जीवन्त जोडी

जनकराज सापकोटा

इलाम, बरबोटेकी कविता आचार्यले दृष्टिविहीनसँग भागी विवाह गरेको खबरले सिंगो गाउँ महिनौँसम्म अचम्ममा पर्‍यो । काठमाडौँ, मैतीदेवीकी कल्पना मुनिकारले दृष्टिविहीनसँग प्रेम गरेको कुरा पत्याउन पनि धेरैलाई लामै समय लाग्यो । 

दृष्टिविहीनसँगै घरबार गरेकी सिन्धुपाल्चोक, तिम्बूकी गीता भण्डारीलाई शुभेच्छुकहरूले झटारो हानिरहन्छन्, ‘तेरो जिन्दगी साँच्चै सुखले चल्या छ त ?’

भूगोलको फरक–फरक कुनामा जन्मे/हुर्केका यी तीन महिला पात्रको विशेषता के भने आँखा देख्ने भएर पनि दृष्टिविहीनसँग प्रेम गरे अनि परिवार र समाजको असहमतिका बाबजुद घरजम गर्ने हिम्मत गरे ।

यस्ता प्रतिनिधि उदाहरणले दृष्टिविहीनहरू पनि सक्षम छन् भन्ने मान्यतालाई बल पुर्‍याएको नेपाल नेत्रहीन संघका पूर्वअध्यक्ष नरबहादुर लिम्बूको विश्लेषण छ । वर्षौंदेखि दृष्टिविहीनको क्षेत्रमा काम गर्दै आएका लिम्बूको अनुभवमा महिलाले दृष्टिविहीन पुरुषसँग प्रेम र विवाह गर्ने गरे पनि दृष्टिविहीन महिलासँग पुरुषले बिहे गरेका उदाहरण भेटिँदैनन् । भेटिहाले पनि कि त त्यस्तो विवाह अनमेल किसिमको छ कि दोस्रो विवाह मात्रै छ । आखिर किन यस्तो हुन्छ त ?

“महिलाहरू प्रेमको मामिलामा भावुक हुन्छन् । अनि, दृष्टीविहीन महिलाले भन्दा पुरुषले धेरै अवसर पाएका हुन्छन्,” लिम्बू सुनाउँछन्, “जसका कारण महिलालाई दृष्टिविहीनसँग प्रेम र बिहे गर्न नहुने संकोच हटाइदिन्छ ।”

त्रिभुवन विश्व विद्यालयमा समाजशास्त्रका सहप्राध्यापक मृगेन्द्रबहादुर कार्की यस्ता प्रतिनिधि उदाहरणले महिलाको हिम्मतलाई उजागर गरेको बताउँछन् । महिला भनेको कन्यादान दिने हो भन्ने परम्परागत मान्यतालाई यस्ता प्रतिनिधि प्रयासले भत्काउने कोसिस गरेको उनको बुझाइ छ । भन्छन्, “दृष्टिविहीनसँगै जीवन विताउँछु भन्ने अठोट महिलाको हिम्मत त हो नै, प्रेमप्रति उनीहरूको अगाध समर्पण पनि हो ।”

फेसबुकबाटै घरबार
इलाम बरबोटेकी कविता आचार्य, २१, को फेसबुकमा एक दिन ‘फ्रेन्ड रिक्वेस्ट’ आयो । ख्यालख्यालमै उनले अनुरोध स्वीकारिन् । त्यो अनुरोध थियो, काठमाडौँमा पढ्दै गरेका काँकडभिट्टाका विवेक भट्टराई, २५, को । ०७० को अन्तिमतिर साथी बनेपछि कविता र विवेक फेसबुकको च्याटरुममा छिरेर बिस्तारै घन्टौँ बिताउने भए ।

दुवैसँग च्याटबक्समा साट्ने सुख र उल्लासका कुराभन्दा दु:ख र संघर्षका कथा धेरै थिए । इलाम बजारमा रहेको क्याम्पसमा बिहानी सत्रको पढाइ भ्याउन झन्डै दुई घन्टाको उकालीओराली नगरी कवितालाई सुखै थिएन । पढाइ सकेर घर फर्के पनि उनलाई कामको उत्तिकै चटारो हुन्थ्यो । बाख्रा चराउने, स्याउलापात गर्ने र भातभान्साको सबै काम भ्याउने ।

कविताले नढाँटीकन आफ्ना दु:ख र संघर्षका सबै कुरा विवेकलाई सुनाइन् । विवेकले पनि आफ्नो पढाइ र जागिरका तीतामीठा पोको फुकाए । उनीहरूको कुराकानी च्याटबक्सबाट बाहिर निस्केर मोबाइल फोनसम्म पुग्यो । सम्बन्धले पालुवा हाल्नै लागेका बेला विवेकलाई लाग्यो, सबै कुरा कवितालाई भन्नैपर्छ । त्यो कुराकानीको दुई महिनापछि विवेकले कवितासँग भने, ‘तिमीलाई विश्वास नलाग्ला । म त अन्धो हुँ नि !’
सुरुमा त कवितालाई विश्वासै लागेन । के झूटो कुरा गर्‍या होला भन्ठानिन् । विश्वास लागोस् पनि कसरी ? नेत्रहीन हुँ भन्छ तर निरन्तर मोबाइलबाट एसएमएस र फोन गर्छ । फेसबुकमा च्याट गर्छ । तर, विवेकले त्यही कुरा दोहोर्‍याइरहे, ‘म नेत्रहीन नै हुँ । तिमीलाई पछि ढाँटेजस्तो नहोस् ।’

पछि विवेकले टकिङ सफ्टवेयरको सहायतामा फेसबुक र मोबाइल चलाएको बताएपछि कवितालाई विश्वास गर्न करै लाग्यो । मनमा हो कि होइन कि भन्ने लाग्दालाग्दै उनलाई विवेकको माया लाग्न थालिसकेको थियो । बिस्तारै उनले मन दह्रो पारिन्, देख्ने र नदेख्नेले के फरक पार्छ र ? आखिर ऊ सक्षम छ र मलाई माया पनि गर्छ ।

आफूले प्रेम गर्न खोजेकी केटी कस्ती छे ? उसको अनुहार कस्तो छ ? आँखा कस्ता छन् ? कपाल कस्तो छ ? सौन्दर्यका यावत् ब्यारोमिटर लगाएर विवेकले कहिल्यै कविताको परीक्षा लिएनन् । सुनाउँछन्, “उसका दु:ख र संघर्षबाटै मैले निक्र्यौल गरेँ, यत्तिको केटीसँग मेरो जिन्दगी चल्छ ।”

कविताको भने फरक अनुभूति रह्यो । हात–पाखुरा चल्ने सबल केटीले कोही नपाएर नेत्रहीनको पछि लागेको भन्ने आरोप खेप्नुपर्ला भन्ने चिन्ता उनले गरिनन् । पहिलोपटक आफूले मन पराएको मान्छे नेत्रहीन हो भन्दा पनि आफ्नाबारेमा नढाँटी सुनाएकामा चित्त बुझाइन् ।

खट्टाको अपांगता भएकी आफ्नी एक साथीलाई उनले सबै कुरा बताइन् । ती साथीले ढाडस दिँदै भनिछन्, ‘आँखाले के गर्छ ? मान्छे राम्रो भए भइहाल्यो नि !’ कविताको चित्त ठ्याक्कै बुझ्यो– मलाई माया गर्छ । पढेको छ । आफ्नै खुट्टामा उभिएको छ । माया गर्नेलाई धोका दिन हुँदैन । विवेकभन्दा कवितालाई आफ्नो जीवनसाथी आफँैले छान्नु सजिलो निर्णय थिएन । त्यसमाथि उनी कसैले नपत्याएको बाटो हिँड्दै थिइन् ।
उनीहरूबीच झन्डै दस महिना लामो प्रेम चल्यो । त्यसबीचमा विवेक एकपटक इलामबजार पुगेर कवितालाई भेटे । कविता कस्ती थिइन्, उनले देख्ने कुरै थिएन । तर, मनको आँखाले देखे, उनी आत्मविश्वासी र जस्तोसुकै संघर्ष गर्न पनि सक्ने खालकी लागिन् ।

आफूसँगै गएका साथीलाई विवेकले फोटो खिच्न लगाएर भने, ‘हाम्रो प्रेमको प्रमाण हुन्छ नि त !’ भेटेर फर्केपछि विवेकले आफ्नो साथीलाई सोधे, ‘मेरी प्रेमिका कस्ती छे ?’ साथीले सुनाइदिए, ‘तँभन्दा अलिक होची छे । बाटुलो राम्रो अनुहार छ ।’ विवेकको मन फुरुंग भइहाल्यो ।

पहिलोपल्ट आफ्नो दृष्टिविहीन प्रेमीलाई भेटेपछि कवितालाई झन् धेरै माया लागेर आयो । अरूले जेसुकै भनून्, म यही मानिससँग जिन्दगी बिताउँछु भन्ने अठोट गरिन् । पहिलो भेटको केही महिनापछि नै विवेकले कविताका बारेमा आफ्ना बाबुलाई सुनाए र उनैसँग बिहे गर्ने भनिदिए । विवेकका बा काँकडभिट्टाबाट छोराले मन पराएकी केटी भेट्न इलाम पुगे र चित्त बुझाएर फर्किए ।

उता, घरकाले आफ्नो रोजाइमा आपत्ति जनाउने भएपछि कविता भागेरै जाने निष्कर्षमा पुगिन् । विवेकले त्यसको चाँजोपाजो मिलाए र कवितालाई लिन आफ्ना घरका मान्छेलाई इलाम पठाए । त्यो दिन थियो, १३ मंसिर ०७१ । अघिल्लो रातीदेखि नै कविताको मन अशान्त भयो । कसरी लुसुक्क घरबाट भाग्न सकौँला भनेर रातभरि छटपटी भइरह्यो । कविताले सुनाइन्, “अघिल्लो दिन नै कपडा प्याक गरिसकेकी थिएँ । तर, राती त राम्ररी निदै्र परेन ।”

बिहानै क्याम्पस जान्छु भनेर हिँडेकी कविता साँझ विवेकको घर काँकडभिट्टा पुगिन् र फोन गरेर घरमा भन्दिइन्, ‘म आफैँले रोजेको जिन्दगीको बाटो हिँडेँ ।’ भागेर बिहे, त्यो पनि दृष्टिविहीनसँग । कविताको परिवारमा हलचल भयो । विवेक भन्छन्, “ससुराबाले अझै चित्त दुखाउनु भा’छ । त्यही भएर ससुराली जाने ढोका अझै खुल्या छैन ।”

