पुरस्कार–परम्परा [पुस्तक समीक्षा : नेपाली पुरस्कारको इतिहास]

राजकुमार बानियाँ

वसुन्धराश्री पुरस्कार (०५९) पाएपछि आख्यानकार गोविन्दबहादुर मल्ल गोठालेले मनै थाम्न सकेनन् । नेपाली पुरस्कारको दुर्नियति बुझेका गोठाले बूढाले दातासित मुखै फोरेछन्, ‘म तपाईंको बुबाआमालाई चिन्दिनँ । तपाईंलाई पनि राम्रोसित चिन्दिनँ । तर, किन पुरस्कार दिनुभयो ?’

साहित्यका धरोहर गोठालेको कटु अनुभवमा निष्पक्षता पुरस्कारको कसी नै होइन । प्रतिभा छनोटको फाँटबारी हेर्दा पुरस्कारमा र्‍याल चुहाउनेको लस्कर लामो छ तर पुरस्कार प्रक्रियामा असन्तुष्टिस्वरुप वहिष्कार गर्ने हातका औँलामा पनि पुग्दैनन् ।

नेपाली पुरस्कारको ६५ वर्षे औपचारिक इतिहास खोतल्दा किशोर पहाडी (०४८) र रामप्रसाद ज्ञवाली (०६३) ले मात्र युवा वर्ष मोती पुरस्कार लिएनछन् । प्रकाश सायमिले नपाएको झोकमा पुरस्कार नलिने घोषणा गरे भने नरेन्द्रराज प्रसार्इं अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कार मात्र लिने सस्तो प्रचारबाजीमा उत्रिए ।

एउटै काममा लगातार २० हजार घन्टा दिनेलाई विज्ञ मान्ने अन्तर्राष्ट्रिय प्रचलन छ । त्यस हिसाबमा डिल्लीराम मिश्रलाई पुरस्कार–विज्ञ भनिदिए पनि हुन्छ । नेपाली प्रतिभा पुरस्कार युवा वर्ष मोती पुरस्कार : स्रष्टा सिर्जनापछि उनको पुरस्कारसम्बन्धी भीमकाय ग्रन्थ आएको छ, नेपाली पुरस्कारको इतिहास

नेपाली समाजको पुरस्कार संस्कृतिबारे १ सय ४१ परिच्छेद लेखिएको छ, पुस्तकमा । स्वयम्भूलाल श्रेष्ठले च्वसपासा संस्थामार्फत राखेको तीन सयको थैलीको श्रेष्ठ सिरपा (०१०) देखि मदन पुरस्कार (०१२), मोती पुरस्कार, साझा पुरस्कार आदिको विशद चर्चा छ । झन्डै दुई सय पुरस्कार दाता संस्था, तिनका साधक र प्रतिभाको चिनारी दिइएको छ ।

यसमा भाषा साहित्य मात्र नभएर वाङ्मय, संगीत, समाजसेवा, बैंकिङ, अध्यात्म, इतिहास, चिकित्साविज्ञान, खेलकुद, पुस्तकालय, शिक्षा, पर्वतारोहण, चित्रकला, पत्रकारिता, विज्ञानप्रविधि, मानव अधिकार, संरक्षण, निजामती आदि विधाका पुरस्कारको बग्रेल्ती विवरण छन् । यसरी हेर्दा सरकारी र निजी क्षेत्रबाट प्रतिवर्ष ३ करोड ५० लाखको धनराशि पुरस्कारका रुपमा बाँडिन्छन् ।

बन्द भएका समेत गरी झन्डै सात सय पुरस्कार छन् । सरकारी र निजी । लहडबाजीमा खोल्ने र बेपत्ता हुनेको सूचीमा भने अक्षयकोष नै नराखेका पुरस्कार पर्छन् । बिस्तारै पुरस्कार पाउनेभन्दा बाँड्ने संस्था बढ्दै छन्, काम चलाउ प्रतिभा भटाभट पुरस्कृत हुँदैछन् ।

मुलुककै जेठो मदन पुरस्कार विवादमा पनि अग्लै छ । पञ्चायतका हर्ताकर्ता लोकेन्द्रबहादुर चन्द, राजेश्वर देवकोटा, कञ्चन पुडासैनी आदिले पाउँदा विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालालाई मदन पुरस्कार गुठीले नपत्याएको इतिहास छ । पछिल्ला सरकारी पुरस्कार पाउन त नेकपाको पनि रोलक्रमकै कमरेड चाहिने स्थिति छ ।

पृष्ठ र मूल्यका हिसाबले पनि पुस्तकलाई ‘समीक्षायोग्य’ बनाएका छन् मिश्रले । ले–आउटकारको टिप्पणी मात्रै नभएर पुस्तकको कुल लागतसमेत पारदर्शी गरिएको छ, ७ लाख ७५ हजार । गहन अनुसन्धानमुलक पुस्तकमा यो उटपट्याङ हो कि होइन ?

निश्चय नै पुरस्कार सामाजिक स्वीकृतिको झलक हो । तर, हामीकहाँ पुरस्कारदाता र गुठियारको पहिलो रोजाइमा अझै पनि माधव घिमिरे र सत्यमोहन जोशी नै छन् । त्यो नभए धाउनेले नै पाउने हो । पुरस्कारको आयस्रोतको पनि ठेगान छैन । किन र केका लागि दिइयो भन्ने पनि मतलब छैन ।

अधिकांश पुरस्कार किनबेच, लेनदेन, रित्तो खाम, चाकडी, चाप्लुसीले आक्रान्त छन् । त्यस कारण पाउने र दिने दुवैप्रति प्रश्न उठेका छन् । तर, मिश्र पुरस्कारमूलक दानसंस्कृतिमा एकोहोरो सकारात्मक देखिन्छन् । अझ दुई अनुच्छेदले भ्याउने भुरेटाकुरे पुरस्कारबारे दुई पृष्ठ खर्चिनु फजुल लाग्छ ।

वासुदेव त्रिपाठीले ‘गांगेय गरिमाको महान् ग्रन्थ’ मानेको पुस्तक खोटरहित पक्कै छैन । किनभने, लेखक मदन पुरस्कारलाई ‘नोबेल’ र मोती पुरस्कारलाई ‘मदन पुरस्कार’ मान्छन् । बैंकको घट्दो ब्याजदरमा गुठियारको सरोकार राख्ने लेखक क्यान्सरको रुप लिएका पुरस्कार र त्यसभित्रको राजनीतिमा आँखा चिम्लिदिन्छन् । र, त प्रश्न गर्छन्, ‘खगेन्द्र संग्रौलाले पद्मश्री साहित्य पुरस्कार पाउँदा योग्य र ठीक, कञ्चन पुडासैनीले मदन पुरस्कार पाउँदा कसरी अयोग्य र चाकडी ?’

सबै पुरस्कारमा प्रतिभा सम्मानको पवित्र उद्देश्य छैन भन्ने होइन । तर, सरकारी हण्डी खान वा कालो धनलाई सेतो पार्न पनि पुरस्कार स्थापना गरिएको जगजाहेर छ । कम्तीमा मिश्रले पुरस्कारहरुको विवरण तयार गरे, अब त्यसको आलोचनात्मक अध्ययनको ढोका खुलेको छ । त्यस निम्ति मिश्रलाई धन्यवाद दिँदा खेर जाँदैन ।

पुरा पढ्नुहोस्

घोषणा गर्ने, छाड्ने

नेपाल संवाददाता
लुट चलेपछि कलाकार मात्र होइन, निर्देशक निश्चल बस्नेत पनि ‘हटकेक’ बने ।
पुरा पढ्नुहोस्

चालीस वर्षपछि युधीर थापा

रोशन शेरचन
के कारणले उनका उपन्यासले उबेला उधुमै मच्चाएका रहेछन् ?
पुरा पढ्नुहोस्

‘मीटू मेरा लागि पुरानो भइसक्यो’– अस्मिना रञ्जित

मनबहादुर बस्नेत
अहिले मीटू अभियान निस्कियो । लामो समयदेखि मैले आर्टमा उठान गरेको विषय नै मीटूको हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

सेनामा विदेशी चासो : कसरी बुझ्ने ? कसरी जुझ्ने ?

सफल घिमिरे
हामीले अहिलेसम्म यी देशलाई एक व्यक्ति वा संस्थाजसरी विश्लेषण गर्दै आएका छौँ । तर, त्यति विशाल मुलुकका एउटै उद्देश्य र चरित्र हुन सक्छन् त ?
पुरा पढ्नुहोस्

हिटपछिको मौनता

नेपाल संवाददाता
कुशल अभिनयबाट चिनिएकी श्वेता चार वर्षपछि कान्छीमा देखापरिन् । अभिनय मात्र होइन, यसको निर्माण पनि आफैँले गरिन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

फर्केर आउने ऋतु

गोकर्ण गौतम
६ महिनाअघि सार्वजनिक ‘मन मगन...’ गीतबाट दीपक एकाएक चर्चामा आएनन् मात्र, लोकबाजा र संगीतप्रतिको आमदृष्टिकोणमै बदलाव ल्याउने एक अग्रणी बन्न पुगे ।
पुरा पढ्नुहोस्

स्वतन्त्र देशका अस्वतन्त्र श्रमिक

भास्कर गौतम
करिब दुई सय वर्षदेखि गोर्खा सैनिकहरूले बाहिरी साम्राज्यका लागि खुन–पसिना बगाए, नेपाल र बेलायत दुवै देशमा तिनीहरूको अधिकार किन सीमित छ ? किन र कसरी उनीहरू स्वतन्त्र देशका अस्वतन्त्र श्रमिक बने ?
पुरा पढ्नुहोस्

फरक भूमिकामा मस्त अनुष्का

नेपाल संवाददाता
बलिउडमा फरकभन्दा ‘ग्ल्यामरस्’ देखिने चरित्रमा दंग पर्ने हिरोइनको बाहुल्य छ । तर अनुष्का शर्मा यो भीडबाट बाहिर निस्कने प्रयास गरिरहेकी छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

समसामयिक

हिटपछिको मौनता

नेपाल संवाददाता

पति श्रीकृष्ण श्रेष्ठको वियोगका कारण कोहिनुरपछि श्वेता खड्काले लामो समय विश्राम लिइन् । उनी फिल्मबाट टाढा हुनेसम्मका हल्ला चले । फिल्मी कार्यक्रममा समेत देख्न मुस्किल हुन्थ्यो त्यतिबेला । तर, कुशल अभिनयबाट चिनिएकी श्वेता चार वर्षपछि कान्छीमा देखापरिन् । अभिनय मात्र होइन, यसको निर्माण पनि आफैँले गरिन् । नाम चलेका धेरै कलाकारका फिल्मको व्यापार खस्किरहेका बेला कान्छीले नाफा कमायो । स्वदेशी बजारसँगै विदेशमा समेत यो फिल्मले लोभलाग्दो व्यापार गर्‍यो । त्यसैले अपेक्षा थियो, श्वेताले भटाभट फिल्म खेल्नेछिन् । तर, व्यापार र सामाजिक कार्यमा समेत सक्रिय श्वेताले फिल्मलाई प्राथमिकतामा नराखेको आभाष भएको छ । कारण, कान्छी  प्रदर्शन भएको ७ महिना बित्यो तर नयाँ फिल्ममा अनुबन्ध भएकी छैनन् ।

पुरा पढ्नुहोस्

मौनता तोड्ने हिम्मत

गोकर्ण गौतम
यौन हिंसाका छिटफुट खुलासा, तर सामाजिक असुरक्षाको भय
पुरा पढ्नुहोस्

जहाँतहीँ दुर्व्यवहार

विभु लुइटेल
स्कुल–कलेज, अस्पताल, हवाईजहाज आदि सबैतिर यौन हिंसाका दृष्टान्त
पुरा पढ्नुहोस्

‘विदेशी’ बिल्लाबाट मुक्ति

पर्वत पोर्तेल
असमका २० लाख नेपालीभाषीलाई अरु भारतीयसरह व्यवहार गर्न दिल्लीको निर्देशन
पुरा पढ्नुहोस्

विचार

सेनामा विदेशी चासो : कसरी बुझ्ने ? कसरी जुझ्ने ?

