मतको मर्म

पी चन्द्र न्यौपाने

माछापुच्छ्रे गाउँपालिका कास्की–८ का रामप्रसाद बास्तोला, ९६, को निधन भएको केवल आठ दिन मात्र भएको थियो । तर, २१ मंसिरमा सम्पन चुनावमा मताधिकार प्रयोग गर्न शोकलाई थाती राखेर शोकाकुल परिवार नै आए । घरबाट ६ किलोमिटर टाढा रहेको तारेबराह आधारभूत विद्यालयको मतदान केन्द्रसम्म उनीहरुलाई आइपुग्न दुई घन्टा लागेको  थियो । मत खसालेर फर्कन लागेका बास्तोलाका छोरा जगन्नाथ बास्तोलाले भने, “जे हुनु भै गयो । नयाँ सविधान कार्यान्वयन र स्थायित्व अनि प्रान्तीय संरचनालाई नयाँ जनादेश आवश्यक भएकाले परिवारका हामी १२ जना नै भोट हाल्न आएका हौँ ।” 

पुरा पढ्नुहोस्

मनोरञ्जन र सन्देशको अब्बल नमुना

गोकर्ण गौतम
मनोरञ्जन र सन्देशको मात्रा मिलाइएका 'तुम्हारी सुलु' जस्ता अब्बल फिल्म कमै बन्छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

चिया चिन्ता

पर्वत पोर्तेल
बगानबाट चिया टिपेर लामबद्ध रुपमा कारखाना फर्कंदै गरेका गिरीबन्धु टी स्टेट बिर्तामोडका श्रमिकहरु
पुरा पढ्नुहोस्

एक कप चिया

अमर न्यौपाने
त्यसपछि लाग्यो, चिया मुख हुँदै मेरो पेटसम्म मात्र पुगेन, शिरदेखि पैतालासम्म पुग्यो । आन्द्रामा मात्र होइन, नसानसामा पुग्यो ।
पुरा पढ्नुहोस्

फोटो श्रद्धाञ्जली !

रवि मानन्धर
टुक्रुक्क भुइँमा बसेका उनी भन्दै थिए, ‘देशमा यो जति इमानदार खोजेर कहाँ पाइन्छ ? यो जति इमानदार मानिस हुने भए देश स्वर्ग हुन्थ्यो ।’
पुरा पढ्नुहोस्

स्मरण: कृषिमा आत्मनिर्भरताको कदम

रेवतीरमण खनाल
राजा वीरेन्द्रले कृषिमा आधुनिकीकरणको त्यो प्रयास सुरु नगरेको भए आजको नेपालमा तरकारी र फलफूलको अवस्था कति भयावह हुन्थ्यो, हामी कल्पना पनि गर्न सक्दैनौँ ।
पुरा पढ्नुहोस्

बेवारिसे रत्न मन्दिर

लालप्रसाद शर्मा
तत्कालीन राजा–रानीको ‘विन्टर प्यालेस’को उपयोग कसरी गर्ने भन्नेमै अन्योल
पुरा पढ्नुहोस्

आवरण कथा» कामचलाउ सरकार तर, भटाभट दूरगामी निर्णय

रामबहादुर रावल
पूर्णकालीन सरकारसरहको अख्तियारी प्रयोग गर्दै चुनावी सरकार
पुरा पढ्नुहोस्

समसामयिक

बेवारिसे रत्न मन्दिर

लालप्रसाद शर्मा

पोखरा ।। रत्न मन्दिर (दरबार) आफ्नी कान्छी रानी रत्नको नामबाट राखेका थिए, राजा महेन्द्रले । रानी रत्नलाई राजाले दिएको प्रेमको उपहार पनि भनिन्छ, रत्न मन्दिरलाई । त्यही रत्न मन्दिरलाई राजा महेन्द्रदेखि वीरेन्द्र हुँदै ज्ञानेन्द्रसम्म आइपुग्दा राजपरिवारले राजधानीको व्यस्तता र तनावबाट मुक्त हुन अनि मन बहलाउने गन्तव्य बनायो । तर, राजसंस्थाको अन्त्यपछि के प्रयोजनका लागि यसको उपयोग गर्ने भन्ने निर्णय हुन नसक्दा रत्न मन्दिर बेवारिसे बन्न पुगेको छ । 

पोखराको फेवाताल किनारमा पूर्व राजपरिवारले ‘विन्टर प्यालेस’का रूपमा प्रयोग गर्दै आएको रत्न मन्दिर ०६२/०६३ को जनआन्दोलनपछि नेपाल ट्रस्टका नाममा आइसकेको छ । लोकतन्त्रपछिको अन्तरिम संसद्ले पूर्वराजा वीरेन्द्रका नाममा रहेको सम्पत्ति राष्ट्रियकरण गरी ट्रस्ट बनाउने निर्णय गरे अनुसार २१ असोज ०६४ को मन्त्रिपरिषद्ले सरकार मातहत ल्याएको थियो । 

दरबार र परिसर कस्तो छ ? दरबारभित्र के–कस्ता सामान छन् ? नेपाल सरकारको मातहतमा आएको दशक बित्दा पनि आमनागरिक यस दरबारबारे थाहा पाउनबाट वञ्चित छन् । जबकि, काठमाडौँमा नारायणहिटी दरबारलाई उहिल्यै संग्रहालय बनाएर जनताका लागि खुला गरिसकिएको छ । 

राजतन्त्रको अन्त्यसँगै सुरुमा यसलाई नेपाली सेनाको पृतना बनाउने योजना अघि सारिएको थियो । साथै, कहिले अतिथि गृह, निजी क्षेत्रलाई भाडामा दिने, जैविक विविधता पार्क, ताल संग्रहालय, पर्यटकीय सूचना केन्द्र बनाउने त कहिले विदेशी संस्थालाई भाडामा दिने, अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययन केन्द्र बनाउने पहल पनि भए । पाँचतारे होटल, अर्गानिक गार्डेन, क्लब र टुरिस्ट मार्केटलगायतका विकल्प पनि अघि सारियो । तर, सबै व्यापारिक प्रकृतिका भएकाले स्थानीयले विरोध गरे । वन मन्त्रालयले जर्मनीको नेचुरल हिस्ट्री म्युजियमसँग मिलेर ‘इन्टरनेसनल सेन्टर फर हिमालयन बायोडाइभर्सिटी सेन्टर खोल्ने योजना पनि अघि सारेको थियो । त्यो पनि त्यत्तिकै थन्कियो । 

स्थानीयको एउटै माग छ– रत्न मन्दिरलाई संरक्षण र सम्पदा क्षेत्र घोषणा गरी जैविक विविधता पार्क र संग्रहालय बनाएर जनताका लागि खुला गर्नुपर्छ । त्यसबमोजिम ट्रस्टले अढाई वर्षअघि प्रक्रिया पनि थालेको थियो । सरकारका सह–सचिव लेखबहादुर कार्कीले दरबार परिसरको अध्ययन–अनुसन्धान गरी नेपाल ट्रस्टलाई अल्पकालीन र दीर्घकालीन पूर्वाधार तयार गरेपछि संग्रहालय बनाएर सञ्चालन गर्न सकिने निष्कर्षसहितको प्रतिवेदन बुझाएका थिए । 

एक वर्षअघि प्राप्त त्यही प्रतिवेदनका आधारमा झन्डै चार करोड रुपियाँको बजेट माग गरी अर्थ मन्त्रालयमा पठाइयो । तर, उताबाट बजेट स्वीकृत भएन । आफूहरू संग्रहालय बनाउन तयार भए पनि बजेट अभावले काम अघि नबढेको ट्रस्टका प्रवक्ता पुरुषोत्तम खतिवडाको दाबी छ । उनका अनुसार चालू आर्थिक वर्षमा नियमितबाहेक अरू बजेट नभएकाले कुनै पनि काम हुने छैन । 

रत्न मन्दिरको मुख्य भवनमा ११ कोठा छन् । पुरानै अवस्थामा रहेको यसको सरसफाइलगायत रेखदेखमा १३ कर्मचारी खटिएका छन् । प्रशासनिक भवन, फेवातालसँगै तालघर, सैनिक बस्ने ३८ कोठे लामो भवन पनि छ । बंगला शैलीको रत्न मन्दिरमा बेतका खाटलगायत घरायसी र सजावटका सामान छन् । राजा महेन्द्रले भारतबाट ल्याएका पलङलगायत बेतबाट बनाइएका फर्निचरहरू अहिले पनि त्यहीँ छन् । उतिबेला पोखरामा होटल थिएनन् । दरबारले विदेशी पाहुनासमेत यहीँ राख्थ्यो । तालघरमा तत्कालीन राजाहरूले विदेशी पाहुनासँग भेट गर्थे । नेपालका लागि विभिन्न देशका राजदूतहरूले ओहोदाको प्रमाणपत्र चढाउने कार्यक्रम पनि यहीँ हुन्थ्यो । बेलायती महारानी, चीनका राष्ट्रपतिलगायत बसेको रत्न मन्दिरमा बस्ने नेपालका एक मात्र प्रधानमन्त्रीचाहिँ बीपी कोइराला थिए । उनी राजा महेन्द्रको पालामा विशिष्ट पाहुना बनेर यहाँ आएका थिए । यसबारे बीपीले आफ्नो आत्मवृत्तान्तमा पनि लेखेका छन् । 

राजा महेन्द्र भ्रमण क्रममा पोखरा आएका बेला ताल किनारमा बसेपछि ठाउँ मन परेर यहाँ रत्न मन्दिर बनाएका थिए । स्थानीयसँग जग्गा किनेर विसं ०१३ मा निर्माण सुरु भएर ०१५ मा रत्न मन्दिरको निर्माण सम्पन भएको हो । १ सय १४ रोपनी क्षेत्रफलमा फैलिएको यहाँ हेलिप्याडसमेत छ । 

०५८ मा राजा वीरेन्द्रको वंशनाश भएपछि यो दरबारमा चहलपहल कम हुँदै गयो । दरबार हत्याकाण्डको रात तत्कालीन अधिराजकुमार ज्ञानेन्द्र यहीँ बसेका थिए । राजा भएपछि केही समय यहाँ बसेका उनी दोस्रो जनआन्दोलन ०६२/०६३ का बेला पनि तीन महिना पहिलेदेखि यहीँ बसेका थिए । १९ माघ ०६१ को कदमपछि उनले राजा वीरेन्द्र र दरबारका नाममा रहेका अधिकांश दरबार, सम्पत्ति आफ्नो नाममा हक सारेका थिए । तर, रत्न मन्दिर भने वीरेन्द्रकै नाममा रहेकाले नेपाल सरकारको स्वामित्वमा आउन सकेको हो ।

पोखराको विकासमा रत्न मन्दिरको ठूलो योगदान रहेको बताउँछन् नेपाल ट्रस्टको पोखरा एकाइ कार्यालय प्रमुख कृष्ण गुभाजु । “रत्न मन्दिर बनेपछि नै लेकसाइटको बाटो खुलेको हो,” गुभाजु भन्छन्, “त्यसैले यो एउटा इतिहास पनि हो । व्यवस्था परिवर्तन भए पनि यसको महत्त्व कायम राखिरहनु पर्छ ।” 

