‘ब्रान्ड– हाम्रा हस्तकला’– मेयर चिरिबाबु महर्जन

मनबहादुर बस्नेत
विश्व कला परिषद्ले ललितपुर महानगरपालिकालाई विश्वका ३६औँ हस्तकला नगरीमा सूचीकृत गर्‍यो, २८ कात्तिकमा । ललितपुर नेपालकै पहिलो हस्तकला सहर बन्यो । परिषद्का एसिया प्रशान्त क्षेत्रीय अध्यक्ष घाडा हिजामीबाट मेयर चिरिबाबु महर्जनले प्रमाणपत्र बुझे । यसै सन्दर्भमा मेयर महर्जनसँग गरिएको कुराकानी :

‘हस्तकला सहर’ घोषणा हुनुले के अर्थ राख्छ ?

ललितपुर परापूर्वकालदेखि नै हस्तकलाको सहर हो । सहरको यो पहिचान यसअघि म चिन्थेँ, तपाईं चिन्नुहुन्थ्यो । यो उपाधि पाएपछि अब विश्वले हस्तकलाको सहर भनेर चिन्यो । यहाँ उत्पादित हस्तकलामा लप्पलनछप्पन हुँदैन । हामी अब यहाँ उत्पादित हस्तकलाका सामान गुणस्तर चिह्न छाप हान्छौँ । कुनै बेला नेपालको कार्पेट एकदमै उच्चस्तरीय थियो । तर, ब्रान्ड थिएन । अब हाम्रा हस्तकलाको ब्रान्ड भएको छ ।

सहरले यस्तो पहिचान पाउनुमा कसको भूमिका छ ?

हस्तकलाका शिल्पीलाई यसको मूल श्रेय जान्छ । यो पहिचानलाई विश्वव्यापी मान्यता दिलाउने मेरो लक्ष्य थियो । हस्तकला महासंघका अध्यक्ष धर्मराज शाक्यको टिमसँग मिलेर राजनीतिकर्मीको हिसाबले त्यो काम फत्ते गरियो ।

हस्तकला भन्नासाथ तपाईंको दिमागमा कुन कलाको याद आउँछ ?

मूर्तिकला र काष्ठकला । जन्मिँदा, हुर्किंदा यही देखेँ । यहाँका मन्दिरमा भएका सबै कला स्थानीयले बनाएको सम्झिँदा गर्व लाग्छ ।

सहरले पाएको यो उपमाले सन् २०२० को पर्यटन वर्षमा कस्तो योगदान गर्न सक्छ ?

विश्वका ३५ वटा सहरले हस्तकला नगरीको उपमा पाएका छन् । ती देशमा हस्तकला नगरी घोषित मुलुकमा पर्यटन पर्व हुँदैछ भन्ने सन्देश जान्छ । कलाप्रेमीलाई नेपाल आउन प्रेरणा मिल्छ । 

दीर्घकालीन रुपमा पर्यटनसँग हस्तकलालाई जोड्नेबारे के सोच्नुभएको छ ?

नेपाललाई सगरमाथा, बुद्धभूमि, जीवन्त संग्रहालयको मुलुक भनेर चिनाइन्थ्यो यसअघि । अब हस्तकलाको मुलुक भन्ने फुर्को जोड्न पाइयो । नेपाल आउने पाहुनाले विश्वसनीय चिनो लिएर जान सक्छन् ।

नेपाली हस्तकलासँग मिल्दोजुल्दो चिनियाँ सामग्री पनि बजारमा देखिन थालेका छन् । यसले घरेलु हस्तकलालाई कस्तो असर गरिरहेको छ ?

हस्तकलाका पारखीले हातले बनाएको हो कि मेसिनले भन्ने सहजै खुट्याउँछन् । त्यसैले हामीलाई त्यस्तो ठूलो असर गरिहाल्दैन ।

सामान्य मानिसले त चिन्न सक्दैनन् नि ?

यसमा चाहिँ केही चुनौती छन् । हामीले हाम्रो मौलिक हस्तकलालाई प्रमाणित चिह्न दिन सक्नुपर्छ ताकि कोही नझुक्किऊन् । यसमा केन्द्रीय सरकारले पहल गर्नुपर्छ । ललितपुरमा केन्द्रीय सरकारले मेसिनबाट मूर्ति बनाउने अनुमति दिएको हामीले सुनेका छौँ । दिने/नदिनेबारे सोच्नुपर्छ । यसले स्थानीय उत्पादनलाई प्रवद्र्धन गर्दैन ।

नयाँ पुस्तालाई सीप हस्तान्तरणको अभावमा कतिपय हस्तकला विलयको चरणमा छन् । यसलाई कसरी जोगाउने ?

हामीले तालिम दिइरहेका छौँ, वर्कसप सञ्चालन गरिरहेका छौँ । हिजोभन्दा अहिले बजार विस्तार भइरहेको छ । अझ ललितपुर हस्तकला नगरी बनेपछि यहाँ बनेका हस्तकलाको मूल्य बढ्छ । हाम्रा हस्तकला ब्रान्डेड भए विश्व बजारमा स्वत: यसको मोल बढ्छ । अब नयाँ पुस्ताको आकर्षण बढ्ने मेरो अनुमान छ ।

लोप भएका हस्तकलालाई ब्युँताउन सकिएला ?

लोप भएका हस्तकलाले बजार पाउने कुरा अनुभवसिद्ध हो । पहिले ‘क्लोजमुद्रा’ भैरवको मूर्तिको माग व्यापक थियो । बीचमा माग ठप्प भएकाले बनाउनै छाडियो । अहिले फेरि माग बढ्दो छ र बनाइँदैछ । बजारले माग्यो भने लोप भएका हस्तकला जोगिँदो रहेछ । सीपचाहिँ मर्न दिनुभएन ।

हस्तकलाका सिद्धहस्त कलाकार प्राय: विदेसिन्छन् । नेपालले किन राख्न सकेन ?