सफल घिमिरे
हामीले अहिलेसम्म यी देशलाई एक व्यक्ति वा संस्थाजसरी विश्लेषण गर्दै आएका छौँ । तर, त्यति विशाल मुलुकका एउटै उद्देश्य र चरित्र हुन सक्छन् त ?
पुरा पढ्नुहोस्

स्वतन्त्र देशका अस्वतन्त्र श्रमिक

भास्कर गौतम
करिब दुई सय वर्षदेखि गोर्खा सैनिकहरूले बाहिरी साम्राज्यका लागि खुन–पसिना बगाए, नेपाल र बेलायत दुवै देशमा तिनीहरूको अधिकार किन सीमित छ ? किन र कसरी उनीहरू स्वतन्त्र देशका अस्वतन्त्र श्रमिक बने ?
पुरा पढ्नुहोस्

[टिप्पणी] जेलमा मनपरी

दुर्गाप्रसाद भण्डारी
सरकारले चाहने हो भने कारागार सुधार्नु ठूलो कुरा होइन ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘मीटू’ले तोडेको मौनता

नेहा शर्मा
मीटू नभएको भए क्रमिक यौन हिंस्रकको वास्तविकता अझै कति वर्षसम्म दबिन्थ्यो होला ।
पुरा पढ्नुहोस्

शिक्षामन्त्रीका स्वार्थको पर्दाफास

ओमप्रकाश अर्याल
प्रधानमन्त्रीले गरेका प्रतिबद्धतामा सहमत नहुने मन्त्रीले राजीनामा दिनुपथ्र्यो । तर, किन राजीनामा दिइएन ? वा किन बर्खास्त गरिएन ?
पुरा पढ्नुहोस्

महिला छुटाएर केको समृद्धि ?

ल्हामो याङ्चेन शेर्पा
यौनजन्य हिंसाको मुद्दा फैसलामा कुनै न कुनै रूपले पुरुष संरचनाको आधिपत्य देखिन्छ । महिला हिंसालाई पुरुषले खुलेर प्रश्रय दिने परिपाटी कायम छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

लाल सलाम कमरेड

सुरेन्द्र लाभ
‘लाल सलाम’ को अभिवादनमा गजबको जादूयी शक्ति थियो । एकअर्कालाई भेट्दा कस्सिएर हात मिलाउँदै ‘कमरेड लाल सलाम’ भन्दा यो जादूमा धेरै गुणा वृद्धि भइहाल्थ्यो ।
पुरा पढ्नुहोस्

त्यो सपना, यो यथार्थ

उज्ज्वल प्रसाईं
दसैँ–तमासा नेपालको प्रगतिशील राजनीतिमा देखिएको स्खलनको पछिल्लो कडी हो । तर, यो अन्तिम होइन ।
पुरा पढ्नुहोस्

जीवनशैली

दोस्ती दुई दीपकको

गोकर्ण गौतम
संगीतकार दीपक जंगम र गायक दीपक खरेलको सांगीतिक सहयात्रा
पुरा पढ्नुहोस्

सेक्रेट स्टार

विभु लुइटेल
युट्युब च्यानलका गीतबाट लाखौँ प्रशंसक र आम्दानी
पुरा पढ्नुहोस्

मेसीको पेन्टिङले चर्चित

विभु लुइटेल
संसारभरबाट हजारौँ कलाकारले आफ्ना प्रिय खेलाडीको चित्र बनाए । अन्त्यमा विजेता भए बागबजार, काठमाडौँका सनिल चित्रकार ।
पुरा पढ्नुहोस्

फर्के हराएका पन्छी

-वेदराज पौडेल
कोसीटप्पु क्षेत्रमा दुई दशकपछि देखिए संकटापन्न पाहुना चरा
पुरा पढ्नुहोस्

अर्थ

आत्मनिर्भरताको आत्मरति

विजयराज खनाल

राजनीतिकर्मीहरूले बेलाबखत सार्वजनिक खपतका लागि अलाप्ने आत्मनिर्भरता पछिल्लो समय उद्योगी–व्यवसायीलाई समेत प्रिय बन्दै आएको छ । कुखुराको मासु, अन्डा, जुत्ताचप्पल, औषधी, सिमेन्ट र केरा उत्पादनमा नेपाल आत्मनिर्भर भएको दाबी व्यवसायीको छ । तर, यी वस्तुको आयातलाई हेर्दा अधिकांश उत्पादनमा नेपाल आत्मनिर्भर भई नसकेको अवस्था छ ।

मुलुकभर ५५ सिमेन्ट उद्योग सञ्चालनमा छन् । व्यवसायीकै दाबीलाई आधार मान्ने हो भने यस क्षेत्रमा करिब १ खर्ब २० अर्ब लगानी भइसकेको छ । अहिले मुलुकमा ८० लाख टन सिमेन्टको वार्षिक माग छ भने ६०/७० लाख टन सिमेन्ट स्वदेशमै उत्पादन हुन्छ ।

सिमेन्टमा आत्मनिर्भर हुन थालेको घोषणा गरे पनि अधिकांशले कच्चा पदार्थ आयात गर्छन् । मुलुकमा स्थापना हुने सिमेन्ट उद्योग आफैँले क्लिंकर उत्पादन गर्नुपर्ने सर्तसहित दर्ता हुने व्यवस्था छ । केहीले यसका लागि निश्चित अवधि पनि पाएका छन् । हाल १५/१६ उद्योगले मात्र आफ्ना लागि आफैँले क्लिंकर उत्पादन गरिरहेका छन् । बाँकीको भर आयातीत क्लिंकरमै छ ।

बिस्तारै क्लिंकर आयातको ग्राफ उक्लिन थालेको छ । पाँच वर्षअगाडि वार्षिक ९८ लाख टन क्लिंकर आयात हुने गरेकामा यसको दर घटेर १३ लाख टनमा सीमित भएको थियो । अहिले यसको आयात बढेर वार्षिक ३३ लाख टन पुगेको छ । क्लिंकर आयातमा वार्षिक ३० अर्ब रुपैयाँ बाहिरिँदै आएको छ । “आफैँले क्लिंकर उत्पादन गर्नुपर्छ भन्ने नियम छ । तर, पहिले विद्युत् अभाव थियो, भनेको स्थानमा खानी नहुनुजस्ता समस्याले नियम कार्यान्वयन हुन सकेको छैन,” नेपाल सिमेन्ट उत्पादक संघका महासचिव तारा पोखरेल भन्छन् ।

आत्मनिर्भरताको दाबी गर्ने अर्को क्षेत्र हो, औषधी उद्योग । हाल सञ्चालनमा रहेका ५५ कम्पनीमा २२ अर्ब लगानी भएको व्यवसायीको भनाइ छ । मुलुक ७७ किसिमका औषधीमा आत्मनिर्भर रहेको उनीहरूको दाबी छ । तर, यसै क्षेत्रमा संलग्न कतिपय भने अन्य वस्तुसरह औषधीलाई राष्ट्रियतासँग जोडेर आत्मनिर्भरताको कुरा गर्न नमिल्ने बताउँछन् । “औषधीमा आत्मनिर्भरता भन्ने नै हुँदैन,” नेपाल फर्मास्युटिकल्स एसोसिएसनका उपाध्यक्ष सुमन ज्ञवाली भन्छन्, “किनभने, औषधी सुरक्षासँग जोडिएको विषय हो, ग्राहकले जुन औषधी सुरक्षित मान्छ, त्यो सेवन गर्न पाउनु उसको अधिकार हो ।”

नेपालका कुनै पनि औषधी उत्पादक ‘सर्जक कम्पनी’ होइनन् । सर्जक कम्पनीले कुनै मोलिक्युल (दुईभन्दा बढी परमाणुको रासायनिक सम्मिश्रण) तयार गरेर परीक्षण गर्दा कम्तीमा ८ देखि १० वर्ष लाग्छ । लगानीका कारण पनि नेपाली कम्पनीहरू अमेरिकाको एफडीएअन्तर्गत हुने यस्तो ट्रायल गर्न असमर्थ छन् । त्यसैले, वास्तविक पेटेन्ट अधिकार खारेज भएपछि अन्यले जेनरिक औषधी उत्पादन गर्न पाउने व्यवस्थाअनुसार नै नेपाली उद्योगहरूले औषधी तयार गरिरहेका छन् । त्यसबाहेक मानवमा परीक्षण नगरिएको (अन्य जनावरमा परीक्षण गरिएको) औषधी नेपालमा उत्पादन हुन्छ ।

सेवन गरिने औषधीले अनिवार्य रूपमा ‘बायो इक्यिुभ्यालेन्ट र बायो एभाइलेबिटी’ (बीइबीए) अध्ययन गर्नुपर्ने औषधी दर्ता निर्देशिकामा उल्लिखित प्रावधानलाई धेरैजसो कम्पनीले बेवास्ता गरेको ज्ञवाली बताउँछन् । एउटै औषधीको बीइबीए गर्न ४० देखि ५० लाख भारु खर्च हुने भएकाले पनि कम्पनीहरूले यस्तो प्रावधान पूरा नगरेका हुन् । बजारमा बीइबीए गरिएका/नगरिएका दुवै औषधीको मूल्य पनि एउटै छ ।

