो समयदेखि छ । राष्ट्र बैंकसँग डलर सञ्चिति भए पनि नगद भने कम छ । अभाव भएपछि विदेश यात्रा गर्नेले २ हजार ५ सय डलर लैजान पाउने सुविधालाई घटाएर पाँच सयमा झारेको थियो, राष्ट्र बैंकले फागुन ०७० मा । यो सीमा हटे पनि डलर सहजता भने हटेको छैन । सुन तस्करी गर्ने समूहले हुन्डीमार्फत बाहिर पठाउने भएकाले नगद डलरको यति ठूलो हाहाकार भएको हो । 

सुन तस्करीको जालो नेपाल आएको विदेशी मुद्रासँग पनि जोडिएको छ । हुन्डी कारोबारीले बजारमा भएको नगद डलर जम्मा पारेर सुन आयातका लागि अनौपचारिक प्रणालीबाट विदेश पुर्‍याउने गरेका छन् । पर्यटकको संख्या घटेकाले बजारमा डलर अभाव भएको तर्क गरिन्थ्यो, विगतमा । तर, अघिल्लो वर्षको तुलनामा गएको वर्ष पर्यटकको संख्या ४० प्रतिशतले वृद्धि भएको छ । तैपनि, नगद डलरको अभाव घटेन । “सुन किन्नलाई यहाँ डलर जम्मा गर्ने र पठाउने गरिएको हुन सक्छ,” नेपाल राष्ट्र बैंकका पूर्वकामु गभर्नर कृष्णबहादुर मानन्धर भन्छन्, “जुनसुकै माध्यमबाट होस् उनीहरूले डलरको जोहो गर्छन् ।” 

जोखिममा अर्थतन्त्र
ठूलो मात्रामा सुनको अवैध कारोबार देखिनु र त्यसबाट विप्रेषण वृद्धिमा लागेको ब्रेक, नगद डलरको अभाव हुनु भनेको  अर्थतन्त्र असन्तुलित हुनु हो । “उद्योगी, व्यापारीहरूसमेत दुई नम्बरी काममा लागे भने पक्कै पनि मुलुकको अर्थतन्त्र नकारात्मक मोडमा पुग्छ,” पूर्वगभर्नर क्षत्री भन्छन् । 

सुन भारतीय बजारमा पुर्‍याउँदा अहिले प्रतिकिलो साढे पाँच लाख रुपियाँ फाइदा हुन्छ । यो दर तीन वर्षअघि साढे दुई लाख मात्र थियो । अन्य व्यापार र औद्योगिक लगानीबाट नाफा कमाउन मुस्किल परिरहेका बेला सुन तस्करीमा लगानी भइरहेको हुन सक्छ । सुन तस्करीलाई लक्षित गरेरै तिब्बतको ल्हासामा नेपाली र तिब्बती मिलेर सुन पसलहरू खुल्न थालिसकेको एक जना सुन व्यवसायी बताउँछन् । 

एकातिर सुनको अवैध कारोबार बढ्दै जाने र अर्कोतिर विप्रेषण आप्रवाह रोकिने तथा दे शको डलरसमेत अवैध रुटबाट बाहिरिने क्रमले अर्थतन्त्र दुष्चक्रमा फस्न सक्छ । सुन, हुन्डी, विदेशी विनिमयको अहिलेको अवस्था हेर्दा दे शमा समानान्तर अर्थतन्त्रको अभ्यास भइरहे को आभास मिल्छ । “सबै रकम अनौ पचारिक अर्थतन्त्रमा सोहोरिएर भोलि पेट्रोलियम पदार्थजस्ता वस्तु किन्नै नसक्ने अवस्थामा मुलुक पुग्यो भने के गर्ने ?” राष्ट्र बैंकका पूर्वगभर्नर क्षत्री भन्छन्, “मुलुकले यो जोखिम कहिलेसम्म वहन गर्न सक्छ, थाहा छैन ।” 
***
सानालाई ऐन

भर्खरै नुहाएर तेल लगाएको कपाल ठाड्ठाडा छन् । गाला र निधारसमेत तेल घसेर चिल्लो छ । तर, उनको अनुहारमा तेज पटक्कै छैन । २७ वर्षे भरभराउँदो उमेरका युवक निमा छिरिङ लामाको अनुहारमा चमक होस् पनि कसरी ?

३ असार ०७० को बिहान । सिन्धुपाल्चोक तातोपानीका निमालाई ट्रक चलाएर काठमाडौँ, कोटेश्वरमा आउनासाथै प्रहरीले पक्रियो, ३५ किलो सुनसहित । प्रतिकिलो दुई हजार रुपियाँ पाउने लोभमा सुन भरिया बनेका थिए, उनी । सुनधनी मोहन अग्रवाल, ग्याम्जो लामा र ट्रकधनी तातोपानीकै ओमबहादुर बज्राचार्यसमेत पक्राउ परे । चारै जनालाई राजस्व अनुसन्धान विभागले प्रतिव्यक्ति ३ करोड ७८ लाख रुपियाँ बिगो जरिवाना गर्‍यो । बिगो तिर्न नसकेपछि चारै जना जेल गए । 

तीनै जना सुन मालिकले विभागको फैसलाविरुद्ध राजस्व न्यायाधीकरणमा १७ नम्बरको निवेदन दिए । ज्ञातव्य रहोस्, मुलुकी ऐन अदालती बन्दोबस्तीको १७ नम्बर अनुसार मुद्दाको सुरुआती सुनुवाइमा तल्लो अदालत वा निकायले दिएको आदेश चित्त नबुझे त्यसलाई बदर गरिपाउन  माथिल्लो अदालतमा पुनरावेदनसरह दिइने निवेदन हो यो । न्यायाधीकरणले ग्याम्जोलाई साधारण तारेखमा छोडिदियो भने बज्राचार्य र अग्रवालको कारबाही सदर गरिदियो । त्यसविरुद्ध विभागले सर्वोच्च अदालतमा पुनरावेदन दियो । सर्वोच्च अदालतले ३१ चैत ०७१ मा अग्रवाललाई साधारण तारेखमा र गाडी प्रयोग भएकाले बज्राचार्यलाई एक लाख रुपियाँ धरौटीमा मुक्त गर्न आदेश दियो । लगत्तै अग्रवाल निस्किए । बज्राचार्य भने अर्को सुन मुद्दामा समेत मुछिएकाले निस्कन सकेनन् ।

उनी १९ मंसिर ०६९ मा काभ्रेको धुलिखेलमा नौ किलो सुन जफतको मुद्दासमेत खेपिरहेका थिए । यो घटनामा समेत चालक जेल परे पनि उनी अदालतको आदेशबाट साधारण तारेखमा छोडिए, ८ पुस ०७२ मा । तत्कालीन प्रधानन्यायाधीश कल्याण श्रेष्ठ र न्यायाधीश देवेन्द्रगोपाल श्रेष्ठको संयुक्त इजलासले बज्राचार्यलाई छोड्न आदेश दिएको थियो । तर, भरिया निमा भने जेलमै छन् । बज्राचार्य र अग्रवालको निवेदन दर्ता गरेको न्यायाधीकरणले निमाको निवेदन दर्ता गरेन । “मेरो निवेदन लिनै मानेन । तर, मलाई यो काम गर्न लगाउनेलाई भने छोडिदियो । यो कस्तो न्याय हो ?” मन अमिलो पार्दै जेलमै भेटिएका उनी गुनासो गर्छन् । 