सिद्धहस्त कलाकार बाहिरिए भन्ने मान्दिनँ म । त्यो अपवाद मात्रै होला । नामी कलाकारको कमाइ यहाँ नै बढी छ ।

पुरा पढ्नुहोस्

साथ छाड्ने स्वस्तिमा

नेपाल संवाददाता
कमेडी फिल्म जय भोलेबाट सकारात्मक प्रतिक्रिया नपाएपछि स्वस्तिमाले दाल भात तरकारीबाट हात झिकेकी हुन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

साइकल मन्त्रीको गाडी

सुरेश किरण
उहाँलाई अक्सर साइकल चढेर हिँडिरहेको देख्थेँ । तर, हिजो उहाँ गाडीमा सवार हुनुभएको रहेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

परामितालाई दोहोरो झट्का

नेपाल संवाददाता
एकातिर, भटाभट फिल्म फ्लप, अर्कातिर प्रेममा वियोग ।
पुरा पढ्नुहोस्

कांग्रेस जगाउने एजेन्डा

सम्पादकीय
वाम सरकारलाई केन्द्र र प्रदेशका सदनमा खबरदारी गर्ने प्रभावशाली प्रतिपक्षको अभाव खट्किएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

राज्याभिषेक

नेपाल संवाददाता
राजा महेन्द्रको राज्याभिषेक समारोह हेर्न हनुमानढोका आएका पाहुना ६२ वर्षअघि ।
पुरा पढ्नुहोस्

बफादार कुकुर [भिडियो सहित]

नेपाल संवाददाता
आफ्नो मालिक मरेपछि एक कुकुरले चीनको व्यस्त सडकमा करिब ८० दिनसम्म कुर्यो ।
पुरा पढ्नुहोस्

समसामयिक

आवरण कथा : त्रिपक्षीय स्वार्थमा तानिँदै सेना

माधव बस्नेत

दृश्य एक

नवनियुक्त अमेरिकी राजदूत र्‍यान्डी बेरी १६ कात्तिकमा जंगी अड्डा पुगेको घटनाबारे धेरैको ध्यान गएन । प्रधानसेनापति पूर्णचन्द्र थापासँग बेरीले ‘द्विपक्षीय हित र पारस्परिक सम्बन्धका विषयमा कुरा गरेको’ मोटामोटी जानकारी सैनिक जनसम्पर्क निर्देशनालयले वक्तव्यमार्फत दियो । यद्यपि, थापा–बेरी भेटको ‘नोट’ परराष्ट्र मन्त्रालयलाई अन्तिम क्षणमा मात्र दिइएको थियो ।

कूटनीतिक प्रचलनअनुसार परराष्ट्र मन्त्रालयलाई जानकारी नदिई र अनुमति नलिई प्रधानसेनापति/राजदूतबीचको यस्तो भेटलाई सहज मानिन्न । तर, थापा २३ भदौमा प्रधानसेनापति भएयता अमेरिकी राजदूत बेरी र उनीअघिकी राजदूत अलाइना बी टेप्लिजले समेत गरी जंगी अड्डामा तेस्रो पटक भेट्दै थिए ।

दृश्य दुई

चीनको रक्षा मन्त्रालयले नेपाली सेनालाई १५ करोड युआन अर्थात् २ अर्ब ५३ करोड ६५ लाख नेपाली रुपैयाँ बराबरको सैन्य सहयोग समझदारी गर्‍यो, १० कात्तिकमा । त्यो दिन काठमाडौँमा भने सत्तारुढ नेकपाको चियापान भइरहेको थियो । साताव्यापी चीन भ्रमणमा गएका उपप्रधान तथा रक्षामन्त्री ईश्वर पोखरेल र चिनियाँ समकक्षी स्टेट काउन्सिलर जनरल वेई फेङ्हेबीच उक्त सैन्य समझदारीपत्रमा हस्ताक्षर भएको थियो ।

सम्झौताअनुसार चीनको रक्षा मन्त्रालयले नेपाली सेनालाई मानवीय विपद् तथा राहतमा प्रयोग हुने उपकरण उपलब्ध गराउनेछ । पाँच वर्षभित्रमा उक्त सैन्य सहायता नेपाली सेनालाई उपलब्ध हुने बेइजिङस्थित नेपाली दूतावासको विज्ञप्तिमा उल्लेख छ । भ्रमणका क्रममा मन्त्री पोखरेलले चीनका केन्द्रीय सैन्य आयोग उपाध्यक्ष सु छियालिङ र रक्षामन्त्री वेई फेङ्हेसँग भेटवार्ता गरेका थिए । सैन्य आयोगको अध्यक्ष राष्ट्रपति सी चिनफिङ आफैँ छन् । चीनले नेपाली सेनामाथि गरेको यो सहयोग राशि अहिलेसम्मकै ठूलो हो ।

दृश्य तीन

नेपाली सेना र यूएस आर्मी प्यासिफिकको संयुक्त आयोजनामा १२ असोजमा काठमाडौँको याक एन्ड यती होटलमा चौथो ‘डिजास्टर रेस्पोन्स एक्सरसाइज एन्ड एक्सचेन्ज आईभी’ अभ्यास चल्यो । ९ असोजमा यस अभ्यासको उद्घाटन प्रधानसेनापति पूर्णचन्द्र थापाले गरेका थिए । त्यहाँ यूएस आर्मी प्यासिफिकका उपरथी टिमोथी म्याकेथेनको पनि सहभागिता थियो ।

नेपाली सेना र यूएस आर्मी प्यासिफिकको अगुवाइमा भएको यस अभ्यासमा चीन, भारत, बेलायत, बंगलादेश, बेल्जियम, क्यानडा, डेनमार्क, इजरायल, मालदिभ्स, फिलिपिन्स, सिंगापुर र श्रीलंका गरी १३ देशका ६४ सैन्य प्रतिनिधि सहभागी थिए । नेपाली सेना सन् २०११ देखि यस्तो अभ्यासमा सहभागी हुन थालेको हो । यसअघि यही प्रकृतिको तालिम अमेरिकी सेनाले नेपाली सेनालाई २१ साउनदेखि १ भदौसम्म याक एन्ड यती होटलमै दिएको थियो ।