बिहेपछि काठमाडौँ आएर विवेकले दाम्पत्य जीवनलाई अगाडि बढाए । सिइङ ह्यान्ड्स नामको मसाज सेन्टरमा काम गर्ने विवेकले कवितालाई पनि ब्युटी पार्लरको तालिम लिन पठाएका छन् । आफ्नो धेरथोर कमाइले जिन्दगी चलेकै छ । प्रेम र बिहेको संघर्षमा हिँड्दाहिँड्दै स्नातक पहिलो वर्षपछि बिथोलिएको पढाइ कविताले फेरि सुरु गरेकी छन् । विवेक भन्छन्, “मैलेभन्दा धेरै संघर्ष उनले गर्नु पर्‍या छ ।”

दृष्टिविहीनको जीवनको गति कस्तो हुन्छ ? कसरी हिँड्छन् र कसरी बुझ्छन्, कसरी व्यवहार गर्छन् र काम कसरी गर्छन् ? कविताले बिहेपछि सिक्दै गइन् । उनलाई सुरुसुरुमा विवेक ढुक्कले एक्लै हिँड्दा डर लाग्थ्यो । बिस्तारै दृष्टिहीनको भाषा र संकेत बुझ्दै गइन् ।

कविताको सहयोग र मायाले विवेकको जिन्दगीमा बिस्तारै इन्द्रेणी देखियो । सुनाउँछन्, “सबै अचम्म मान्छन् हाम्रो जोडी देखेर ।”

समाजलाई चुनौती

पोखराका विजय गुरुङ जन्मिँदा यो संसार अँध्यारो थियो । वर्षौंसम्म कहिल्यै उज्यालो भएन । प्रहरी पिताका छोरा उनले कीर्तिपुरको ल्याबोरोटरी स्कुलबाट सजिलै एसएलसी गरे । दृष्टिविहीन मैत्री नभएको कक्षाकोठा र पाठ्यक्रमबिनै जेनतेन रत्नराज्य लक्ष्मी क्याम्पसबाट स्नातक सके । यसबीचमा उनको मन किताबमा भन्दा संगीतको सूर र तालतिर एकोहोरिइसकेको थियो । कलेज पढ्दा पढ्दै उनले तीनवटा एल्बम निकाले । त्यतिबेलै ‘कलिन्ड’ ब्यान्ड खोले । गितारका तारमा औँला कुदाए, किबोर्डमा औँला चलाए र सुमधुर संगीतमा आफूलाई हराए ।

आँखाले नदेखे पनि विजय सुमधुर संगीतको तालमा झुम्थे । त्यसैमा रमाउँथे । त्यहीबीचमा उनले कुपन्डोलमा रेकर्डिङ स्टुडियो खोले । उनका सहकर्मी थिए, आफूजस्तै दृष्टिविहीन मैतीदेवीका वीरु कमल श्रेष्ठ । पद्मकन्या क्याम्पसमा पढ्दै गरेकी कल्पना मुनिकार पाटन क्याम्पसमा परीक्षा केन्द्र परेका बेला वीरुको छिमेकीको नाताले विजयको स्टुडियोमा आउँथिन् । 

पहिलोपटक त्यहीँ विजयले सुने कल्पनाको सुमधुर स्वर । कल्पनालाई चिन्ने उनीसँग एउटै सूत्र थियो, आवाज । उनको बेलाबखतको आउजाउले तन्नेरी विजयको मनको तार झंकृत भयो । त्यो प्रेमको ध्वनि थियो भन्ने थाहा पाउन उनलाई केही महिना लाग्यो । बिस्तारै उनीहरू नजिकिँदै गए । कल्पनाको आनीबानी, जीवनशैली, सोच्ने र सहयोगी चरित्र सबैले विजयलाई मोहित तुल्यायो ।

क्याम्पस पढ्दा कल्पनाले सुनेकी थिइन्, माया भन्ने चीज त अन्धो पो हुन्छ । तर, उनलाई के थाहा, उनका प्रेमी नै दृष्टिविहीन थिए । झन्डै एक वर्ष चल्यो प्रेम सम्बन्ध । तीन–चार महिनाको लगातारको संगतपछि विजय निष्कर्षमा पुगे, यही केटीसँग बाँकी जिन्दगी बिताउन सकिन्छ । कल्पनाले पनि विजयमा कुनै कमी देखिनन् । सुनाइन्, “दृष्टिविहीन भए पनि उहाँको मन अरूको भन्दा कम थिएन ।”

अरूजस्तै टाढा टाढा ‘डेटिङ’ जान सम्भव थिएन । तर, विजयलाई पाटनका सबै गल्ली गल्ली थाहा थियो । उनीहरू हात समातेर पाटनका ओसिला गल्लीमा हिँड्थे र प्रेमिल गफमा घन्टौँ बिताउँथे । कल्पना सम्झिन्छिन्, “कृष्णाष्टमीको दिन पाटनको कृष्ण मन्दिर जाँदा पानी परेर हामी लुछुप्पै भिज्यौँ । नजिकैको क्याफेमा छिरेर ओत लाग्यौँ । अहिले पनि पाटन जाँदा त्यही दिन सम्झिन्छु ।” त्यसरी बानेश्वरदेखि जाउलाखेलसम्मका क्याफे चहारेको विजयलाई हिजैजस्तो लाग्छ । मुसुक्क हाँस्दै उनले सुनाए, “बिहेअघिको प्रेम अर्कै हुँदो रै’छ ।”

कल्पनाले आफू दृष्टिविहीनसँग प्रेममा परेको कुरा पहिले बहिनीलाई सुनाइन् । त्यसपछि मात्रै उनले जात नमिलेको र त्यो पनि दृष्टिविहीनसँग प्रेम विवाह गर्ने निर्णय परिवारका बाँकी सदस्यलाई सुनाउने हिम्मत गरिन् ।

छोरीले दु:ख पाउली भनेर बुबाले मान्दै मानेनन् । आमाले चाहिँ चित्त दुखाएरै छोरीको निर्णय स्वीकारिन् । विजयले पनि आफ्नो परिवारको चित्त बुझाए । मान्छेले अचम्म मान्दा मान्दै, जिब्रो टोक्दा टोक्दै उनीहरूले बालाजुको पुरानो गुह्येश्वरी मन्दिरमा बिहे गरे, ०५९ मा ।

दुई छोरी जन्मेपछि विजय संगीतबाट लामो समय टाढिए । यसै पनि कल्पनाको मायाले उनको जिन्दगीमा सुखको ध्वनि गुन्जिरहेकै थियो । अहिले कुसुन्तीमा प्रि–मन्टेश्वरी स्कुल चलाएर बसेकी छन् कल्पना । अरूले जे भने पनि कल्पनालाई दृष्टिविहीनहरू कमजोर हुन्छन्, तिनलाई धेरै कुरामा आड–भरोसा र सहयोग चाहिन्छ भन्ने ठान्दिनन् । आफ्नै पतिको उदाहरण दिँदै भन्छिन्, “उहाँ हामीभन्दा सक्रिय हुनुहुन्छ । आफ्नो काम आफैँ गर्नुहुन्छ ।”

नेपाल अपांग बालकल्याण संघ नामक गैरसरकारी संस्थाका उपाध्यक्ष रहेका विजय नयाँ म्युजिक भिडियो ल्याउने अन्तिम तयारीमा छन् अहिले । उनको अनुभवमा दृष्टिविहीनबारे समाजको बुझाइ साह्रै कमजोर छ । भन्छन्, “दृष्टिविहीन भएपछि छेउकुनामै थन्किनुपर्छ भनेजस्तो गर्छन् ।”

परिपक्व प्रेम

ठूलठूला घर कस्ता हुन्छन् ? गाडीको आकार कस्तो हुन्छ ? शैलेन्द्र ढकाल अनुमान गर्न सक्छन् । तर, रंगहरू कसरी छुट्टिन्छन् ? सुन्दरताको अर्थ कस्तो हुन्छ ? के भयो भने सुन्दर र के भयो भने कुरूप हुन्छ ? उनी आकार र रंगका आधारमा छुट्याउन सक्दैनन् ।

कीर्तिपुरको ल्याबोरोटोरी स्कुलबाट एसएलसी, नेपाल ल क्याम्पसबाट प्रवीणता प्रमाणपत्र तह र महेन्द्ररत्न क्याम्पसबाट बीएड गरेका छन् शैलेन्द्रले । २० वर्षदेखि शिक्षण पेसामा रहेका उनको दृष्टिको मात्रा घट्दै गए पनि जिन्दगीसँग बेखुसी छैनन् । साढे दुई वर्षअघि प्रेमविवाह गरेका उनको अनुभव छ, “प्रेम र हेरविचार भएपछि जिन्दगीमा धेरै कुरा फरक पर्दो रै’छ ।”

शान्तिनगरस्थित सिद्धेश्वर माविमा पढ्ने बहिनी भेट्न बारम्बार आउँथिन् सिन्धुपाल्चोक, तिम्बूकी गीता भण्डारी । त्यही बेला उनले देखेकी थिइन्, सुस्तरी, छामछाम–छुमछुम गर्दै हिँड्ने शिक्षक शैलेन्द्रलाई । बैनीलाई पढाउने तिनै शिक्षकसँग पछि उनको नजिकको संगत भयो ।

क्याम्पस पढ्न काठमाडौँ आएकै वर्ष झनै अनौठो संयोग पर्‍यो । समाजशास्त्रको विद्यार्थीले गर्नुपर्ने प्रशिक्षार्थी कामदारका रूपमा उनी एउटा गैरसरकारी संस्थामा पुगिन् । त्यही संस्थामा शैलेन्द्र पनि आबद्ध रहेछन् । त्यही समय उनलाई गीताको आनीबानी र व्यवहार जान्ने मौका जुर्‍यो । मनमनै मन पराए पनि ।

यद्यपि, शैलेन्द्रसँग विवाहका आफ्नै मान्यता थिए । आफूजस्तै अपांगता भएका साथीको वैवाहिक जिन्दगीमा समस्या देखिएकाले गीतालाई प्रस्ताव गर्नैै सकेनन् । किनभने, उनलाई लाग्थ्यो, बिहे जिन्दगीभर चल्ने यात्रा हो, फेरि नेत्रहीनको जीवन अरूको जस्तो सरल छैन । डेढ वर्षको अनौपचारिक संगतपछि शैलेन्द्रले एक दिन हिम्मत गरेरै भने, ‘हामी सँगै जिन्दगी जिउन सक्छौँ ?’