निजी क्षेत्रलाई भाडामा दिने वा अन्य व्यापारिक प्रयोजनमा लगाएर कमाउने दाउमा ट्रस्ट रहेको तर व्यापक विरोध भएपछि हटेको नागरिक समाज पोखराका संयोजक रामबहादुर पौडेल बताउँछन् । भन्छन्, “विदेशी संस्थालाई दिने, सेना बस्ने भवनमा सटर बनाएर भाडामा लगाउनेलगायत ठूलठूला चलखेललाई रोक्न हामी सफल भयाँै ।” उनी ट्रस्टले आफूले भनेजस्तो नभएपछि खासै चासो नदेखाएको आरोप पनि लगाउँछन् । स्थानीयको माग अनुरूप यसको विकासमा ढिलाइ हुनुमा राजनीतिक र आर्थिक चलखेल रहेको उनी दाबी गर्छन् ।

पोखराको भूगोल र सम्पदाको अध्ययन गरेका भूगोलविद् कृष्ण केसी रत्न मन्दिरको उपयोग फेवातालमैत्री, आमजनता र यस क्षेत्रको हितमा हुनुपर्नेमा जोड दिन्छन् । “बजेटलगायत कारण देखाए पनि ट्रस्टले नीतिगत निर्णय नगरेकाले अझै अन्योल छ, ट्रस्टले आमने पालीलाई अझै गुमराहमा राख्न खोजेजस्तो लाग्छ ।” 

हिमा गृह पनि

रत्न मन्दिरभन्दा केही पूर्वमा छ, हिमा गृह । यो पनि नेपाल ट्रस्टको स्वामित्वमा आइसकेको छ । राजा महेन्द्रका माइला भाइ हिमालय वीरविक्रमका नाममा हिमा गृह बनेको थियो । ९ पुस ०३८ मा अधिराजकुमार हिमालयबाट पत्नी प्रिन्सेप शाहलाई उक्त घर उपहार दिइएको थियो । १० कात्तिक ०४६ मा प्रिन्सेपबाट राजा वीरेन्द्रका नाममा हक कायम गरिएको थियो । फेवाताल किनारमै अवस्थित हिमा गृहको क्षेत्रफल १० रोपनी ४ आना छ । 
 

पुरा पढ्नुहोस्

आवरण कथा» कामचलाउ सरकार तर, भटाभट दूरगामी निर्णय

रामबहादुर रावल
पूर्णकालीन सरकारसरहको अख्तियारी प्रयोग गर्दै चुनावी सरकार
पुरा पढ्नुहोस्

न्यायालयमा पहिलो र अन्तिम दिन

सुशीला कार्की
न्यायाधीशहरू विवेक र बुद्धिमा भर पर्ने प्राणी हो, बल र शक्तिमा होइन ।
पुरा पढ्नुहोस्

बुख्याचाजस्ता बुद्धिजीवी

बाबुराम विश्वकर्मा
पक्ष लिनैपर्ने विषयमा चुप तर तटस्थ रहनुपर्नेमा चाहिँ पक्षधरता
पुरा पढ्नुहोस्

विचार

बहुमतको सरकार कि स्थायित्व ?

अजयभद्र खनाल
राजनीतिक स्थिरताको अर्थ पाँचवर्षे शासन होइन, निरन्तर सुशासन र निरन्तरको विकास हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

कस्तो समृद्धि ? कस्तो समाजवाद ?

केशव दाहाल
लेनिनवाद र माओवादको सम्मिलनबाट कस्तो कम्युनिस्ट पार्टी बन्ला  ?
पुरा पढ्नुहोस्

संघीयताको फूलबारी

हस्त गुरुङ
अबको नेपाल चार वर्ण र छत्तीस जातको पुरानो नीतिबाट बाहिर आएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

प्रपञ्च रच्ने प्रचण्ड कि पिता पुष्पकमल ?

अच्युत वाग्ले
एकपटक नि:स्वार्थ पिता पुष्पकमल मात्रै भएर साँचो बोल्न जरुरी छ । राजनीतिक प्रपञ्च रचिरहने प्रचण्ड भएर होइन ।
पुरा पढ्नुहोस्

कर्मचारीका संगठन कसका विरुद्ध ?

चन्द्रदेव भट्ट
कब्जामा रहेको राज्यले नीति बनाउँदा समूहको स्वार्थभन्दा बाहिर जान सक्दैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

घोषणापत्रका गतिविज्ञान र दोषरेखा

जैनेन्द्र जीवन
हाम्रोजस्तो निम्न शैक्षिकस्तर भएका गरिब देशमा हुने चुनावमा घोषणापत्रका आधारमा भन्दा बढी भोज, पैसा, दलीय आबद्धता र जातीयताजस्ता कुराका आधारमा भोट खस्छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

परीक्षणको कठघरामा वाम एकता

श्रेय पौडेल
अहिलेलाई र दीर्घकालसम्म दुवै पार्टीले सँगै सत्ता प्राप्तिको अस्त्रका रूपमा कम्युनिस्ट एकतालाई प्रयोग गरेका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

चुनावी प्रतिस्पर्धाका परिहासहरू

अच्युत वाग्ले
यतिखेरको समग्र चुनावी वातावरणले नेपाल द्रुत गतिमा ‘पाखण्ड प्रजातन्त्र’ (साम डेमोक्रेसी)मा सीमित हुन लागेको देखिँदैछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

जीवनशैली

अजिब सञ्जीव

राजकुमार बानियाँ
एक शताब्दीको चौथाइ भाग बिताएपछि सञ्जीव उप्रेतीलाई लाग्यो– एउटै काम कति गर्ने ? सिद्धान्त पढाएर कति बस्ने ?
पुरा पढ्नुहोस्

बडी बिल्डर आमा

राजकुमार बानियाँ
ननिता महर्जनको रोल मोडल बडी बिल्डर कोही छैन । कसैको शैली पछ्याउन पनि चाहन्नन् । आफैँलाई रोल मोडल बनाउन चाहन्छिन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

काठमाडौँका चुल्ठे कवि

राजकुमार बानियाँ
विप्लव प्रतीकको हुलिया, कविता र जीवनशैली अरू कविसित मिल्दैन । कवि र कविताबीच डरलाग्दो दूरी छैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

फिल्मकर्मीका अमेरिका आशक्ति

गोकर्ण गौतम
नाम अनुुसार दाम नहुनु कलाकर्मीको साझा पीडा
पुरा पढ्नुहोस्

नारी सारथि

लालप्रसाद शर्मा
ट्रेकिङ गाइडका रूपमा महिला उपस्थिति उत्साहजनक
पुरा पढ्नुहोस्

बोनस ३१ वर्ष

राजकुमार बानियाँ
नेपालका लागि ‘वाटरगेट स्क्यान्डल’का बब उडवर्ड र कार्ल बर्नस्टिनजस्तै विशेष पत्रकार हुन् ठकुराठी ।
पुरा पढ्नुहोस्

अर्थ

वित्तीय प्रणालीमा गम्भीर हमला

मनबहादुर बस्नेत

तिहार बिदाको छेको पारेर एनआईसी एसिया बैंकको स्विफ्ट कोड ह्याक भयो । कुकुर तिहार र लक्ष्मी पूजा (२ र ३ कात्तिक) का दिन ह्याकरले बैंकको स्विफ्ट सिस्टममा छिरेर ठूलो रकम अपचलन गरेको सार्वजनिक भए पनि ठ्याक्कै त्यो कति हो भन्ने प्रस्ट भएको छैन । त्यसैले नेपाल राष्ट्र बैंक र एनआईसी एसियाकै आँकडा फरक–फरक छ । नियामक निकाय राष्ट्र बैंक र ह्याकरको पासोमा परेको बैंकबीचको फरक–फरक विवरणले ह्याकरले बैंकिङ प्रणालीमा ठूलै क्षति पुर्‍याइदिएको अनुमान गरिएको छ । 

राष्ट्र बैंकका प्रवक्ता नारायण पौडे लले ३१ करोड रुपियाँ रकम मात्र ह्याकरले हिट गरेकामा १६ करोड रुपियाँ भुक्तानी भएको र बाँकीको भुक्तानी भई नसक्दै राष्ट्र बैंकले रोकिदिएको बताएका छन् । तर, एनआईसी एसिया बैंकले नेपाल प्रहरीको केन्द्रीय अनुसन्धान व्युरो (सीआईबी)लाई अनुसन्धानका लागि १३ कात्तिकमा दिएको उजुरीमा भने योभन्दा ठूलो रकम अपचलन भएको उल्लेख छ ।

एनआईसीले सीआईबीमा दिएको निवेदनमा करिब ४६ करोड रुपियाँ भुक्तानी अर्डर भएको देखिन्छ । त्यसमध्ये ३३ करोड रुपियाँ गइसक्यो । त्यसमध्येको २६ करोड रूपियाँ फिर्ता आइसकेको छ भने सात करोड रुपियाँ ‘रिकभर’ भएकै छैन । तर, राष्ट्र बैंक र एनआईसी एसिया बैंकको तथ्यांकमा किन झन्डै दोब्बरले फरक पर्‍यो, अर्थपूर्ण मानिएको छ ।

ह्याकरले बंैकको स्विफ्ट कोड, जो बैंकपिच्छे फरक हुन्छ, ह्याक गरेर ‘युजर नेम’ र पासवर्ड कब्जामा पार्छ । त्यसपछि बंैकको भाषामा रकम ट्रान्सफर गर्न अनलाइन सन्देश पठाउँछ । यस्तो सन्देश आएपछि यताको बैंकले उताबाट भने अनुसारको खातामा रकम जम्मा गरिदिन्छ । र, उता रकम जम्मा भएपछि त्यसलाई त्यहाँबाट पनि कमजोर सुरक्षा प्रणाली भएका मुलुक खास गरी अफ्रिकातिर त्यो रकम ट्रान्सफर गरिन्छ । यसपटक पनि अमेरिका, बेलायत, जापान, जर्मनी, मलेसिया, सिंगापुरबाट अनलाइन सन्देश (भुक्तानी अर्डर) आएको नेपाल राष्ट्र बैंकको अनुसन्धानबाट खुलेको छ । ती देशबाट अन्यत्र ट्रान्सफर भई नसकेको रकम भने फिर्ता आइसकेको छ । तर, अन्यत्र ट्रान्सफर भइसकेको रकम भने कहाँ गयो, पत्ता लाग्न सकेको छैन । 

स्विफ्ट ह्याक गरेर नेपालबाट बाह्य मुलुकतिर पैसा चोरिएको यो पहिलो घटना भए पनि बैंकिङ प्रणालीमै अपचलन गरेको भने नयाँ होइन । यसअघि फागुन ०७१ मा सानिमा बैंकको इन्टरनेट बैंकिङ प्रणालीमा अनधिकृत रूपमा छिरेर ह्याकरहरूले खातामा भएको रकमको अंक नै तलमाथि पारिदिएका थिए । 

बंगलादेशी नागरिक अकमेद विन मुसाले सानिमा बैंकको केन्द्रीय कार्यालयमा खाता खोलेर तीन सय रुपियाँ जम्मा गरेका थिए । खाता खोलेको भोलिपल्टै उनको खातामा १० हजार रुपियाँ मौज्दात देखियो । तर, कहीँबाट खातामा पैसा राखेको देखिएन । अनलाइनमार्फत खातामा गैरकानुनी रूपमा छिरेर अंक थपेर उनले आफ्नो रकम बढाएका थिए । खासमा यो ‘ट्रायल’ मात्रै थियो । घटनाको अनुसन्धान गरेका सीआईबीका प्रहरी निरीक्षक गोविन्द थापा भन्छन्, “ह्याकिङ सिस्टमले काम गर्‍यो कि गरेन भनेर सानो रकम मात्रै बढाएका थिए । काम गरेमा त्यो रकम उच्च बनाउने उनीहरूको योजना थियो ।” 