दृश्य चार

जुन बेला अमेरिकी सेनाको अगुवाइमा काठमाडौँमा सैन्य अभ्यास हुँदै थियो, ठीक त्यही समय नेपाली सेनाको एउटा टोली चीनको छेन्दुमा संयुक्त सैन्य अभ्यास गरिरहेको थियो ।

२ देखि ११ असोजसम्म छेन्दुमा उक्त सैन्य अभ्यास भएको थियो । ‘सगरमाथा फ्रेन्डसिप २०१८’ नाम दिइएको सैन्य अभ्यासमा सहभागी हुन नेपाली सेनाबाट महासेनानी भुवन खत्रीको नेतृत्वमा १६ जनाको टिम चीन गएको थियो । अमेरिकी सेनाले दिएको ‘डिजास्टर रेस्पोन्स एक्सरसाइज एन्ड एक्सचेन्ज आईभी’ सकिएकै दिन चीन गएको सैनिक टोली स्वदेश फर्किंदै थियो । अघिल्लो वर्ष मात्र महाराजगन्जको लक्ष्मी निवासमा नेपाल–चीन पहिलो संयुक्त सैन्य अभ्यास भएको थियो । त्यसपछि नेपाली सेनाको टोली फेरि छेन्दुमा भएको संयुक्त अभ्यासमा सहभागी हुन गएको हो ।

दृश्य पाँच

प्रधानसेनापति थापाले राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीबाट पद तथा गोपनीयताको सपथ लिए, २३ भदौमा । त्यसको भोलिपल्टै नेपालस्थित भारतीय राजदूत मन्जिभसिंह पुरी जंगी अड्डा भद्रकाली पुगेर थापासँग लामो भलाकुसारी मात्र गरेनन्, भारत भ्रमण छिट्टै गर्न निम्तोसमेत दिए । भारतले नेपालका प्रधानसेनापतिलाई आफ्नो देशको मानार्थ महारथीको दज्र्यानी दिन्छ भने नेपालले पनि भारतका प्रधानसेनापतिलाई सोही स्तरको दज्र्यानी दिन्छ ।

यी पाँच दृष्टान्तले नेपाली सेनालाई विस्तारै चीन, अमेरिका र भारतको सामरिक महत्त्वको सूचीमा बढोत्तरी गर्दै गरेको खुलाउँछन् । अर्थात्, चीन, अमेरिका, भारतले नेपाली सेनालाई आ–आफ्नो रणनीतिक स्वार्थअनुकूल चलाउन चाहिरहेको पनि प्रस्ट्याउँछन् ।

भारतमा लामो समय औपनिवेशिक शासन गरेको बेलायतले नेपाली सेनालाई सबैभन्दा पहिलो सैन्य सहयोग गरेको थियो । पहिलो र दोस्रो विश्वयुद्धमा बेलायतले नेपालीलाई इस्ट इन्डिया कम्पनीमार्फत आफ्नै सैनिकका रूपमा लडायो पनि । पहिलो विश्वयुद्ध सकिएको यसै साता सय वर्ष पुग्दैछ ।

विगतको तुलनामा पछिल्ला वर्षमा नेपाल–बेलायत सम्बन्ध फराकिलो बन्दै गएको छ । नेपाली सेनामा चीन र अमेरिकाको उपस्थिति पनि झन्झन् झाँगिदो छ । सन् १९४७ को भारतीय स्वतन्त्रतापछि बेलायतीहरू त्यहाँबाट हटे पनि भारतले नेपाली सेनालाई गर्ने व्यवहार बेलायतकै सरह राख्यो । अझै पनि नेपाली सेना हतियार, लजिस्टिकलगायतका सैन्य सामग्रीमा ९० प्रतिशत हाराहारी भारतनिर्भर छ । भारतले नेपाली सेना त्यो छाताभन्दा बाहिर नजाओस् भन्ने चाहन्छ । नेपाली सेनामाथि भारतसँगै चीन र अमेरिकाको समेत स्वार्थ हावी हुँदै गएपछि त्रिदेशीय शक्तिको तानातानमा पर्दै गएको छ ।

यसबेलासम्म नेपाली सेनाले यो त्रिदेशीय स्वार्थलाई कूटनीतिक सन्तुलनकै परिधिमा राखेको छ । कूटनीतिक मर्यादाको सीमारेखा तलमाथि भए नेपाली सेना विदेशी सेनाको प्रभावमा पर्ने त होइन भन्ने आशंका बढेका छन् ।

संसारको सबैभन्दा शक्तिशाली सेनाको सूचीमा सबैभन्दा पहिलो स्थानमा अमेरिकी सेना आउँछ । अमेरिकाले आफ्नो देशको सैन्य शक्तिका लागि हरेक वर्ष अन्य देशको तुलनामा १० गुणाभन्दा बढी रकम खर्चिन्छ । कुल ५ सय ८७ अर्ब डलर रक्षा बजेट भएको अमेरिकासँग १४ लाख सैनिक छन् । ८ हजार ८ सय ४८ ट्यांक, २ हजार ७ सय ८५ लडाकू विमान, १३ लडाकू जहाज, ९ सय ५७ हेलिकप्टर र ७५ पनडुब्बी छन् ।

अमेरिकापछि सैन्य शक्तिको दोस्रो स्थानमा रुस छ । रुसी सेना ७ लाखभन्दा बढी छ । १ सय ४६ अर्ब डलरको रक्षा बजेट भएको रुसी सेनासँग १५ हजार ३ सय ९८ ट्यांक, १ हजार ४ सय ३८ लडाकू विमान, १ लडाकू जहाज, ४ सय ७८ हेलिकप्टर र ६० पनडुब्बी छन् ।