शैलेन्द्रलाई गीताको अनुहारको रंग थाहा छैन । आँखाको भाका थाहा छैन । तर, उनी गीता हिँडेको परैबाट थाहा पाउछँन्, पाइतालाको चालले । सास फेरेकोबाटै थाहा पाउँछन् । “हामी दृष्टिविहीनले सुन्दरताभन्दा व्यवहार हेर्छौं,” शैलेन्द्रले दार्शनिक भएजसरी सुनाए, “जिन्दगीलाई अघि बढाउन सुन्दरता मानक हुँदै होइन ।”

जसरी शैलेन्द्र परिपक्व थिए, गीताले पनि उस्तै परिपक्व निर्णय गरिन् । सुनाउँछिन्, “दिल बसेपछि सबै कुरा गौण हुँदा रै’छन् । किन यस्तो केटासँग बिहे गर्‍यो भन्ने प्रश्न मैले सुन्दै सुनिनँ ।” आँखा नदेख्नेसँग जिन्दगी जिउन सकिँदैन भन्ने गीताको मनमा एकरत्ति पनि थिएन । भन्न त उनलाई धेरैले भनेका पनि थिए । भन्छिन्, “अरूले जे भने पनि मैले सुन्दै सुनिनँ । किनभने, उहाँ असल हुनुहुन्छ र सक्षम हुनुहुन्छ भन्ने मैले नजिकबाटै देखिसकेको थिएँ ।” बानेश्वरको खरिबोटमा टेलरिङ सेन्टर चलाएर बसेकी गीता मानिसहरूको अनगिन्ती प्रश्नलाई हाँसेरै टारिदिन्छिन् ।

एक वर्षको प्रेमको बाटो हुँदै विवाहको फराकिलो राजमार्गमा हिँड्न पाएकामा शैलेन्द्र र गीता खुसी छन् । शैलेन्द्र झनै खुसी छन् । किनभने, गाउँमा बस्ने भएर पनि गीताका बाले दृष्टिविहीनलाई आफ्नी छोरीको हात सुम्पिन कत्ति धक मानेनन् । शैलेन्द्र भन्छन्, “सबै मान्छे त्यस्तो बुझ्ने कहाँ हुन्छन् र ?” 

तस्बिरहरू : लक्ष्मीप्रसाद ङाखुसी

पुरा पढ्नुहोस्

सुरक्षा घेरामा साग

नवीन अर्याल
बहुप्रतिष्ठित खेल प्रतियोगितामा सुरक्षा चुनौती
पुरा पढ्नुहोस्

उस्ताद उवाच

राजकुमार रेग्मी
विज्ञापनकै कारण चाउचाउ जगत्मा नयाँ शक्ति चाउचाउले तहल्का मच्चाउन थालेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

झटारो: कतारबाट हतार हतार

लक्ष्मण गाम्नागे
कतारमा आइपुुगेपछि मन अलिक शान्त भयो । ट्राफिक जाम, अलिक फोहोर मैला, अलिअलि भत्केका, टालेका सडकहरू देख्न पाइयो । केही साँघुरा गल्ली पनि हेर्न पाइयो ।
पुरा पढ्नुहोस्

स्मरण: सिद्धिचरणको ‘देवघाट’

मैयाँदेवी श्रेष्ठ
त्यस्ता कविलाई आफ्नै आँगनमा त्यसरी देख्दा को मान्छे नरमाइरहन सक्थ्यो र ?
पुरा पढ्नुहोस्

चेलीबेटी बेचबिखन: मुख्य गन्तव्य अब भारत नभई खाडी राष्ट्रदेखि युरोप–अमेरिकासम्म

माधव बस्नेत
तेस्रो मुलुकमा चेलीबेटी बेचबिखन कार्यमा गैरआवासीय नेपालीहरूको संस्थामा सक्रिय एवं नेतृत्व तहमै रहेको व्यक्ति पनि संलग्न रहेको पाइएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

सिकिस्त सिनास

नारायण अमृत
कुनै बेला शोध–शोधार्थीको नम्बरी संस्था नेपाल तथा एसियाली अध्ययन केन्द्र अहिले गएगुज्रेको अवस्थामा
पुरा पढ्नुहोस्

'इम्बोस्ड नम्बर प्लेट'मा पौने चार अर्बको खेलो

रामबहादुर रावल
संघीयतामा काम नलाग्ने गरी अनियमित तवरले हतार–हतार मुलुकभरका सवारी साधनको नम्बर प्लेटलाई इम्बोस्ड स्वरुपमा परिवर्तन गर्ने तयारी
पुरा पढ्नुहोस्

समसामयिक

चेलीबेटी बेचबिखन: मुख्य गन्तव्य अब भारत नभई खाडी राष्ट्रदेखि युरोप–अमेरिकासम्म

माधव बस्नेत

फागुन ०७१ मा सुवास थापामगरले होटलमा वेटरको काम मिल्छ भन्दै अर्चना थापा (नाम परिवर्तन)लाई पर्यटकीय भिसामा मकाउ पठाए । तर, त्यहाँ पुर्‍याइएपछि उनले भने अनुसारको काम त पाइनन्, सीधै यौन धन्दामा लगाइयो । मकाउमा झन्डै १० महिना प्रताडना भोगेपछि उनलाई त्यहाँबाट अर्कै ठाउँमा सार्न खोजियो । त्यही क्रममा ठूल्ठूलो स्वरमा चिच्याउँदै गुहार मागिन् । केही नेपाली र मकाउ प्रहरीले गुहार सुनेपछि उनलाई दूतावासको शरणमा पुर्‍याइयो । र, उनी घर फिर्न पाइन् । त्यसपछि, सुवासले आफूलाई बेचेको भन्दै प्रहरीमा उजुरी गरिन् । प्रहरीले ८ माघमा सीतापाइलाबाट स्याङ्जाका सुवासलाई पक्राउ गर्‍यो । अर्चनाको उजुरीपछि उनी मानब बेचबिखन तथा ओसारपसार मुद्दामा प्रहरीको ‘वान्टेड’ सूचीमा थिए ।

अर्को घटना, महाशाखाबाटै परिचालित प्रहरीले ४ माघमा नागार्जुन नगरपालिकास्थित रामकोट निवासी भरत भन्ने सुनीलकुमार पुरीलाई लगनखेलबाट पक्राउ गर्‍यो । पुरीसहित अंगद जोशी, अनुप जोशीलाई प्रहरीले ठगी तथा मानव बेचबिखन मुद्दामा खोजिरहेको थियो । उनीहरूले केही युवतीलाई कलाकारका रूपमा काम गर्न जापान पठाइदिन्छु भन्दै १३ लाख रुपियाँ ठगी गरेको र कलाकारका रूपमा नभई ‘अर्कै काम’का लागि पठाउने प्रयत्न भइरहेको उजुरी परेको थियो । अनुसन्धानका क्रममा देह व्यापारका लागि पठाउने तयारी भइरहेको सुइँको पाएपछि प्रहरी उक्त गिरोहको खोजीमा जुटेको थियो ।

केही वर्षअघिसम्म चेलीबेटी बेचबिखनको मुख्य गन्तव्य भारत मात्र थियो । तर, पछिल्ला वर्षमा वैदेशिक रोजगारीको बहानामा खाडी राष्ट्रदेखि युरोप–अमेरिकासम्म कुनै न कुनै रूपले युवतीहरूको बेचबिखन भइरहेको उजुरी बग्रेल्ती आउन थालेको बताउँछन्, महानगरीय प्रहरी अपराध अनुसन्धान महाशाखाका प्रमुख एसएसपी (प्रहरी वरिष्ठ उपरीक्षक) सर्वेन्द्र खनाल । नेपाल प्रहरीको केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरोले करिब पाँच महिनाअघि काठमाडौँमा अपराध अनुसन्धानको क्षेत्रमा कार्यरत डेढ दर्जन देशका प्रहरी सम्मिलित अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा उपस्थित सबैजसो विदेशी प्रहरीले नेपालका युवती आफ्नो देशका विभिन्न डान्सबार, रेस्टुराँ, यौन अखडाहरूमा रहेका सुनाएका थिए ।

यसपछि अपराध अनुसन्धान महाशाखाले विदेशी प्रहरीको गुनासो सम्बोधन गर्न र विभिन्न देशमा पुगेका पीडित चेलीहरूको उद्धार गर्न सहज होस् भनेर जहाँसुकैबाट पनि फोन गर्न मिल्ने गरी ११७७ नम्बरको ‘हटलाइन’ सुरु गर्‍यो । यस्तो सुरुआतपछि विभिन्न देशमा रहेका नेपालीले आफू कार्यरत देशमा युवतीहरूको बेचबिखन भएको थाहा पाएको बताउन थाले । कतिपय देशबाट त पीडित युवती स्वयंले फोन गर्न थालेका छन् । तिनको उद्धारमा तत्कालै पहलकदमी लिने गरेको एसएसपी 
खनाल बताउँछन् ।

तेस्रो मुलुकमा चेलीबेटी बेचबिखन कार्यमा गैरआवासीय नेपालीहरूको संस्थामा सक्रिय एवं नेतृत्व तहमै रहेको व्यक्ति पनि संलग्न रहेको पाइएको छ । मकाउमा रहेका त्यस्तै एक गैरआवासीय नेपालीले रोजगारीको बहानामा नेपाली युवतीहरू झिकाउने र अवैध धन्दामा लगाउने गरेको उजुरी हटलाइनमार्फत आएको थियो । प्रहरी अनुसन्धानपछि उक्त कुरा पुष्टि पनि भयो । मकाउ प्रहरीले पक्रेर फर्काइदिएपछि अहिले उनीमाथि अनुसन्धान भइरहेको छ । यस घटनाले अपराधमा संलग्न हुने नयाँ शैलीको भेद पनि खोलेको छ । त्यो के भने अपराध गर्नकै लागि ओहदा–पद लिने र ‘ह्वाइट कलर क्राइम’ गर्ने । किनभने, एनआरएनको पदाधिकारी भइसकेको व्यक्तिले समेत त्यस्तो धन्दा चलाउलान् भनेर कसैले सोच्ने कुरै थिएन ।