तर, बैंकको सूचना प्रविधि शाखाले यसलाई शंकास्पद कारोबार ठम्याएपछि व्युरोमा खबर पुग्यो । त्यसपछि प्रहरीको अनुसन्धानले मुसासहित अर्का बंगलादेशी नागरिक साह मोआजिमले बैंकको विद्युतीय सञ्जालमा पसेर गडबडी गरेको पुष्टि गर्‍यो । बैंकको सफ्टवेयरमै छिरेर उनीहरूले रकम तलमाथि गर्न सक्ने यो घटना भएको एक महिना पनि नबित्दै अर्को बैंकको आन्तरिक प्रणालीमा ह्याकरहरू छिरे । वैशाख ०७२ मा बिजनेस युनिभर्सल डेभलपमेन्ट बैंक (हाल सिद्धार्थ बैंकमा गाभिएको)को खातामा ह्याकरहरूले अनधिकृत पहुँच बनाएर रकमको मौज्दात बढी देखाएनन् मात्रै, भटाभट पैसा निकालियो पनि । सीआईबीले पाँच जनालाई पक्राउ गरेपछि घटनाको अर्को अध्याय खुुल्यो, बाह्य मुलुकबाट ह्याकरले यस्तो पहुँच बनाएको । 

पक्राउ परेका अमिर महर्जन, राजेश श्रेष्ठ, सरोजन श्रेष्ठ, सञ्जय पौडेल र जनक कार्कीले जर्मनीमा बस्ने जेनफिर र लर्ड क्यास्ट्रो नामक व्यक्तिको निर्देशनमा खाता खोलेको प्रहरी बयानमा खुलाएका थिए । तर, प्रहरीले काम अह्राउने मुख्य अभियुक्तलाई पक्राउ गर्न भने सकेन । जिल्ला अदालत काठमाडौँले पाँचै जना नेपालीलाई २ जेठ ०७२ मा प्रतिव्यक्ति २ लाख ६५ हजार रुपियाँ धरौटी लिनुपर्ने फैसला सुनाएको थियो । 

नेपालको बैंकिङ प्रणाली जोखिमपूर्ण रहेका यी घटनाक्रमले देखाउँछन् । अझ, एकपछि अर्को गम्भीर प्रकृतिको घटना भएको देखिन्छ । पहिले खाता खोलेर बैंकको प्रणालीमा अनधिकृत रूपमा छिरेकाले प्रहरीले खातावालको पहिचान गरेर सहजै पक्राउ गरेको थियो । अहिले त बैंकको स्विफ्ट प्रणाली नै ह्याक गरेकाले कसले अनधिकृत पहुँच बनाएर रकम चोर्‍यो भन्ने खुल्न जटिल छ । 

कमजोर साइबर सुरक्षा
नेपालका वित्तीय संस्थाहरू साइबर सेक्युरिटीका हिसाबले जोखिमपूर्ण अवस्थामा रहेको हालै मात्र सार्वजनिक एक अध्ययनले देखाएको छ । अमेरिकामा रहेको रेकर्डेड फ्युचर नामक थ्रियट इन्टेलिजेन्स कम्पनीले गत १ अप्रिलदेखि ६ जुलाईसम्मको इन्टरनेट गतिविधिको विश्लेषण गर्दा नेपाललाई समेत असुरक्षित राष्ट्रमा राखेको हो । उक्त अध्ययन रिपोर्ट अनुसार उत्तर कोरियाली ह्याकरहरूले नेपालसहित भारत, मलेसिया, न्युजिल्यान्ड, केन्या, मोजाम्बिक र इन्डोनेसियामा छद्म सूचनाहरू भारी मात्रामा पठाउन सक्रिय रहेका छन् । 

हरेक बैंकको सर्भर र स्विफ्ट गु्रपबीच भर्चुअल प्राइभेट नेटवर्क (भीपीएन) हुन्छ । सामान्यत: सुरक्षाका दृष्टिले सर्भरसँग प्रत्यक्ष जोडिएका भीपीएन कम्प्युटरमा इन्टरनेटको पहुँच दिइएको हुँदैन । एक जना आईटी विज्ञका अनुसार सर्भरसँग सोझै जोडिएका कम्प्युटरमा इन्टरनेट हुँदा ह्याकरले सहजै त्यो डाटामा पहुँच बनाउन सक्ने भएकाले उक्त कम्प्युटरमा इन्टरनेट जोडिँदैन । 

तर, एनआईसी एसिया बैंकले भने भीपीएन कम्प्युटरमै सोझै इन्टरनेटको पहुँच दिएको राष्ट्र बैंकको अनुसन्धानबाट खुलेको छ, जसले गर्दा ह्याकरले सोझै उक्त कम्प्युटरमा पहुँच बनाएर युजर नेम र पासवर्ड हात पार्‍यो । युजर नेम र पासवर्डमा ह्याकरले पहुँच कसरी बनायो भन्नेमा भने प्रहरी र राष्ट्र बैंक दुवैले अनुसन्धान गरिरहेका छन् । “बैंकको स्विफ्ट नै ह्याक हुनु भनेको धेरै गम्भीर कुरा हो,” सीआईबीका निर्देशक एवं प्रहरी नायब महानिरीक्षक (डीआईजी) पुष्कर कार्की भन्छन्, “बैंकको सेक्युरिटी भनेको गार्ड राख्नु मात्र होइन । आफ्नो वित्तीय प्रणालीको सुरक्षा कसरी गर्ने भनेर उनीहरूले अब त्यसमा समेत लगानी गर्नु अनिवार्य भइसक्यो ।” 

एउटा वाणिज्य बैंकमा काम गर्ने आईटी विभागका अधिकारी त अधिकांश बैंकका आईटी शाखा बैंकको दैनिक प्रशासनिक कार्यलाई सघाउने काममा मात्र प्रयोग भइरहेको बताउँछन् । साइबर सेक्युरिटीका लागि प्रविधिमा लगानी गर्नुपर्ने र त्यसले तत्काल देखिने स्वरूपमा कुनै आर्थिक फाइदा नदिने हुँदा बहुसंख्यक बैंक व्यवस्थापक र लगानीकर्ता यसमा लगानी गर्न इच्छुक देखिँदैनन् । यद्यपि, बैंकहरूले इन्टरनेट, मोबाइल, ई–सेवा बंैकिङजस्ता विद्युतीय सञ्जालबाट सञ्चालित हुने सेवाहरू भने बढाइरहेका छन् । “तर, यस्तो सेवालाई सुरक्षित पार्ने प्रविधिको विकास किन बैंकहरूले गर्दैनन् ?” सूचना प्रविधिमा दख्खल राख्ने विनय बोहरा बताउँछन् । 

न जनशक्ति, न संरचना
अनधिकृत रूपमा बैंकको खातामा प्रवेश गरी रकम थपघट गर्न सक्ने घटना बाहिरिएपछि चार वर्षअघि सीआईबीले नेपालको वित्तीय संस्थाहरूमाथि साइबर हमला हुनसक्ने भन्दै त्यसका लागि अनुसन्धान गर्ने जनशक्ति तयार गर्नुपर्ने प्रस्ताव गृह मन्त्रालयमा पठायो । सीआईबीले प्रहरी मुख्यालय हुँदै पठाएको प्रस्तावमा नेपाल प्रहरीको अगुवाइमा सञ्चालन हुने गरी कम्प्युटर इमरजेन्सी रेस्पोन्स टिम (सर्ट) स्थापना गर्नुपर्ने उल्लेख थियो । सर्ट, कुख्यात अपराधी खोज्न सहजीकरण गरिदिने विश्वभर नेटवर्क भएको प्रहरीको इन्टरपोलजस्तै एउटा अन्तर्राष्ट्रिय सञ्जाल हो, जसले साइबर अपराधका घटनामा अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा सूचना आदान–प्रदान र अनुसन्धान गर्छ । यसमा आईटी, इन्टरनेटका विज्ञदेखि अपराध अनुसन्धानमा दख्खल राख्नेहरूको टिम रहेको हुन्छ । घटना हुनासाथै रेस्पोन्स गर्नुपर्ने भएकाले २४ सै घन्टा ड्युटीमा रहने प्रहरीले यसको कमान्ड गर्नुपर्ने विश्वव्यापी प्रचलन हो । भारतमा यस्तो जनशक्ति भए पनि नेपालमा भने छैन । 

पूर्वडीआईजी हेमन्त मल्लका अनुसार नेपालमा १२ वैशाख ०७२ को भूकम्पलगत्तै सीआईबीले अमेरिकास्थित सर्टको कार्यालयसँग सहयोग मागेको थियो, जहाँबाट नेपालमा ह्याकरहरूको सक्रियता बढेको सूचना सीआईबीले पायो । “महामारी, विपत्ति, संकटका बेला राज्यका मेसिनरीहरू कमजोर हुने भएकाले त्यस्तो बेला ह्याकरहरूले आक्रमण गर्ने भय बढी हुन्छ,” मल्ल भन्छन्, “त्यसैले हामीले अनुरोध गरेर सहकार्य गरेका थियौँ । त्यसले राम्रो सहयोग पुगेको थियो ।” उनका अनुसार नेपालमा सर्टको टिम हुने भए साइबर अपराधसम्बन्धी सूचनाहरू पाइराख्ने र त्यसले घटना हुनुअगावै सजग बनाउन तथा घटनालगत्तै अनुसन्धान गर्न सहयोग पुग्छ । 

अर्कोतिर राष्ट्र बैंकले समेत बैंकहरूको साइबर सुरक्षाका लागि प्रस्ट मापदण्ड बनाएको छैन । सेक्युरिटी गाइडलाइन्सकै भरमा चलिरहेको छ । यसमा सेक्युरिटीका लागि अवलम्बन गर्नुपर्ने कुराहरू उल्लेख भए पनि त्यसको मापदण्ड भने तोकिएको छैन । “सिस्टम सुरक्षित राख्न गर्नुपर्ने कामहरू राखिएको छ,” राष्ट्र बैंकका प्रवक्ता नारायण पौडेल भन्छन्, “त्यसैका आधारमा हामीले नियमन गर्ने हो ।” 

अर्कोतिर सेक्युरिटी अडिटलाई समेत राष्ट्र बैंकले कडाइका साथ लागू नगरेको राष्ट्र बैंककै एक अधिकारी बताउँछन् । सेक्युरिटी अडिटले साइबर सुरक्षाको समीक्षा गरेर सबल र निर्बल पक्ष निक्र्योल गरिदिन्छ । त्यही अनुसार बैंकहरू प्रविधिमा अपडेट हुन सक्छन् । “तर, पछिल्लो प्रविधि जडान गर्न हाम्रा वित्तीय संस्थाहरूले आर्थिक रूपमा सक्छन् वा सक्दैनन्, त्यो राष्ट्र बैंकलाई भन्दा सम्बन्धित बैंकलाई थाहा हुन्छ । त्यसैले नियमनकारी निकायले यही सफ्टवेयर वा प्रविधि प्रयोग गर भन्न सक्दैन । तर, सुरक्षाको हैसियत कस्तो छ भनेर नियमनचाहिँ गर्नुपर्छ,” बैंकका पूर्वगभर्नर दीपेन्द्रबहादुर क्षत्री भन्छन् । 