कतिपय व्यवसायीले भारतलगायतका देशबाट आउने समूह ग (काउन्टरबाट सोझै बिक्री गर्न सकिने) अन्तर्गतका औषधीमा नेपाली लेबलिङ राख्ने, करका दर बढाउने व्यवस्था गर्नुपर्ने माग राख्दै आएका छन् । औषधी व्यवस्था विभागले यस सम्बन्धमा कार्यविधि बनाए पनि कार्यान्वयनमा आउन सकेको छैन । नेपाली औषधी उद्योगलाई आवश्यक पर्ने कच्चा पदार्थ र उपकरण सबै विदेशबाटै आयात हुन्छ । मेसिन र औजार आयातमा मात्रै वार्षिक १० अर्ब रुपैयाँ खर्च हुन्छ ।

जुत्ताचप्पल उद्योगमा करिब १ खर्ब लगानी भएको जुत्ताचप्पल उद्योग व्यवसायी संघको दाबी छ । संघको दुई वर्षअघिको अध्ययनअनुसार एक व्यक्तिले वर्षमा तीन जोरसम्म नेपाली जुत्ताचप्पल प्रयोग गर्छन् । आत्मनिर्भरताको दाबी सोही अध्ययनका आधारमा आएको हो । ३ करोड नेपालीका लागि १ हजार ७ सय ५० सानाठूला उद्योगले जुत्ताचप्पल उत्पादन गरिरहे पनि वार्षिक ४ अर्ब ५ करोडको जुत्ताचप्पल नेपाल भित्रिरहेको छ ।

हाल सरकारले भन्सारमा सन्दर्भ मूल्यमा गरेको कडाइका कारण जुत्ताचप्पलको आयात घट्न थालेको अध्यक्ष खुमराज ढुंगानाको तर्क छ । 

जुत्ताचप्पल बनाउन आवश्यक कच्चा पदार्थमा समेत मुलुक आत्मनिर्भर हुन सकेको छैन । आत्मनिर्भर बन्न नसके पनि जुत्ताचप्पलको निर्यातमा भने आशा गर्न सकिने अवस्था छ । गत आवमा १ अर्ब २४ करोड रुपैयाँको जुत्ताचप्पल भारत निर्यात भएको छ ।

नेपाल केरामा आत्मनिर्भर हुने क्रममा रहेको बताइए पनि गत आवमा ५१ करोड ५६ लाख रुपैयाँको आयात भएको छ । यो तथ्यांकमा बर्सेनि बढोत्तरी भइरहेको छ । कुखुराको मासु, अन्डालगायतमा लगभग नेपालकै उत्पादनले भरथेग गरेको छ । कुखुरा र अन्डामा आत्मनिर्भर भनिए पनि कुखुराको आहारा (दाना) को कच्चा पदार्थ आयातीतै हो ।

व्यवसायीले दाबी गरेका नेपाली उत्पादनलाई आत्मनिर्भर भएको घोषणा गर्न समस्या छ । जस्तो, सरकारले हालै चिनी आयातमा लगाएको कोटा प्रणालीलाई लिन सकिन्छ । नेपालमा चिनी उत्पादन पर्याप्त रहेको भन्दै सरकारले चिनी आयातमा कोटा तोक्यो । तर, भारतबाट ल्याउँदा प्रतिकेजी ५३ रुपैयाँमा पाइने चिनी नेपालीले ८० देखि ८५ रुपैयाँसम्म तिर्नुपर्ने अवस्था छ । “कुनै उत्पादनमा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रचलित मूल्यभन्दा उपभोक्ताले १० प्रतिशत मूल्य बढी तिर्नु जायज हो,” व्यापारविज्ञ तथा सावतीका कार्यकारी अध्यक्ष पोषराज पाण्डे भन्छन्, “२०/२५ प्रतिशतभन्दा बढी तिर्नुपर्ने अवस्था आउनुहुन्न ।”

कृषिअन्तर्गतकै आत्मनिर्भर हुन सकिने भनिएका आलु, माछालगायतका उत्पादनमा समेत भण्डारण, नियमित आपूर्ति अभावजस्ता समस्या छन् । अन्य तयारी उत्पादनमा भने अधिकांशको कच्चा पदार्थ विदेशबाटै आयात हुने गर्छ । आत्मनिर्भरतालाई उत्पादन चक्रको समग्रतामा हेर्नुपर्ने विज्ञहरू औँल्याउँछन् । यद्यपि, कुनै विदेशी मुलुकले आफ्नो मुलुकमा भन्दा अर्को देशमा सस्तो दरमा सामान निर्यात गरेको पाइए ‘एन्टिडम्पिङ कर’ लगाउने प्रावधान पनि छ । अनुदानका कारण अर्को मुलुकले गर्ने निर्यात मूल्य सस्तो हुने देखिए ‘काउन्टर मिजर्स’ अपनाएर वा आफ्नो देशको उद्योगलाई क्षति हुने अवस्था आए ‘सेफ गार्ड मिजर्स’ जस्ता रणनीति अपनाउन सकिने अवस्था भने छ ।

पुरा पढ्नुहोस्

लथालिंग हिसाबकिताब

विजयराज खनाल
कर्जा लगानी र राजस्व नीतिले आयात बढ्दै
पुरा पढ्नुहोस्

चुलियो बजार भाउ

विजयराज खनाल
सरकारी आँकडामा गत वर्ष दसैँताकाको तुलनामा करिब ७ प्रतिशतले मूल्यवृद्धि भएको देखिए पनि बजारमा भने २३ प्रतिशतसम्म बढेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

कानुनबिनाका कर

विजयराज खनाल
प्रदेश र स्थानीय तहमा कवाडी, पटके सवारी, निकासी करदेखि प्रदूषण शुल्कसम्म
पुरा पढ्नुहोस्

सुस्त रफ्तार

विजयराज खनाल
त्रिभुवन विमानस्थलको विकल्पमा मात्र सीमित सरकारी सोच
पुरा पढ्नुहोस्

संवाद

‘प्राथमिकता विदेशमा होइन, स्वदेशमै लाखौँ रोजगारी’–मन्त्री विष्ट [भिडियो सहित]

जनक नेपाल
झन्डै दुई तिहाइ मतसहित सत्तारोहण गरेको वामपन्थी सरकारले नौ महिनासम्म पनि आम नागरिकमा उत्साह जगाउने उल्लेख्य काम गर्न सकेन । त्यसमाथि मन्त्रीहरु आफ्नै बेलगाम बोलीले कामभन्दा धेरै विवादमा तानिइरहे । तर, मलेसियासँग भएको श्रम सम्झौताले नेपालको सबैभन्दा ठूलो वैदेशिक रोजगार गन्तव्यलाई सुरक्षित र मर्यादित बनाउन मद्दत पुर्‍यायो । त्यसले सरकारको साख त जोगियो नै, श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षामन्त्री गोकर्ण विष्टले पनि चर्चा कमाए ।
वैदेशिक रोजगारीमा वर्षौँदेखि लूट चल्दै आएको थियो । सरकार स्वदेशमै आकर्षक रोजगारी सिर्जना गर्न वा वैदेशिक रोजगारीलाई सुरक्षित एवं मर्यादित बनाउन दुवैमा असफलजस्तै थियो । यस्तोमा श्रम तथा रोजगारमन्त्री विष्टले अघिल्ला सरकारले गरेका श्रम सम्झौताका तुलनामा कामदारका अधिकतम हित सुनिनिश्चित गर्दै मलेसियासँग सम्झौता गरे । अरु तीन देशसँगका सम्झौता पुनरावलोकन गर्दैछन् । सम्झौतालाई लिएर बेखुस वैदेशिक रोजगार व्यवसायी संघ मलेसियाको रोजगारी गुम्न सक्ने भन्दै विरोधमा उत्रिने संकेत दिइसकेको छ । यस्तोमा आफ्नो निर्णय कार्यान्वयनमा मन्त्री विष्ट कत्तिको खरो उत्रिन्छन्, उनको सफलता त्यसैमा निर्भर छ । मन्त्री विष्टसँग रोजगारी अवस्था र सरकारको गतिबारे जनक नेपालका प्रश्न :

भिडियो : 'प्राथमिकता विदेशमा होइन, स्वदेशमै लाखौँ रोजगारी'

मलेसियासँग श्रम सम्झौता किन आवश्यक पर्‍यो ?

नेपालबाट वैदेशिक रोजगारीका लागि मलेसिया जाने क्रम दुई दशकदेखि चलिरहेको छ । सबैभन्दा धेरै नेपाली युवा मलेसिया जान्छन् । झन्डै ४ लाख अहिले पनि त्यहाँ छन् । तर, श्रमिक लैजाने र पठाउने देशबीच प्रस्ट प्रावधान र औपचारिक समझदारी केही थिएन । नेपाली युवाले सर्तअनुसार सेवासुविधा नपाउने, जाँदा पनि अनेकन चरणमा ठगिनुपर्ने र चरम अन्याय भोग्नुपर्ने अवस्था थिए । नयाँ सरकार बनेपछि त्यो स्थितिबारे उजुरी आए । सुरुमा श्रम मन्त्रालयबाट स्वीकृति नलिएर भइरहेका अनधिकृत काम रोक्यौँ । मलेसियासँग औपचारिक/अनौपचारिक संवाद अघि बढाएर सुरक्षित र मर्यादित रोजगारीका लागि एउटा समझदारीमा पुग्यौं ।

मलेसियाको रोजगारी अब सुरक्षित होला त ?

नेपालभित्र संस्था खडा गरेर गैरकानुनी रुपमा शोषण भइरहेका थिए । हरेक दिन मलेसिया जाँदा युवाहरूले दु:ख पाइरहेका गुनासा र उजुरी हामीकहाँ आएका थिए । अरु देशमा पनि समस्या छन् । गन्तव्य देशमा विमा नहुने, तोकिएको समयभन्दा धेरै काम गर्नुपर्ने, सर्त अनुरुप पारिश्रमिक नपाउने, श्रम स्वीकृतिको अवधि सकिएपछि घर फर्किन नपाउने, अपांग भई फर्किदा पनि कुनै क्षतिपूर्ति नपाउनेजस्ता समस्या थियो । अब ती अन्त्य भए ।

अब के–कस्ता सुविधा पाउँछन् ?