राजस्व अनुसन्धान विभागले मुद्दा जिल्ला अदालतमा दर्ता गरे पनि सुनुवाइ नभएकाले निमाको कैद भुक्तानको समय ठेगान लागिसकेको छैन । 

‘हामी पनि अचम्मित भयौँ’
— नवराज सिलवाल, निर्देशक एवं डीआईजी, केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरो (सीआईबी) 

सुन तस्करीका सहयोगी समात्ने तर मालिक उम्कने त होला नि फेरि, होइन ? 
त्यस्तो हुँदैन । हामीले लगानीकर्तासम्म पत्ता लगाइसकेका छौँ । मालिकलाई समेत समातेर कारबाही गर्नकै लागि संगठित अपराधको मुद्दामा अनुसन्धान गरिरहेका छौँ । 

यसअघि संगठित अपराधमा मुद्दा चलाउँदा असफल भएको उदाहरण छ, अझ सुन बोक्ने मात्रै पक्राउ परेका छन् नि ? 
धेरै कुरा प्रस्ट भइसकेको छ । हामी सुन तस्करी समूहको भित्री तहसम्म पुग्ने कोसिसमा छौँ । संगठित अपराधमा मुद्दा स्थापित हुन्छ । सीआईबीले त्यो क्षमता प्रमाणित गर्नु छ । 

अहिले कुन तहसम्म पुग्नुभएको छ त ? 
माथिल्लो तह नै पहिचान भइसकेको छ । अनुसन्धानमै भएकाले धेरै कुरा भन्न मिल्दैन । अर्थमन्त्री र गृहमन्त्रीले सीआईबी अनुसन्धान गर्न सक्षम छ भनेकाले हामीलाई ‘ ब्याकअप’ भएको छ । त्यसैले सुनको ठूलो गिरोह यसबाट पत्तो लाग्छ । यति भनौँ, अन्तर्दे शीय सञ्जालको संलग्नता देखिन्छ ।  

को–को संलग्न हुँदा रहेछन् यस्तो कारोबारमा ? 
सुन ओसारपसार यो मात्रामा हुन्छ भन्ने हामीलाई पनि लागेको थिएन । यति ठूलो स्वरूप देखेर हामी पनि अचम्मित भयौँ । यति ठूलो परिमाणमा हुने कारोबार पक्कै उच्च तहको मिलेमतोबिना सम्भव छैन । अब हामी त्यो संयन्त्रतिर अनुसन्धानलाई अगाडि बढाउनेछौँ ।

 

 

 

 

 

पुरा पढ्नुहोस्

समृद्धिको बाटो

घनश्याम गौतम
कालीगण्डकी करिडोरले जीवनस्तर परिवर्तन
पुरा पढ्नुहोस्

बिजुलीको झट्का

सुरेशराज न्यौपाने
लोडसेडिङ हटेपछि वैकल्पिक उपकरणको व्यापार ठप्प
पुरा पढ्नुहोस्

रेमिट्यान्सको रकम अब सञ्चयकोषमा

रामबहादुर रावल
अनुत्पादक खर्च घट्ने र पूर्वाधार क्षेत्रमा लगानी जुट्ने अपेक्षा
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबन्दीले राहत

मनबहादुर बस्नेत
पाँच सय र एक हजार रुपियाँका भारतीय नोट गैरकानुनी भएपछि नेपाल प्रहरीलाई हाइसन्चो
पुरा पढ्नुहोस्

संवाद

'सुन साइँली’ गायकलाई १२ प्रश्न

मनबहादुर बस्नेत

हेमन्त राना, ३० । यो नाम यतिबेला धेरैको मुखमा झुन्डिएको छ, गीत ‘सुन साइँली ...’को प्रख्यातिसँगै । रानाले गाएको यो गीत यूट्युबमा ५० लाखभन्दा बढीले हेरिसकेका छन् (१३ फागुनसम्म) । आफ्नो घरपरिवार त्यागेर वैदेशिक रोजगारीका लागि बिछोडिएको दम्पतीको दर्द लपेटिएको छ, गीतमा । यसअघि तीनवटा एल्बम निकालेका रानालाई जनमानसमा चिनाउन भने ‘सुन साइँली ...’ गीत नै कुर्नुपर्‍यो । ११ वर्षदेखि गायनमा सक्रिय तिनै रानासँगको कुराकानी : 

‘सुन साइँली...’ गीतमा के त्यस्तो रहस्य रहेछ, जसले तपाईंलाई ११ वर्षसम्म पनि पाउन नसकेको चर्चा दिलायो ?  
खासमा यो सबै सफलता समय सन्दर्भ मिलेकाले हो । यो गीत हिट हुनुमा तीन पक्षको महत्त्वपूर्ण भूमिका छ । 

के के ? 
पहिलो त गीतमा उनिएको संगीत (कम्पोजिसन) । यसमा अत्यन्त आधुनिक संगीतमा लोकधुनको चटनी मिसाइएको छ । दोस्रो, शब्द नै शक्तिशाली छन् । शब्दमा अहिले सिंगो समाजले भोगिरहेको व्यथा छ । कम्पोजिसन, शब्द र समाजको व्यथाले यसलाई चर्चामा ल्यायो । म त माध्यम मात्र हुँ । 

भनेपछि तपाईं स्वयंले चाहिँ यो गीतमा त्यस्तो नयाँ कुरा केही गर्नुभएको छैन ? 
किन नहुनू ? गायनमा त मेरो मिहिनेत छ नि ! तर, मेरोभन्दा बेसी कालीप्रसाद बाँस्कोटाको संगीत भर्ने शैलीको भूमिका ठूलो छ भन्न खोजेको हो । म त त्यो सिर्जनाको ‘पर्फमर’ मात्र हुँ । 

सामाजिक व्यथा समेट्न सकियो भने गीत हिट हुने रहेछ होइन ? 
सधैँ त्यस्तो नहुन सक्छ । किनभने, मैले सात वर्षअघि समेत यस्ता विषयमा लेखिएका गीत गाएको थिएँ । तर, चर्चा कमै थियो । कहिले सोच्दै नसोचेका कुराले चर्चामा ल्याइदिन्छ त कहिले भयंकर चर्चा होला भन्नेले सामान्य प्रतिक्रिया मात्रै पाउँछ । चर्चा पाउनु र नपाउनुको मापनका आधार केलाउन गाह्रो रहेछ । 

आफ्नो गायकीले अपेक्षित गति नलिएकाले तपाईं अमेरिका जानुभएको थियो, हो ? 
होइन । म घुम्न गएको थिएँ । जीवनको भिन्न आयाम खोज्न गएको थिएँ । संगीतमा पनि नयाँ कुरा सिक्न पुगेको थिएँ । तर, मानिसहरूले मलाई अमेरिका पलायन भयो भन्ने ठाने । 

के खोज्नुभयो त त्यहाँ ? 
जीवनलाई फरक ढंगले बाँच्न सिकेँ । पश्चिमा जीवनशैलीलाई भोग्न र देख्न पाएँ । त्यसले फरक तरिकाले सोच्ने र जिउने काइदा सिकायो । 