तेस्रोमा आउँछ, चीन । चिनियाँ सेनामा २३ लाख सैनिक छन् । १ सय ६१ अर्ब डलर रक्षा बजेट भएको चिनियाँ सेनासँग ९ हजार १ सय ८५ ट्यांक, ३ हजार १ सय ८५ लडाकू विमान, १ लडाकू जहाज, २ सय हेलिकप्टर र ६८ पनडुब्बी छन् ।

सैन्य शक्तिमा चौथो सूचीमा भारतको नाम छ । भारतीय सेनामा लगभग १४ लाख सेना आबद्ध छन् । भारतले रक्षा बजेट ५१ अर्ब डलर छुट्याउँछ । भारतमा ६ हजार ४ सय ६४ ट्यांक, ८ सय ९ लडाकू विमान, २ लडाकू जहाज, १९ हेलिकप्टर र १४ पनडुब्बी छन् । पाँचौँ सैन्यशक्ति बेलायत हो ।

सैन्य शक्तिमा पहिलो नम्बरमा रहेको अमेरिका, तेस्रो चीन र चौथो भारतको चासो नेपाली सेनामाथि बढ्दै जानुलाई कतिपयले सुखद ठान्न सक्छन् । तर, अर्को महत्त्वपूर्ण सवाल– के अमेरिका, चीन, भारतले नेपाली सेनामाथि नि:स्वार्थ भावले आँखा लगाएका होलान् त ? विगतमा सशस्त्र द्वन्द्वलाई निमिट्यान्न पार्न अमेरिकाले तत्कालीन शाही नेपाली सेनामाथि सहयोगको हात बढाएको थियो । भारतले इन्सास राइफललगायत हतियार र अन्य उपकरण उपलब्ध गराएको थियो । चीनसमेत सशस्त्र द्वन्द्वकै जगमा टेकेर नेपाली सेनाभित्र छिरेको थियो ।

युद्ध सकिएको दशक नाघे पनि पछिल्ला वर्षमा सरकार र राजनीतिक दलहरूलाई समेत ‘क्रस’ गरेर चीन, अमेरिका र भारतले नेपाली सेनालाई गर्ने ‘सहयोग’ को मात्रा भने झन्झन् बढाउँदै लगेका छन् । त्यसैले सेनालाई दिइने सामरिक सहयोगबारे ती देशमाथि विभिन्न कोणबाट प्रश्न उठ्न थालेका हुन् ।

सुरक्षा मामिलाविद् इन्द्र अधिकारीको विचारमा, हालसम्म भारतसँग बढी निर्भर रहेको नेपाली सेनाले ऊभन्दा बलिया सैन्यशक्ति र हतियार सामग्री भएका देशहरूसँग सम्बन्ध विस्तार गर्नु राम्रो पक्ष हो । तर, उनीहरूले कुन स्वार्थले सहयोग राशि बढाएका छन् भन्ने कुरालाई उत्तिकै ख्याल गर्नु जरुरी छ । नत्र विस्तारै नेपाली सेना चौतर्फी स्वार्थको चंगुलमा फस्ने खतरा उत्तिकै छ । किनभने, सहयोग बढोत्तरीका नाममा उनीहरूले आफ्नो स्वार्थको औजारका रूपमा नेपाली सेनालाई प्रयोग गर्ने प्रयास भइरहेका छन् ।

“मिलिटरी डिप्लोमेसीअन्तर्गत सेनाले आफ्नो भूमिका विस्तार गरिरहेको छ । यसमा धेरै डराउनुपर्दैन,” अधिकारी भन्छिन्, “बरु नेपाली सेनाले यसलाई कायम राख्न सक्छ/सक्दैन भन्ने ख्याल गर्नुपर्छ । अहिलेसम्म कायम गरेको छ, कायम गर्न सकेन भने स्वार्थ मैदान बन्ने खतरा उत्तिकै छ ।”


सैनिक मुख्यालयको नवनिर्मित भवन


चार फोर्समा नजर

नेपाली सेनासँग यसबेला करिब ९७ हजार फौज छ । माओवादीले ०५८ मंसिरमा सेनामाथि हमला गर्दाताका सेनाको कुल दरबन्दी ५१ हजार हाराहारी थियो । ११ मंसिर ०५८ मा माओवादीविरुद्ध सेना परिचालन भएपछिका वर्षमा सैन्य संख्या ह्वात्तै बढाइयो । ९७ हजार फौजमध्ये ४ पल्टनलाई विशेष फोर्सका रूपमा लिइन्छ । ती हुन्, भैरवनाथ गण, युद्धभैरव गण, सिंहनाथ गण र महावीर (रेन्जर) रेजिमेन्ट । यस फौजलाई करिब एक वर्षअघिसम्म १० नम्बर बाहिनी भनेर चिनिन्थ्यो । अहिले यसको नाम फेरेर विशेष फौज बाहिनी बनाइएको छ । अमेरिका, भारत, चीनको आँखा मुख्यत: यिनै फौजमाथि गढेको छ ।

विशेष फौज बाहिनीअन्तर्गतका युद्धभैरव स्पेसल फोर्स, भैरवनाथ प्यारा फोर्स, महावीर रेन्जर फोर्स र सिंहनाथ कमान्डो फोर्स हो । नेपाली सेनाभित्र यिनलाई विशेष तालिमप्राप्त दक्ष फौज मानिन्छ । तीमध्ये भैरवनाथ सबैभन्दा पुरानो गण हो । यसको स्थापना र विकास इजरायली डिफेन्स फोर्स (आईडीएफ) ले ०३३ मा गरिदिएको हो । युद्ध भैरवको स्थापना र विकास इजरायल/बेलायतले ४० को दशकमा गरिदिएका हुन् ।

माओवादी द्वन्द्वको उत्कर्षसँगै ६० को दशकमा नेपाली सेनाकै उत्पादनमा स्थापना भएको हो, सिंहनाथको कमान्डो फोर्स । पछिल्ला वर्षमा यसको तालिम र विकासमा भारत हावी भइरहेको नेपाली सेनाका एक सहायक रथी बताउँछन् । सिंहनाथ गण यतिबेला विगतमा माओवादी लडाकूको शिविर रहेको चितवनको शक्तिखोरमा छ । भारतीय सैनिक त्यहीँ आएर तालिम दिन्छन् ।