अवस्था कस्तोसम्म छ भने २३ मंसिरमा नेपाल एयरलाइन्सको उडानबाट बैंकक लैजान लागिएका आठ युवतीलाई प्रहरीले त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल परिसरबाटै नियन्त्रणमा लियो । अनुसन्धानका क्रममा एक भाषा प्रशिक्षण संस्थाका सूर्यमान श्रेष्ठ र प्रकाश केसी तथा म्यानपावर कम्पनीका सञ्चालक सोभित बस्नेतको मिलेमतोमा ती आठ युवतीलाई थाइल्यान्ड हुँदै कुवेत पठाउन लागेको पत्ता लाग्यो । मिलेमतोमा संलग्नलाई पक्राउ गरी मानव बेचबिखन मुद्दा दायर भएको छ ।

राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगको मानव बेचबिखन शाखामा कार्यरत कमल थापालाई प्राप्त सूचनाले पनि नेपाली युवतीहरूको बेचबिखनको तस्बिर डरलाग्दो देखाउँछ । आयोगले दुई वर्षअघि १३ हजार युवतीलाई बेचिएको र १६ हजारलाई बेच्न प्रयत्न गरिएको प्रतिवेदन सार्वजनिक गरेको थियो । त्यसयता आयोगले अर्को प्रतिवेदन सार्वजनिक गरेको छैन । थापा भन्छन्, “त्यसको तुलनामा अहिले अझ बढी चेलीबेटी बेचबिखनको चपेटामा परेको अनुमान छ ।”

पाँच महिनाअघि मात्र दिल्ली हुँदै खाडी मुलुक दुबई पठाउन लागेको भनिएका २७ नेपाली युवती इन्दिरा गान्धी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट नियन्त्रणमा लिइए । अनुसन्धानका क्रममा खुल्यो, उनीहरूलाई दुबई होइन, अफ्रिका पठाउन लागिएको थियो । एक वर्षअघि सिरिया र किर्किस्तान पुर्‍याइएका दुई युवतीलाई माइती नेपालले उद्धार गरेको थियो । केही दिनअघि मात्र भारतको असामस्थित सिल्चरबाट एक महिना लामो अनुसन्धानपछि १० युवतीलाई उद्धार गरिएको छ, जसमध्ये पाँच जना नेपाली छन् ।

भारतीय प्रहरीको संरक्षणमा रहेका उनीहरूलाई माघको तेस्रो साताभित्रै नेपाल ल्याइँदैछ । माइती नेपालका सूचना अधिकारी अच्युत नेपालका भनाइमा उनीहरूको संस्थाले मात्र विभिन्न नाका, विमानस्थलमा निगरानी गरेर वार्षिक ३ हजार ५ सयदेखि ४ हजार चेलीबेटीलाई बेचिनबाट जोगाएको छ भने वार्षिक रूपमा बेचिएका न्यूनतम दुई सय चेलीबेटीको उद्धार गरेर स्वदेश ल्याउने गरेको छ । “अहिले दिल्ली विमानस्थलमा अलि कडाइ भएपछि बैंकक, श्रीलंका, बंगलादेश हुँदै पनि युवतीहरूलाई अन्य देशमा पुर्‍याउने गरेको सूचना छ,” उनी भन्छन्, “नेपाली युवतीलाई नपुर्‍याइएको देश नै छैन भन्दा पनि हुन्छ ।”

महानगरीय प्रहरी परिसरका एसपी (प्रहरी उपरीक्षक) एवं प्रवक्ता विश्वराज पोखरेलका अनुसार महिलाहरूको बेचबिखन दुई ढंगले भइरहेको छ । पहिलो, यौन व्यवसायकै लागि र दोस्रो, पहिले एउटा काममा सहभागी गराएर पछि यौन व्यवसायमा संलग्न गराउने उद्देश्यले । जस्तो कि, सुरुमा सांस्कृतिक कार्यक्रममा नर्तकी, गायक, रेस्टुराँ, बारहरूमा वेटरका रूपमा लैजाने र त्यहाँ आएका ग्राहकले छनोट गरेमा यौन सुविधा पनि दिनुपर्ने । पोखरेल भन्छन्, “जसले गर्दा रोजगारदाताको व्यवसाय पनि फस्टाएको र यौन शोषणबापत महिलाको आम्दानीको स्रोत पनि बढेको देखिन्छ ।” तर, कुनै पनि युवती जाने/बुझेरै आफ्नो यौन शोषण होस् भनेर बेचिएका चाहिँ हुँदैनन् ।

वैधानिक रूपमा जान नपाउने देशमा दलालहरूको विश्वासमा अवैधानिक ढंगले जाने र भिसा अवधि सकिने, एजेन्ट भाग्ने तथा पैसा पनि सकिएपछि परिस्थितिजन्य अवस्थामा यौन व्यवसायमा सहभागी हुने गरेका घटना पनि प्रशस्तै छन् । “अहिलेसम्मको कानुनमा मानव बेचबिखनको मुद्दा भन्नाले यौन शोषण रोक्न केन्द्रित छ,” प्रवक्ता पोखरेल भन्छन्, “महिला बेचबिखन रोक्न मानव बेचबिखनको 
मुद्दा चलाउँदासम्म यो क्रम नरोकिनुले युवतीहरूको बेचबिखन गर्ने सञ्जाल ठूलो छ भनेर बुझ्नुपर्ने हुन्छ ।”

राष्ट्रिय महिला आयोगकी सदस्य तथा प्रवक्ता उर्मिलादेवी विश्वकर्मा नेपाली युवती विभिन्न देशमा ठूलो मात्रामा बेचिएको सूचना प्राप्त भए पनि आयोगले पहलकदमी लिन नसकेको स्वीकार्छिन् । भन्छिन्, “तर, हाम्रो कार्यक्षेत्र घरेलु हिंसा मात्र हेर्ने गरी तोकिएको छ । त्यसमाथि हामीसँग साधन स्रोत पनि छैन । त्यसैले बेचबिखन भइरहेको जानकारी पाउँदा पाउँदै पनि रोक्न र उद्धार गर्न सकिरहेका छैनौँ ।” 

 

पुरा पढ्नुहोस्

आवरण कथा: कसले थाम्ला कोइराला परिवारको बिँडो ?

नवीन अर्याल
कोइराला परिवारभित्र राजनीतिक विरासतको नेतृत्वका लागि त्रिकोणीय प्रतिस्पर्धा
पुरा पढ्नुहोस्

खाडी मुलुकमा महिला तस्करी गर्न खुला सीमाको उपयोग

जितेन्द्र साह
भारतबाट खाडी जान सजिलो र सस्तो हुने भन्दै हरेकबाट ३० हजार रुपियाँ असुलिएको खुलेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

सशस्त्र प्रहरीमा अब त्यस्तो कहिल्यै नहोस्

मनबहादुर बस्नेत
बढुवामा व्यावसायिक क्षमतायुक्त अधिकृतको चयन नभए सशस्त्र प्रहरीको साख जोगिन मुस्किल
पुरा पढ्नुहोस्

विचार

गणराज्य संवाद: बिहार भेटघाटको सन्देश

श्रीकृष्ण अनिरुद्ध गौतम
लालुसँग भेटेर आउने मधेसी नेताले उठाउने गरेका मुद्दा र लालुका कार्यशैलीमा खासै अन्तर छैन । यहाँ उनीहरू खसआर्यलाई गाली गर्छन्, त्यहाँ लालु ब्राह्मण, राजपूत र बनियाँलाई सराप्छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

क्यान्सरको पीडा

शिलु भट्टराई
जीवन र मृत्युको दोसाँधमा यमराजको आगमनलाई प्रतीक्षा गर्दै छटपटाउँदै अकल्पनीय यथार्थलाई स्वीकार गरेर बाँच्न म बाध्य थिएँ ।
पुरा पढ्नुहोस्

मोदीजीको मर्जी

जैनेन्द्र जीवन
दिल्लीका शासक र कथित नेपाल विज्ञहरू डराउनै पर्दैन, नेपालको राजनीतिको कुनै पनि उल्लेख्य धार भारतविरोधी छैन । र, भू–राजनीतिको गुरुत्वाकर्षणले हत्पति हुन पनि दिँदैन । नेपालमा भारत विरोध बढ्ने या घट्ने भारतको आफ्नै कारणबाट हो, नेपालको आ न्तरिक राजनीतिका कारण होइन ।
पुरा पढ्नुहोस्

सैद्धान्तिक कसीमा नेपालको संघीयता

अच्युत वाग्ले
संघीयताको प्रस्ताव राजनीतिक बहसको मूल प्रवाहमा प्रवेश गरेपछि नेपालको सन्दर्भमा यसको आवश्यकता, औचित्य र कार्यान्वयनको सम्भाव्यता एवं स्वरूपबारे जति व्यापक बहस/छलफल हुनुपर्ने हो, भएन । अझै भएको छैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

गणराज्य संवाद: मधेसीको खास चासो

श्रीकृष्ण अनिरुद्ध गौतम
आममधेसीलाई सीमांकन नभएर वैवाहिक अंगीकृतको बढी चिन्ता छ । किनभने, अधिकांशको भारतको बिहार प्रान्तका परिवारसँग वैवाहिक सम्बन्ध छ, त्यो वैवाहिक सम्बन्धको वैधता उनीहरूलाई चाहिएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

हाकिमका कोठा गफका अखडा

बद्री पोख्रेल
अहिले समय धेरै बदलिए पनि हाकिमको कोठाबाट सुरु हुने जागिरको दैनिकीमा खासै परिवर्तन भएको छैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

अस्तित्वहीन सय दिन

अच्युत वाग्ले
यो सरकार न्यूनतम मानवीय संवेदना पनि नभएका अधिनायकवादी र व्यक्तिवादीहरूको विशाल झुन्डजस्तो मात्र देखियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

टिस्टुङ देउराली: एउटा अमिल्दो तुलना

विवेक पौडेल
सामाजिक रूपमा नेपालले स्वीट्जरल्यान्डको ढाँचा हुबहु अनुकरण गर्नुअघि बढ्नु होइन, पछि हट्नु हुनेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

जीवनशैली

जीवन्त जोडी

जनकराज सापकोटा
दृष्टिविहीनसँगको सफल दाम्पत्य जीवन
पुरा पढ्नुहोस्

मुलुककै पहिलो महिला एक्स्क्याभेटर चालकको जीवन–संघर्ष

सिपी अर्याल
मुना घिमिरेले एक्स्क्याभेटर चलाउने लाइसेन्स भने ०६२ मा मात्रै पाइन्, चलाउन जानेको त ०५६ मै हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