वित्तीय प्रणालीमा हमला गरेर ह्याकरहरूले देशको आर्थिक व्यवस्थालाई कमजोर बनाएपछि सिंगो राज्य संयन्त्र नै कमजोर बन्न पुग्छ । एक वर्षअघि बंगलादेशको केन्द्रीय बैंकको स्विफ्ट ह्याक भएर १ सय १ मिलियन अमेरिकी डलर चोरी भएपछि त्यहाँका गभर्नर अतिअर रहमानले राजीनामा नै दिनुपर्‍यो । यो चोरीबाट त्यहाँको अर्थतन्त्रमै गम्भीर धक्का लाग्यो । तर, पूर्वडीआईजी मल्ल भन्छन्, “यति गम्भीर कुरामा नेपालमा भने बहस नै भएको छैन ।” 

पुरा पढ्नुहोस्

विदेशी सहायताको बिजोग

रामबहादुर रावल
सरकारी संयन्त्रको चरम लापरबाहीका कारण तीन अर्बको योजना अलपत्र, विदेशी अनुदान फिर्ता जाने अवस्थामा
पुरा पढ्नुहोस्

एनसेलको खेलोफड्को

रामबहादुर रावल
पुँजीगत लाभकर नतिरी लाभांश लैजाने दाउ
पुरा पढ्नुहोस्

अर्थमन्त्रीका तीन एजेन्डा

रामबहादुर रावल
विवादित व्यापारी तथा कम्पनीको स्वार्थमा निर्णय गर्न दबाब
पुरा पढ्नुहोस्

संवाद

‘त्यसैले देशलाई पाकिस्तानजस्तो बनाउनु भएन’

सन्तोष आचार्य

इन्स्टिच्युट अफ क्राइसिस म्यानेजमेन्ट स्टडिज सञ्चालन गरेर आफ्नो अनुभव विद्यार्थीमाझ बाँडिरहेका नेपाली सेनाका पूर्वरथी बालानन्द शर्मा, ६९, ले माओवादी लडाकूलाई सेनामा सहभागी गराउने शान्ति प्रक्रियामा महफ्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको धेरैको स्मरणमा अझै ताजै होला । संयुक्त राष्ट्र संघमा फोर्स कमान्डरका रुपमा काम गरिसकेका शर्माले झन्डै चार दशक नेपाली सेनामा बिताए । नेपाली सेनाले बेला–बेला देखाउने गैरसैनिक चरित्र र सेना नागरिक नियन्त्रणभन्दा बाहिर जान सक्छ कि भनेर बेला–बेला उठ्ने गरेका प्रश्नका सम्बन्धमा पूर्वरथी शर्मासँग नेपालको संवाद :

नेपाली सेनाका प्रधानसेनापतिले नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरीले नसके अत्याधुनिक हतियारसहित यो चुनावको सुरक्षा नेतृत्व सेनाले गर्ने आशय सार्वजनिक रूपमै प्रकट गर्नुभयो ? के यो कसैलाई तर्साउने नियत मात्र हो ?
सेनाले बोल्ने र गर्ने काम भनेको यो संविधान र ऐन–कानुनभित्र रहेर गर्ने हो । ‘भ्वायलेन्स’ प्रयोग गर्ने अधिकार हरेक मुलुकको सरकारलाई हुन्छ । सेना भनेको ‘टुल’ हो र यसलाई प्रयोग गर्ने हो । राजनीतिक नेतृत्वलाई सेनाले आफूले चाहे अनुसार काम गर्छ कि गर्दैन भन्ने द्विविधा रहिरहन्छ । अलि अप्ठ्यारो स्थितिमा सेनाको सम्बन्धित व्यक्तिले बोलिदिँदा ‘ए सक्दो रहेछ’ भन्ने पर्छ ।
अहिलेको स्थितिमा सेनाले बोल्दा र नबोल्दा जनताको आत्मविश्वासमा तलमाथि पर्छ । हतियार भनेको प्रयोग गरिहाल्ने पनि होइन । जतासुकै बम पड्किएको छ, असुरक्षा छ । जनता भोट हाल्न जाने कि नजाने भन्ने स्थितिमा सेना आउन सक्छ भन्दा अलि ढुक्क हुने स्थिति हुन्छ । कुरा यति मात्र हो । 

नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी छ, पुगेन भनेर ठूलो संख्यामा म्यादी प्रहरी भर्ना गरिएको छ । के निर्वाचन गराउन पनि अब सेना नै चाहिने भो ?
यसरी सेना जानु हँुदैन भन्ने मेरो पनि मान्यता हो । सशस्त्र प्रहरी छ, नेपाल प्रहरी छ । म्यादी प्रहरी पनि ठूलो संख्यामा ल्याइएको छ । यत्रो संख्याको सुरक्षा बल खटिँदा पनि निर्वाचन गराउन नसक्दा हाम्रो संयन्त्र कमजोर रहेछ भन्ने सन्देश जान्छ । 

सानातिना केही घटना हुँदा सुरक्षाका अन्य निकायलाई राम्ररी काम गर्न नदिई एकैपटक सेना नै ओर्लिनुपर्ने वातावरण किन बन्छ हामीकहाँ ? के सशस्त्र र नेपाल प्रहरी त्यति कमजोर छ र ?
यस्तो स्थिति सरकार चलाउनेहरूले बनाएको हो । उहाँहरूलाई विभिन्न कामका लागि प्रहरी चाहिन्छ । तर, जब सुरक्षाको कुरा आउँछ, तब प्रहरीमाथि नै उहाँहरू अविश्वास गर्नुहुन्छ । जहाँ प्रहरीलाई प्रयोग गर्दा व्यक्तिगत फाइदा हुन्छ, त्यहाँ प्रयोग गर्ने तर सुरक्षाचाहिँ प्रहरीले गर्न सक्दैन भन्ने उहाँहरूको मनमा भएकाले हतियारयुक्त शक्ति खोजिन्छ । 

सेनाको भूमिका त बाह्य आक्रमण वा विखण्डनजस्ता अति गम्भीर स्थितिमा हो । मुलुकभित्र विषम परिस्थति सिर्जना भयो भने त्यसलाई नियन्त्रणमा नलिँदासम्मको छोटो समयका लागि खटाउने हो । अहिले सेना नै परिचालन हुनुपर्ने विषम परिस्थिति म देख्दिनँ । 

एकातिर विगतको जस्तो माओवादी रंगको अतिवाद र अर्कोतिर देश विखण्डन गर्ने खालको अतिवाद पनि बेला–बेला देखिने गर्छ । के यो विषम परिस्थिति आउन लागेको संकेत हो ? 
मुसो आएको ठाउँमा हामीले बाघ आएको भन्यौँ कि ! जति हाम्रो ‘ इन्टेलिजेन्स’ बलियो हुन्छ, उति हामी बढी र सही कुरा बुझ्छौँ । यस्तो भयो भने त्यसको प्रतिकार गर्न सजिलो हुन्छ । मुख्य कुरा, यो सैनिक समस्या हो कि राजनीतिक समस्या ? राजनीतिक समस्या हो भने वार्ता गर्नुपर्‍यो, राजनीतिक रूपमै सुल्झ्याउनुपर्‍यो । बम पडकाउँदै हिँड्नेसँग राजनीतिक वार्ता गर्दिनँ भन्ने हो भने आतंककारी घोषणा गर्नुपर्‍यो । स्पष्ट दृष्टिकोण लिन नसक्ने यो कस्तो राज्य हो ?

सेनाको प्रसंग, ठेक्कापट्टादेखि लिएर ऊर्जा उत्पादन, पेट्रोलपम्पदेखि अस्पतालसम्म खोलेर नेपाली सेनालाई किन उद्योगी/व्यापारी बन्न मन लागेको होला ?
सेनालाई सेनासरह राख्ने दायित्व राज्यको हो । यसमा बढी सतर्क हुनुपर्ने राज्य हो । सेनालाई २४ घन्टा ब्यारेकमा राखिन्छ । यसलाई कहिले पनि निजामती कर्मचारीसँग दाँजिँदैन । किनभने, निजामती कर्मचारीहरू आठ घन्टा काम गर्छन् भने सेना २४ घन्टा । सेना घरबाट बाहिर हुने भएकाले उसलाई बस्ने घर दिनुपर्‍यो । शारीरिक व्यायाम धेरै गराउनुपर्ने भएकाले साधारण मानिसलाई दिइने खानाभन्दा बढी क्यालोरीको दिनुपर्‍यो । के नेपाली सेनालाई यस्तो सुविधा दिइएको छ त ? छैन । उसलाई क्यालोरी नै पुग्दैन । एक लाख संख्याको हाम्रो सेनालाई खोइ स्वास्थ्यका लागि राज्यले हेरिदिएको ? आफैँले अस्पताल सञ्चालन गर्नुपरेको छ । स्कुल पनि आफँैले सञ्चालन गर्नुपरेको छ । राज्यका कारणले नै सैनिक नेतृत्वले यसमा सोच्नु बाध्यता भयो । सेनाले ब्यारेकमा बसेर मासुभात खान्छ भन्ने कुरामै कतिपयलाई डाह छ । ब्यारेकमा नबसेर कहाँ बस्ने अनि के खाने ?

सडक निर्माणका लागि सरकारको एजेन्सी छ तर यसका लागि पनि सेना नै किन चाहिने त ?
हो, बाटो सडक विभागले बनाउनुपर्ने हो । उसले नबनाएको हुनाले सेनाले बनाउनु परेको हो । सेनामा भन्दा बढी इन्जिनियर र सीप भएका मान्छे त्यहाँ छन् । सेनाको काम बाटो बनाउने होइन भन्ने पनि उहाँहरूलाई थाहा छ । तर, अप्ठ्यारो ठाउँमा बाटो बनाउनुपर्‍यो भने उहाँहरू जानुहुन्न अनि सेना जानैपर्ने हुन्छ । 

राज्यले जुन–जुन ठाउँमा ‘डेलिभर’ गर्न सकेको छैन, त्यहाँ–त्यहाँ सेना पुग्दै जाने हो र ?
यहाँ त्यसरी नै दिन थालियो राज्यबाटै । सेनाले मागेको होइन । डेलिभर गर्ने संस्थाहरूप्रतिको विश्वास उडेको हो यो । विकृति बढेकाले अलिकति विश्वास रहेको ठाउँ सेनाबाट हुन्छ भनेर यस्तो काम दिएको हो । जतिबेला यस्तो सोच विकसित भयो, त्यहीँबाट गल्ती भयो । 

राज्यले सम्बोधन गर्न नसकेको ठाउँमा सेना पस्दै जाने हो भने राज्यको नेतृत्व नै सेनाले लिने महत्त्वाकांक्षा नपलाउला ?
हाम्रा काम गर्ने र गराउने संयन्त्रहरूले राम्रो गर्न सकेनन् । राजनीतिक नेतृत्वले पनि नेतृत्व लिन जानेन । मुलुकलाई यति राजनीतीकरण गरियो कि हामीले राजनीतिभन्दा अर्को केही पनि गरेनौँ । राजनीति पेसाजस्तो भयो । तर, यसबाट फाइदा उठाएर सेनाले राज्य नै सञ्चालन गर्छ कि भन्ने ढंगले बुझ्नु गलत हुन्छ । राज्यले काम गर्न छोड्दै जाने अनि त्यो ठाउँ सेनाले लिँदै जाने हो भने सेना नै राज्यभित्रको राज्यमा परिणत हुन्छ । यस्तो परिस्थिति निर्माण हुन नदिने दायित्व राजनीतिक नेतृत्वकै हो । 