माओवादी दबदबा बढेसँगै अमेरिकी सेना नेपाली सेनासँग सहकार्य गर्न आइपुग्यो । अमेरिकी सहयोगमै सैनिक किल्ला तयार भए । रेन्जर गण स्थापना गरियो । अमेरिकाले दिने सैनिक सहयोगमध्ये रेन्जर गण (हाल रेजिमेन्ट) को विकास र प्रवद्र्धनका लागि मात्र आधाभन्दा बढी प्रयोग भइरहेको छ । अमेरिकी रुचिमै करिब एक वर्षअघि मात्र यसलाई गणबाट रेजिमेन्टमा बढोत्तरी गरिएको छ । यसको कमान्ड अहिले महासेनानी अनुपजंग थापाले गरिरहेका छन् । गणमा करिब आठ सय फौज हुन्छन् भने रेजिमेन्टमा ३ हजार हाराहारी । तर, यसबेला सेनाको रेन्जर रेजिमेन्टमा झन्डै २५ सय सेना छन् । रेन्जर गणलाई रेजिमेन्टमा बढोत्तरी गरेपछि अमेरिकी रुचिमै छाउनीस्थित मुख्यालयबाट यसको एउटा युनिट पोखरामा स्थापना गरिएको छ ।

एक महासेनानीका शब्दमा, अमेरिकी उच्च सैनिक अधिकारीहरू जंगी अड्डा भद्रकालीमा नआई सीधै रेन्जर रेजिमेन्टको मुख्यालय छाउनी, युनिट पोखरा आउने, बस्ने र तालिम गराउने गर्छन् । यसको कुराको जानकारी उक्त रेजिमेन्ट प्रमुख थापा र प्रधानसेनापतिबाहेक जंगी अड्डामै कार्यरत उच्च अधिकारीसमेतलाई हुँदैन । राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री, रक्षा मन्त्रालयलाई त परै जाओस् । कतिपय अवस्थामा त प्रधानसेनापतिलाई समेत यसको जानकारी दिइन्न । अमेरिकी सैनिकले रेन्जर रेजिमेन्टकै एक टुकडीलाई मुस्ताङको जोमसोममा लैजान प्रयास गरिरहेको ती महासेनानी बताउँछन् ।

“अमेरिकी सेनाले रेन्जर रेजिमेन्टको युनिटलाई जोमसोममा राख्न किन दबाब दिइरहेको छ ? यसबाट उसको भित्री स्वार्थ के हो भनिरहनै पर्दैन,” ती महासेनानी भन्छन्, “नेपाली सेनामार्फत अमेरिकाले नितान्त आफ्नो स्वार्थ हावी गराउन खोजिरहेको छ । चीन, अमेरिका, भारत नेपाली सेनालाई तालिम उपकरणलगायत सहयोग गर्ने वहानामा क्रमश: आफ्नो प्रभावमा पार्न उद्दत छन् ।”

उच्च सैनिक अधिकारीहरूले त्रिदेशीय स्वार्थको यस्तो नियत बुझ्दाबुझ्दै पनि ती देशका सेनाले तालिम, भ्रमण गराइदिने भएकाले नतमस्तक बन्ने गरेका छन् । “कतिपयले धरातलीय यथार्थ बुझेका छैनन्,” अर्का एक सहायक रथीको कथन छ, “कतिपय बुझेकाहरू स्वार्थका लागि चुप लागिरहेका छन् । चीन, अमेरिका र भारतको बढ्दो उपस्थितिले ढिलोचाँडो नेपाली सेनालाई खेलमैदान बनाउने जोखिम बढ्दो छ ।”

अचम्मको कुरा, अमेरिकाले भैरवनाथ गणलाई मानव अधिकार उल्लंघनमा अग्रणी रहेको भन्दै अझै कालो सूचीमा राखिरहेको छ । यसै कारण भैरवनाथ गणमा आबद्ध सैनिकले अमेरिका छिर्न पाउँदैनन् । तर, आफैँले स्थापना गरिदिएको र भैरवनाथकै हाराहारी आलोचित कमाएको रेन्जर रेजिमेन्टलाई भने अमेरिकाले अग्रणी सूचीमा राखेको छ ।

भैरवनाथ गण र युद्धभैरव गण महाराजगन्जस्थित लक्ष्मी भवनभित्र छन् । चिनियाँ सैनिक अधिकारी र नेपाली सेनाबीच एक वर्षअघि पहिलो संयुक्त सैन्य अभ्यास यही भवनभित्र भएको थियो । नेपाली सेनाका एक उपरथीको भनाइमा, चिनियाँ सेनाले भैरवनाथ र युद्धभैरव गणको तालिम, प्रविधि विकासमा ध्यान केन्द्रित गरेको छ । चिनियाँ सैन्य अधिकारीहरू नेपाल आएपछि एकपटक भैरवनाथ र युद्धभैरव गणमा पुगेरै छाड्छन् । यी गणको नेतृत्व प्रमुख सेनानी (लेफ्टिनेन्ट कर्णेल) ले गर्छन् ।

नेपाली सेनालाई चीनले ठूलो सहयोग राशि त बढाएको छ नै, एनडीसी कोर्सका लागि पनि सबैभन्दा बढी कोटा उपलब्ध गराउँदै आएको छ । चीनले यस कोर्सका लागि वार्षिक पाँच वटासम्म कोटा उपलब्ध गराउने गरेको छ । जबकि, भारतले एउटाभन्दा बढी कोटा दिएको छैन । अमेरिकाले कहिले एउटा, कहिले दुइटा कोटा दिने गरेको छ । यो वर्ष अमेरिकाले दुइटा सिट दिएको छ । पाकिस्तानले पनि दुइटासम्म कोटा दिने गरेको छ । यसबाहेक बेलायत, इजरायलले पनि एक–एक कोटा दिने गरेका छन् । नाइजेरियाले यही वर्षबाट एउटा कोटा दिँदैछ भने थाइल्यान्डले पनि दिन लागेको छ ।