शम्भुनाथको शानदार शिल्पी

विमल खतिवडा
भरतपुर विमानस्थल परिसरमा निर्माण गरिएको गैँडाको मूर्ति होस् वा पर्यटकीय नगरी सौराहा चोकको हात्तिको मूर्ति । ती बनाउने शम्भुनाथ आर्यको शिल्पी निकै लोभलाग्दो छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

बुल फाइटको झझल्को

कृष्ण थापा
एक सय वर्ष पुरानो मौलिक परम्परा
पुरा पढ्नुहोस्

चरित्र अभिनेत्रीहरुको निरन्तरता र सफलता

गोकर्ण गौतम
भिन्न–भिन्न भूमिकामा देखिने उनीहरुको जोश र लोभ अझ ओरालो लागेको छैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

चन्द्रलालको चकचकी

विनोद घिमिरे
आईए पढ्दापढ्दै ०३९ सालमा पाँच रुपियाँको बीऊ किनेर तरकारी खेती थालेका चन्द्रलाल तामाङ अहिले वार्षिक एक करोड रुपियाँमाथिको कृषि उपज उत्पादन र बिक्री गर्छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

अर्थ

चीनको चपेटामा तातोपानी क्षेत्र

ऋषिराम पौड्याल

सीमाबाट डेढ किलोमिटर पश्चिमको कोदारीका होटल हिमालय इको रिसोर्टका सञ्चालक पदम मगर भूकम्पपछि फर्केका छैनन् । पौने चार करोड खर्चेर बनाइएको रिसोर्ट भूकम्पले कामै नलाग्ने गरी भत्केपछि उनी विस्थापित भएका हुन् । चार करोड रुपियाँ खर्चेको तातोपानीको होटल स्मल हेवन सञ्चालन भएको दुई वर्षमै बन्द भएको छ । सञ्चालक विष्णुबहादुर श्रेष्ठ गुनासो गर्छन्, “एकातिर भूकम्पको क्षति, अर्कोतिर तातोपानी नाका बन्द ।”

नाकाको मितेरी पुलदेखि तातोपानी बजारसम्म तीन किलोमिटर क्षेत्रका साना–ठूला सयवटाभन्दा बढी होटल बन्द भएका छन् । निर्माणको अन्तिम चरणमा पुगेको स्थानीय दुगुनास्थित बज्र इको रिसोर्ट सञ्चालन हुने तयारी गर्दागर्दै भूकम्पको मारमा पर्‍यो । रिसोर्टका अध्यक्ष रामकाजी पौडेलका अनुसार २५ करोड रुपियाँभन्दा बढीको लगानीमा बन्न लागेको उक्त रिसोर्टलाई पूर्वावस्थामा फर्काउन प्राविधिक टोली मर्मतमा जुटेको छ । पर्यटन विकासको सम्भावना देखेर सीमामा होटल व्यवसायमा गरिएको यो ठूलो लगानी हो ।

तातोपानी भएर तिब्बतको मानसरोवर जाने भारतीय पर्यटकको आगमनलाई लक्षित गरी सीमामा धमाधम होटल बनेका थिए । एकै रात सयौँ पर्यटक अटाउने होटलमा ताला लागेको छ । दैनिक डेढ करोड रुपियाँ राजस्व संकलन हुने तातोपानी नाका नौ महिनादेखि सुनसान छ । अरनिको राजमार्ग भएर नाकामा अहिले निजी प्रयोजनका लागि दैनिक आठ/दसवटा सवारी साधन आउजाउ गर्छन् । व्यापारको त के कुरा, चीनले अध्यागमनद्वारा जारी एकदिने पासका आधारमा दिँदै आएको सुविधा पनि रोकेको छ ।

सिन्धुपाल्चोक उद्योग वाणिज्य संघका अध्यक्ष कमलकुमार श्रेष्ठका अनुसार भूकम्पअघि नै खासामा थन्केको नेपाली व्यवसायीको झन्डै तीन अर्ब रुपियाँबराबरको चार सय कन्टेनर व्यापारिक सामान चीनले छाडेको छैन । नेपालतर्फको सडक, भन्सार कार्यालय र अध्यागमन गत असोजदेखि नै सञ्चालनमा आए पनि चीनले नचाहेका कारण व्यापार ठप्प भएको हो । श्रेष्ठ भन्छन्, “यातायात र आयात–निर्यात व्यापारमा गरिएको करोडौँ लगानी डुबेको छ । ३० प्रतिशत व्यापारी त पेसाबाटै पलायन भएका छन् ।”

व्यापारका लागि नाकामा १ हजार ५ सयभन्दा बढी सवारी साधन सञ्चालनमा थिए । वर्षौंदेखि सञ्चालनमा रहेको चीनसँगको एउटै मात्र प्रमुख नाका बन्द भएको नौ महिना बित्दा पनि यसलाई सरकारले कहिल्यै गम्भीर रूपमा नलिएको नेपाल हिमालय सीमापार वाणिज्य संघका अध्यक्ष विष्णुबहादुर खत्रीको गुनासो छ । भन्छन्, “यस्तो अप्ठ्यारो परेका बेला चीनको सहयोग पाइएन ।”

व्यापारसँगै सयौँ नेपालीको रोजीरोटी गुम्दा पनि राज्यको ध्यान नगएको सिन्धुपाल्चोक उद्योग वाणिज्य संघका सचिव अर्जुन सापकोटाको भनाइ छ । निर्यात व्यापारसमेत ठप्प हुँदा नेपाली सामानको बिक्री पनि रोकिएको छ । नेपालबाट बर्सेनि, तामाका भाँडा, चाउचाउ, गलैँचा, जडीबुटी, हस्तकलाका सामान, दन्तमन्जन, घिउ, काठका मूर्ति, आलुचिप्स, ताजा दूध, सुती कपडा, सोलार उपकरण, डसना, अगरबत्ती, बिस्कुट, नक्कली गहनालगायतका सामान चीन निकासी हुँदै आएका थिए । 

पाँच हजार बेरोजगार

तातोपानी नाका वारिपारि सामान ओसारपसार, चिया पसल, साना होटल, कोठा भाडा, सामानको लोड–अनलोडमा संलग्न झन्डै पाँच हजारले प्रत्यक्ष रोजगारी गुमाएका छन् । नाकामा झोलेपोके व्यापारी पाँच सयको हाराहारीमा थिए भने तीन सय लोडअनलोडमा संलग्न लोडर ।

भिरालो जमिन, पहाड र पहिरो जाने जमिनका कारण उत्पादनबाट सीमा क्षेत्रका बासिन्दालाई तीन महिना मात्र खान पुग्छ । उक्त क्षेत्रका गाती, मार्मिन, फुलपिङकट्टी, लिस्ती, तातोपानी, घुमथाङ, राम्चे, मानेश्वारा, कर्थली, घोर्थलीलगायतका बासिन्दाको यो नाकाको योगदान उल्लेख्य छ । तातोपानी गाविसका पूर्वअध्यक्ष अमृतकुमार खड्का भन्छन्, “नाका बन्द हुँदा यसको असर हरेकको चुलोमा परेको छ ।”
 

 

पुरा पढ्नुहोस्

'इम्बोस्ड नम्बर प्लेट'मा पौने चार अर्बको खेलो

रामबहादुर रावल
संघीयतामा काम नलाग्ने गरी अनियमित तवरले हतार–हतार मुलुकभरका सवारी साधनको नम्बर प्लेटलाई इम्बोस्ड स्वरुपमा परिवर्तन गर्ने तयारी
पुरा पढ्नुहोस्

न सडक, न सुख्खा बन्दरगाह

सीताराम बराल
दुई वर्षमा केरुङ जोड्ने दुई लेनको सडक र रसुवागढीमा सुख्खा बन्दरगाह बन्ने सम्भावना क्षीण
पुरा पढ्नुहोस्

स्थानीयको विरोधले डेढ दशकमा पनि नबनेको प्रसारण लाइन

सुरेशराज न्यौपाने
प्रसारण लाइन मात्र होइन, सबस्टेसन निर्माणमा समेत ललितपुरकै स्थानीयका तर्फबाट ठूलो अवरोध कायम छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

संवाद

'चार राजदूतलाई भेट्न पाइनँ'— मदनकुमार भट्टराई

प्रदीप बस्याल

पूर्वपरराष्ट्र सचिव एवं जर्मनी र जापानका लागि पूर्वराजदूत हुन् मदनकुमार भट्टराई । शिक्षक, पत्रकार हुँदै परराष्ट्र सेवा प्रवेश गरेका भट्टराईले ‘इन्स्टिच्युसनल मेमोरी’ बलियो हुनुपर्नेमा जोड दिँदै आएका छन् ।

नेपालका अहिलेसम्म कति राजदूत नियुक्त भएका छन् त ?
२ सय २३ पटकको राजदूत नियुक्तिमा १ सय ३१ पटक राजनीतिक नियुक्ति भएको छ भने ९२ पटक कूटनीतिक । १ सय ८७ व्यक्ति राजदूत भएका छन् ।

राजदूत दोहोरिएका पनि छन् ?
३१ जनाको नियुक्ति एकपटकभन्दा बढी भएको छ । एकजना चारपटक, तीनजना तीनपटक र २७ जना दुई पटक राजदूत हुनुभएको छ ।

नेपालका कति जना राजदूत भेट्नुभएको छ ?
सन् १९३४ मा बहादुरशमशेर पहिलो राजदूत भए । त्यसको २० वर्षपछि म जन्मिएँ । चार जनालाई मात्र मैले भेट्न पाइनँ । विजयशमशेर, नरप्रताप शमशेर थापा, जनरल केशर शमशेर र महेन्द्रविक्रम शाहलाई भेट्न सकिन । प्रथम राजदूत बहादुरशमशेरलाई भने वहाँ दिवंगत हुनुभएकै साल १९७७ मा भेट्ने अवसर पाएं । 

ऐतिहासिक घटनाक्रम र ज्ञानका लागि केमा भर पर्नुहुन्छ ?
म सकेसम्म धेरै मान्छे भेट्छु । नयाँ पुस्ताको आइडिया र पुरानो पुस्ताको अनुभवबाट सधैँ सिक्न खोज्ने भएकाले तिनका बीचमा कहिल्यै द्वन्द्व भएन ।

राज्यसँग इन्स्ट्च्युिसनल मेमोरी बलियो हुँदाको लाभ के हो ?
चर्चिलले भनेका छन्, ‘विगत र वर्तमानका बारेमा झगडा गरियो भने भविष्य गुम्न सक्छ ।’ त्यसैले त्यसको मुख्य लाभ त राम्रा कुराबाट सिक्ने र नराम्रा कुरा छाड्दै जान पाउनु हो ।