अर्को सन्दर्भ, लोकतान्त्रिक शासन पद्घतिमा सरकारले सञ्चारमाध्यम चलाउनु हँुदैन भन्ने मान्यता छ । तर, हामीकहाँ सेनालाई रेडियो स्टेसन खोलेर चौथो अंगको पनि भूमिका खेल्न किन मन लागेको होला ?
सबैभन्दा ठूलो लोकतान्त्रिक मुलुक अमेरिका र भारतमा पनि त्यहाँको सेनाले रेडियो चलाउँछ । बेलायत, जापानमा पनि यो अभ्यास छ । सञ्चारमाध्यमको प्रयोग गरेर अरूलाई घटाउने र आफूलाई बढाउने गर्नुचाहिँ भएन । तर, सुसूचित गर्नु त नराम्रो होइन । यसमा कसैले हाम्रो भाग खोसिदेला कि भन्ने सोच्नु गलत हुन्छ ।

हाम्रो सेना पाकिस्तानी मोडेलमा जान्छ कि भन्ने पनि त छ नि, होइन र ?
मुलुक यदि पाकिस्तानजस्तै भयो भने त त्यही मोडेलमा जान्छ । त्यसैले देशलाई पाकिस्तानजस्तो बनाउनु भएन । सेनालाई कसरी परिचालन गर्ने भन्ने कुरा राजनीतिक नेतृत्व आफैँले ज्ञान आर्जन गर्नुपर्‍यो । सेना भनेको पानीजस्तो हो, कुलो बनाइदिए कुलोमै हिँड्छ, कुलोको दायाँबायाँ भत्काइदिए यो जता पनि हिँड्न सक्छ । त्यसैले सेनालाई कसरी लैजाने भन्ने राजनीतिक नेतृत्वकै दायित्व हो । सेना आफैँले कुनै नियम बनाउँदैन । सेनाले यस्तो र उस्तो गर्‍यो भनेर राज्यले गुनासो गर्ने होइन, सेनालाई यस्तो र उस्तो गर भन्ने हो राज्यले ।

अन्त्यमा अलिकति फरक प्रसंग, भारतीय नाकाबन्दीका क्रममा सेनाको मध्यस्थताको प्रसंगलाई स्मरण गर्नेहरूले सेनाले गैरसैनिक अभ्यासमा पनि रुचि राख्ने गरेको आरोप लगाउँछन् । के भन्नुहुन्छ ?
नाकाबन्दीका बेलामा सेनाले भूमिका खेल्यो भन्ने प्रसंगमा जसले जहाँबाट सक्यो, नाकाबन्दी खुलाउने प्रयास हरेक तहबाट भए । नेपाली सेना र भारतीय सेनाबीच पनि सम्बन्ध छ । त्यो सम्बन्ध अन्तर्गत वैधानिकताभित्र रहेर काम गर्नु नराम्रो होइन । तर, यो कुरा राज्यलाई थाहा भएको हुनुपर्छ, उसको स्वीकृति लिएको हुनुपर्छ । मेरो विचारमा त्यो भएको थियो । 

पुरा पढ्नुहोस्

समयका आधारमा मात्रै सर्ट फिल्म हो कि यसभित्र खास भिन्न चीज हुन्छ ?

मनबहादुर बस्नेत
छोटो समयमा धेरै कुरा देखाउनुपर्ने हुँदा यसमा विशेष केही न केही त हुन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘अब सात करोड पर्ने मूर्ति’

मनबहादुर बस्नेत
यति गज्जबको मण्डला बनाउनुभयो तर बनाउनेको भन्दा पहिरिनेको बढी चर्चा भयो नि ?
पुरा पढ्नुहोस्

‘दुवै गठबन्धन ढाँटका पुलिन्दा’— बिजुक्छे

माधव बस्नेत
वाम र लोकतान्त्रिक गठबन्धनको धु्रवीकरण तपाईंलाई कस्तो लागेको छ ?
पुरा पढ्नुहोस्

मनोरञ्जन

खेलकुद

सकसमा अर्जेन्टिना

ज्ञानेन्द्र आचार्य

अघिल्लो वर्ष अर्जेन्टिनी फुटबल केही महत्त्वपूर्ण घटनाका कारण चर्चामा रह्यो । कोपा अमेरिका सेन्टेनारियोको फाइनलमा अर्जेन्टिना फेरि चिलीबाटै पराजित भएको थियो । लगत्तै लियोनल मेसीले अन्तर्राष्ट्रिय खेलबाट संन्यास लिने घोषणा गरे । लगातार तीन मुख्य प्रतियोगिताको फाइनलमा पुगेर पनि कुनै उपाधि जित्न नसक्दा मेसी निराश भएका थिए । यसै कारण उनले आवेशमा आएर उनका लागि अर्जेन्टिनाको राष्ट्रिय फुटबल टिमको ‘करिअर’ त्यहीँ समाप्त भएको बताएका थिए । अर्कोतर्फ अर्जेन्टिनाको फुटबल संघ आर्थिक संकटबाट गुज्रिरहेको थियो । 

अर्जेन्टिनी फुटबल संघको आर्थिक संकटभन्दा मेसीको संन्यासले अन्तर्राष्ट्रिय मिडियामा ठूलै तहल्का मच्चायो । सबैले मेसीबिनाको अर्जेन्टिना कस्तो होला भनेर अड्कल काट्दै थिए । पछि मेसीले संन्यास त फिर्ता लिए तर त्यसले अर्जेन्टिनी फुटबल टिमको नियति बदल्न सकेन । त्यसबेला मेसीबिना अर्जेन्टिना जस्तो हुने अनुमान लगाइएको थियो, अहिले उनी हुँदा पनि त्यस्तै छ, निकै फितलो । आर्थिक संकटबाट त्यहाँको घरेलु फुटबल र फुटबल संघ दुवै उम्किने तरखरमा छन् । तर, राष्ट्रिय फुटबल टिम भने झन् कमजोर भएको छ । आगामी विश्वकपको छनोटका लागि दक्षिण अमेरिकी क्षेत्रमा अर्जेन्टिना पाँचौँ स्थानमा छ । उसको विश्वकपमा छनोट नहुने सम्भावना पनि उत्तिकै छ । 

हुन त अर्जेन्टिना १९७० मा पनि विश्वकपमा छनोट हुन असफल भएको थियो । तर, त्यसपछि दुईपटक विश्वकप जितेको अर्जेन्टिनाको यो अन्तर्राष्ट्रिय स्पर्धामा छुट्टै शान छ । त्यसकारण यसपटक विश्वकपमा छनोट हुन नसक्नु उसका लागि ठूलै संकट हुन सक्छ । त्यसमाथि अहिले अर्जेन्टिनासँग यस्ता खेलाडी छन्, जसले व्यावसायिक क्लबबाट खेल्दा थुप्रै उपाधि जितेका छन् । जसको उदाहरण उनीहरूका कप्तान मेसी आफैँ हुन् ।


जोर्ज साम्पावली


बार्सिलोनाबाट खेल्दा मेसीले लगभग सबै उपाधि जितेका छन् । तर, अर्जेन्टिनाका लागि उनी त्यही स्तरमा प्रभावकारी देखिएका छैनन् । वास्तवमा अर्जेन्टिनाका लागि खेल्दा अरू खेलाडीले मेसीलाई राम्रोसँग सघाउन नसकेका हुन् । जुन अर्जेन्टिनाले खेलेका पछिल्ला छनोट खेलबाट पनि थाहा हुन्छ । विपक्षी टिमको ‘डिफेन्सिभ’ क्षेत्र वरिपरि आफ्नै टिमका खेलाडी भए, मेसीले आफ्नो अद्भुत क्षमता देखाउन सक्छन् । यो बार्सिलोनाका हरेक प्रशिक्षकले बारम्बार भन्दै आएको कुरा हो । उनी कस्ता खेलाडी हुन् र उनको क्षमता अहिले सबैलाई थाहा छ । त्यसैले उनलाई रोक्न सबै विपक्षी टिमको एउटै रणनीति हुने गर्छ । उनलाई तीन–चार जनाले निगरानीमा राख्ने र उनको खुट्टामा बल पर्नासाथ सबैले उनलाई नै घेर्ने । यसै गरेर विपक्षीले उनको खुट्टाबाट बल खोस्छन् वा उनलाई कुनै निर्णायक पास निकाल्नबाट रोक्छन् । तर, वरिपरि आफ्नै साथी भए, उनी तिनीहरूसँग छोटो पास खेल्दै विपक्षीको पासोबाट फुत्किन सक्छन् । यसै सिजन बार्सिलोना आएका नयाँ प्रशिक्षकले पनि यही रणनीति अपनाएका छन्, जसमा बार्सिलोना सफल पनि देखिएको छ । 

लियोनल मेसी

अर्जेन्टिनामा यस्तो बिरलै देख्न पाइन्छ । विश्वकप छनोट अन्तर्गतका पछिल्ला खेलहरूमा मेसीलाई अर्जेन्टिनाका मिडफिल्डरभन्दा डिफेन्डरले बढी पास दिएको देखियो । यसबाट अर्जेन्टिनाको मिडफिल्डले धेरै मौका सिर्जना गर्न नसकेको भन्ने बुझिन्छ । 

रणनीतिक हिसाबमा फुटबल निकै अगाडि बढेको छ । उहिलेका पेले वा म्याराडोनाले जस्तै गरी एकल प्रयासमा खेल जित्न निकै गाह्रो छ । किनभने, विपक्षी टिमले हरेक खेलाडीको खेल्ने शैली अनि उनीहरूको बलियो र कमजोर पक्ष राम्रोसँग केलाएका हुन्छन् । र, खेलमा विपक्षीको कमजोर पक्षलाई उजागर गर्नु जोकोहीको पनि प्राथमिकतामा पर्छ । अर्जेन्टिना मेसीको मात्रै भर पर्दा यसैको सिकार बनेको हो । क्षमताका आधारमा त्यस टिममा अहिले कुशल र दक्ष खेलाडी नभएका होइनन् । सर्जयो अग्वेरो, हिग्वाइन, पाउलो डीबाला, डी मारिया, एभर बनेगा आदि सबै क्लब स्तरका उत्कृष्ट खेलाडी हुन् । राष्ट्रिय टिमबाट खेल्दा उनीहरू जम्न नसकेका मात्रै हुन् । 

एक वर्षअघि अर्जेन्टिनाको छिमेकी ब्राजिल पनि यस्तै समस्याबाट गुज्रिएको थियो । नेयमारमा बढी केन्द्रित हुँदा उनी नभएको खेलमा कुनै रौनक नभएजस्तो लाग्थ्यो । त्यसबेला विश्वकपको छनोटमा ब्राजिलले सुरुका ६ खेलमा नौ अंक मात्रै जोडेको थियो । र, कोपा अमेरिकामा पनि २९ वर्षमा पहिलोपटक समूह चरणबाट बाहिरिएको थियो । त्यसपछि ब्राजिलमा टिटे प्रशिक्षक भएर आए । उनले ब्राजिलको मौलिक शैलीमै ध्यान दिए । उनी नेयमारमा मात्रै केन्द्रित भएनन् । यो परिवर्तनपछि लगातार नौवटा छनोट खेल जितेर ब्राजिल आगामी विश्वकपमा सबैभन्दा पहिले छनोट हुने टिम बन्यो । ब्राजिलको खेल अहिले निकै धारिलो छ । चाहे नेयमार खेलून् वा न खेलून्, टिमले एकनासको खेलिरहेको छ । छिमेकी अर्जेन्टिनाका लागि ब्राजिलको टिममा आएको सुधार राम्रै पाठ हुन सक्छ । 