सैन्य मामिलाविद् सांसद दीपकप्रकाश भट्टका भनाइमा, शक्तिशाली सैन्य राष्ट्रहरूले मध्यम र साना राष्ट्रलाई जहिले पनि आफ्नो प्रभावमा पार्न चाहिरहन्छन् । चीन, अमेरिका र भारतको बढ्दो सैनिक चासोलाई त्यही कसीमा राखेर हेर्नुपर्छ । “अहिले शक्ति राष्ट्रहरूले विश्वभरि आफ्नो प्रभुत्व बढाइरहेका छन् । त्यही कडीअन्तर्गत नेपालमा पनि उनीहरूको उपस्थिति बढिरहेको हो,” भट्ट भन्छन्, “नेपाली सेनालाई मात्र विशेष महत्त्व दिएर उनीहरूले सैनिक सहयोग बढाएका होइनन् । तर, उनीहरूको स्वार्थलाई बेलैमा बुझेर हामी सतर्क हुनैपर्छ ।”



अचाक्ली निर्भरता

नेपाली सेनामा अद्यापि भारत निर्भरता कायम छ । भारतीय सेना नेपाली सेनालाई हामी नभए हुँदै हुँदैन भन्ने ठम्याइमा छ । हामीबाट उम्किएर कतै नजाओस्, गोलीगट्ठा, हातहतियार, विस्फोटक पदार्थ पनि हामीसँग मात्र लैजाओस्, तालिम पनि हामीसँग गरोस् भन्ने चाहन्छ । भारतीय फौजले समेत उपयुक्त छैन भनेर सुझाएको इन्सास राइफल भारतले द्वन्द्वकालमा नेपाली सेनालाई भिडाएको थियो । तत्कालीन प्रधानसेनापति प्यारजंग थापालाई प्रभावमा पारेर ती हतियार भिडाइएको जानकारहरू बताउँछन् । इन्सास कमजोर हतियार हो । धेरै फायर गर्दा ब्यारेल तातेर पड्किँदैन, ब्यारेल नै बांगो हुन्छ । यो हतियार कमजोर भएकैले युद्धकालमा सेनातर्फ क्षति बढेको थियो ।

भारतले मौज्दातमा राखेको त्यही इन्सास हतियारलाई अहिले पनि भिडाउने प्रयत्न गरिरहेको छ । हतियार नलिए बन्दोबस्तीका अरू सामान, सवारी साधनसमेत रोक्ने प्रयत्न गरिरहेको छ । “९० प्रतिशत हतियार र बस्दोबस्तीका सामानमा हामीसँग भर पर भनेर अहिले पनि भारतले दबाब दिइरहेको छ,” जंगी अड्डामा कार्यरत एक उपरथी भन्छन्, “बिमस्टेक स्तरीय संयुक्त सैन्य अभ्यासमा अन्तिम समय नेपाली सेना सहभागी नभए पनि तालिम समापनमा भारतीय सेनाप्रमुखले ‘नेपाल र भुटानको हामीबाहेक विकल्पै छैन । उनीहरू हामीसँगै आउनुपर्छ’ भन्नुले भारत अझै पनि नेपाली सेनालाई आफू मातहत राख्न चाहन्छ भन्ने स्पष्ट संकेत हो ।”

अचम्म के भने बिमस्टेक स्तरीय संयुक्त सैनिक अभ्यासमा नेपाली सेना सहभागी नभएपछि भारतले नेपाललाई गर्ने व्यवहारमै परिवर्तन आएको प्रस्टै देखिन्छ । त्यसअघि चार वटा हवाई रुट दिन तयार भएको भारत एकाएक त्यसबाट पछि हट्यो । नेपाल–भारतबीचको सचिव स्तरीय बैठकसमेत हुन सकेन । असोज पहिलो साता नेपाली सेना संयुक्त सैन्य अभ्यासमा चीन जानु र उपप्रधान तथा रक्षामन्त्रीको पछिल्लो चीन भ्रमणपछि भारतीय सेना थप सशंकित भएको एक उपरथीको भनाइ छ ।

अमेरिका सुपर पावरमै टिकिरहन चाहन्छ । आतंकवाद नियन्त्रण र विपद् व्यवस्थापन तथा सहयोगका नाममा उसले नेपाली सेनामाथिको सहयोग बढाउँदैछ । चीनचाहिँ छिट्टै अमेरिकालाई उछिनेर महाशक्ति राष्ट्रको सूचीमा उक्लिन चाहन्छ । चिनियाँ सेना पनि आतंकवाद नियन्त्रण र विपद् सहयोगकै नाममा नेपाली सेनालाई सहयोग राशि बढाइरहेको छ । चीनमा उपप्रधान तथा रक्षामन्त्री ईश्वर पोखरेलले गरेको भेटघाट र सहयोग आदानप्रदानको सहमति त्यसैको निरन्तरता हो ।

सैनिक प्रवक्ता सहायक रथी गोकुल भण्डारीका अनुसार प्रतिआतंकवाद, विपद् व्यवस्थापन, सैन्य कलाको विकासका लागि विभिन्न देशका सेनासँग संयुक्त सैन्य अभ्यास गरिन्छ । यसलाई यो वा ऊ देशले प्रभावमा पार्न खोजेको वा एकका विरुद्ध अर्कोसँग नजिक भएको अर्थमा हेर्नुहुन्न । “हामीले भारत, चीन, अमेरिकालगायत देशका सेनासँग सैनिक क्षमता अभिवृद्धि गर्न, सूचना आदान–प्रदान गर्न, नेपाली सेनालाई थप आधुनिक बनाउन सम्बन्ध बढाएका हौँ,” प्रवक्ता भण्डारी प्रस्टीकरण दिन्छन्, “उनीहरूको भित्री नियत के हो, त्यो अरूले मूल्यांकन गर्ने विषय हो ।”