मलेसियामा काम गर्ने नेपाली श्रमिकले पनि अब त्यहाँका नागरिक सरह सुविधा र सामाजिक सुरक्षा प्राप्त गर्नेछन् । श्रमिक जाने– आउने हवाई टिकट रोजगारदाताले उपलब्ध गराउने छ । नेपालका म्यानपावर कम्पनीले सेवा शुल्कवापत लिदैआएको सेक्युरिटी क्लिरेन्स, भीसा प्रोसेसिङ, स्वास्थ्य परिक्षण, विमा लगायतका अनेक शीर्षकमा लाग्ने खर्च पनि रोजगारदाताले बेहोर्नेछ । दुई बर्षमा घर आउन पाउने, आउने–फर्किने टिकट पाउने, पारिवारीक सदस्यको निधन हुँदा १५ दिनको बिदामा नेपाल आउन पाउने आदि व्यवस्था छन् भने नेपाली श्रमिकले लेबी तिर्न नपर्ने बनाएका छाँै । घाइते वा मृत्यु भए नेपाली दूतावासमा रोजगारदाताले जानकारी गराउनुपर्ने, मुद्दा चलेका व्यक्तिले मुद्दा लड्दासम्म बस्न पाउने प्रबन्ध गर्ने प्रावधान छ । कसैको मृत्यु भएमा शव नेपालसम्म ल्याउने व्यवस्था समेत रोजगारदाताले गर्ने, न्यूनतम तलब अनिवार्य रुपमा लागू हुनुपर्ने प्रावधानहरू छन् । एयरपोर्ट पुग्नासाथ ६ घण्टाभित्र रोजगारदाता लिन आउनुपर्ने, श्रमिक सिधै कारखाना गए लाग्ने खर्च बेहोर्नुपर्ने प्रावधान छन् । कार्यस्थलको सुरक्षा र स्वास्थ्यको सही प्रबन्ध, महिला कामदारका लागि विशेष व्यवस्था, विमा र सामाजिक सुरक्षा मलेसियन श्रमिक सरह पाउने छन् । त्यसमा रोजगारदाताका पनि निश्चित सर्तहरू छन् । तर, बिगतका धेरै समस्या सम्बोधन भएका छन् ।

म्यानपावर कम्पनीका विरोध सुन्न थालिएकाले कार्यान्वयनमा आशंका उठिरहेका छन् नि ?

हामी दृढताका साथ कार्यान्वयन गर्छौं । त्यसका लागि प्राविधिक टोली गठनको तयारी भइरहेको छ । विगतमा बेथिती थिए, त्यसैले कार्यान्वयनमा समस्या आउँछ भन्ने आशंका होला । तर, हामी नयाँ ढंगले निश्चित विधी, पद्धति र पारदर्शिताका साथ अघि बढ्दैछौं । विदेशी भूमिमा आफ्नै पसिनाको मूल्य पाउन पनि नेपाली युवाले जोखिम उठाइरहेका छन् । त्यो अवस्था अब रहन्न ।

मलेसियासँग श्रम समझदारी गर्दै मन्त्री विष्ट, १२ कात्तिक, काठमाडौँ | तस्बिर : कबिन अधिकारी


अरू देशसँग पनि यस्ता सम्झौता हुँदैछ ?

कतारसँग सम्झौताको परिमार्जनका लागि संवाद चलिरहेको छ । केही दिनमा कतारको उच्चस्तरीय टोली नेपाल आउदैछ । हाम्रा एजेन्डा प्रष्ट जानकारी गराउँछौँ । नेपालको टोली पनि जादैछ । यूएई, ओमान लगायतका देशसँग पनि यसप्रकारको तयारी छ । नेपाली श्रमिकको मेहनतले आज मरुभूमि हरियालीमा बदलिएको छ । त्यो पौरखी हातलाई सम्मान गर्न धेरै देशसँग श्रम सम्झौता गर्ने, भएका सम्झौतालाई सामयिक बनाउने र परिमार्जनको तयारीमा छौ ।

वैदेशिक रोजगारीलाई व्यवस्थित मात्र गर्ने कि स्वदेशमा पनि रोजगारी सिर्जना हुँदैछन् ?

हाम्रो प्राथमिकता वैदेशिक रोजगारी हैन, आन्तरिक रोजगारी नै हो । तर, वैदेशिक रोजगारीमा जाँदासम्म यसलाई सुरक्षित, मर्यादित, भरपर्दो र पारदर्शी बनाउनुपर्छ । अधिकतम् नेपाली श्रमिकको हित अनुकुल समझदारी गर्नुपर्छ भन्ने हाम्रो मान्यता हो । त्यसै अनुरुप लागेका पनि छौ । अहिले नेपाल विकासको प्रारम्भीक चरणमा छ । नेपालको विशेषतामा आधारित विकासमार्फत देशलाई आत्मनिर्भर बनाउनुपर्नेछ । यो ढंगले अघि बढ्दा देशभित्रै लाखौं थप रोजगारी सिर्जना हुनेछन् ।

वैदेशिक रोजगारीमा किन यतिविधी आकर्षण बढेको होला ?

गरिबी कारण हो तर यो मात्र कारण हैन । विदेश गएको छ भन्दा प्रतिष्ठा बढेजस्तो अनुभूति गर्ने मानसिकताले पनि काम गरेको छ । अर्को कारण देशभित्र संभावना र काम गर्ने संस्कृतिको अभाव हो । स्वदेशमा त्यही काम गर्न अप्ठ्यारो मान्ने र बाहिर त्योभन्दा अत्यन्त जोखिम र फोहरी काम पनि तयार हुने मानसिकता छ । वल्लोघर–पल्लोघरका विदेश गएको, जहाज चढेको, ठूला भवन हेरेको, पैसा पठाएको कहानीले पार्ने मनोवैज्ञानिक प्रभावले पनि बैदेशिक रोजगारीप्रति आकर्षण बढाएको छ ।

नयाँ रोजगारी सिर्जना गर्न के गर्दै हुनुहुन्छ ?

सरकारले बजेट, नीति तथा कार्यक्रममार्फत प्रधानमन्त्री रोजगार कार्यक्रम ल्याएको छ । अबको केही समयमा लाखौं युवाहरूलाई रोजगारी सिर्जना गर्ने गरी नीतिगत निर्णय गर्दैछौं । कुन–कुन मन्त्रालय अन्तर्गत सरकारी काममा कति रोजगारी सिर्जना हुन सक्छ, सरकारी तथा गैरसरकारी क्षेत्रमा के सम्भावना छ, समन्वय गरेर नया ढंगले विकासको तयारी गरिरहेका छौ । रोजगारसम्बन्धी ऐन ल्याएका छौ, नियमावली क्याबिनेटमा पठाउने तयारी भईरहेको छ । निर्देशिका तयारी अवस्थामा छ । देशभरी सबै स्थानीय तहमा रोजगार सेवा केन्द्र स्थापना हुनेछन् । त्यसले श्रम बजारको माग र जनशक्तिको आपूर्तिको सूचनाको व्यवस्थापन, रोजगारीको अवसर खोजी गर्ने, जनशक्ति पठाउनका लागि समन्वय गर्ने छ । यसले नेपालभित्र रोजगारी छैन भन्ने निरासालाई तोडेर आशा र उत्साह जगाउनेगरी लाखौ व्यक्तिलाई रोजगारी सिर्जना गर्दैछौ ।

हाम्रो विकास मोडल रोजगारमैत्री छैनन् । गाउँका सडक डोजरले बनाउँछ, युवाहरू भारत र तेस्रो मुलुकमा श्रम गर्न जान्छन् । यस्तो स्थिति कहिलेसम्म रहन्छ ? 

रोजगारी सिर्जनाको सन्दर्भमा औजार प्रयोग गर्नुपर्ने अनिवार्य बाहेक योजनामा रोजगारी सिर्जना गर्नुपर्ने नीतिगत निर्णय गर्दैछौं । त्यो निर्णयले हरेक क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना गर्न बाध्यता पैदा गर्नेछ । मसिनो तयारी र कार्यक्रमले निरासालाई एकैपटक सम्बोधन गर्नेछ भन्ने हाम्रो विश्वास छ । त्यसका लागि अब धेरै कुर्नु पर्दैन ।

तस्बिरहरु : भास्वर ओझा


नेपालमा रोजगारीको वास्तविक स्थिति के हो ? 

नेपालमा पूर्ण बेरोजगारको अवस्था कम छ । आंशिक बेरोजगारको संख्या भने ठूलै छ । त्यसो त, हाम्रो तथ्यांक लिने तरीकामै सुधार गर्नुपर्ने छ, वैज्ञानिक बनाउनुपर्ने छ । तर, ठूलो पंक्ति अर्धबेरोजगार छ भन्नेमा कुनै शंका छैन । श्रमशक्ति सम्पूर्ण रुपमा ऊ स्वयम् र देशका लागि प्रयोग हुन पाईरहेको छैन । आंशिक रोजगारीलाई कसरी पूर्ण रोजगारीमा परिणत गर्न सकिन्छ, भरपर्दो रोजगारीमा रुपान्तरण गर्न सकिन्छ भन्नेमा सरकारको जोड छ ।

त्यसको कारण के हो ?

नेपाली श्रम बजारमा एक प्रकारको जनशक्तिको माग छ, जनशक्ति अर्को ढंगले उत्पादन भइरहेको छ । उत्पादित जनशक्ति र श्रम बजारको आवश्यकता मेल खाइरहेको छैन । यो अन्तरबिरोधात्मक अवस्थालाई सन्तुलित गर्न श्रम बजारको माग अनुसारको जनशक्ति उत्पादन गर्नेतर्फ हामीले ध्यान दिनुपर्ने छ । हामीले सीपयुक्त दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्ने कुरामा पनि ध्यान दिनु जरुरी छ । नीतिगत तयारी गरिरहेका छौ, छिट्टै समाधानको उपाय पहिल्याउनेछौ ।

संघीयता धेरै खर्चिलो भयो । अब मेघा परियोजना स्वदेशी लगानीमा संभव छैन भनिन्छ । कसरी रोजगारी सिर्जना हुन्छन् ?

एउटा त सरकार लगानी भित्र्याउनका लागि अनुकुल वातावरणका लागि गृहकार्य गर्दैछ । लामो समयको राजनीतिक अन्यौलले नीतिगत अस्पष्टता थिए । त्यसको समाधान सुस्पष्ट नीतिबाट हुदैछ । दुरगामी सोचको फाउन्डेसन तयार गर्न केही समय लाग्दो रहेछ । सरकारले अहिले त्यो फाउन्डेसन तयार गरिरहेको छ । कानून, नीति र सोचको जग नै कुनै पनि देशको महत्वपूर्ण आधार हो ।

प्रसंग बदलौं, सरकारका प्रारम्भीक नौ महिना खासै उत्साहजनक रहेनन् । किन होला ?