गत वर्ष आयोजना भएको कोपा अमेरिका सेन्टेनारियोको फाइनलमा पराजित भएपछि अर्जेन्टिनामा दुईपटक प्रशिक्षक फेरिए । कोपा अमेरिकालगत्तै एडुराडो बाउजा प्रशिक्षक भएर आए । मेसीको संन्यास फिर्ता गराउन उनी सफल भए पनि टिमको प्रदर्शन उकास्न सकेनन् । उनी प्रशिक्षक रहँदा अर्जेन्टिनाले आठ खेलमा मात्रै तीन जित निकाल्यो । उनकै पालामा हो, मिडफिल्ड झनै कमजोर भएको । बाउजाले सम्हालेको अर्जेन्टिनामा डी मारियाले आफ्नो भूमिका निभाउन सकेनन् । व्यावसायिक क्लबबाट खेल्दा अब्बल दर्जाको प्रदर्शन गर्ने डी मारिया अर्जेन्टिनाका लागि भने निकै फिक्का देखिने गरेका छन् । हालै बाउजापछि जोर्ज साम्पावली प्रशिक्षक भएका छन् । 

मेसी र अर्जेन्टिनाको प्रशिक्षक बन्नु साम्पावलीको सपना थियो । त्यसैले स्पेनमा सेभियाको प्रशिक्षक रहँदा नै आएको यो प्रस्ताव नि:संकोच स्वीकारे उनले । साम्पावली अर्जेन्टिनाको प्रशिक्षकका लागि सबैभन्दा उत्तम उम्मेदवार हुन् । यो कुरा उनले सम्हालेको टिमले निकालेको नजिताले नै देखाउँछ । दक्षिण अमेरिकाकै अर्को देश चिलीलाई एउटा सशक्त फुटबल टिमका रूपमा स्थापित गर्ने प्रशिक्षक साम्पावली नै थिए । २०१५ को कोपा अमेरिकामा उनले नै प्रशिक्षण दिएको चिलीले साम्पावलीकै देश अर्जेन्टिनालाई फाइनलमा हराएको थियो ।

अर्जेन्टिनाको प्रशिक्षक हुनासाथ उनले टिममा केही फेरबदल गरे । सधैँ आक्रमणको जिम्मा पाउने हिग्वाइन र अग्वेरोको ठाउँमा उनले मेसीलाई सघाउन युवा तर निकै प्रतिभाशाली खेलाडीहरू डीबाला र माउरो इकार्डीलाई ल्याए । गोल गर्नुका साथै मौका सिर्जना गर्न विपक्षीको क्षेत्रमा निर्णायक पास खेल्ने क्षमता भएका कारण उनीहरूले अहिले सुरुआती ११ मै मौका पाइरहेका छन् । साम्पावली आएपछि खेलमा सुधारका केही संकेत देखिए पनि भनेजस्तो परिणाम आएको छैन । अर्जेन्टिनाले पछिल्ला दुई छनोट खेलमा दुवैमा बराबरी गर्‍यो । यी खेलमा अर्जेन्टिनाले एक मात्रै गोल गर्न सक्यो । त्यो पनि भेनेजुयलाविरुद्ध पाएको आत्मघाती गोल थियो । अहिले साम्पावलीको ध्यान पनि मिडफिल्ड सुधार्नमै छ । उनको सबैभन्दा ठूलो चुनौती मिडफिल्डलाई सशक्त बनाउँदै डी मारियालाई लयमा फर्काउनु वा उनको विकल्प खोज्नु हो । 

हाल अर्जेन्टिना विश्वकप छनोटको पाँचौँ स्थानमा छ । खराब प्रदर्शनका बाबजुद उसलाई अहिले भाग्यले भने साथ दिएको छ । अन्य खेलमा पनि अर्जेन्टिनालाई अनुकूल हुने परिणाम आएका छन् । दक्षिण अमेरिकाबाट चार टिम विश्वकपमा सीधै छनोट हुन्छन् । पाँचौँ हुनेले प्ले अफ खेल्नुपर्छ । हाल पाँचौँ स्थानमा रहेको अर्जेन्टिना दोस्रो स्थानमा भएको उरुग्वेभन्दा मात्रै तीन अंकले पछि छ । 

अहिलेका खेलाडी व्यावसायिक खेलमा जतिसुकै सफल भए पनि यसपटक विश्वकप पुग्न सकेन भने अर्जेन्टिनी फुटबलको ठूलो दुर्भाग्य हुनेछ । र, मेसीको खेल–जीवनमा पनि एउटा अमिट दाग लाग्नेछ । 

पुरा पढ्नुहोस्

नेयमारको बाछिटा

ज्ञानेन्द्र आचार्य
उच्च रकमको ट्रान्सफर कारोबारमा राजनीतिक रंग
पुरा पढ्नुहोस्

अब्बल जिदान

ज्ञानेन्द्र आचार्य
प्रशिक्षकका रूपमा पनि जिनेदिन जिदान सार्वकालिक महान्
पुरा पढ्नुहोस्

टिम डीपीएल

विनोद पाण्डे
पर्दापछाडिका नायकहरू, जसले नेपालकै सर्वाधिक पुरस्कार राशिको प्रतियोगिता सफल बनाए
पुरा पढ्नुहोस्

साहित्य

एक कप चिया

अमर न्यौपाने

थाहा छैन, कहिले कुन उमेरमा पहिलोपटक चियासँग मेरो जिब्रोको चिनजान भयो ?

यति थाहा छ, सानैमा भयो, सायद भर्खर आमाको दूध खान छोडेपछि । तर, मलाई चियाले आकर्षित गरेन । आकर्षित नै नगरेपछि प्रेम हुने कुरै भएन । प्रेम नभएपछि अनुभूति हुने कुरा भएन । चिया त मलाई खैरो, धमिलो, बाक्लो र गुलियो पानीजस्तो मात्र लाग्थ्यो । 

यति भएर पनि प्रत्येक बिहान म एक गिलास चिया पिइरहेको हुन्थेँ । किनभने, घरमा आमाले चिया पकाउनुहुन्थ्यो । सानो परिवार, घरमा जे बन्छ सबैले खाइदिए आमा यसै खुसी हुनुहुन्थ्यो । खान नखोज्दा चित्त दुखाउनुहुन्थ्यो आमा । उनको चित्त दुखाउनुभन्दा चिया खानु धेरै राम्रो ।

घरमा पाहुना आउँदा चिया बनाउने चलन हुन्छ । घरमा पाकेको सबैले एकसाथ खानुपर्छ भन्ने आमाको मातृत्वपूर्ण इच्छा ।

अचम्मचाहिँ के भने चिया मलाई कहिल्यै खाऊँखाऊँ पनि लागेन र नखाऊँनखाऊँ पनि लागेन । तर, बा भने बिहान घरमा चिया पिएपछि प्राय: दोकान गएर पनि पिउनुहुन्थ्यो । हाम्रो घरनजिकैको चिया पसलमा बिहान चिया खानेको भीड हुन्थ्यो, साँझ रक्सी खानेको । गिलास उही, पसल पनि उही । तर, पात्र भने प्राय: फरक हुन्थे ।

नुन, चिनी, चियापत्ती, साबुन, मट्टीतेल आदि घरायसी सामान किन्न प्राय: म नै दोकान जानुपथ्र्यो, जहाँ हाम्रो उधारो ल्याउने खाता थियो । जहिले जाँदा पनि प्राय: चिया खाने मानिसको भीड हुन्थ्यो । हुन त धेरै मानिसहरू चियाभन्दा धेरै गफ खाइरहेका हुन्थे । दोकानका काकाले माया गरेर मलाई भन्थे, “आऊ बाबु चिया खान ।” 

म नाइँ भन्थेँ र बाहिरबाटै सामान लिएर घर फर्कन्थेँ । स्कुल सकिन्जेलसम्म पनि दोकानमा गएर कहिल्यै चिया खाइनँ ।

पानीको तिर्खा, खानाको भोक, राम्रो लुगाको रहर लाग्छ तर चियाको चाहिँ के लाग्छ ? चियाका पारखीहरू भन्थे, तलतल लाग्छ ।

तलतलको अर्थ थाहा थिएन मलाई । यही तलतलको खोजीमा थिएँ । तलतल कस्तो हुन्छ, चियाको ?
लाग्थ्यो, चिया भनेको पानीको अर्को नाम हो, जहाँ अलिअलि चियापत्ती, चिनी, दूध मिसिन्छ र पकाइन्छ । त्यतिका रुपियाँ तिरेर किन पिउँछन् चिया ?

म हिसाब निकाल्थेँ– एक कप चियाको पैसाले त मेरा लागि एउटा कापी या कलम आउँछ । पसलमा चिया खानेको भीड देख्दा लाग्थ्यो, उनीहरू एक–एकवटा कापी या कलम खाइरहेछन् । हाम्रो घरनेरको त्यो छाप्रे चिया पसलमा कम्तीमा सयओटा कापी र कलम हरेक दिन मान्छेहरूले खाइरहेछन् । मलाई ती कापी र कलमको माया लाग्थ्यो ।

चिया कि पाउरोटीसँग खाइन्छ कि बिस्कुटसँग, जसरी तरकारी कि भातसँग खाइन्छ कि रोटीसँग ।
मेरा लागि चियाको सबैभन्दा ठूलो उपयोगिता पाउरोटी र बिस्कुट चोबेर खानका लागि मात्र थियो ।
बा चियाको किस्सा सुनाउनुहुन्थ्यो, “तादी गाममा पहिलोपटक लाहुरबाट घर आउनेहरूले चिया ल्याए । बूढाहरूले खान नजानेर कसैले भुटेर खान्थे, कसैले चियामा केरा डोबेर खान्थे ।”

कसैले गिलासमा चिया खान नजानेर थालमा खाएको त मैले पनि देखेँ । आफैँलाई सोध्थेँ, के मैले पनि चिया खान नजानेकै हो त ?

प्रत्येक दिन बिहान आठ–नौ बजेतिर एक मधेसी काका, जसलाई गाउँमा बाङ्गे देशी भन्थे– उनी साइकलमा काठको बाकसभित्र पाउरोटी राखेर नारायणगढदेखि गाउँका पसलहरूमा बेच्न ल्याउँथे ।
उनी आएको मलाई पहिले नै थाहा हुन्थ्यो । किनभने, उनको अघिअघि पाउरोटीको बास्ना आइसकेको हुन्थ्यो । म घरभित्रबाट कुद्दै बाटोमा गएर लामोलामो सास तान्थेँ । उनी नजिक आएपछि प्राणायाम गरेझैँ अझ लामोलामो सास तान्थेँ । उनी गएको १०/१५ मिनेटसम्म पनि बास्ना आइरहन्थ्यो । 

म लामो–लामो सास लिइरहन्थेँ । खासमा, प्राणायाम गर्न पहिलोपटक यसरी नै सिकेको रहेछु । नाकले खाने तरिका मलाई थाहा थियो । मुखले खान पैसा चाहिन्थ्यो ।

तर पनि म आमालाई भन्न सक्थिनँ– आमा पाउरोटी किनिदिनू न !