संगीतमा चाहिँ केही सिक्नुभएन ? 
त्यहाँ पनि सांगीतिक क्षेत्रमा नै सक्रिय भएँ । स्थानीयहरूसँग मिलेर सूर्य पुन, सुजन ताम्राकार, म र अन्य केही साथीहरूले स्टेज कार्यक्रम गर्‍यौँ । अमेरिकी बसाइबाट संगीतमा ठ् याक्कै यही सिकेँ भन्ने शब्द छैन मसँग । तर, सोच्ने क्षितिजको दायरा फराकिलो बनाएँ । त्यसले मेरो सांगीतिक क्षेत्रलाई समेत प्रभाव पार्‍यो । 

तपाईंले यो गीतको म्युजिक भिडियो आफैँ निर्देशन गर्नुभएको छ । अब फिल्म निर्देशक पनि बन्ने होला, होइन ? 
हैट्, अहिले त्यस्तो सोचेको छैन । फिल्म निर्देशन त फेरि गाह्रो कुरा हो । अहिले मेरो कहाँ त्यो हैसियत बन्नू । 

तपाईंको साझेदारी कम्पनीले फिल्म त बनाउँदै छ, होइन ? 
हो, हामी दुइटा फिल्म निर्माण गर्दै छौँ । साइँली र अर्को एउटा । त्यसको नाम नभनौँ, जुन साइँलीभन्दा पहिले नै सार्वजनिक हुन्छ । 

भनेपछि फिल्ममा लगानी मात्रै गर्ने हो अहिले ? 
म र गौरव पहाडीका नाममा जीएन्डएच कम्पनी खोलेका छौँ । त्यसैले फिल्म बनाउँछ । त्यसमा अन्य तीन जना साथी पनि छन् । अहिले त हामी लगानी मात्रै गर्ने हो । 

गायक, म्युजिक भिडियो निर्देशक, फिल्मको लगानीकर्ता । यति धेरैतिर छरिँदा तपाईं जेबाट चिनिनुभयो, त्यो मूल परिचय हराउँदैन ? 
त्यस्तो नहोला । अन्य बाइप्रोडक्टका काम भए पनि म मूल पेसा गायनमा साधना गर्न छोड्दिनँ । 

गीतमा ४० कटेपछि रमाउँला भन्नुभएको छ र अहिलेसम्म अविवाहितै हुनुहुन्छ । साँच्चै ४० कटेपछि रमाउने हो ? 
हा... हा... । त्यस्तो होइन । त्यतिन्जेलसम्म पर्खनु नपर्ने पनि हुन सक्छ । फेरि विवाह नै नहुन पनि सक्छ । यो भाग्यको कुरा हो । म लेखान्तमा विश्वास गर्छु । लेखान्तमा जे छ, त्यही हुन्छ ।  
 

पुरा पढ्नुहोस्

किन बनाइयो 'म अलप हुन चाहन्छु' ?

विमल आचार्य
हामीकहाँ यस्ता थुप्रै पात्र छन्, जसको जीवन र कर्म गुप्त छ, छायामा छ । हामी विदेशी विद्वान्का धेरै पछि लाग्छौँ, सुगन्ध नचिनेका कस्तूरीजसरी ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘पावर, पैसा र ग्ल्यामर केही रहेनछ’— सुजाता कोइराला

सन्तोष आचार्य, प्रदीप बस्याल
"न हामी आफू बुझेर बोल्थ्यौँ, न अरूलाई हाम्रो कुरा बुझ्ने चासो नै हुन्थ्यो ।"
पुरा पढ्नुहोस्

‘युवाहरूले कू गर्न सक्नुपर्छ’—अनुपराज शर्मा

प्रशान्त अर्याल, रामबहादुर रावल
हरेक पार्टीको युवा पुस्ताले पर्‍यो भने पार्टी नै फुटाउनुपर्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

मनोरञ्जन

खेलकुद

खेलाडीजति चीनतिर

ज्ञानेन्द्र आचार्य

प्रिमियर लिगको गेमविक २१ । अंक तालिकाको शीर्ष स्थानमा रहेको चेल्सीलाई अघिल्लो सिजनको विजेता लेस्टर सिटीसँग खेल्नु थियो, लेस्टरकै घरेलु मैदान किङ पावर स्टेडियममा । लेस्टरसँगको खेलका लागि जब चेल्सीका प्रशिक्षक एन्टोनियो कोन्टेले टिम सार्वजनिक गरे, त्यसपछि चर्चा सुरु भयो डियगो कोस्टाको । किनभने, कोस्टाको नाम अचानक टिममा थिएन । टिम सार्वजनिक गर्नुअघि कोस्टा घाइते भएको पनि कसैलाई थाहा थिएन । यस विषयमा प्रशिक्षक कोन्टेले नै मुख खोले, “कोस्टाको ढाडमा समस्या देखिएकाले उनी टिममा छैनन् ।” कोन्टेले कोस्टा घाइते भएकाले लेस्टरसँगको खेल नखेल्ने बताउँदा उता अर्कै हल्ला फैलिएछ । कोस्ट पनि चीन जाँदै छन् भनेर । 

म्याच खेल्नुअघि र पछि यसैसँग सम्बन्धित प्रश्नहरूको वर्षात् हुने गर्छ चेल्सीका प्रशिक्षक कोन्टेमाथि । गेमविक २२ मा चेल्सीले हल सिटीसँग खेल्दा कोस्टा टिममा फर्किए र एक गोल पनि गरे । तर, उनी चीन जाने हल्ला अझै सेलाएको छैन । फुटबलको ट्रान्सफर मार्केटमा डियगो कोस्टा अहिलेको सिजन सकिएपछि आउने समर ट्रान्सफर विन्डोमा चीन जाने अफवाह फैलिएको छ । 

अचेल युरोपका ठूला लिगमा खेल्ने स्टार खेलाडीबारे यस्ता हल्ला फैलिनु सामान्य भइसक्यो । किनभने, चिनियाँ सुपरलिगका क्लबहरूले अथाह पैसा खर्च गरेर स्टार खेलाडीलाई भित्र्याउन लागिपरेका छन् । अंग्रेजी नयाँ वर्ष लागेपछि युरोपेली लिगको विन्टर ट्रान्सफर सुरु हुन्छ । जुन एक महिनासम्म चल्छ । यो सिजनको विन्टर ट्रान्सफर विन्डो सुरु नहुँदै सनसनीपूर्ण खबर आयो । चेल्सीकै मिडफिल्डर ओस्कार चिनियाँ लिग खेल्न गए भनेर । सन् २०१२ मा चेल्सी आउँदा ओस्कारले राम्रै सम्भावना देखाएका थिए । तर, यसै सिजनबाट कोन्टे चेल्सीको प्रशिक्षक नियुक्त भएपछि उनले टिममा कमै मात्र मौका पाए । 

पहिलो टिममा कम मौका पाउन थालेपछि खेलाडीले अर्कै क्लब रोज्नु सामान्य मानिए पनि जुन हिसाबमा सांघाई इन्टरनेसनल पोर्ट ग्रुपले उनलाई भित्र्यायो, त्यसले युरोपका ठूला र धनी क्लबलाई झस्काएको छ । चेल्सीबाट ओस्कारलाई किन्न उनको क्लबले अनुमानित ६ करोड पाउन्ड खर्च गरेको छ । त्यहाँ ओस्कारले तलबबापत वार्षिक दुई करोड पाउन्ड पाउने बुझिएको छ । यो उनले चेल्सीमा हुँदा पाउने भन्दा झन्डै चार गुणा बढी हो । 