यो राजनीतिक र नीतिगत स्थायित्वसहित गरिबी, अभाव र बेरोजगारीका समस्या समाधान गर्दै सुखी नेपाली, समृद्ध नेपाल निर्माण गर्ने अभिभारा बोकेको सरकार हो । हामी दीर्घकालिन योजनाका साथ अघि बढेका छौ । देशले पहिलोपल्ट संघीयताको अभ्यास गर्दैछ । विगतका अस्थिरताले पैदा गरेको समस्या र अन्योललाई समाधान गर्दै कानूनी, नीतिगत र सोचको जग बसाल्नुपर्नेछ । दूरदृष्टिको जग बसाल्नुपर्नेछ । तर, जनताले सरकार बनेको तुरुन्तै सय मिटर दौडियोस् भन्ने अपेक्षा राखिरहनुभएको छ । सय मिटरको दौडको अपेक्षा र म्याराथनका बीचमा कहीँ मनोविज्ञान र सोचमा रहेको अन्तर नै अहिलेको असन्तुष्टि हो । यो सरकारले सय मिटर दौडेर मात्र पुग्दैन । यसले त नथाकी लामो यात्रामा सरकारले काम गर्नुपर्नेछ । तुरुन्तै परिणाम खोजेर हुन्न ।

पार्टीकै बरिष्ठ नेताले देशै डुब्न थाल्यो भनेर संसद्मा गीत गाउन थाल्नुभयो !

उहाँले कुन सन्दर्भमा भन्नुभएको थियो, म त्यता प्रवेश गर्न चाहन्न । तर, देशलाई आर्थिक विकास, पूर्वाधार र जनताको जीवनमा सुधार गर्ने हिसाबले हामी एउटा फाउन्डेसनको तयारी गरिरहेका छौ । सयौ तलाको घर निर्माण गर्नका लागि दर्जनौ तला जमिनमुनि जग बसाल्नुपर्ने हुन्छ । जमिनमुनि दर्जनौं तला जग बसाल्दासम्म पनि जबसम्म घरको संरचना सतह बाहिर देखिदैन, परिणाम नदेखिन सक्छ ।

अहिले त्यस्तै भएको हो ?

अवश्य । परिणामका लागि केही समय पर्खौं । प्रधानमन्त्रीले मन्त्रीहरूलाई जनताका समस्या सम्बोधन गर्नका लागि नयाँ ढंगले विकासलाई अघि लैजान अलि द्रुत गतिमा काम गरेर परिणाम दिन पटकपटक निर्देशन दिईरहनुभएको छ । पार्टीको पनि यही अपेक्षा छ । कम्युनिष्ट पार्टीलाई झण्डै दुई तिहाईको तहमा पुर्‍याउने जनताको यही अपेक्षा छ ।

सतहमा त्यो परिणाम कहिले देखिएला ?

तपाईं मकैको बीउ छर्नुभयो वा धान रोप्नुभयो भने पनि उम्रिएर फल्न समय लाग्छ । आमाको गर्भबाट बच्चा जन्मिन पनि नौ महिना लाग्छ भने देशको जीवनलाई बदलेर नयाँ उन्नत र समृद्ध बनाउन पनि सरकारलाई केही समय लाग्छ । एकपछि अर्को गर्दै त्यो परिणाम बिस्तारै सतहमा देखिनेछ । 

तपाईं सन्तुष्ट हुनुहुन्छ ?

हामी अधिकतम्भन्दा अधिकतम् इमान्दारिताका साथ जनताले बोकाएको भारी बोक्न चाहन्छौ । जिम्मेवारी पूरा गर्नका लागि एउटा इमान्दार सिपाहीको हैसियतले लागिरहेको छु । हामीले अझ धेरै मेहनत गर्नु जरुरी छ ।

मन्त्रीहरू आलोचना सुन्न समेत तयार हुनुहुन्न । तिखो प्रतिक्रियामा उत्रिहाल्नुहुन्छ । यो हतास मानसिकता हो कि ?

जनताका रचनात्मक प्रतिक्रिया र सुझाब हाम्रा लागि सधै मार्गदर्शन हुन्छ । जनता हाम्रा लागि महान गुरु हुन् । हामीले कहिलेकाँही अज्ञानतावस त्यस्ता सुझाबप्रति त्रुटीपूर्ण प्रतिक्रिया दिएका छौ भने पनि त्यस्ता कुरालाई सुधार्छौं । जनताले देखाएको बाटोमा हिड्छौ । 

प्रधानमन्त्री, अन्तर मन्त्रालय र प्रदेश सरकारबीच सुमधुर सम्बन्ध छैन भनिन्छ । त्यस्तो हो र ? 

बाहिर मिडियामा आएजस्तो कुनै समस्या छैन । हामीले तीन तहको सरकारको अभ्यास गरिरहेका छौं । नयाँ अभ्यास भएकाले केही द्वन्द्व र असमझदारी देखिनुलाई अन्यथा ठान्नुहुदैन । म प्रदेश सरकारले असन्तुष्टि व्यक्त गर्नुपर्ने कुनै आवश्यकता देख्दिन । यो सरकार संघीयताको मर्म र भावनालाई सम्पूर्ण रुपमा सम्मान पालना र कार्यान्वयनका लागि इमान्दार छ । तर, के हैन भने संघीय सरकारभन्दा बिल्कुल टाढा रहेर धागो काटिएको चंगाको रुपमा कुनै प्रदेश सरकारले आफूलाई परिकल्पना गर्न मिल्दैन । हामी संघ, प्रदेश र स्थानीय तह एउटै धागोमा उनीएका चंगा हौ । हामीले आफ्नो आफ्नो कार्यक्षेत्र भित्र उड्छौ ।

प्रधानमन्त्री केपी ओलीमा पछिल्लो समय निरासा छाएको हो ?

प्रधानमन्त्री दृढ हुनुहुन्छ । आत्मविश्वासका साथ नेतृत्व गरिरहनुभएको छ । अस्पतालको बेडबाट पनि समृद्ध नेपालको अगुवाई गर्ने दृढता व्यक्त गर्नुभएको छ । बाहिर भनिएजस्तो कुनै निराशा छैन, उहाँ नयाँ आशाका साथ लागिरहनुभएको छ ।

पुरा पढ्नुहोस्

‘नेतृत्वको शिरबिन्दुबाट अन्यायको थालनी भएको छ’– झलनाथ खनाल

जनक नेपाल
यो सरकार असफल भयो भने हाम्रो सिंगो पार्टी पनि डुब्छ  । कम्युनिस्ट आन्दोलन पनि डुब्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘म जलेबीजस्तो फाइल घुमाउन्नँ’– दिगम्बर झा

जनक नेपाल
म जलेबीजस्तो फाइल घुमाउन्नँ । सीधा निर्णय गर्छु ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘राष्ट्रिय पार्टीको सोच पनि क्षेत्रीय’– हृदयेश त्रिपाठी

बाबुराम विश्वकर्मा
प्रदेश २ लाई संविधानमै मधेस ठानिएको छ । त्यहाँ राजनीतिकभन्दा पनि जातीय इकाइ खडा गरिएको छ । घनघोर जातिवाद हावी भएको छ, प्रदेश २ मा ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘व्यापार घाटा डब्लुटीओले गराएको होइन’

रामबहादुर रावल
व्यापार गर्ने छिमेकीसँगै हो । त्यसमाथि हामी भूपरिवेष्ठित छौँ । कूटनीतिक कौशल देखाउने पनि यस्तैमा हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

मनोरञ्जन

खेलकुद

बंगबन्धु गोल्डकप : टोली पुरानै

पवन आचार्य

सन् २०१६ मा बंगलादेशको ढाकास्थित बंगबन्धु राष्ट्रिय रंगशालामा बहराइनको यू–२३ टोलीलाई हराएर नेपालले बंगबन्धु गोल्डकपको उपाधि उचालेपछि नेपाली फुटबलको स्वर्णिम युग सुरु भएको थियो । किनभने, त्यसपछि नेपालले १२औँ दक्षिण एसियाली खेलकुद (यू–२३) मा स्वर्ण र एएफसी सोलिडारिटी कपको उपाधि उचाल्यो ।

एसियाली फुटबल महासंघले एसियन कपमा छनोट हुन असफल राष्ट्रहरूबीच सोलिडारिटी कप खेलाएको थियो । बंगबन्धुको चौथो संस्करणको उपाधि उचालेको ११ महिनामा थप २ वटा अन्तर्राष्ट्रिय उपाधि चुम्नु नेपाली फुटबलकै ऐतिहासिक उपलब्धि थियो । तर, त्यसयता नेपाली फुटबलले आफ्नो लय गुमाउँदै गएको छ । बंगबन्धु गोल्डकपको दोस्रो सहभागितामा १७ वर्षपछि फुटबलमा उपाधि उचालेको नेपाल साफ सुजुकी कपको सेमिफाइनलबाटै बाहिरियो । सन् १९९९ मा भएको प्रतियोगिताको दोस्रो संस्करणमा नेपाल समूहको दुवै खेलमा पराजित हुँदै घर फर्केको थियो ।

अघिल्लो संस्करणमा नेपालले खेलेका ५ मध्ये ३ वटा स्पर्धा मात्रै अन्तर्राष्ट्रिय थिए । मलेसियाली क्लब फेल्डा युनाइटेड र बहराइनको टोली २३ वर्षमुनिको भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता पाएनन् । समूह चरणमा नेपालले गत संस्करणमा श्रीलंकालाई १–० ले हराएको थियो । फेल्डा युनाइटेड र बंगलादेशको राष्ट्रिय टोलीसँग गोलरहित बराबरी खेल्दै अंक बाँडेको नेपाल उपविजेता बन्दै सेमिफाइनलमा पुगेको थियो । सेमिफाइनलमा मालदिभ्सलाई ४–१ ले पराजित गर्दा नवयुग श्रेष्ठले ह्याट्रिक गरे । थप गोल विशाल राईको नाममा रह्यो । फाइनलमा पनि नेपाली टोलीले बहराइनको २३ वर्षमुनिको टोलीलाई ३–० ले हरायो । विमल घर्तीमगर, नवयुग र विशालले गोल गरेपछि नेपाल च्याम्पियन बनेको थियो । साथै, फुटबलमा लामो समय कायम उपाधिको खडेरी पनि तोडेको थियो ।

कठिन समूहको सकस

१५ असोजदेखि बंगलादेशका विभिन्न सहर सिलेट, ढाका र कक्स बजारमा हुने बंगबन्धु गोल्डकपको यसपटक कठिन समूहमा छ, नेपाल । नेपाल रहेको समूह एमा प्यालेस्टाइन र ताजकिस्तान छन् । फिफा वरीयतामा दुवै नेपालभन्दा माथि छन् । प्यालेस्टाइन १००औँ र ताजकिस्तान १ सय २०औँ स्थानमा छ । पछिल्लो वरीयतामा १ स्थान सुधारेको नेपाल १ सय ६०औँ स्थानमा छ । नेपालले यसअघि एसियन कपको छनोटमा ताजकिस्तानसँग दुवै खेल हारेको छ । ताजकिस्तानको घरेलु मैदानमा ३–० ले नतिजा सुम्पेको नेपालले गृहमैदानमा २–१ को हार बेहारेको थियो । विमल घर्ती मगरले ताजकिस्तानविरुद्ध गोल गरेका थिए ।