इतिहास खोतल्दाको आनन्द कतिखेर हुन्छ ?
सबैभन्दा रोचक त थुप्रैपटक कल्पनै नगरिएका कुरा थाहा हुन्छन् । अन्तिम मुन्सी हाकिम सरदार नगेन्द्रमानसिंह प्रधानले मलाई राणाकालीन मुन्सीखाना कहाँ र कस्तो थियो भनेर त्यहीँ पुगेर व्याख्या गरिदिनुभएको थियो । त्यस्तो कुरा इतिहासमा कतै खोजेर पनि पाइन्न ।

अहिले केमा व्यस्त हुनुहुन्छ ?
जापानबाट फर्केपछि गोरखापत्रको सुरुदेखिका उपलब्ध भएसम्मका अंक पढिरहेको छु । त्यसमा पुराना कूटनीतिक ढाँचा, चालचलन र परिवेश छन् ।

यहाँको व्यक्तिगत स्वभाव कस्तो छ ?
धूमपान, मद्यपान गर्दिनँ । मानिसहरू भेट्दा रमाउँछु । सायद त्यही भएर हो ३ पटकसम्म म परराष्ट्र प्रवक्ता भएं । सचिव भइसकेपछि पनि केही महिना म प्रवक्ता भएं । 


 

पुरा पढ्नुहोस्

‘नयाँ शक्ति होइन, सफा राजनीतिको खाँचो’— प्रा कृष्ण खनाल

जनकराज सापकोटा
मुलुकको राजनीति सही बाटोतर्फ नगएकामा निराश छन्, राजनीतिशास्त्रका प्राध्यापक कृष्ण खनाल । आन्दोलनहरू सफल भए पनि त्यसको भावना अनुसार पद्धति विकास गर्न नेताहरू अक्षम भएकाले राजनीति परिणामहीन हुन पुगेको उनको ठम्याइ छ । उनीसँग यही सन्दर्भमा जनकराज \'नेपाल\'ले गरेको संवादको सम्पादित अंश :
पुरा पढ्नुहोस्

‘ऋण तिर्न नाटकमा फर्किएँ’

सिपी अर्याल
सिने पर्दामा अति व्यस्त अभिनेता दयाहाङ राई यतिबेला नाटक खेलिरहेका छन् । आफूलगायत साथीहरूको संलग्नतामा मण्डला थिएटर खोलेपछि त्यही नाटकघरमा राईले अभिनय गरेको पहिलो नाटक हो, र...माइलो ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘मलाई उपप्रधानमन्त्रीको कुर्सी कोक्याइरहेको छ’— चित्रबहादुर केसी

रामबहादुर रावल
प्रतिपक्षको कुर्सीबाट ग्रामीण लबजमा सरकारप्रति कटाक्ष गर्ने शैलीका कारण चर्चित छन्, चित्रबहादुर केसी । उपप्रधानमन्त्री एवं सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्री केसीसँग पहिलोपल्ट सरकारमा पुग्दाको अनुभव र समसामयिक राजनीतिबारे नेपालले गरेको संवाद :
पुरा पढ्नुहोस्

‘मायादेवी संसारकै सर्वोत्कृष्ट आमा’

मनोज पौडेल
जापानी लेखिका हारुयो मासुदा, ८२, बुद्धन हाहा माया फुजिङ (बुद्धको आमा मायादेवी) पुस्तक प्रकाशन गरेपछि चर्चामा छिन् । लेखकहरूको संस्था जापान पेन क्लबकी उपाध्यक्ष मासुदाका समाज, परिवार र शान्तिसम्बन्धी १० भन्दा बढी पुस्तक प्रकाशित छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

खेलकुद

सुरक्षा घेरामा साग

नवीन अर्याल

पहिले नयाँ दिल्ली, त्यसपछि केरला भनिए पनि दक्षिण एसियाको बहुप्रतिष्ठित खेल प्रतियोगिता सागको १२औँ संस्करण भारतको पूर्वोत्तर राज्य गुवाहाटी र सिलोङमा सुरु भएको छ ।

दक्षिण एसियाका आठ राष्ट्रका ३ हजार ३ सय ३३ खेलाडी, प्रशिक्षक तथा पदाधिकारी सम्मिलित यस खेल मेलाको विधिवत् उद्घाटन २२ माघमा गुवाहाटीको सरुसजाइस्थित इन्दिरा गान्धी एथलेटिक्स रंगशालामा कडा सुरक्षा व्यवस्थाका बीच भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले गरे ।

प्रतियोगिता सुरु हुनुभन्दा दुई दिनअघि मोरान टाइगर फोर्स नामको एउटा संस्थाले आसामको तिनसुकिया, दुमदुमा र डिगबोईमा अप्रत्यासित बम विस्फोट गराएपछि भारतीय सेनाले सुरक्षा व्यवस्थालाई निकै कडा बनाएको हो ।

उद्घाटन सत्रमा मात्र रंगशाला र सहर वरिपरि १० हजार सुरक्षाकर्मी तैनाथ भएका स्थानीय पत्रपत्रिकाले जनाएका छन् । यस्तै, रंगशाला वरिपरि दुई हजार सीसी टीभी क्यामरा जडान गरिएको थियो । सुुरक्षाको जिम्मा एनएसए (नेसनल सेक्युरिटी एजेन्सी)ले लिएको थियो ।

उद्घाटनको एक दिनअघि ६ घन्टा रंगशालाभित्र बम डिस्पोजल स्क्वाड, विशेष सुरक्षा दस्ता तथा तालिम प्राप्त कुकुरबाट सुरक्षाको पूरा जानकारी लिइएको थियो । प्रतियोगिता सम्पन्न नहुँदासम्म अर्धसैनिक बलका ५० कम्पनी तैनाथ रहने छन् । मिडियालगायत सम्पूर्ण पदाधिकारीलाई कडा जाँचपछि रंगशालामा प्रवेश गर्न दिइएको थियो ।

भारतले यसअघि सन् १९८७ मा तेस्रो साग कोलकातामा र १९९५ मा चेन्नईमा सातौँ साग गरेको थियो । प्रतियोगिता आयोजनाका लागि मात्र भारत सरकारले १ अर्ब ५० करोड भारतीय रुपियाँ बजेट छुट्याएको छ । त्यसमा सुरक्षाका लागि बेग्लै ६७ करोड रुपियाँ खर्च गरिरहेको छ । सरकारले असमका लागि ६० करोड र मेघालयका लागि सात करोड सुरक्षा बजेट उपलब्ध गराएको छ ।

प्रतियोगितामा १ हजार ३ सय ७७ पुरुष र १ हजार १ सय ४५ महिला खेलाडीले भाग लिँदैछन् । त्यसैले यसपालिको सागलाई ‘लैंगिक समानता’को नारा दिइएको छ । प्रतियोगिता अन्तर्गत गुवाहाटीमा १६ र सिलोङमा सात खेलको स्पर्धा हुनेछ । सिलोङले पनि दोस्रो दिन छुट्टै उद्घाटन गरेको थियो ।

प्रतियोगितामा २३ खेल समावेश छन्, जसमा २ सय २८ स्वर्ण, २ सय २८ रजत र ३ सय ८ काँस्य पदकका लागि स्पर्धा हुँदैछ । नेपालले २३ वटै खेलमा खेलाडी उतारेको छ ।
हकीमा महिला टोलीले मात्र भाग लिएको छ । सागमा खो–खो पहिलोपल्ट समावेश गरिएको हो । यसबाट नेपालले रजत पदकको आशा गरेको छ । “समग्र खेलमा मैले १२ वटा स्वर्ण पदकको आशा गरेको छु,” राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्का सदस्य–सचिव तथा १२औँ सागका ‘सेभ दी मिसन’ केशवकुमार विष्ट भन्छन् ।

तर, बजेट निकासमा भएको ढिलाइका कारण प्रभावित बनेको तयारीका बीच पनि नेपालले आठदेखि दसवटासम्म स्वर्ण जित्ने सम्भावना छ । नेपालले सबैभन्दा बढी उसुबाट पाँचदेखि सातसम्म स्वर्णको आशा गरेको छ । यस्तै, जुडोबाट र ट्रायथोलनबाट एक/एक तथा पुरुष फुटबलबाट स्वर्णको आशा गरेको छ ।

“पहिलोपल्ट १६ स्पर्धाका लागि खेल हुँदैछ । त्यसैले हामीले पाँचदेखि सातसम्म स्वर्णको आशा राखेका छौँ,” दक्षिण एसियाली उसुका टेक्निकल डाइरेक्टरसमेत रहेका नेपाल उसु संघका मुख्य प्रशिक्षक प्रनिलध्वज कार्की बताउँछन् । गत सागका आठवटा स्पर्धामा नेपालले उसुतर्फ तीन स्वर्ण जितेको थियो ।

महिला जुडो खेलाडी फुपु ल्हामु खत्रीबाट पनि नेपालले स्वर्णको आशा गरेको छ । यस्तै, ट्रायाथोलनको महिला स्पर्धाबाट पनि । अफगानिस्तानले फुटबलबाट आफ्नो नाम फिर्ता गरिसकेको र भारतले पनि आगामी वर्ष आफ्नै देशमा आयोजना हुने युथ–१७ विश्वकप फुटबललाई ध्यानमा राख्दै युवा खेलाडी पठाउने नीति बनाएपछि फर्ममा रहेको नेपाली पुरुष फुटबल टोलीले स्वर्ण जित्ने आशा गरिएको छ ।

सन् १९९३ मा ढाकामा आयोजना भएको छैठौँ सागमा नेपाली फुटबल टोलीले अन्तिमपल्ट स्वर्ण जितेको थियो । यसपालि जितेमा नेपालले २३ वर्षपछि सागमा स्वर्ण जितेको इतिहासलाई दोहोर्‍याउने छ । 

तस्बिर : कौशल अधिकारी

पुरा पढ्नुहोस्

नेपाली टिम सागका लागि परिपक्व

ज्ञानेन्द्र आचार्य
बंगबन्धु गोल्डकप, सागमा नेपालका लागि वास्तवमै एउटा राम्रो तयारी बनेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

महान् मेसी

ज्ञानेन्द्र आचार्य
फुटबलमा लय र प्रभाव अझै बढोत्तरी
पुरा पढ्नुहोस्

किन धरापमा छन् जीवनराम ?