हाइप्रोफाइल खेलाडीलाई भित्र्याउन चिनियाँ क्लबहरूले युरोपका धनी क्लबले भन्दा फरक रणनीति अपनाउँदै छन् । युरोपमा ठूला क्लबले राम्रा खेलाडी ल्याउन ट्रान्सफरमा मोटो रकम खर्चिन्छन् । चिनियाँ क्लबहरूले खेलाडीको तलबमा । यसको प्रत्यक्ष उदाहरण बनेका छन्, ओस्कारसँगै अहिले चिनियाँ लिगमा खेल्ने हाइप्रोफाइल खेलाडी कार्लोस टेभेज, इजिकेल लाभेजी, हल्क, रामिरेस, पाउलिन्हो, डेम्बा बा, जर्भिन्हो, ग्राजियानो पेले आदि । यसअघि चेल्सीबाटै खेलेका निकोलस एनेल्का र डिडियर ड्रोग्बाले पनि चिनियाँ सुपर लिग खेलेका थिए । टेभेज अहिलेकै विन्टर ट्रान्सफर विन्डोमा चीन गएका हुन् । भनिन्छ, सांघाई सिन्ह्वाबाट खेलेबापत उनले साताको ६ लाख १५ हजार पाउन्ड बुझ्छन् । यसलाई हिसाब गर्ने हो भने एक सेकेन्डको एक पाउन्ड बराबर हुन आउँछ । 

उनीहरूको पारिश्रमिकबारे मिडियामा आएका कुरा सत्य हुन् भने ओस्कारकै तलब रोनाल्डो वा मेसीको भन्दा पनि बढी हुन्छ । यस्तो ठूलो पारिश्रमिकबारे कुनै खेलाडीले मुख खोलेका छैनन्, न त उनीहरूका क्लबले कुनै आधिकारिक कुरा नै सार्वजनिक गरेका छन् । तर, मोटो पारिश्रमिक नपाई कोही खेलाडी चिनियाँ लिग खेल्न जानु असम्भव छ । 

खेलाडी मात्रै होइन, नाम चलेका प्रशिक्षक पनि चिनियाँ क्लबमा छन् । सन् २००२ मा ब्राजिललाई विश्वकप जिताएका लुइस फिलिपे स्कोलारी अहिले ग्वान्झाओ एभरग्रान्डेका प्रशिक्षक छन् । उनी २०१४ को विश्वकपमा पनि ब्राजिलकै प्रशिक्षक थिए । त्यस्तै, चेल्सी र टोटेन्हामका पूर्वप्रशिक्षक आन्द्रेस भियास बोअस र म्यानचेस्टर सिटीका पूर्वप्रशिक्षक म्यानुअल पेलेग्रिनी पनि चीनमै छन् । इटालीले २००६ मा विश्वकप जित्दाका कप्तान फाबियो कानाभारो अहिले ती आन्जिन क्वानजिआनमा प्रशिक्षक छन् । २००६ मै इटालीका प्रशिक्षक रहेका मार्सेलो लिप्पी एक समय ग्वानझाओका प्रशिक्षक थिए । अहिले उनले चीनको राष्ट्रिय टिम सम्हालिरहेका छन् ।

गुणस्तर र प्रतिस्पर्धात्मक हिसाबमा चिनियाँ लिग निकै पछि छ । यस्तो लिग खेल्न जाने खेलाडीले आफ्नो देशको राष्ट्रिय टिममा पनि मौका पाउन गाह्रो पर्छ । ब्राजिलका हल्क र पाउलिन्हो यसको प्रत्यक्ष मारमा परेका छन् । यी दुवैले २०१४ को विश्वकप खेलेका थिए । ग्वानझाओ एभरग्रान्डेका प्रशिक्षक स्कोलारी भने यसमा सहमत छैनन् । उनले चिनियाँ सुपर लिग विश्व फुटबलमा उदाउँदो लिग भएका कारण यहाँ खेल्ने खेलाडीले राष्ट्रिय टिममा पनि मौका पाउनुपर्छ भन्ने तर्क राख्छन् । अर्जेन्टिनाका लाभेजीले हिबेई चाइना फोर्चुनसँग आबद्घ भएपछि पनि राष्ट्रिय टिममा मौका पाए । उनले अर्जेन्टिनाबाट गत वर्ष भएको कोपा अमेरिका सेनटेनारियो खेलेका थिए । 

टेभेज वा एनेल्काले जस्तै उमेर ढल्केपछि चीनमा गएर खेल्नु ठीकै हो । तर, ओस्कार, पाउलिन्होजस्ता युवा खेलाडीले राष्ट्रिय टिममा नपरिने डरका बाबजुद चिनियाँ क्लब रोज्नुले युरोपलगायत फुटबलका सबै महाशक्ति राष्ट्रलाई झस्काएको छ । खेलाडीको पारिश्रमिकमा चिनियाँ क्लबले अन्धाधुन्द खर्च गर्दा राम्रा खेलाडी लालायित भएर उतै गए फुटबलको पावर हाउस युरोप नभएर चीन हुन सक्ने सम्भावना बढी थियो । धन्न त्यहाँको फुटबल संघले एउटा टिममा तीन जनाभन्दा बढी विदेशी खेलाडी खेलाउन नपाउने नियम बनायो । यसअघि बढीमा चार विदेशी खेलाडी खेलाउन पाउने नियम थियो । 

चिनियाँ लिगका क्लबले महँगो पारिश्रमिक दिएर नाम चलेका खेलाडी भित्र्याउँदैमा चीनको फुटबलले ठूलो फड्को मार्न सक्दैन । यो कुरा त्यहाँको फुटबल संघले बेलैमा बुझेको छ । त्यसैले हरेक क्लबले बढीमा तीन विदेशी र कम्तीमा २३ वर्ष मुनिका दुई चिनियाँ खेलाडी खेलाउनुपर्ने नियम ल्यायो । चिनियाँहरूको लक्ष्य भनेको २०५० को विश्वकप फुटबल जित्नु हो । यो धेरै चर्चामा आइसकेको कुरा हो । सायद अबको नियमले चीनलाई यो लक्ष्य भेट्टाउन सहयोग गर्ला कि ?