नेपाली टोलीका प्रशिक्षक बालगोपाल महर्जन पनि यसपटकको चुनौती कठिन भएको स्वीकार्छन् । भन्छन्, “अघिल्लो पटकभन्दा यसपटक स्तरीय टोली छन् । सबैको राष्ट्रिय टोली आउने भएकाले दोस्रो चरण प्रवेशलाई हामीले लक्ष्य बनाएका छौँ ।”

डिफेन्डिङ च्याम्पियनको हैसियतले ढाका पुग्दा फुटबल समर्थकले नेपाली टोलीबाट सोही अनुसारको प्रदर्शन अपेक्षा गरेका छन् । तर, प्रशिक्षक महर्जन दर्शकको अपेक्षाले दबाब नबढाउने बताउँछन् । “डिफेन्डिङ च्याम्पियन भएकाले टिमबाट राम्रो प्रदर्शन आश गर्नु स्वाभाविक हो । साफ च्याम्पियनसिपमा नेपाली टोलीको प्रदर्शनबाट निराश भएका दर्शकलाई थप निराश नपार्ने योजनामा हामी छौँ,” महर्जन भन्छन् ।

अघिल्लो संस्करणको बंगबन्धु गोल्डकप जित्दाका नेपाली टोली सदस्य विक्रम लामा नेपाली टोलीमा पछिल्लो समय सामूहिक भावनाको कमी देख्छन् । आफूभन्दा बलिया प्रतिद्वन्द्वीसँग स्पर्धा गर्दा टिम गेम नभए हार्नुको विकल्प नभएको उनी बताउँछन् । “साफ च्याम्पियनसिपको नेपालको प्रदर्शनलाई आधार मान्ने हो भने हामी टिमका रूपमा खेलिरहेका छैनौँ,” उनी थप्छन्, “हाम्रा खेलाडीहरू प्रतिभाशाली छन् । प्राविधिक रूपमा पनि राम्रा छन् । तर, सामूहिक भावनाको कमी छ ।’

बंगबन्धुको उपाधि रक्षा गर्नुभन्दा पनि साफ च्याम्पियनसिपमा नेपाली टिमले गुमाएको शाखलाई फर्काउने योजना बुन्नुपर्नेमा उनको जोड छ । अघिल्लो पटकको सेमिफाइनलमा मालदिभ्सलाई ४–१ ले हराएको नेपाल साफ च्याम्पियनसिपको सेमिफाइनलमा ३–० ले पराजित भएको थियो । त्यसैले गिर्दो शाखलाई जोगाउने अवसरका रूपमा बंगबन्धुलाई लिन उनी सुझाउँछन् ।

नेपाली फुटबल टोलीमा अधिकांश खेलाडी बंगलादेशमा सम्पन्न साफ च्याम्पियनसिप खेलेका छन् । गोलरक्षकमा किरण चेम्जोङ र एट्याकिङ मिडफिल्डर रोहित चन्द यसपटक टिममा अटाएका छैनन् । किरणको स्थानमा विशाल श्रेष्ठ र रोहितलाई तेज तामाङले विस्थापित गरेका छन् । किरण व्यावसायिक खेलका लागि मालदिभ्समा र रोहित इन्डोनेसियामा छन् । भरपर्दा दुई खेलाडीको अनुपस्थितिले नेपाली टिमको हौसलामा केही कमी आउने भए पनि त्यसले प्रदर्शनमा खासै फरक नपार्ने प्रशिक्षक महर्जनको दाबी छ । “उनीहरू दुवै सिनियर र भरपर्दा खेलाडी हुन् । त्यसैले अनुपस्थितिले केही फरक त पार्छ । तर, असर भने गर्दैन । टिममा रहेका अन्य खेलाडी पनि योग्य छन् ।” साफ च्याम्पियनसिपको अनुभव  र कमीकमजोरीबारे सबै खेलाडी ज्ञात रहेकाले पनि केही खेलाडीको अनुपस्थितिले फरक नपार्ने उनको तर्क छ ।

साफ च्याम्पियनसिपमा नचलेको नेपालको मिडफिल्ड र रक्षापंक्तिलाई सुधार्नु प्रशिक्षक महर्जनको चुनौती छ । सोही प्रतियोगिताका बेला बढी आत्मविश्वासी भएकाले बेहोर्नुपरेको नतिजामा सुधारको खाँचो पनि उत्तिकै छ । नेपाली टोलीका भरपर्दा मिडफिल्डर विक्रम लामा भन्छन्, “हारजित आफ्नो ठाउँमा छ । अघिल्ला गल्ती र कमजोरीलाई मात्रै सुधार्न सकियो भने सेमिफाइनल प्रवेश कठिन हुने छैन ।” तर, त्यसका लागि नेपाली टोलीमा जितको भोक र टिम स्पिरिटको खाँचो उनी औँल्याउँछन् ।

द्विविधाबीच सहभागिता

नेपालले बंगबन्धु खेल्ने/नखेल्ने भन्नेमै द्विविधा थियो । अघिल्लो संस्करण जित्दा नेपालले पुरस्कारबापत ५० हजार अमेरिकी डलर प्राप्त गर्नुपर्ने थियो । तर, आयोजक बंगलादेश फुटबल महासंघले त्यतिबेला नेपाललाई पुरस्कारको आधा रकम २५ हजार अमेरिकी डलर मात्र उपलब्ध गराएको थियो । बंगलादेशी प्रधानमन्त्रीको हातबाट विजेता नेपाली टिमका कप्तान विराज महर्जनले त्यतिबेला २५ हजार डलर र ट्रफी मात्रै थापेका थिए । नेपालले पुरस्कारबापतको बाँकी रकम प्राप्त नभएसम्म बंगबन्धुमा सहभागिता जनाउन नसक्ने बेहोराको पत्र बंगलादेश फुटबल महासंघलाई पठाएको थियो । गत ७ असोजमा बंगलादेशबाट बाँकी रकम प्राप्त भएसँगै अन्तिम समयमा नेपालले पाँचौँ संस्करणको बंगबन्धु कप खेल्ने निश्चित भएको थियो ।

बंगबन्धुको सहभागिताबारे अन्योलका बीच नेपाली टोलीले अभ्यास भने जारी राखेको थियो । ९ असोजबाट राष्ट्रिय टोलीले बन्द प्रशिक्षण थाले पनि खेलाडीहरू क्लबबाट नियमित अभ्यासमा रहेको प्रशिक्षक महर्जनको भनाइ छ । “साफ च्याम्पियनसिप खेलेर आएदेखि नै खेलाडीहरू नियमित अभ्यासमा छन् । सँगै प्रशिक्षण गर्न नपाए पनि सहिद स्मारक ए डिभिजन लिगका लागि खेलाडीहरू क्लबको प्रशिक्षणमा रहेकाले तयारी कम भन्न मिल्दैन,” उनी भन्छन् ।

साफ च्याम्पियनसिपका लागि घाँसेमैदानमा प्रशिक्षण गर्न नपाएको भन्ने खेलाडीको गुनासो सम्बोधनका लागि एन्फाले यसपटक नेपाली टोलीको प्रशिक्षण हल्चोकस्थित सशस्त्र प्रहरीको मैदानमा गराएको छ । त्यसभन्दा पहिले नेपाली टोलीको प्रशिक्षण सातदोबाटोस्थित एन्फा कम्प्लेक्सको कृत्रिम मैदानमा हुँदै आएको थियो ।

नेपाली राष्ट्रिय टोलीको पछिल्लो फर्मलाई आधार मान्ने हो भने टोली बंगबन्धुको उपाधि रक्षा गर्ने तागत राख्दैन । लामो समय घरेलु लिग नहुनुको पीडा अहिले राष्ट्रिय टोलीमा देख्न सकिन्छ । त्यसबाहेक पनि अघिल्लो संस्करणको बंगबन्धु गोल्डकप जितेयता प्राप्त उपलब्धि र म्याच एक्सपोजरको लेखाजोखा गर्ने हो भने पनि नेपाल चुक्दै आएको छ । नेपालमा बिस्तारै फुटबल ट्रयाकमा आउँदै छ भनेर देखाउन पनि टोलीले बंगबन्धु गोल्डकपमा राम्रो प्रदर्शन गर्न आवश्यक छ । किनभने, बंगलादेशको भूमिमा नेपालले यसअघि साफ च्याम्पियनसिपमा बेहोरेको हारमा मलह्म लगाउन पनि आफूभन्दा बलिया प्रतिद्वन्द्वीलाई कडा टक्कर दिनु श्रेयस्कर हुन्छ । नेपाली टोलीले अहिलेकै अवस्थामा उपाधि रक्षा गर्नु भनेको फलामको चिउरा चपाएसरह हो ।

पुरा पढ्नुहोस्

झारा टार्ने लिग

पवन आचार्य
फुटबलको व्यवसायीकरणमा एन्फा नेतृत्व उदासीन
पुरा पढ्नुहोस्

सेमिफाइनलमै सास्ती : साफ च्याम्पियनसिपमा कहाँ चुक्यो नेपाल ?

पवन आचार्य
साफ च्याम्पियनसिपमा नेपाल सेमिफाइनलमा रोकिएको यो पहिलो पटक होइन ।
पुरा पढ्नुहोस्

१८ औँ एसियाड : अनि कसरी जोगियोस् लाज !

पवन आचार्य
जकार्ता एसियाडमा प्याराग्लाइडिङतर्फ एक रजत
पुरा पढ्नुहोस्

साहित्य

पुरस्कार–परम्परा [पुस्तक समीक्षा : नेपाली पुरस्कारको इतिहास]

राजकुमार बानियाँ

वसुन्धराश्री पुरस्कार (०५९) पाएपछि आख्यानकार गोविन्दबहादुर मल्ल गोठालेले मनै थाम्न सकेनन् । नेपाली पुरस्कारको दुर्नियति बुझेका गोठाले बूढाले दातासित मुखै फोरेछन्, ‘म तपाईंको बुबाआमालाई चिन्दिनँ । तपाईंलाई पनि राम्रोसित चिन्दिनँ । तर, किन पुरस्कार दिनुभयो ?’