दुईपक्षीय र बहुपक्षीय सहयोग तथा तालिम सम्पन्न हुनु सेनाको आधुनिकीकरणका लागि सकारात्मक हो । तर, कतै विदेशी तालिम र अभ्यासका नाममा छिमेकी मुलुक लक्षित गुप्तचर र घुसपैठका गतिविधि नहोऊन्, तालिम र सहयोगका नाममा मुलुकको स्वाभिमान र स्वतन्त्रतामा ठेस लाग्ने काम नहोस् भनेर चनाखो हुनु उत्तिकै जरुरी छ । के सैन्य सहयोग वा संयुक्त सैन्य अभ्यास आदिका नाममा नेपाल अर्को सामरिक जोखिममा फस्ने त होइन ? माथि उल्लिखित घटनावलीले देखाउँछन्– सरकार, खासगरी रक्षा मन्त्रालयको ध्यान त्यसतर्फ जानु आवश्यक छ ।


आ–आफ्नै स्वार्थ


चीन, अमेरिका र भारतले नेपाली सेनामाथि आँखा गाड्दै जानुमा केही रणनीतिक स्वार्थले काम गरेको छ । पहिलो सैन्यशक्ति रहेको अमेरिका सुपर पावरमा टिकिरहन चाहन्छ नै, सँगै चीनलाई निगरानी गर्ने उसको रणनीतिक योजना छ । चीनलाई उसकै सामरिक सिमानाभन्दा बाहिर आउन नदिन अमेरिकाका लागि नेपाल रणनीतिक देश हो । ०७२ को भूकम्पका बेला राहतका लागि आएका अमेरिकी सैनिक र जहाज उत्तरी क्षेत्रको उद्धारमा बढी सक्रिय थिए । जोमसोममा रेन्जर रेजिमेन्टको फौज राख्न अमेरिका लागिपर्नुले पनि चीनको निगरानी गर्ने उसको नियत बुझ्न कठिन छैन । त्यसका लागि अमेरिकाले नेपाली सेनालाई माध्यम बनाइरहेको छ ।

चीनले नेपाली सेनालाई राजनीतिक पार्टीहरूभन्दा पनि भरपर्दो र स्थिर शक्तिका रूपमा लिएको छ, पछिल्ला वर्षहरूमा । ३० को दशकको खम्पा विद्रोह दबाउन नेपाली सेनाले खेलेको भूमिकासमेत बिर्सिएको छैन चीनले । ऊ एक चीन नीतिप्रति नेपाली सेनाले भरपूर सहयोग गर्छ भन्ने विश्वासमा पनि छ । तिब्बती मामिला चीनको सबैभन्दा ठूलो सरोकारको विषय हो । नेपाली सेनालाई आधुनिकीकरण गर्न र विश्वासमा लिन सकियो भने यस्ता मामिला दबाउन नेपाली सेनाले सहयोग गर्ने बुझाइमा चीन केन्द्रित भइरहेको छ । त्यसमाथि विस्तारै सैन्य सामग्रीको बजार विस्तार गर्न पनि चीन नेपाली सेनालाई नजिक बनाउन चाहन्छ ।

भारत त यसै पनि नेपाली सेना आफ्नो परम्परागत सम्बन्धबाट टाढा नजाओस् भन्ने चाहन्छ । किनभने, हालसम्म नेपाली सेनालाई आवश्यक पर्ने सैनिक बन्दोबस्तीका सामग्री निर्यातमा भारतकै एकलौटी छ । चीनको चियो गर्ने भारतको नियत कतैबाट छिपेको छैन । ०३० को दशकसम्म भारतले उत्तरी नाकानजिक भारतीय फौज नै राखेको थियो । त्यसलाई पछि कीर्तिनिधि विष्टले हटाइदिएका थिए । क्याम्पबाट हट्न बाध्य भए पनि उसको चासो  अझै हटेको छैन । त्यसका लागि भारतले पनि नेपाली सेनालाई नै भरपर्दो माध्यमका रूपमा लिएको छ ।

यो पनि पढ्नुहोस् :

→ सेनामा विदेशी चासो : कसरी बुझ्ने ? कसरी जुझ्ने ?

पुरा पढ्नुहोस्

हिटपछिको मौनता

नेपाल संवाददाता
कुशल अभिनयबाट चिनिएकी श्वेता चार वर्षपछि कान्छीमा देखापरिन् । अभिनय मात्र होइन, यसको निर्माण पनि आफैँले गरिन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

शक्तिको रवाफ

जनक नेपाल
बहालवाला मन्त्रीलाई पूर्वविशिष्टको समेत सुविधा
पुरा पढ्नुहोस्

अवैध आर्जनको वैधानिकीकरण

मनबहादुर बस्नेत
राजनीतिक आडमा न्यायिक निकायबाट चोखिँदै गुन्डा नाइकेहरु
पुरा पढ्नुहोस्

प्रहरीकै जग्गा कब्जा

भुवन पाण्डे/दाङ
दाङ र रूपन्देहीमा ऐलानी भन्दै जग्गा बिक्री हुँदा पनि चुपचाप
पुरा पढ्नुहोस्

विचार

कांग्रेस जगाउने एजेन्डा

सम्पादकीय
वाम सरकारलाई केन्द्र र प्रदेशका सदनमा खबरदारी गर्ने प्रभावशाली प्रतिपक्षको अभाव खट्किएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

जय मधेस

सुरेन्द्र लाभ
जय मधेसको उद्घोष गर्दै थुप्रै घोषित–अघोषित, गुट–उपगुट, वैध–अवैध, सार्वजनिक–भूमिगत दलहरू अवतरित भए ।
पुरा पढ्नुहोस्

सेनामा विदेशी चासो : कसरी बुझ्ने ? कसरी जुझ्ने ?