विदेशी खेलाडीको संख्या घटाउने नियम ल्याए पनि त्यहाँका क्लबले युरोपमा खेलिरहेका स्टार खेलाडीलाई ताक्न भने छाडेका छैनन् । त्यसैले कहिले कोस्टा त कहिले रुनी चीन जाने हल्ला बाहिर आउँछ । हुँदाहुँदा रियल म्याड्रिडका डिफेन्डर पेपे पनि यो सिजनपछि चिनियाँ क्लबमा आबद्घ हुन सक्ने कुरा बाहिर आएको छ । चिनिया क्लबसँग बेलाबेलामा रोनाल्डो र मेसीको नाम पनि नजोडिएको होइन ।

पुरा पढ्नुहोस्

क्रिकेटमा छलाङ

विनोद पाण्डे
३५ हजार रुपियाँको एसपीए कपदेखि, डीसीएल हुँदै २८ लाख रुपियाँ पुरस्कार भएको नेपालकै सर्वाधिक ठूलो प्रतियोगिता धनगढी प्रिमियर लिगसम्मको यात्रा
पुरा पढ्नुहोस्

रेकर्ड ब्रेकर रोनाल्डो

ज्ञानेन्द्र आचार्य
पोर्चुगलका महान् खेलाडीलाई चौथो पटक बलुन डि\'योर
पुरा पढ्नुहोस्

व्यवसायी मालामाल, सरकार अनभिज्ञ

मनबहादुर बस्नेत
उच्च हिमाली क्षेत्रमा सरकारलाई पत्तै नदिई महँगा साहसिक खेलको आयोजना
पुरा पढ्नुहोस्

आवरण कथा» जितको मनोबल

ज्ञानेन्द्र आचार्य
एक वर्षमा नेपाली फुटबल टिमको उत्साहजनक सफलता
पुरा पढ्नुहोस्

साहित्य

[संस्मरण] मासुको कथा

विप्लव प्रतीक

एउटा सम्झना छ, जुन जोडिएको छ मासुसँग । 

मलाई कताकता धूमिल सम्झना आउँछ, सर्लाहीको लछमनियाँ गाउँको । जहाँ कुनै जमानामा मेरो मामाघर थियो । चार–पाँच वर्षको छँदा काठमाडौँबाट आमाले मलाई मामाघर लिएर जानुभयो । छोरी माइती पुगेको हर्कमा एउटा लामकाने खसीले ज्यान गुमायो । त्यही दिन मलाई सालको हो या केको पातमा तात्तातो गिदी काँचै खान दिनुभयो कसैले, मामाले ? काइँला, साइँला ? याद छैन । न छ सम्झना स्वादकै । 

म लाठे भइसकेपछि मात्रै मासुको स्वादको पहिलो सम्झना छ मलाई । आठ कक्षामा पढ्दै थिएँ, सायद म त्यतिखेर । ज्वरोबाट तंग्रिएपछि बाले किनेर ल्याउनुभएको राँगाको कलेजो र राँगाकै मासी सराबरी मिलाएर पकाएको तरकारी र भात खाएको आजै जस्तो लाग्छ । त्यसको स्वाद अहिले पनि मेरो स्वादेन्द्रियमा सुरक्षित छ । तर, मासुको स्वादको कथा म भन्न गइरहेको छैन । 

भीमसेनस्थानबाट प्याफल र सिफल हुँदै हामी देउपाटनमा बस्न आइपुगेका थियौँ । जयबागेश्वरीबाट मित्रपार्क (मित्रपार्क भर्खरै दिइएको नाउँ थियो तर हामी त्यही नाउँसँग अभ्यस्त थियौँ) आउँदा चौबाटो आइपुग्नु ठ्याक्कै दुई घरअगाडि तीनतले घर थियो । त्यो घरको बीचबाट ठ्याक्कै पारि एउटा परालले छाएको काँचो इँट्टाले बनेको एककोठे, एकतले, गोठखाले झुप्रो थियो । त्यो झुप्रो थियो अष्टनारान दाइको राँगाको मासु पसल । 

बासँग पैसा भएको दिन मलाई मासु किन्न पठाउनुहुन्थ्यो । म अष्टनारान दाइको अघिल्तिर गएर उभिन्थेँ । उनको र मेरोबीचमा रास मासु फैलिएको हुन्थ्यो । उनी चकटीमा बसेका हुन्थे । बगलमा तमाखु भरिएको हुक्का हुन्थ्यो । उनी मलाई देखेपछि छेउमा रहेको तीन–चार वटा चुपी, स्याँगीमध्ये एउटा टिप्थे र फल मासु सेर्न थाल्थे । मासु जोखेर फर्सीको पातमा पोको पार्नुअघि एक टुक्रा कलेजो फोसा हालिदिन्थे । 

तीन–चार वर्षसम्म मासु किन्न जाने सिलसिला चल्यो । त्यसपछि किन्न जानुपर्ने अवसर आइलागेन । देउपाटन छाडेर म र आमा नयाँसडकको पाको पोखल्ड्याङमा बस्न थाल्यौँ । किनमेल आमाको जिम्मामा थियो । सबैथोक आमाले नै ल्याउनुहुन्थ्यो, खसीको मासुबाहेक । शनिबार–शनिबार खसीको मासु किनेर ल्याउने जिम्माचाहिँ मेरो भागमा पथ्र्यो । धरहराबाट भोटेबहालतिर जाने सडकको घुम्तीनेरै दाहिनेतिर रहेको मुसलमानहरूको मासु पसलमध्ये बीचमा रहेको मासु पसल मेरो मासु किन्ने अखाडा बन्यो । मलाई मासु मुसलमानकै पसलमा किन्न मन पर्छ । धेरैजसोले अनावश्यक हड्डी र अतिरिक्त बोसो हटाएर बेच्छन्, त्यही कारणले । कटाइ पनि चटक्क हुन्छ अधिकांशको । कटाइ मिलेको चाहे मासु होस् वा तरकारी हेर्दै खाऊँखाउँm लाग्ने हुन्छ, कमसेकम मेरा लागि ।

त्यहाँ मासु किन्ने क्रम चार–पाँच वर्ष चल्यो । त्यसपछि मेरो बसाइँ पुल्चोकमा सर्‍यो । पुल्चोकदेखि धरहरासम्म मासु किन्न आउने जाँगर हुँदैनथ्यो । त्यसैले पुल्चोकको दमकलतिर रहेको एउटा पसलमा मासु किन्न थालेँ मैले । यतिन्जेलसम्म मासु एकै ठाउँमा किन्नुपर्छ भन्ने ‘ आइडिया’ दिमागमा आइसकेको थियो, ताकि पसलेसँग घनिष्ठता बढोस् र राम्रो खालको मासु आफ्नो भागमा परोस् । 

वर्ष दिनसम्मको पुल्चोक बसाइपछि झिटिझ्याम्टा बोकेर म घट्टेकुला सरेँ । नयाँ ठाउँ सरेपछि मासु किन्ने अड्डा तय गर्न मलाई धेरै वर्षसम्म धौधौ पर्‍यो । एकपल्ट एक ठाउँमा किनेपछि त्यो ठाउँमा किन्ने ढोका थुनिन्थ्यो, कारण आफूले रोजेको मासु किनेर ल्यायो, घरमा पकाउन लाग्दा आधाजस्तो च्याङलाङचुङलुङ र बोसोको डल्लो । देखाउँदा राम्रो देखाउने मुनिपट्टि जथाभावी हालिदिने ती पसलेहरूको जादुगरीमा म बारम्बार झुक्किएको सत्य हो । 

एकदिन डिल्लीबजारको उकालोमा दाहिनेतिर रहेको मासु पसलमा सिकार खेल्न गएँ म । यसो हेर्दा मासु पसले भलादमी नै लागेकाले किस्मत आजमाउन म त्यहाँ गएको थिएँ । ती भलादमीका अगाडि गएर याचकका रूपमा उभिएँ, राम्रो मासु पाउने आशमा । म उभिनेबित्तिकै चुपी तिखार्दै उनले सोधे, “कति राखूँ हजुर ?”
“आधा किलो ।”
“मन्त्रीज्यूकहाँबाट पाल्नुभेको होइन ?” 