मलाई थाहा थियो, आमासँग पैसा छैन । आमाले बेलाबेलामा नगद या उधारोमा ती काकासँग पाउरोटी किन्नुहुन्थ्यो । प्राय: बिहान खाना खाने बेलामा पाउरोटी ल्याउने भएकाले किन्नेबित्तिकै खान खोज्दा आमा भन्नुहुन्थ्यो, “अहिले खानी हैन, भात रुच्दैन । दिउँसो चियासँग खानी हो, खाजा ।”

मलाई उत्तिखेरै दिउँसो भइदेओस् भन्ने लाग्थ्यो । दिउँसो चियासँग खाँदा खुब मीठो लाग्थ्यो । मलाई सानोतिनो चाड नै आएजस्तो हुन्थ्यो । चिया यतिखेर आवश्यक लाग्थ्यो । यसरी खाँदा पनि चिया खाएजस्तो लाग्थेन । किनभने, पाउरोटीले चिया खाइदिन्थ्यो, म पाउरोटी खान्थेँ ।

बढ्दै गएँ, पढ्दै गएँ । १० कक्षा पुगेपछि गम्भीर भएर पढ्नुपर्ने भयो । किनभने, जसरी पनि प्रथम श्रेणीमा एसएलसी पास गर्नु छ । बाआमाले जहिले पनि भन्नुहुन्थ्यो, “राती चाँडै सुतेर बरू बिहान दुई पाइलो चाँडै उठेर पढ् न बाबु !”

तर, म सधैँ राती दुई पाइलो ढिलो सुतेर बिहान पनि दुई पाइलो ढिलो उठ्थेँ । बिहान चाँडै उठेर कहिल्यै पढ्न सकिनँ । मेरा लागि रातीको पढाइ मीठो, बिहानको निद्रा मीठो । आजसम्म पनि यही मेरो जीवनशैली बनेको छ । यतिसम्म कि एसएलसीको परीक्षा ७ बजेबाट थियो । परीक्षा दिन जान मेरा मित्र नवीन आउँदा म सुतिरहेको हुन्थेँ । 

ढिलो उठ्ने भएकाले धेरैजसो आमाले चिया कोठामै ल्याइदिएपछि म उठ्थेँ । अल्छी पाराले हातमुख धोएर पढ्न बस्थेँ । कहिले त चिया खानै बिर्सन्थेँ । कहिले झ्यालको कोशमा, कहिले टेबलमा चिया चिसो भइरहेको हुन्थ्यो । कहिले माखा पनि परिसकेको हुन्थ्यो । कहिले त बिहानको चिया खान बिर्सेर आमाले खाना खान बोलाएपछि घुटुक्क पिउँथेँ । गिलासमा चिया नदेख्दा आमा खुसी हुनुहुन्थ्यो । घरमा आमाको खुसीका लागि, पाहुना भएर जाँदा आफन्तका खुसीका लागि चिया पिउँथेँ । तर, मलाई आफ्नो खुसीका लागि पिउन मन थियो ।

कहिले त लाग्थ्यो, चियाको स्वाद अनुभूति नगरीकन मेरो जीवन बित्ने त होइन ?

०५३ सालको कुरा । चितवनमै आईकम पढ्दै थिएँ । र, कुनै कामले एक दिन दोस्रोपटक काठमाडौँ जाँदै थिएँ । काठमाडौँमा भिनाजु हुनुहुन्थ्यो । माघको जाडो । राती १० बजेतिर नारायणगढबाट नाइट बस चढेँ । झ्याल–सिट भए पनि बस बिस्तारै कुदाएकाले कम स्याँठ आएको थियो ।

जतिजति बस काठमाडौँतिर उकालो लाग्दै थियो, उतिउति चिसो लाग्दै थियो । पहिले त चिसो बाहिर मात्र थियो, बिस्तारै चिसो भित्र, अझ भित्र छिर्दै गयो । धेरैजसो मानिस बसमा निदाएका थिए । तर, मलाई निद्रा पनि लागेन । मेरो निद्रालाई जाडो भएको थियो ।

सायद मेरा लुगाहरू चिसोसँग हारिरहेका थिए । त्यसैले पैताला, टाउको र पेट तीनतिरबाट मभित्र चिसो छिर्दै थियो । 

थानकोट आएपछि झन् जाडो भएपछि मलाई महसुस भयो, यो जाडो माघको मात्र होइन, मभित्रको भोकको पनि हो । लामो यात्रामा चिसोले आन्द्रा नै चिसो भएको महसुस हुँदै थियो ।
भिनाजु म्हेपीमा बस्नुहुन्थ्यो । 

बसको गन्तव्य नयाँ बसपार्क थियो । म बालाजु चोकमा ओर्लें । ओर्लेपछि झन् चिसो भयो । ओर्लनासाथ सडककिनारमा बसेको एउटा कुकुर मतिर हेरेर भुक्यो । एउटा भुकेपछि अरू पनि भुक्न थाले । एकातिरका कुकुरहरू भुकेपछि त्यो सुनेर अर्कोतिरका कुकुरहरू पनि भुक्न थाले । काठमाडौँका कुकुर गाउँका जस्ता इमानदार हुन्नन् भन्ने सुनेको थिएँ । धन्न केही गरेनन् । मलाई गाउँ र सहरका कुकुरहरू उस्तै लागे । 

दोस्रोपटक काठमाडौँ आएको छु । खासै कतै चिनेको छैन । एक्लै माघ महिनाको जाडोमा लगलग काम्दै र कुकुर भुकाउँदै बालाजु चोकबाट सोह्रखुट्टेतिर जाँदै थिएँ । हिँड्दा मेरो आन्द्रासमेत हावामा टाँगिएको डोरीझैँ हल्लिरहेजस्तो लाग्यो । चिसोले हात झर्लान्जस्तो भएका थिए । चिसो र बसको यात्राका कारणले होला, टाउको पनि दुखिरहेको थियो । लगलग काम्दै सोह्रखुट्टे पुग्नै लाग्दा गार्डेन होटल जाने मोडमा एउटा घरको ढोकाले आँखा खोलेको देखेँ । लाग्यो, पक्कै पनि यो चिया पसल या सानोतिनो होटल हुनुपर्छ । त्यो बेलामा सोह्रखुट्टे पाटी सही सलामत थियो । त्यहाँ कोही बटुवाहरू बसेका थिए क्यारे † आडैमा तीन–चार जना मानिस आगो ताप्दै थिए । मान्छे देख्दा पहिलोपटक आनन्द लाग्यो ।
म दोधारमा परेँ, चियापसलमा छिरुँ कि त्यहाँ आगो ताप्न जाऊँ ?

नजिकको चिया पसलमै छिरेँ । भित्र छिर्नासाथ तातो महसुस भयो । जीवनमै पहिलोपटक चिया किनेर खान म हतारिएँ, “चिया पाइन्छ दिदी ?”

मंगोलियन अनुहारका दुई जना युवती थिए । एउटीले भनिन्, “पाइन्छ ।”

एकैछिनमा उनले सिल्भरको ताप्केमा घोटीघोटी पकाएको दूध चिया सिसाको गिलासमा दिइन् । पहिलोपटक चिया देख्दैमा खाऊँखाऊँ लाग्यो । 

दुवै हातले पूरै गिलास छोपिनेगरी च्याप्प समाएँ । यस्तो आनन्द आयो कि हातबाट तातो भित्रसम्म छिरेजस्तो लाग्यो । यसरी तात्तातो चियाको गिलास समाउँदा सधैँ मलाई पोल्थ्यो तर त्यसबेला पोलेन । समाइरहेँ, न्यानो आनन्द आइरह्यो ।

मेरा ओठ पनि नीला भएका थिए सायद । बिस्तारै नीला ओठमा लगेर चियाको गिलास राखेँ र सुरुप्प पारेँ । तुरुन्तै तात्तातो चिया खानै सक्थिनथेँ तर त्यसपटक सकेँ । जिब्रो तातो भयो । तैपनि, चिया घुटुक्क निलेँ । चिया बिस्तारै अन्ननली हुँदै पेटमा पुगेको अनुभव गरेँ । पेटमा फैलिएको पनि थाहा पाएँ । चिसो पेट र आन्द्रालाई तातो बनाएको समेत थाहा पाएँ । 

अर्को घुट्को सुरुप्प पार्न हतारिएँ, फेरि अर्को । एकैछिनमा एक गिलास चिया सकेँ र जीवनमा पहिलोपटक चियाको आनन्द लिएँ ।

त्यसपछि लाग्यो, चिया मुख हुँदै मेरो पेटसम्म मात्र पुगेन, शिरदेखि पैतालासम्म पुग्यो । आन्द्रामा मात्र होइन, नसानसामा पुग्यो । 

भोक पनि मेटिएको भान भयो । टाउको पनि दुख्न छोड्यो । आधाभन्दा बढी जाडो घट्यो । एक्कासि फ्रेस भएको आभास भयो । मेरो फुर्तिफार्ती नै बढ्यो ।

यसअघि मैले कम्तीमा हजार कप चिया पिएँ हुँला तर कहिल्यै चियाको स्वाद र असर महसुस गरेको थिइनँ । पहिलोपटक महसुस भयो । लाग्यो, खाएर, पिएर या भोगेर पनि कहिलेकाहीँ अनुभूति हुँदोरहेनछ, केवल थाहा मात्र हुँदोरहेछ ।

मलाई धेरै किसिमका चियाको स्वाद थाहा थियो तर चियासँग मेरो प्रेम भएको थिएन । चियासँगको मेरो सम्बन्ध प्रेमबिनाको सम्भोगजस्तो मात्र भएको रहेछ । पहिलोपटक प्रेमसहितको सम्भोगजस्तो प्रिय लाग्यो ।

त्यसपछि आजसम्म हजार कप चिया नै पिएँ होला तर प्रत्येकपटक चिया पिउँदा त्यो एक कप चिया सम्झँदै पिउँछु । आखिर पहिलो प्रेमलाई कहिले भुल्न सकिन्छ र !

पुरा पढ्नुहोस्

अनुभूति: पुरानै लयतिर

मञ्जुल
मैले दराजबाट एउटा किताब निकालेर पढ्न खोजेँ । के भयो, के भयो ध्यान केन्द्रित गरेर मैले पढ्नै सकिनँ । किताबलाई पोखरी र आफूलाई माछाजस्तो बनाएर बसे को मेरो के हालत भयो, सजिलै अन्दाज गर्न सकिन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

कसैले नदेखेको देश

मनबहादुर बस्नेत
नेपालमा काम गरिरहेका कतिपय गैरसरकारी संस्थाले काम देखाउने नाममा जथाभावी गरेको लेखकको कुराले उनीहरूको उपस्थितिमाथि प्रश्न उठाउने बेला आएको सन्देश दिन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

[अनुभूति] पथपरहेजका पक्षमा

केदार शर्मा
सस्तो मनोरञ्जनका उत्पादकहरू भन्छन्, हामीले टेलिभिजन वा सिनेमाबाट अर्ती–बुद्धि दिने होइन, मनोरञ्जन दिने हो । उनीहरूका लागि मनोरञ्जन भनेको या त हाँस्नु मात्र हो, या त उत्तेजित हुनु मात्र ।
पुरा पढ्नुहोस्

लुकुवा लेखन

राजकुमार बानियाँ
‘घोस्ट राइटिङ’ गरिएका पुस्तक नै ‘बेस्ट सेलर’
पुरा पढ्नुहोस्

ब्लग

फोटो श्रद्धाञ्जली !