साहित्यका धरोहर गोठालेको कटु अनुभवमा निष्पक्षता पुरस्कारको कसी नै होइन । प्रतिभा छनोटको फाँटबारी हेर्दा पुरस्कारमा र्‍याल चुहाउनेको लस्कर लामो छ तर पुरस्कार प्रक्रियामा असन्तुष्टिस्वरुप वहिष्कार गर्ने हातका औँलामा पनि पुग्दैनन् ।

नेपाली पुरस्कारको ६५ वर्षे औपचारिक इतिहास खोतल्दा किशोर पहाडी (०४८) र रामप्रसाद ज्ञवाली (०६३) ले मात्र युवा वर्ष मोती पुरस्कार लिएनछन् । प्रकाश सायमिले नपाएको झोकमा पुरस्कार नलिने घोषणा गरे भने नरेन्द्रराज प्रसार्इं अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कार मात्र लिने सस्तो प्रचारबाजीमा उत्रिए ।

एउटै काममा लगातार २० हजार घन्टा दिनेलाई विज्ञ मान्ने अन्तर्राष्ट्रिय प्रचलन छ । त्यस हिसाबमा डिल्लीराम मिश्रलाई पुरस्कार–विज्ञ भनिदिए पनि हुन्छ । नेपाली प्रतिभा पुरस्कार युवा वर्ष मोती पुरस्कार : स्रष्टा सिर्जनापछि उनको पुरस्कारसम्बन्धी भीमकाय ग्रन्थ आएको छ, नेपाली पुरस्कारको इतिहास

नेपाली समाजको पुरस्कार संस्कृतिबारे १ सय ४१ परिच्छेद लेखिएको छ, पुस्तकमा । स्वयम्भूलाल श्रेष्ठले च्वसपासा संस्थामार्फत राखेको तीन सयको थैलीको श्रेष्ठ सिरपा (०१०) देखि मदन पुरस्कार (०१२), मोती पुरस्कार, साझा पुरस्कार आदिको विशद चर्चा छ । झन्डै दुई सय पुरस्कार दाता संस्था, तिनका साधक र प्रतिभाको चिनारी दिइएको छ ।

यसमा भाषा साहित्य मात्र नभएर वाङ्मय, संगीत, समाजसेवा, बैंकिङ, अध्यात्म, इतिहास, चिकित्साविज्ञान, खेलकुद, पुस्तकालय, शिक्षा, पर्वतारोहण, चित्रकला, पत्रकारिता, विज्ञानप्रविधि, मानव अधिकार, संरक्षण, निजामती आदि विधाका पुरस्कारको बग्रेल्ती विवरण छन् । यसरी हेर्दा सरकारी र निजी क्षेत्रबाट प्रतिवर्ष ३ करोड ५० लाखको धनराशि पुरस्कारका रुपमा बाँडिन्छन् ।

बन्द भएका समेत गरी झन्डै सात सय पुरस्कार छन् । सरकारी र निजी । लहडबाजीमा खोल्ने र बेपत्ता हुनेको सूचीमा भने अक्षयकोष नै नराखेका पुरस्कार पर्छन् । बिस्तारै पुरस्कार पाउनेभन्दा बाँड्ने संस्था बढ्दै छन्, काम चलाउ प्रतिभा भटाभट पुरस्कृत हुँदैछन् ।

मुलुककै जेठो मदन पुरस्कार विवादमा पनि अग्लै छ । पञ्चायतका हर्ताकर्ता लोकेन्द्रबहादुर चन्द, राजेश्वर देवकोटा, कञ्चन पुडासैनी आदिले पाउँदा विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालालाई मदन पुरस्कार गुठीले नपत्याएको इतिहास छ । पछिल्ला सरकारी पुरस्कार पाउन त नेकपाको पनि रोलक्रमकै कमरेड चाहिने स्थिति छ ।

पृष्ठ र मूल्यका हिसाबले पनि पुस्तकलाई ‘समीक्षायोग्य’ बनाएका छन् मिश्रले । ले–आउटकारको टिप्पणी मात्रै नभएर पुस्तकको कुल लागतसमेत पारदर्शी गरिएको छ, ७ लाख ७५ हजार । गहन अनुसन्धानमुलक पुस्तकमा यो उटपट्याङ हो कि होइन ?

निश्चय नै पुरस्कार सामाजिक स्वीकृतिको झलक हो । तर, हामीकहाँ पुरस्कारदाता र गुठियारको पहिलो रोजाइमा अझै पनि माधव घिमिरे र सत्यमोहन जोशी नै छन् । त्यो नभए धाउनेले नै पाउने हो । पुरस्कारको आयस्रोतको पनि ठेगान छैन । किन र केका लागि दिइयो भन्ने पनि मतलब छैन ।

अधिकांश पुरस्कार किनबेच, लेनदेन, रित्तो खाम, चाकडी, चाप्लुसीले आक्रान्त छन् । त्यस कारण पाउने र दिने दुवैप्रति प्रश्न उठेका छन् । तर, मिश्र पुरस्कारमूलक दानसंस्कृतिमा एकोहोरो सकारात्मक देखिन्छन् । अझ दुई अनुच्छेदले भ्याउने भुरेटाकुरे पुरस्कारबारे दुई पृष्ठ खर्चिनु फजुल लाग्छ ।

वासुदेव त्रिपाठीले ‘गांगेय गरिमाको महान् ग्रन्थ’ मानेको पुस्तक खोटरहित पक्कै छैन । किनभने, लेखक मदन पुरस्कारलाई ‘नोबेल’ र मोती पुरस्कारलाई ‘मदन पुरस्कार’ मान्छन् । बैंकको घट्दो ब्याजदरमा गुठियारको सरोकार राख्ने लेखक क्यान्सरको रुप लिएका पुरस्कार र त्यसभित्रको राजनीतिमा आँखा चिम्लिदिन्छन् । र, त प्रश्न गर्छन्, ‘खगेन्द्र संग्रौलाले पद्मश्री साहित्य पुरस्कार पाउँदा योग्य र ठीक, कञ्चन पुडासैनीले मदन पुरस्कार पाउँदा कसरी अयोग्य र चाकडी ?’

सबै पुरस्कारमा प्रतिभा सम्मानको पवित्र उद्देश्य छैन भन्ने होइन । तर, सरकारी हण्डी खान वा कालो धनलाई सेतो पार्न पनि पुरस्कार स्थापना गरिएको जगजाहेर छ । कम्तीमा मिश्रले पुरस्कारहरुको विवरण तयार गरे, अब त्यसको आलोचनात्मक अध्ययनको ढोका खुलेको छ । त्यस निम्ति मिश्रलाई धन्यवाद दिँदा खेर जाँदैन ।

पुरा पढ्नुहोस्

चालीस वर्षपछि युधीर थापा

रोशन शेरचन
के कारणले उनका उपन्यासले उबेला उधुमै मच्चाएका रहेछन् ?
पुरा पढ्नुहोस्

हिप्पीको काठमाडौँ कनेक्सन

नीरज लवजू
कोहेलोका कृतिमा लगभग नछुट्ने विषय हो, यात्रा । तर, त्यो सामान्य भौतिक यात्राभन्दा गहिरो, विचार र जीवन दर्शन हुन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

वामलाई मात्रै नपढौँ

खगेन्द्र प्रसाईं
विकासको महत्त्वकांक्षा राख्ने नेपाली युवा पिँढीले यस्तै किताब अध्ययन गर्नु जरुरी छ किनकि पुँजीवादको प्रक्रिया नबुझीकन हाम्रो विकासको मोडेल कस्तो हुने भन्ने भेउ नपाउने यस किताबले प्रस्ट पारिदिन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

रावणायण

अभय श्रेष्ठ
वस्तुगत नजरले हेर्ने हो भने वर्णन गरिएजस्तो न रावण खलनायक देखिन्छन्, न त राम महान् भेटिन्छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

ब्लग

[नोटबुक] प्रहरी कसरी मेरो साथी ?

गोकर्ण गौतम

घटना

घनिष्ट मित्रको चेक बाउन्स भएपछि असोज दोस्रो साता महानगरीय प्रहरी परिसर, टेकु पुगियो । चेक थियो, तीन लाख रुपैयाँको । बैंकिङ कसुर शाखामा निवेदन र चेक थमाउनासाथ प्रहरी हामीतिर फर्केर फिस्स हाँसे । गिज्ज्याएको आभास भयो । भनिहाले पनि, ‘यति पैसा त डाङडुङ पारेर लिएको भए हुन्थ्यो नि । तपाईंले दु:ख पाउनुहुन्छ ।’

के भन्ने–के भन्ने ! कति हन्डर खाएर प्रहरीकहाँ पुगेका थियौँ । अलि दबेको स्वरमा साथीले जवाफ दिए, “त्योभन्दा यही बाटो उपयुक्त लाग्यो ।” निवेदन त लिए तर उनको भावभंगिमाले भनिरहेको थियो, हामी लाछी हौँ । यति लाठे भएर नाथे तीन लाख पनि थर्काएर लिन नसक्ने ?

निवेदन दर्तापछि केही समय बस्न भनियो । भोकाएकाले गर्दा त्यही शाखाका अर्का प्रहरीलाई सोध्यौँ, “सर, अब कति बेर लाग्ला ?” उनी अझ रुखो स्वभावका रहेछन् । होच्याउने शैलीमा भने, “कुर्ने बानी छैन ?”

निवेदनको ‘फलोअप’ गर्न पर्सिपल्ट परिसर पुगियो । मधेसी मूलका एक अधबैँसे आए, हातमा चेक थियो । उनले तिनै प्रहरीलाई चेक थमाए र बिन्ती बिसाए, “सर, पैसा दिँदै दिएन । खातामा छैन ।” प्रहरीले पीडितलाई ढाडस दिएनन् । उल्टै झोँक्किए, “यति पैसाका लागि यहाँ आउने ? मान्छे पनि तालतालका हुन्छन् ।” उनी कालोनीलो भए । ११ हजारको चेक रहेछ । त्यो रकमले उनका लागि ठूलो अर्थ राख्थ्यो र त न्याय खोज्दै त्यहाँ पुगे । तर, जनताको सेवक भनिने प्रहरीलाई ... ?