झूट बोलूँ मनले टेरेन, बन्यो मन अटेर । नबोलूँ त राम्रो मासु नपाइने डर । बल गरेर हो कि होइन जस्तो गरी टाउको हल्लाएँ । अनि, मुसुमुसु हाँसेँ । 

“मैले अघि नै चिनिसकेँ ।” यति भन्दै उसले मासु जोख्न थाल्यो । राम्रै मासु हालेको देखिन्थ्यो । मासु पोको पारेर म घर फिरेँ । 

घर आएर पोको खोलेपछि राम्रो मासुको अनुहार राम्रैसँग देखियो । ४० प्रतिशत फ्याल्नुपर्ने र बाँकी चाहिँ खानयोग्य मासु । खिन्न भएँ । भलादमीको पसलतिर त्यसपछि फर्केर पनि हेरिनँ । 

यस्ता घटना घरीघरी घटे । पछि त मासु किन्न जाने भन्नेबित्तिकै मनमा डरडर लाग्ने पो भएर आयो । आफूलाई चर्काचर्की गर्न मन नलाग्ने, सोझो औँलाले घिउ नआउने । त्यसैले जहिले मासु किन्न जाने कुरा चल्यो कि त मासु पसलेको फेला परिएला भन्ने त्रास । त्रासभन्दा ठूलो शत्रु अरू के हुन्थ्यो र ? त्यसैले फेरि आँटे एक दिन । र, फेरि तक्दिर आजमाउन म मासु किन्न हिँडेँ । घट्टेकुला चोकबाट पीपलबोटतिर जाने बाटोमा सात/आठ घरपछि दाहिनेतिरको एउटा घरमा मासु पसल थियो । त्यहाँबाट ओहोरदोहोर गर्दा एक जना दिव्य सुन्दरी पसल्नीको दर्शन हुन्थ्यो । दुई–चारपल्ट आँखा जुधेपछि परिचित भएको प्रतीत भएको थियो मलाई । त्यसैले त्यहाँ ढुक्कसँग छिरेँ म । 
स्वागत मुस्कानले भयो ।

एक किलो मासु मागेँ र खसीको फिला देखाउँदै भनेँ, “यो भाग दिन मिल्छ ?”
“किन नमिल्नू ? रोजेर लानूस् न !” मेरो कानमा मानौँ जलतरंग बज्यो । उनले मासु जोखिन् । जोखिसकेपछि अचानोमा राख्न के लागेकी थिइन्, भित्रबाट एक जना डरलाग्दो मान्छे यामानको चुपी लिएर कराउँदै निस्कियो । मेरो सातो गएगएजस्तो भयो ।

“मान्छे चिन्नु छैन, जथाभावी मासु दियो बस्यो । यसरी हुन्छ व्यापार ? छोड् । हाकिमसाबलाई म राख्दिन्छु मासु ।” चुपी लिएर करायो त्यो । र, सुन्दरीले जोखेको मासु हटाएर मनखुसी छानीछानी मासु जोख्न थाल्यो । 

अघि तर्सिएको मन अब काबुमा आयो । सुन्दरीले पनि मासु त रोजेकै राखिदिएकी थिइन्, अब झन् विशेष मासु पाइने आशको बडेमानको सूर्य उदाएको थियो । मन त्यसै त्यसै उडेको थियो, फुरुंग थियो । त्यहाँ जेजे भए केहीको छवि मनमा छापिएन । धमिला आकृतिहरू मात्र याद रहे । कस्तो मासु, कति तौल भन्ने कुरा त्यहीँको त्यहीँ विस्मृत भए । झोलामा मासु गुटमुट्याएर म दोकानबाट निस्केँ । 
दंग परेर, ढकमक्क फक्रेर घर पुगेँ । तर, जब मासु थालमा खन्याएँ, जस्तो फक्रेको त्यस्तै ओइलाएँ । करिब एक पाउ मासु फ्याल्नुपर्ने देखियो । फेरि खिन्न भएँ । 

भन्छन्, दिन सबैको फिर्छ एक दिन । मेरो पनि फिर्‍यो । मैतीदेवी चोकबाट मन्दिर जाने बाटोमा एउटा मुसलमानको मासु पसल भेटियो । यो पहिलेदेखि नै थियो र मेरो आँखामा नपरेको वा भर्खर खुलेको थियो, दैव जानून् । 

एक दिन त्यही पसलमा मासु किन्न गएँ । पसलमा छिर्नेबित्तिकै हठात् एउटा विचार फुर्‍यो । मैले एक किलो मासु जोख्न लगाएँ । उसले जोख्यो । जोखिसकेपछि काट्नेकाट्ने बेलामा मैले उसलाई अनुरोध गरेँ, “आप इस गोश्त से चर्बी निकाल देंगे जरा ? पैसा पूरा लिजिए ।” पैसा एक किलोकै पाउने भएपछि ऊ निश्चिन्त भएर मासुबाट बोसोलाई बेदखल गर्न थाल्यो । 

उसले एक पाउ जति बोसो मासुबाट अलग गरिदियो । त्यो फालिएको बोसोको पैसा मेरै खल्तीबाट गएको थियो । मलाई त्यसको परवाह थिएन । मैले अठोट गरिसकेको थिएँ, पैसा बढी जाओस्, परेको तिर्छु तर अनावश्यक बोसो वा मासु पसलमै छाडेर आउँछु । म ती मुसलमान भाइकहाँ मासु किन्न बरोबर जान थालेँ । उसले पनि सकेसम्म कम बोसो भएको मासु दिन थाल्यो । सुरुमा एक पाउ फ्यालिन्थ्यो भने अब आधा पाउजति । 

“लगता है कि आप इन्डिया घुमे हैं ।” एक दिन उसले सोध्यो ।

“क्यों ?” मैले सोधेँ । मैले मासु किन्ने तरिकासँग हिन्दुस्तान घुम्नुको सम्बन्ध के थियो मलाई खुल्दुली भयो । 

“जिस प्रकार आप कटिङ करवाते है और एक ही जगह का गोश्त खरिदते हैं, उस हिसाब से ।”

उसको जवाफ मेरा लागि चित्तबुझ्दो थिएन । म केवल मुसुक्क हाँसिदिएँ र पसलबाट निस्किएँ । 
कुरा ०५० सालतिरको हो । घरमा पाहुना बोलाएको थिएँ । सधैँ किन्ने गरेको मासु दोकान त्यस दिन बन्द थियो । समस्या मान्छेको जीवनमा थरीथरीका आइलाग्छन् । यतिखेर मलाई त्यो मासु पसल बन्द भएकाले समस्या दिएको थियो । 

अचानक दिमागमा धरहराको मुसलमानी मासु पसल याद आयो । चार–पाँच वर्ष भइसकेको थियो, त्यहाँ नगएको । छँदै छ कि बन्द भयो के थाहा ? गई त हेरूँ, जे पर्ला पर्ला ! मैतीदेवी चोकबाट विक्रम ट्याम्पो समातेँ । सुन्धारामा ओर्लिएँ र सरासर धरहरातिर लम्किएँ । 

संशयसहित मासु पसलमा पुगेँ । दाह्रीवाला मासुपसलेले मलाई देख्नेबित्तिकै चिन्यो र भन्यो, “सलाम वालेकुम । आप तो बस गायब ही हो गए । भूला दिए का ?”