रवि मानन्धर

कान्तिपुर पब्लिकेसन्सले नेपाल भर्खर भर्खर बजारमा ल्याएको थियो । केही नेता, लेखक तथा समालोचकको नयाँ तस्बिर खिच्नुपर्ने जिम्मेवारी मैले पाएँ । मेरो हातमा थमाइएको कागजको टुक्रामा पशुपतिशमशेर जबरा, राजेश्वर देवकोटा, दमननाथ ढुंगाना, धु्रवचन्द्र गौतमलगायतका नाम थिए । तुरुन्तै फोन घुमाएँ । कसैको फोन उठेन । कोही घरबाहिर निस्किसकेका थिए, कोहीले भोलि मात्र समय दिन सक्ने बताए । सबैभन्दा पुछारमा हालै दिवंगत कीर्तिनिधि विष्टको नाम र नम्बर थियो । फोन उठ्दैन वा भोलि–पर्सि फोन गरेर आउनु भन्ने त होलान् भन्दै फोन डायल गरेँ । ‘हेलो, कसलाई खोज्नुभएको ?’ उताबाट आएको आवाज कानमा ठोक्किने बित्तिकै नमस्कारसँगै मैले फोन गर्नुको उद्देश्य बताएँ । मेरो भनाइ पूरा हुन नपाउँदै उताबाट आवाज आयो, ‘हुन्छ, म घरमै छु, आउँदा हुन्छ ।’ 
आधा घन्टामै म उनको घर ज्ञानेश्वर पुगिसकेको थिएँ । एकैछिन बैठकमा कुराकानीपछि फोटो कहाँ खिच्ने भन्दै उनले गरेको प्रश्नको जवाफमा मैले भनेँ, ‘एक–दुईवटा यहाँ खिचौँ, एक–दुईवटा बाहिर नेचुरल लाइटमा खिचाैँ ।’ उनले ‘त्यसो भए पहिले चिया खाआैँ अनि भित्र–बाहिर जताजता खिच्ने हो, खिचौँ’ भन्दै चिया मगाए । 

चिया र बिस्कुट क्षणभरमै आइपुग्यो । चियाको चुस्कीसँगैको कुराकानी रमाइलो थियो । राजपरिवारको प्रसंग सुनाउँदा ‘हुकुम बक्स्यो, ज्यूनार गरिबक्स्यो, सवारी होइबक्सेको थियो, फिर्ती सवारी होइबक्स्यो’ अनि नेताहरुको प्रसंग सुनाउँदा ‘आएका थिए, भनेका थिए, गएका थिए’जस्ता शब्दको प्रयोग गरिरहेका थिए उनी । म रुचिपूर्वक कुरा सुन्दै दार्जीलिङबाट कसैले उनलाई ल्याइदिएको तीनपाते चियाको चुस्की लिँदै थिएँ । 

चियामा हालेको सुकुमेलको वासनाजस्तै उनको गफमा राजा त्रिभुवनदेखि महेन्द्र हुँदै वीरेन्द्रसम्मको सुगन्ध मिसिएको थियो । उनले एक्कासि भने, ‘कुरा मात्र सुन्ने कि फोटो पनि खिच्ने ?’ गफमा मस्त म झसंग भएँ । भनेँ, ‘फोटो पनि खिच्ने । तपार्इं तयार हुनूस् ।’ ‘के तयार हुनुपर्‍यो र ! जे छु ठीकै छु । जस्तो छु, ठीकै छु ।’ यति भनेर उनी फोटो खिचाउन तयार भए । मैले आफ्नो एनलग निकोन एफएम टू क्यामराको बटन दबाएँ । १८ वर्षअघि अहिलेजस्तो फोटो कस्तो आयो भनेर क्यामेराको डिस्प्लेमा हेर्ने सुुविधा थिएन । मैले चस्मा टल्किएको हुन सक्ने शंका जताएँ । उनले चस्मा फुकालेर पोज दिए । केहीपटक फ्ल्यास बलेपछि उनी ‘लौ अब बाहिर खिचाैँ’ भन्दै सँगै टेबलमा राखिएको कागजको सानो पोका बोकेर बाहिर निस्किए । म उनको पछि लागेँ । बाहिर प्रांगणमा निस्कँदासम्म पनि उनी राजाको इमान, पुराना नेताको जमान र पछिल्ला नेताहरु बेइमान भन्दै थिए । 

उनले हातमा बोकेको कागजको टुक्रामा काजुका दाना रहेछन् । एक मुठी काजु मेरो हातमा हाल्दै भने, ‘अहिले सबैभन्दा इमानदार को छ, थाहा छ ?’ मैले मुन्टो हल्लाएँ । उनले खोइ के पो हो नाम लिँदै बोलाए । एउटा जर्मन सेफर्ड कुकुर पुच्छर हल्लाउँदै आयो । उनले ग्वार्लाम्म अँगालो हाले । कुकुरले उनलाई चाट्न थाल्यो । उनी घरी दायाँतिरको गाला दिन्थे त घरी बायाँतिरको । 

म एकछिन अवाक् भएँ । फोटो खिच्ने क्रममा थुप्रै नेताले फोटोमा आफूसँगै कुकुर आउला भनेर धपाएको अनुभव मसँग थियो । रिसाउने पो हुन् कि, गाली पो गर्ने हुन् कि भन्ने मनमा शंका र द्विविधा हुँदाहुँदै क्यामराको बटन दबाएँ । उनी पटक्कै रिसाएनन् । झन् कुकुरलाई मतिर देखाउँदै ‘ऊ उता हेर् त’ भन्दै उसको मुन्टो घरीघरी मतिर फर्काइदिए । टुक्रुक्क भुइँमा बसेका उनी भन्दै थिए, ‘देशमा यो जति इमानदार खोजेर कहाँ पाइन्छ ? यो जति इमानदार मानिस हुने भए देश स्वर्ग हुन्थ्यो ।’ 

उनीसँग गफिँदै फोटो खिच्दै जाँदा मेरो क्यामेरामा भएको ३६ फ्रेमको रिल सकियो । तर, उनको गफ भने सकिएको थिएन । उनका कुरामा अलिअलि निराशा, अलिअलि आशा र अलिअलि देश पुन: सुव्यवस्थित हुनेमा विश्वास थियो । 

धेरै समय भइसकेको थियो । मलाई कुकुरसँग उनको फोटो कस्तो आएछ, हेर्न हतार लाग्यो । त्यसैले उनीसँग बिदा मागेँ । ल्याब पुगेँ । रिल धुलाएँ । केही फोटो प्रिन्ट गरेँ । कुकुरले जिब्रो लपलपाएर उनको गाला चाटेको फोटो खोइ किन हो मलाई साह्रै मन पर्‍यो । भोलिपल्ट अफिसमा सहकर्मी नरेन्द्र श्रेष्ठलाई कुकुरले गाला चाट्दै गरेको उक्त फोटोलाई सकभर प्राथमिकतामा राख्न अनुरोध गर्दै फोटो बुझाएँ । तर, खोइ किन हो, त्यो फोटो छापिएन । 

त्यसपछि फोटो पत्रकारिताका क्रममा थुप्रै दैनिक, साप्ताहिक तथा देश–विदेशबाट प्रकाशित हुने पत्रिकाहरुमा काम गरेँ । तर, कतै पनि त्यो फोटो छापिने साइत जुरेन । 

समयसँगै मुलुकमा राजनीतिक परिवर्तनहरु भए । म आफ्नो पेसामा रमाउँदै गएँ । कहिलेकाहीँ भेट हुँदा उनी कुकुरसँगको त्यो फोटोको विषयमा कुरा गरिहाल्थे । समय बित्दै गयो, कति बेला उनको त्यो तस्बिर मेरो मानसपटलबाट बिलायो, पत्तै भएन । 

तर, एक्कासि विष्टको २५ कात्तिकमा निधन भएको खबर सुनेपछि सबैभन्दा पहिले कतै छाप्न नसकिएको त्यो फोटोलाई सम्झेँ । हतारहतार खोजेँ । हातमा फोटो परेपछि यसलाई खिच्दाको क्षण फेरि ताजा भएर आयो । मन कस्तो–कस्तो भयो । सोचेँ, अब त्यही फोटोमार्फत नै उनलाई श्रद्धाञ्जली किन नदिने ! 

पुरा पढ्नुहोस्

आवश्यकता ‘डिल’ गर्ने दस्ताको

चन्द्र खतिवडा
साँच्चैको विशेष दस्ता, जसले विषयको प्राविधिक ज्ञान त्यसको समग्र खाकाको खोजी गरोस् । अहिले जस्तो जसलाई पनि विज्ञ बनाएजस्तो होइन ।
पुरा पढ्नुहोस्

असफल कालमा एनआरएनए

चन्द्र खतिवडा
संसारभरिमा सबैभन्दा बढी सदस्य हुने हैसियत राख्ने एनआरएनए अमेरिकामा भने विश्वासकै संकटसँग जुधिरहेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

रामबहादुर रावल
अहिले अदालतमा न्यायाधीशबीचमै जन्मसिद्ध, वंशज र अंगीकृत गरी अनौपचारिक कोटीकरण रहेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

गोकर्ण गौतम
सामाजिक सञ्जालमा हजारौँ साथी हुन्छन् । तर, पल–पल एक्लोपनको सिकार हुनुपर्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

तस्विर/भिडियो

मतको मर्म

पी चन्द्र न्यौपाने

माछापुच्छ्रे गाउँपालिका कास्की–८ का रामप्रसाद बास्तोला, ९६, को निधन भएको केवल आठ दिन मात्र भएको थियो । तर, २१ मंसिरमा सम्पन चुनावमा मताधिकार प्रयोग गर्न शोकलाई थाती राखेर शोकाकुल परिवार नै आए । घरबाट ६ किलोमिटर टाढा रहेको तारेबराह आधारभूत विद्यालयको मतदान केन्द्रसम्म उनीहरुलाई आइपुग्न दुई घन्टा लागेको  थियो । मत खसालेर फर्कन लागेका बास्तोलाका छोरा जगन्नाथ बास्तोलाले भने, “जे हुनु भै गयो । नयाँ सविधान कार्यान्वयन र स्थायित्व अनि प्रान्तीय संरचनालाई नयाँ जनादेश आवश्यक भएकाले परिवारका हामी १२ जना नै भोट हाल्न आएका हौँ ।” 

पुरा पढ्नुहोस्

चिया चिन्ता

पर्वत पोर्तेल
बगानबाट चिया टिपेर लामबद्ध रुपमा कारखाना फर्कंदै गरेका गिरीबन्धु टी स्टेट बिर्तामोडका श्रमिकहरु
पुरा पढ्नुहोस्

क्रिकेट क्रेज

प्रकाशचन्द्र तिमिल्सेना
दार्चुलाको खलंगामा सैनिक इलाकाभित्र क्रिकेट खेलिरहेको यो तस्बिरले क्रिकेट खेलप्रति आजका युवाहरुको मोह र समस्या छर्लंग पार्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

किसान कर्म

रवि मानन्धर
​जनकपुर उपमहानगरपालिका–२३, बिन्धीका एक किसान भने भैँसी चढेर आफ्नो खेततर्फ लागिरहेका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

संकटमा जुट

भास्वर ओझा
झन्डै १७ हजार नेपालीलाई रोजगारी दिलाइरहेका जुटमिलहरु कच्चा पदार्थको अभावमा कुनै पनि समय बन्द हुने अवस्थामा छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्