नवीन अर्याल
कुवेती प्रकरणसँगै नेपाल ओलम्पिक कमिटी नेतृत्वमा छटपटी
पुरा पढ्नुहोस्

चेपुवामा खेलमन्त्री

नवीन अर्याल
नियुक्तिको सुरुआतमै कर्मचारीतन्त्रको सिकार
पुरा पढ्नुहोस्

साहित्य

धरावासीको हतारको कमजोर रचना 'रेड स्क्वायर'

जनकराज सापकोटा

कृष्ण धरावासी लेख्नकै निम्ति जन्मिएका हुन् भन्यो भने कसैको आपत्ति रहँदैन । रहोस् पनि कसरी, उनका उपन्यास/कथा पढेर बर्बरी आँसु झार्नेहरूको ठूलो संख्या छ । धेरै पुस्तक लेखेर भन्दा पनि धरावासी मीठो, चोटिलो लेखेर मान्छेको मनमा बसेका हुन् । स्कुल पढ्दादेखि नै म धरावासीको लेखनीको फ्यान थिएँ । उनी कसरी मान्छेको मनलाई कोतर्न सक्ने गरी लेख्छन्, कसरी उनका किताब पढ्दा पाठकलाई फिल्म हेरेजस्तै मज्जा आउँछ ? उनको लेखनी शक्ति देखेर मनमनै कुतकुतिन्थेँ ।

पछिल्ला वर्षमा धरावासीको गर्भधारण क्षमता देखेर धेरैले जिब्रो काढ्छन् । नकाढून् पनि कसरी ? प्रत्येक वर्षको सिँढीमा उनी जुम्ल्याहा, तिम्ल्याहा किताब जन्माउँछन् । पछिल्लो छिमलमा यात्रा संस्मरण थपिएको छ । रसिया भ्रमणको सम्झना समेटिएर लेखिएको पुस्तक रेड स्क्वायर त्यसैको पछिल्लो अध्याय हो ।

मुटुको माथिल्लो भागमा गाँठो पार्दै, आँखाको छेउकुनाबाट रसाएको नुनिलो आँसु सम्हाल्दै धरावासीको उपन्यास पढेकाहरूलाई भने यो पुस्तक छिचोलेपछि पक्कै प्रश्न उठ्छ, धरावासी लेख्नका लागि लेख्छन् कि नलेखिरहन नसकेर लेख्छन् ?

पुस्तकमा ९ जुन २०१२ देखि १२ जुलाईसम्म समेटिएको यात्रा वृत्तान्त छ । रसियन साहित्य धेरथोर पढेका र रुसको कम्युनिस्ट व्यवस्थालाई आफ्नै शैलीमा बुझेका धरावासी पुस्तकभरि आफ्नै विश्वासमाथि विमर्श गर्छन् । रुसी साहित्यमाथिको आफ्नो दृष्टिकोण र साहित्यप्रेमी नेपालीले नाम सुनेका रसियन साहित्यकारको जीवनी धेरै र तिनको लेखनमाथि व्याख्या पनि गर्छन् ।

रसियामा देखेका प्रत्येक ठाउँ र सन्दर्भको वर्णन गर्दा गर्दै धरावासी अतीतमुखी हुन्छन् । उनी आफ्ना बुझाइको सीमितता, आफ्नो भोगाइका विरोधाभासपूर्ण सन्दर्भहरूको वर्णन पनि मीठो शैलीमा गर्छन् । तुलनात्मक अध्ययन पुस्तकको विशेषता नै हो । तर, कतिपय सन्दर्भमा धरावासी त्यसै त्यसै बहकिन्छन् । उनको बहकिने मनले लेखनीलाई ठाउँठाउँमा झिँजोलाग्दो बनाइदिन्छ ।

धरावासीको लेखनी छाप्न अखबारहरू सधैँ लालायित हुन्छन् । अनलाइन पोर्टलमा उनलाई लेख्ने ठाउँ जति पनि उपलब्ध छ । तर, उनले किन यस्तो किताब लेखे ? पढ्दै गर्दा कैयन् ठाउँमा यस्तै अनुभूत हुन्छ । यात्राका क्रममा भेटिएका बग्रेल्ती मान्छेहरूको नाम कैयन् ठाउँमा आउँछन् । गिनेचुनेदेखि नचिनिएका र यात्रामा अनायासै भेटिएका पात्रहरूको नाम पनि उनी उल्लेख गर्छन् ।

धरावासीको पुस्तकमा आफ्नो नाम समेटिएको थाहा पाएर तिनीहरू औधी खुसी हुँदा हुन् । तर, पाठकहरू पटक्कै खुसी हुन सक्दैनन् । बग्रेल्ती नामको लस्करले कतै कतै त प्याराग्राफ नै भरिएको छ । मूल्य तिरेर धरावासीको गहन लेखनी पढ्न चाहने पाठकमाथि यो त अन्याय नै हो ।

२१ उपशीर्षकमा बाँडिएको पुस्तकले रसियाको समाजको भन्दा ‘वर्ड आई भ्यू’ मात्र राखेको छ । यसमा कम्युनिस्ट राजनीतिको इतिहास, साहित्य र समृद्धिको झलक आउँछ । यात्रा क्रममा कैयन् दृश्यको वर्णनमा धरावासीले रसियामा बसेर व्यवसायको सञ्जाल फिजाइरहेको गैरआवासीय नेपाली संघका पूर्वअध्यक्ष जीवा लामिछानेको सहायता लिएका छन् ।

धरावासीको कोमल हृदय ठाउँठाउँमा पोखिन्छ । वर्षौंदेखि रसियामै घरजम गरिरहेका नेपालीको प्रसंगमा उनी लेख्छन्, ‘यत्रो ठूलो संसारमा एउटा मान्छेले लुक्न चाहँदा पनि हराउन कति गाह्रो ? मान्छेलाई के कुराले अल्झाइरहेको हुन्छ ?’ समाधिस्थल घुम्दै गर्दा धरावासीको मनमा अनौठो विचार चम्किन्छ । ‘अग्लो हुने सपना’ शीर्षकमा उनी लेख्छन्, ‘यस संसारमा बाँच्नेहरूको भन्दा मर्नेहरूको संख्या ठूलो छ । मरेकाहरूलाई गनेर पनि के साद्धे ?’ रेड स्क्वायर घुमिसकेपछि लेखक निष्कर्षमा पुग्छन्, ‘किन किन रेड स्क्वायर मलाई चिहानघारीजस्तो लाग्यो, जहाँ केवल मृत्युको स्मृति हुन्छ । यसले अहिलेसम्म पनि मलाई ठटाइरहेको छ ।’

कैयन् प्रसंग दोहोरिएका छन् पुस्तकमा । केही केही त लाइन नै ‘कपी पेस्ट’ गरिएजस्ता देखिन्छन् । जसले पुस्तकमा पर्याप्त सम्पादन नभएको पुष्टि गर्छ । गाडी चालक भ्लादिमिरको व्याख्या ३२ र ५२ पृष्ठमा उस्तै–उस्तै देखिन्छ । १ सय १० पृष्ठको दोस्रो अनुच्छेदको सुरु र १ सय २० दोस्रो अनुच्छेद उस्तै छ । १ सय २६ पृष्ठको पहिलो र १ सय ४७ पृष्ठको दोस्रो अनुच्छेदमा एउटै तथ्य छ । यस्तो दोहोरिने उपक्रम कैयन् पानामा छन् । त्यसले पुस्तकलाई कमजोर बनाएको छ । कमजोरी जति भए पनि धरावासी आफ्नो लेखनीमा इमानदार भने देखिन्छन् । पृष्ठ १ सय ६ मा धरावासीले स्वीकारेकै छन्, ‘भ्रमणका क्रममा टिपोट गर्ने बानी अझै बसेको छैन । त्यही भएर ठाउँ, पात्र, घटनाबारे सम्झिन र सिलसिला मिलाएर लेख्न गाह्रो पर्दैछ ।’

पृष्ठ १ सय ४९ मा धरावासीले हाकाहाकी लेखेका छन्, ‘म हरेक यात्रालाई पुस्तकको रूप दिने कोसिसमा छु ।’ यसैबाट बुझिन्छ, धरावासी आफूले देखेका, जानेका, बुझेका, भोगेका र अनुभूत गरेका सबै कुरा लेख्न चाहन्छन् । त्यही भएर उनले झिनामसिना र उल्लेख नगरे पनि हुने सन्दर्भसमेत नछुटाई लेखेका छन् । तर, यसरी लेखिएका पुस्तक खरिद गर्ने पाठकलाई न्याय गर्छ कि गर्दैन ? धरावासीको लेखनयात्रामा यो प्रश्न तरबार बनेर झुन्डिएको छ । जसको फैसला पाठकको अदालतमा कालक्रममा बिस्तारै गर्ला !

---

रेड स्क्वायर 

स्रष्टा    :    कृष्ण धरावासी
प्रकाशक    :    पैरवी बुक हाउस
पृष्ठ    :    १६०
सम्पादन    :    होम भट्टराई
मूल्य    :    २०० रुपियाँ

पुरा पढ्नुहोस्

मात नदिने कक्टेल 'क्रसिङ स्याडोज'

सरोज जीसी
पुस्तकको सबल पक्ष भनेको कृतिलाई साहित्यिक बनाउने महत्त्वाकांक्षामा अनावश्यक शब्दजालको प्रयोग छैन र पाठकले गम्भीर रूपमा सोच्नुपर्ने कुनै जटिल भाषा छैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

संस्मरण: सत्यजितको संसार

प्रकाश सायमी
कतिपय मानिस फिल्म स्कुलमा गएर फिल्म पढ्छन् र सिक्छन् तर मेरा निम्ति सत्यजित आफैँ एक स्कुल हुन्, फरक यत्ति छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

असरफको पक्षमा

नेपाल संवाददाता
‘वल्र्डवाइड रिडिङ इन सपोर्ट अफ पोयट असरफ फयाद’ नामक ऐक्यबद्धता अभियान काठमाडौँ, चितवन, हेटौँडालगायत सहरमा भइसकेका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

नियात्रा: फेवातालमा पोखरा कोलाज

युग पाठक
जादूको सोख चढ्यो कि के हो मलाई ?छु मन्तर !फेवाताल गायब ! माछापुच्छ्रे गायब ! इतिहास वर्तमानमा खप्टिँदै आउँछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