मैले भनेँ, “वालेकुम सलाम भाइजान । कैसे भुलेंगे आपको । बस् यह जगह छोड के कहीँ और चला गया था तो आ नहीं पाए ।”

एक किलो मासु जोख्न लगाएँ । छाला काढिएको, ठूलठूला हड्डीरहित, बोसो लगभगरहित हेर्दै कमलो मासु उनले जोखे । ससाना टुक्रा पारे । पोको पारे र मलाई दिए । उनको मुहारमा न्यानो मुस्कान देखेँ मैले । वर्षौंपछि मलाई भेट्दा खुसी थिए उनी । मानौँ, हराएको केही सामान फेला परेको छ । मैले पैसा दिएँ । र, जाँदाजाँदै सोधेँ, “कैसे रहा माजी (विगत) ? सब ठीकठाक ही रहा ना ?”
“का बताएँ साहेब ? जिन्दगी कट गइ गोश्त काटते काटते ।”

मानिसको जिन्दगी कसरी कसरी बित्छ ? थाहा छैन तर यहाँनेर कसैको समय मासु काट्दाकाट्दै कटिसकेछ । कस्तो खालको सपना बोकेर उनले पहिलोपल्ट चुप्पी चलाए होलान् ? मैले उनको अनुहार हेरेँ, झपक्क कालो दाह्री । र, त्यो दाह्रीको अन्तरकुन्तर पन्छाउँदै पलाएका सेता दाह्री । गुनासोको पृष्ठभूमिमा निश्छल मुस्कान । म सिरिंग भएँ । काँडा उम्रियो शरीरभरि । जवाफमा केही बोल्न सकिनँ । उभिरहन सकिनँ । तुरुन्तै सरेनन् पाइला अगाडि । किंकर्तव्यविमूढ अवस्था सायद यसैलाई भन्छन् । उसको जवाफले मेरो शरीरभित्रको तन्तु र मासु हल्लाइरहेको थियो । 

एकछिनपछि कामेको हात उनीसँग मिलाएँ । र, हात छुटाएपछि छातीको देब्रे भागमा हत्केलाले छुवाएँ । उनीसँग फेरि आँखा जुध्यो, सुर्ती खाएर ठाउँठाउँमा हल्का खैरो टल्किएको दाँत देखियो । फेरि उही न्यानो मुस्कान थियो अनुहारमा, निश्छल । 

म फटाफट अगाडि बढेँ । पछाडि फर्केर हेरिनँ । अर्थात् त्यतिखेर आँट भएन । बाटोभरि ‘जिन्दगी कट गइ गोश्त काटते काटते’ भन्ने वाक्य दोहोरिरह्यो । 

पुरा पढ्नुहोस्

[संस्मरण] साउदीको लाहुरे

निर्भीक राई
त्यसै त धोक्रे पेट, त्यसमाथि केरा भर्नुले फुलिएर घुस्याहा सीडीओजस्तो भुँडी देखियो । पेट भद्दा देखेर आईआरओले औँलाले घोचेर अरुचि प्रकट गर्दै उसलाई फालिदियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

शान्ति प्रक्रिया ‘टाइमलाइन’

रामबहादुर रावल
यो पुस्तक नेपालको राजनीति र विकासमा प्रभावमा राख्ने दाताहरूले नेपाली शान्ति प्रक्रियालाई कस्तो रूपमा देखाउन चाहन्छन्, त्यसैको जमर्को हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

भक्तिप्रसादको हतियारमोह

माधव बस्नेत
‘जनयुद्ध’को विद्रुपीकरण गर्नेहरू स्वयंलाई पुस्तकले माओवादी ‘युद्ध’ सजिलै भएको थिएन/होइन भनेर राम्रै गरी झकझक्याएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

[अनुभूति] चिनियाँ चेलीको चक्कर

बीएन जोशी
टेबलको विपरीत दिशाबाट चाल नपाउने गरी मैले उनको फोटो खिच्ने प्रयास गरेँ । तर, भर्खरै किनेको मोबाइल सेटको फ्ल्यास लाइट बन्द गर्ने ठाउँ नै भेटिनँ ।
पुरा पढ्नुहोस्

ब्लग

नोटबुक

माधव बस्नेत

भाँचिन खोजेका ‘विद्वान्’ 

“मेरा भनाइ उद्धृत गर्नुअघि नामका अगाडि प्राध्यापक, डाक्टर लेख्ने भए मात्रै कुरा गर्छु । होइन भने म तपाईं मिडियाकर्मीसँग कुनै कुरा गर्न चाहन्नँ,” २६ माघ दिउँसो रिपोर्टिङका सिलसिलामा बेपत्ता पारिएका व्यक्तिको छानबिन गर्न गठित आयोगको कार्यालय पुल्चोकमा त्यसका प्रवक्ता विष्णुराज पाठक भन्दै थिए ।

आयोगका अध्यक्षदेखि सदस्यसम्मलाई भेट्नुपर्ने भएकाले म सबैभन्दा पहिले प्रवक्तासमेत तोकिएका सदस्य पाठकको कार्यकक्षमा पसेँ र उनलाई आफ्नो परिचय दिएँ । तर, पाठकको पहिलो वाक्यबाटै नि:शब्द भएँ । १२ वर्षे पत्रकारिताका क्रममा सायदै पूर्वसर्त राखेर मात्र बोल्न चाहने पहिलो पात्र भेट्दै थिएँ म । 

कुरा सुरू गर्नुअघि नै नामका अगाडि ‘ प्राध्यापक’, ‘डाक्टर’ उल्लेख नगर्ने भए बोल्न, सूचना दिन नै तयार नरहेको जवाफ दिने जब्बर पात्र रहेछन् पाठक । उनको कुरा सुनेपछि मैले जवाफ दिएँ, “हामी मेडिकल डाक्टरलाई मात्र डा भनेर उल्लेख गर्छौं । पीएचडी गरेकालाई डा लेख्दैनौँ । तपाईं प्राध्यापक पनि हो भने त्योचाहिँ उल्लेख गर्न सकिन्छ ।” थपेँ, “तपाईंजत्तिको विद्वान्ले पनि यस्तो भन्न सुहाउँछ र ?” उनी टसमस भएनन्, बरु ठाडो जवाफ फर्काए, “तपार्इं नै भएर देखाउनूस् न !” 