घटना

दसैँ टीकाको भोलिपल्ट । हेटौँडा चौकीटोलस्थित सुमोको एकीकृत काउन्टरअगाडि सयौँ उभिएका छन् । दसैँको उमंगलाई टिकट नपाउँदाको पीडाले थिचेको छ । बल्लतल्ल सुमो आउँथ्यो, सुमोधनीले चिनेजानेकालाई मात्र चढाउँथे । अरु हेरेको हेर्‍यै । काउन्टरका कर्मचारीहरु सुमो छैन भन्थे । कसैले ९ सय रुपैयाँ थमायो भने उत्तिखेरै उसका लागि सुमो हाजिर भइहाल्थ्यो । साविक भाडादर भने ४ सय मात्र हो ।

दोब्बर भाडा असुल्न र यात्रुलाई ‘चेताउन’ कृत्रिम संकट निम्त्याउने काइदा रहेछ सुमोधनीको । यसबारे छेवैको प्रहरी जानकार नहुने कुरै भएन । तैपनि, आफैँ गएर व्यथा कहेँ । बर्दीधारीको जवाफ थियो, “दसैँ हो, यस्तो भइहाल्छ नि ।” मानौँ– दसैँ चाड मात्र होइन, ठगीको उपयुक्त याम पनि हो ।

अति भएपछि यात्रुको हूलै गएर प्रहरीलाई गुहार्‍यो । प्रहरीलाई केही ‘एक्सन’ देखाउन करै लाग्यो । हिँडिसकेको सुमोलाई बढी भाडा लिएको भन्दै नियन्त्रणमा लिइयो । अलपत्रमा को परे ? फेरि पनि यात्रु । जबकि, तत्काल जरिवाना तिराएर वा चालकको लाइसेन्स लिएर काठमाडौँ पठाउने उत्तम विकल्प छँदै थियो । तर, सुमो चल्न नदिएपछि यात्रु डराएर ठगिएको गुनासो गर्न सक्दैनथे । तैँ चुप, मै चुप । वर्षौंदेखि प्रहरीको रवैया देखिरहेका एक स्थानीय भन्दै थिए, “कारबाहीको नाटक गर्दै सुमो रोकेर यात्रु तर्साउने आइडिया व्यवसायीको हो । प्रहरीले त त्वम् शरणम् गरेका मात्र हुन् ।”

घटना

राती साढे ८ बजे त्रिपुरेश्वरबाट वनस्थली पुग्नु छ । जति ट्याक्सी रोकिए पनि मिटरमा जान मरिगए मान्दैनन् । ट्याक्सी रोक्ने र मिटरमा जान बिन्ती बिसाउने क्रम जारी छ । छेवैको अर्को ट्याक्सीका चालकलाई वनस्थलीसम्म मिटरमा जान आग्रह गरेँ । उनले यसरी हेरे, मानौँ मिटरको कुरा निकालेर मैले अपराध गरेँ । कति कुर्ने ! त्यसैले मिटरमा उठेभन्दा सय रुपैयाँ थपिदिने प्रस्ताव राखेँ । उनले ढोका खोले ।

ट्याक्सी जमल पुग्यो । हाम्रो बातचित सुरु भयो ।

“दाइ, ट्याक्सी चलाउन थालेको कति भयो ?”

“एक महिना ।”

“ए, विदेश गएर फर्केको ?”

“होइन, प्रहरीबाट रिटायर्ड भएको ।”

जागिर छाडेको महिना दिन बित्न नपाउँदै ठगेकाले उनी प्रहरी हुन् भन्ने पत्यारै लागेन । ट्याक्सीले ठमेल छिचोल्दै गर्दा सोधेँ, “दाइ, आफैँ प्रहरी, आफैँ नियम मिच्ने ?”

“सबैले ठग्न हुने । प्रहरीले चाहिँ नहुने ?” शानले जवाफ फर्काए ।

“भनेपछि १६ वर्षसम्म तपाईंलाई यस्तै स्कुलिङ दिइयो ?”

“भाइ, अघि नै नचढेको भए हुने । किन अहिले ल्याङल्याङ गरिरा ?” उनी रिसाए ।

‘प्रहरी मेरो साथी’ नारा दिने नेपाल प्रहरीको पारा भने यस्तो !

पुरा पढ्नुहोस्

[नोटबुक] हिरो भेट्ने हुटहुटी

भिषा काफ्ले
कफी खेती थालेको छोटो समयमै आफ्नै कार र घर जोडिसकेका रहेछन् । कफी खेती सुरु गर्दा ९५ प्रतिशत सुर्ती खेती हुने गाउँमा उनकै प्रेरणाले अहिले १० प्रतिशतमा झरिसकेको रहेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

[नोटबुक] खुसीमा फर्सी !

राजकुमार बानियाँ
जखमले खसी खाने महागो–शुभकामना दिने चलन छ दसैँमा । बुझेर हो कि नबुझेर, फर्सी खाने शुभकामनाचाहिँ कसैले दिँदैन । सबैभन्दा खेद यसमै रहेछ । किनभने, खसीभन्दा फर्सीको चोक्टामै ज्यादा ताकत छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

[नोटबुक] मृत्युको साक्षी फेसबुक

विभु लुइटेल
राती १२ बजे फेसबुकमा लाइभ गएर आत्महत्या गर्छु भनी ती विद्यार्थीले लगातार केही स्टाटस लेखेका थिए । त्यस्तो नगर्न सुझाव दिँदै धेरैले कमेन्टमै गाली पनि गरेका थिए ।
पुरा पढ्नुहोस्

[नोटबुक] सगरमाथा किन एभरेष्ट ?

बसन्त बस्नेत
व्यक्ति होस् या संस्था । राष्ट्र होस् या समुदाय । अहिलेको संसारमा नामको भाउ छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

तस्विर/भिडियो

बिर्सिइएकी रश्मि

विभु लुइटेल

रश्मि राज्यलक्ष्मीको परिचय बालकृष्ण समकी छोरीका रुपमा मात्र सीमित छ । उनी आफैँ भने एक निर्भीक र प्रभावशाली महिला थिइन् । उनी महिलाले पनि साइकल चलाउन पाउनुपर्छ भन्दै आवाज उठाउँथिन् । उनले आजीवन जे गरिन्, सहअस्तित्वको स्थापनाका लागि गरिन् । रेडियो नेपालको सहनिर्देशकका रुपमा पनि उनको सम्झना गरिन्छ । पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्ध प्रदर्शन गर्न उनी अन्य महिलालाई सघाउने गर्थिन् ।

०१७ मा सैन्य आडमा बीपी कोइरालाको सरकार अपदस्थ गरेका राजा महेन्द्रको कदमविरुद्ध सुरु संघर्षमा रश्मिका पति जगतप्रकाशजंग शाहले ज्यान गुमाए । त्यसपछि रश्मि राजनीतिक शरणार्थीका रुपमा कोलकाता बस्न थालिन् । त्यही वर्ष तीजमा उनले दुलहीझैँ सजिएर आत्महत्या गरिन् । मर्नुभन्दा केही समयअघि उनले पतिका नाममा एक कविता लेखिन्, जुन धेरै वर्षपछि सार्वजनिक भएको छ ।

काठमाडौँ र पाटन दरबार स्क्वायरमा चलिरहेको ‘फोटो काठमान्डु’ प्रदर्शनी पितृसत्ता, पहिचान र लैंगिकतामा केन्द्रित छ । पाटन र वसन्तपुरका गल्ली–गल्लीमा प्रदर्शित अधिकांश फोटोमा क्रान्तिकारी, हक्की र निडर नेपाली महिलाका कथा समाविष्ट छन् । तीमध्ये एक हुन्, रश्मि राज्यलक्ष्मी । छेवैको फोटोमा हामी उनलाई राजा त्रिभुवन, युवराज महेन्द्र, नेता बीपी कोइरालासँगै बसिरहेको देख्न सक्छौँ ।


बायाँबाट : रश्मि राज्यलक्ष्मी, बीपी कोइराला, राजा त्रिभुवन, युवराज महेन्द्र


मृत्युशैय्यामा रश्मि


रातो

रश्मिको कविता पढ्दै एक पर्यटक


– रश्मि राज्यलक्ष्मी

मेरो स्वामी, एक दिन

तिमीले मलाई देख्यौ

मैले तिमीलाई देखेँ

अनि–

आफ्नो जीवन उदयको रातो घाम

तिमीले ममा थन्क्यायौ

मेरो सिउँदोमा सिन्दूरले

तिमीले आफ्नो जीवनको तस्बिर कोर्‍यौ

मेरो निदारको रातो टीकालाई

तिमीले आफ्नो जीवनको ऐना मान्यौ

मेरो रातो गालालाई

तिमीले आफ्नो सर्वस्व ठान्यौ

त्यो दिनदेखि म म भइनँ

तिम्रो रातो दुलही भएँ

 

हामीले हाम्रो जीवनलाई

रातो पोतेको डोरीले

एउटै बन्धनमा बाँध्यौँ

यसरी हामी एक भयौँ

त्यसपछि म रातोलाई प्रेम गर्न लागेँ

रातो ! रातो ! रातो मेरौ सौभाग्य भयो

अहिले तिम्रो र मेरो विछोडमा पनि

मैले रातै रगत ओकलेँ

त्यो रगतको रातो सौन्दर्यसमेत

मलाई सबभन्दा राम्रो लाग्यो

त्यो रगत तिमीले पठाएको साइपाटाको

मेरो अमर सौभाग्य सिन्दूर हो जस्तो लाग्यो

त्यसैले मैले त्यसको सञ्चय गरेँ

स्वागतसहित पालना गरेँ

 

अब सबै सपना सधैँका लागि

यो पहल बन्द हुने बेला भयो

यो संसारसित अन्तिम श्वासले

म रातो क्रान्ति माग्छु ।

पुरा पढ्नुहोस्

सुनौलो श्रम

भास्वर ओझा
सरस्वती विद्यागृह, नवदुर्गास्थान, भक्तपुरको प्रांगणमा धान निफन्दै कान्छी मगजु ।
पुरा पढ्नुहोस्

चौँरी एक्सप्रेस

शब्द/तस्बिर : प्रकाश लामिछाने
४ हजार ८ सय मिटर उचाइ हाराहारीको थुक्ला पासबाट सगरमाथाको आधार शिविर र कालापत्थर जाने पर्यटकका निम्ति बन्दोबस्तीका सामान ओसार्दै चौँरीहरु ।
पुरा पढ्नुहोस्

वर्षको एक दिन...

नेपाल संवाददाता
१ सय ५० वर्ष पहिले लिइएको हनुमानढोका त्रिशूल चोकमा रहेको तलेजु मन्दिरको तस्बिर । बडादसैँको नवमीको एक दिन मात्र सर्वसाधारणका लागि खुल्ने यो मन्दिरमा बिहानैदेखि अबेर रातसम्म दर्शनार्थीको घुइँचो लाग्ने गर्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

अर्गानिक मुस्कान

शब्द/तस्बिर : श्रुति श्रेष्ठ
धादिङ बेनीघाटबाट दुई किलोमिटर दूरीमा रहेको फजिमटारमा टनेलभित्र उब्जाइएको बन्दागोभी बगानमा रमाउँदै बालिका ।
पुरा पढ्नुहोस्