ब्लग

नोटबुक

सिपी अर्याल

पेट्रोल पम्पमा फन्को

पुसको अन्तिम साता सुनौली यात्रामा थियौँ मेरा मित्र र म । नाकाको चहलपहल हेर्ने अनि मोटरसाइकलमा पेट्रोल पनि भर्ने उद्देश्य थियो । भैरहवा हुँदै सुनौली बोर्डर पुगियो । एक पाइला नेपाल र एक पाइला भारतमा थियो । त्यो सम्झेर लाग्यो, देश त नक्सामा होइन, मनमस्तिष्कमा हुन्छ । सीमा कट्दा केही डर लागिरहेको थियो, डराउनुपर्ने कारणचाहिँ थिएन । बोर्डरनिरका भारतीय प्रहरीले टुटेफुटे नेपालीमा मुस्कुराउँदै सोधे, “कहाँ जान लाग्नुभो ?” हामीले ओठ चुच्याउँदै भारततिर देखाएर यस्सै घुम्न हिँडेको बतायौँ ।

सीमानजिकैका प्राय: पेट्रोल पम्प बन्द थिए । त्यसबारे सोध्दा पत्ता लाग्यो, सबै इन्धन नेपालतिर ‘सप्लाई’ हुँदाहुँदै रित्तियो रे ! अलि पर एउटा पम्प खुला थियो । त्यहाँ पुग्दा पेट्रोल लिन बसेका २०/२५ जनाको क्यू देखिन्थ्यो । लाइनमा केही खासखुस चल्दै थियो । बुझिनँ । ‘१५ रुपियाँ बट्टा काट्छ है ।’ कसैले भनेको सुनेँ । त्यसको अर्थ हुन्थ्यो, हामीले भारतीय रुपियाँ (भारु) एक सय लिन नेपाली रुपियाँ १ सय ७५ दिनुपर्ने, १ सय ६० होइन । तेल भरेर भारु नै दिएचाहिँ नपर्ने । मेरो रिसको पारो चढ्यो । तर, त्यहाँ रिसाएर काम बन्नेवाला थिएन । साथीसँग केही भारु रैछ । चुपचाप लाइन बसेँ ।
‘कित्ने डालोगे ?’ पम्पमा बसेको केटोले सोध्यो । भनेँ, “फूल ट्यांक और क्या ?”
“नही मिलेगा ।”
“क्युँ ?”
“दो सौका डालो । फिर क्यू पे बैठो । फिर दो सौका डालो ।”
म छक्क परेँ । एकैपटक ट्यांकी भर्न नदिने, घुमिफिरी आएर राखे पाइने । म बाठो भएँ ।
“तुझे एक सौ देंगें ।” उसले मुन्टो हल्लायो । “दो सौ देंगें ।” फेरि भनेँ । ‘नाइ’को मुन्टो हल्लाइरह्यो । घूसको रकम बढ्दैबढ्दै पाँच सय पुग्यो तर ऊ मानेन ।
“क्या करेंगे तो होगा ?”

“घुम घुम कर क्यू पे बैठो हो जाएगा ।” दु:ख दिने मेलो देखेर रिस उठ्यो । खास, यताका भाइभारदारले पम्प रित्याउन थालेकाले उताकाले त्यसो गरेका रे ! नेपाली भाइभारदार पनि फन्को लागेको लाग्यै । पम्पमा जतिखेरै उही अनुहारका मान्छे घुमेका घुम्यै । म पनि आठ पल्टसम्म पम्पको घेरो लगाएर तेल हालेँ । अनि, गह्रुँगो ट्यांकी र हलुँगो मन बोकेर फर्किएँ ।

लिटरको ८० रुपियाँ !

मोटरसाइकलमा तेल टन्न थियो, लुम्बिनी घुम्न हिँड्यौँ । बाटोमा मानिसहरू हुस्सुको पर्दा पन्छाउँदै ठमठमी हिँडिरहेका थिए । खित्रिङ–खित्रिङ बज्दै साइकल पनि कुदेका देखिन्थे । फाट्टफुट्ट मोटरसाइकल दगुरेका । रिसाएको मधेस गुम्म फुलेर बसेको थियो । सडकमा मोटर गुड्न दिइएको थिएन । हामी जोखिम मोलेरै अघि बढ्यौँ ।

लुम्बिनी परिसर सुनसान थियो । अघिपछि खैरो अनुहारले छरेको उज्यालोमा धपक्क बल्ने लुम्बिनी यसपालि झोक्राएको थियो । मध्यमस्तरीय होटल प्राय: बन्द थिए । केही सानामसिना पसल हुस्सुको घुर्मैलो च्यादर ओढेर ठिंग उभिएका थिए । एउटा टहरोजस्तो रेस्टुराँमा खाजा खान बस्यौँ । खाजा आउन केही बेर लाग्ने जानेपछि अगाडिको सानो पसलतिर म गएँ । यो देशझैँ कक्रकिएका पानीका बोतलमा टम्म मिलाएर केही वस्तु राखिएका थिए, अनुमान लगाएँ त्यो पेट्रोल होला ।

नजिक गएर फुच्चे साहूजीलाई सोधेँ, “यो के हो ?” पेट्रोल रैछ । “सस्तो छ हजूर ।” बच्चो साहूजी मुस्कुरायो । उत्सुकता लागिहाल्यो । कालोबजारिया पेट्रोल त्यहाँ कसरी सस्तो ? “८० रुपियाँमा लैजानूस् ।” म झन् छक्क परेँ । बोतलको बिर्को खोलेर नाक त्यसको घाँटीतर्फ बढाउँदा ह्वास्स अरू केही कुराको गन्ध आयो । बोतलबाट बढी जीवनजलको र थोरै पेट्रोलको गन्ध आयो । हाँस्दै निस्किएँ । पसले केटो त्यही मधेसझैँ फुल्लिएर मलाई हेरिरह्यो ।

भूकम्पको भक्कानो

त्यसै दिन साँझ काठमाडौँ फर्किनु थियो । रात्रिबसको ९ बजेको टिकट भएकाले बसपार्क हिँडेँ । सिटमा मान्छे र पेट्रोल बोकेका डब्बा बडो मिलनसार भई राजधानीतर्फको यात्रामा थिए । बिहानको ३ बजे मुग्लिङ कट्दा मान्छे घुर्न थालिसकेका थिए । केही बेरमा मछेउ बसेको एक मानिस अचानक चिच्यायो, “ए भूकम्प आयो गाडी रोक ! गाडी रोक भूकम्प आयो !”

ऊ यति बेस्सरी चिच्याएको थियो, एकनासले घ्यारघ्यारिएर दौडिरहेको गाडी घ्याच्च रोकियो । गाडी रोकिएपछि त्यो मानिसतिर हेर्दै अरू यात्रु खितखिताएर हाँसिरहेका थिए, भूकम्प आएकै थिएन ! त्यो मानिस भने झोक्राएर बसिरहेको थियो । उसलाई कसैको मतलब भएजस्तो देखिँदैनथ्यो । गाडी अघि बढ्यो । त्यो मानिसलाई केही त्यस्तै पिर परेको हुनुपर्ने लख काटेँ । ऊ निद्राको बेहोसीमा हुँदा अचानक उठेर ‘भूकम्प भूकम्प भूकम्प’ भन्दै किन भक्कानिएको ?

कलंकी झरेपछि म पनि त्यो मानिससँगै खुसुक्क झरेँ बसबाट । सँगै चिया खाऊँ भनेर अनुरोध गरेँ । उसले नकारेन । चिया खाँदै कुरा गरिरहँदा थाहा पाएँ, गोरखा घर भएको उक्त मानिसले भूकम्पमा परिवार र घर गुमाएको रहेछ । त्यही पीडाले आफू तर्सिरहने मलाई सुनायो । म चुपचाप रहेँ । 

पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

रामबहादुर रावल
ग्यासको हाहाकारमा छटपटिएका बेला मुलुकका कार्यकारी प्रमुखको यो भाषणले कुन सहरियालाई छोएन होला ? घरघरको समस्यालाई लिएर उनले जुन स्वैरकल्पना सार्वजनिक गरे, धेरैका लागि त्यो व्यथामाथिको कठोर व्यंग्य नै थियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

जनकराज सापकोटा
हिन्दी भाषामा चर्को हप्कीदप्की खाएपछि ती तन्नेरी लुरुक्क परे र नजिकैका साथीसँग सानो स्वरमा भने, “नेताले यो नदी नबेचेको भए, हाम्रा अगुवा गतिला भएका भए, हाम्ले यसरी हप्कीदप्की खान पथ्र्यो र !”
पुरा पढ्नुहोस्

भूकम्पपछि मौलाएको लोभ [अडियोसहित]

जनकराज सापकोटा
धादिङ सलाङटारका दुई अगुवाले गाउँँमा राहतले निम्त्याएको विकृति र राहतको लोभमा के सम्म गाउँँमा भयो भन्ने केही प्रतिनिधि घटना सुनाए ।
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

जितेन्द्र साह
विराटनगर–जोगबनी नाका क्षणभरका लागि युद्धभूमिजस्तो भए पनि क्षणभरमै त्यहाँको जीवन गतिशील भइहाल्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

तस्विर/भिडियो

तस्विर: बौद्ध स्तूपाको पुन:निर्माण पालो

लक्ष्मीप्रसाद ङाखुसी

१२ वैशाखको भूकम्पले क्षतिग्रस्त काठमाडौँको उत्तरपूर्वी भेगमा रहेको प्रसिद्ध बौद्ध स्तूपाको पुन:निर्माण सुरु भएको छ । १ सय १८ फिट अग्लो स्तूपाको सम्पूर्ण काम दुई वर्षभित्रै गरिसक्ने बौद्धनाथ क्षेत्र विकास समितिले जनाएको छ ।

स्तूपालाई सन् १९७९ मा युनेस्कोले विश्व सम्पदामा सूचीकृत गरेको थियो । 
यो संसारकै ठूलो स्तूपाका रूपमा समेत परिचित छ । 

पुरा पढ्नुहोस्

सेताम्मे सेल्फी

एलपी देवकोटा
भारी हिमपातका कारण यातायात अवरुद्ध भए पनि युवकयुवतीले पैदलै हिउँको उत्सव मनाइरहेका भेटिन्छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

खाजा बाजी

मैत्या घर्ती मगर
रुकुमको तकसेरामा काठ बोक्ने क्रममा युवकयुवतीबीच अनौठो खेल खेल्ने चलन पनि छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

[तस्विर कथा] जालमा जिन्दगी

आरके अदीप्त गिरी
जन्मेदेखि किताबकापीको अनुहार नदेखेका गुलाफी मुखिया, ४३, को ज्ञान र सीप भन्नु अहिले उही बाबुबाजेले सिकाएको जाल र हन्डी भएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्