उखानै छ, फलेको हाँगो नुहिन्छ । तर, यी पाठक नुहिन होइन, भाँचिन खोज्दा रहेछन् । 

बुरुक्क उप–बुज्रुक

सबैलाई थाहा छ, १० वर्षदेखि सहमतीय राजनीतिका नाममा भागबन्डा संस्कृति मौलाइरहेको छ । सत्य निरुपण तथा मेलमिलाप र बेपत्ता पारिएका व्यक्तिको छानबिन गर्न गठित आयोग पनि यसबाट अपवाद हुने कुरै भएन । दुवै आयोगमा अध्यक्षदेखि सदस्यसम्म भागबन्डामै नियुक्त भएका हुन् । त्यसैले उनीहरुको प्राथमिकता पीडितको घाउमा मलम लगाउने गरी निष्पक्ष, न्यायिक छानबिन गर्नेभन्दा पनि आफ्नो एजेन्डा लागू गराउनमै हुन्छ ।

आफ्नो प्राथमिकता लागू गराउनमा बेपत्ता छानबिन आयोगमा विष्णुराज पाठक कतिसम्म हाबी भएका रहेछन् भने उनले आफूलाई बाहेक अरुलाई गन्दा नै रहेनछन् । आयोगभित्र त उनको चुरीफुरी रहेछ नै, संसदीय सुनुवाइ समिति, अर्थ मन्त्रालयमा समेत यिनले यस्तै व्यवहार देखाएछन् । 

एउटा प्रसंग लिउँ । असोज अन्तिम साता संसदीय सुनुवाइ समितिले सत्य निरुपण तथा मेलमिलाप र बेपत्ता छानबिन दुवै आयोगका पदाधिकारीहरुलाई छलफलका लागि बोलाएको रहेछ ।

समितिका सभापतिले बेपत्ता आयोगभन्दा अघि सत्य निरुपण तथा मेलमिलाप आयोगका पदाधिकारीलाई बोल्न समय दिएछन् । हुन पनि दायित्व, जनशक्ति, खर्च सबै हिसाबले बेपत्ता आयोगभन्दा सत्य निरुपण आयोगकै भार बढी छ । तर, त्यहाँ पनि यी उप–बुज्रुक जान्ने पल्टिएछन्, ‘ऐनमा सत्य निरुपण आयोगको भन्दा बेपत्ता पारिएका व्यक्तिको छानबिन गर्न गठित आयोगको नाम अघि भएकाले हामीले पहिले बोल्न पाउनुपर्छ ।’ यसपछि उनलाई संसदीय सुनुवाइ समितिका सभापतिले सचेत गराएछन्, ‘यो सार्वभौम संसद् हो । कसलाई पहिले र कसलाई पछि बोल्न दिनुपर्छ भन्ने कुरा तपाईंले सिकाउनु पर्दैन ।’ तैपनि, उनले आफ्नो अनादर भयो भनेर बुरुक्क उफ्रन छोडेनछन् । 

उनीलगायत बेपत्ता आयोगको टिम भदौ ०७२ मा शान्ति मन्त्रालयमा आफ्नो नामअघि ‘माननीय’ लेख्न पाउनुपर्छ भनेर र अर्थ मन्त्रालयमा तलबभत्ता बढाइपाऊँ भनेर समेत पुगेको रहेछ । तर, मन्त्रीले झपारेर पठाएपछि ‘किन चाउरिस मरीच आफ्नै रागले’ भएछन् । 

आईफोनमा आँखा

मंसिर पहिलो साता द्वन्द्वकालमा बेपत्ता बनाइएका व्यक्तिको छानबिन गर्ने मुख्य अख्तियारी पाएका आयोगका पदाधिकारीको आँखा आईफोन–७ मा परेको रहेछ । यसका लागि आईबी गुरुङ, विष्णु पाठक, बिजुल विश्वकर्मासहित पदाधिकारीले सचिव महेश शर्मा पौडेललाई दबाब दिएछन् । दबाब थेग्न गाह्रो भएपछि सचिव पौडेलले आईफोन किन्न शान्ति तथा पुन:निर्माण र अर्थ मन्त्रालयमा पत्राचारसमेत गरेछन् । 

तर, आईफोन किन्ने प्रक्रिया अन्तिम चरणमा पुग्दै गर्दा बेपत्ता आयोगका पदाधिकारीले ‘हामीले त आईफोन पाउने भयौँ’ भन्दै सत्य निरुपण तथा मेलमिलाप आयोगका पदाधिकारीलाई सुनाएछन् । यसपछि ‘एउटै कार्यादेश र अधिकार पाएको बेपत्ता आयोगका पदाधिकारीले आईफोन पाउँछन् भने हामीले किन नपाउने’ भन्दै सत्य निरुपणका पदाधिकारी पनि शान्ति तथा पुन:निर्माण र अर्थ मन्त्रालय पुगेछन् । त्यसपछि दुवै मन्त्रालयले बेपत्ता आयोगका सदस्यले समेत आईफोन किन्न नपाउने निर्णय गरिदिएछन् ।

हात लागिसकेको आईफोन आफ्नै प्रचारले गर्दा गुमेपछि बेपत्ता आयोगका पदाधिकारीहरु जिल्ल परेछन् । हिस्स बूढी, हरिया दाँत ! 

पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

विमल आचार्य
उनले भनी पनि हालिन्, ‘खाली छ भन्दैमा महिला शौचालयचाहिँ नछिर्नूस् है भाइ !’
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

मनबहादुर बस्नेत
कानुन कार्यान्वयन एकाइको मुख्यालयअगाडि नै हुलाक टिकट कालोबजारी भइरहेको रहेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

रामबहादुर रावल
वर्ष–दुई वर्ष दुहिसकेपछि सहकारीवाला बटारिन थाल्छन् । खोइ ब्याज ? ‘अहिले किन चाहियो ? समस्या परे ऋण लिनूस् न !’ खोइ बोनस ? ‘आउँछ भनेपछि आउँछ । तपाईंको पैसा खाएर भाग्छौँ ?’
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

रवि मानन्धर
बाटोमा दुई बोतल पानी पनि दिएको रहेछ । तर, पिसाब फेर्नका लागि दुई ठाउँमा मात्र रोकेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

तस्विर/भिडियो

कोरियन काया

सुरविन्द्रकुमार पुन

हनुमानढोका क्षेत्रमा फोटोसुटका लागि पोज दिँदै एक कोरियन युवती । नेपाल सांस्कृतिक पर्यटनका लागि विश्वमै लोकप्रिय गन्तव्य मुलुक हो । नेपाल घुम्न आउने पर्यटक विशेष गरी यहाँको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक एवं प्राकृतिक सम्पदा र यहाँको रैथाने लोकजीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएर भावना साट्न औधि मन पराउँछन् । 

पुरा पढ्नुहोस्

लाप्राकको खुसी

सुरेश महर्जन
गोरखाको लाप्राकमा एकीकृत नमुना बस्ती बनाउने कामको थालनी भएपछि यहाँका बासिन्दाको मुहारमा खुसी देखिन थालेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

दोहोरो जिम्मेवारी

श्रीधर न्यौपाने
सिन्धुपाल्चोकको फुल्पिङ्कोटमा बहिनीलाई कोक्रोमा बोकेर हिँडिरहेकी बालिका ।
पुरा पढ्नुहोस्

अक्करमा ट्रयाक्टर

विमल खतिवडा
अहिले यो ट्रयाक्टर बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्मको रमाउने साधन बनेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

दंगलमा मंगल

मनोज पौडेल
कपिलवस्तुको जीतपुरमा आयोजित आठौँ कपिलवस्तु महो त्सवमा सञ्चालित खुला कुस्ती प्रतियोगितामा भाग लिएर पराजित भएपछि सेल्फी लिँदै रुपन्देहीका पहलवान शमशेर ।
पुरा पढ्नुहोस्