सफल घिमिरे
हामीले अहिलेसम्म यी देशलाई एक व्यक्ति वा संस्थाजसरी विश्लेषण गर्दै आएका छौँ । तर, त्यति विशाल मुलुकका एउटै उद्देश्य र चरित्र हुन सक्छन् त ?
पुरा पढ्नुहोस्

स्वतन्त्र देशका अस्वतन्त्र श्रमिक

भास्कर गौतम
करिब दुई सय वर्षदेखि गोर्खा सैनिकहरूले बाहिरी साम्राज्यका लागि खुन–पसिना बगाए, नेपाल र बेलायत दुवै देशमा तिनीहरूको अधिकार किन सीमित छ ? किन र कसरी उनीहरू स्वतन्त्र देशका अस्वतन्त्र श्रमिक बने ?
पुरा पढ्नुहोस्

[टिप्पणी] जेलमा मनपरी

दुर्गाप्रसाद भण्डारी
सरकारले चाहने हो भने कारागार सुधार्नु ठूलो कुरा होइन ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘मीटू’ले तोडेको मौनता

नेहा शर्मा
मीटू नभएको भए क्रमिक यौन हिंस्रकको वास्तविकता अझै कति वर्षसम्म दबिन्थ्यो होला ।
पुरा पढ्नुहोस्

शिक्षामन्त्रीका स्वार्थको पर्दाफास

ओमप्रकाश अर्याल
प्रधानमन्त्रीले गरेका प्रतिबद्धतामा सहमत नहुने मन्त्रीले राजीनामा दिनुपथ्र्यो । तर, किन राजीनामा दिइएन ? वा किन बर्खास्त गरिएन ?
पुरा पढ्नुहोस्

महिला छुटाएर केको समृद्धि ?

ल्हामो याङ्चेन शेर्पा
यौनजन्य हिंसाको मुद्दा फैसलामा कुनै न कुनै रूपले पुरुष संरचनाको आधिपत्य देखिन्छ । महिला हिंसालाई पुरुषले खुलेर प्रश्रय दिने परिपाटी कायम छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

जीवनशैली

दोस्ती दुई दीपकको

गोकर्ण गौतम
संगीतकार दीपक जंगम र गायक दीपक खरेलको सांगीतिक सहयात्रा
पुरा पढ्नुहोस्

सेक्रेट स्टार

विभु लुइटेल
युट्युब च्यानलका गीतबाट लाखौँ प्रशंसक र आम्दानी
पुरा पढ्नुहोस्

मेसीको पेन्टिङले चर्चित

विभु लुइटेल
संसारभरबाट हजारौँ कलाकारले आफ्ना प्रिय खेलाडीको चित्र बनाए । अन्त्यमा विजेता भए बागबजार, काठमाडौँका सनिल चित्रकार ।
पुरा पढ्नुहोस्

फर्के हराएका पन्छी

-वेदराज पौडेल
कोसीटप्पु क्षेत्रमा दुई दशकपछि देखिए संकटापन्न पाहुना चरा
पुरा पढ्नुहोस्

अर्थ

आत्मनिर्भरताको आत्मरति

विजयराज खनाल

राजनीतिकर्मीहरूले बेलाबखत सार्वजनिक खपतका लागि अलाप्ने आत्मनिर्भरता पछिल्लो समय उद्योगी–व्यवसायीलाई समेत प्रिय बन्दै आएको छ । कुखुराको मासु, अन्डा, जुत्ताचप्पल, औषधी, सिमेन्ट र केरा उत्पादनमा नेपाल आत्मनिर्भर भएको दाबी व्यवसायीको छ । तर, यी वस्तुको आयातलाई हेर्दा अधिकांश उत्पादनमा नेपाल आत्मनिर्भर भई नसकेको अवस्था छ ।

मुलुकभर ५५ सिमेन्ट उद्योग सञ्चालनमा छन् । व्यवसायीकै दाबीलाई आधार मान्ने हो भने यस क्षेत्रमा करिब १ खर्ब २० अर्ब लगानी भइसकेको छ । अहिले मुलुकमा ८० लाख टन सिमेन्टको वार्षिक माग छ भने ६०/७० लाख टन सिमेन्ट स्वदेशमै उत्पादन हुन्छ ।

सिमेन्टमा आत्मनिर्भर हुन थालेको घोषणा गरे पनि अधिकांशले कच्चा पदार्थ आयात गर्छन् । मुलुकमा स्थापना हुने सिमेन्ट उद्योग आफैँले क्लिंकर उत्पादन गर्नुपर्ने सर्तसहित दर्ता हुने व्यवस्था छ । केहीले यसका लागि निश्चित अवधि पनि पाएका छन् । हाल १५/१६ उद्योगले मात्र आफ्ना लागि आफैँले क्लिंकर उत्पादन गरिरहेका छन् । बाँकीको भर आयातीत क्लिंकरमै छ ।

बिस्तारै क्लिंकर आयातको ग्राफ उक्लिन थालेको छ । पाँच वर्षअगाडि वार्षिक ९८ लाख टन क्लिंकर आयात हुने गरेकामा यसको दर घटेर १३ लाख टनमा सीमित भएको थियो । अहिले यसको आयात बढेर वार्षिक ३३ लाख टन पुगेको छ । क्लिंकर आयातमा वार्षिक ३० अर्ब रुपैयाँ बाहिरिँदै आएको छ । “आफैँले क्लिंकर उत्पादन गर्नुपर्छ भन्ने नियम छ । तर, पहिले विद्युत् अभाव थियो, भनेको स्थानमा खानी नहुनुजस्ता समस्याले नियम कार्यान्वयन हुन सकेको छैन,” नेपाल सिमेन्ट उत्पादक संघका महासचिव तारा पोखरेल भन्छन् ।

आत्मनिर्भरताको दाबी गर्ने अर्को क्षेत्र हो, औषधी उद्योग । हाल सञ्चालनमा रहेका ५५ कम्पनीमा २२ अर्ब लगानी भएको व्यवसायीको भनाइ छ । मुलुक ७७ किसिमका औषधीमा आत्मनिर्भर रहेको उनीहरूको दाबी छ । तर, यसै क्षेत्रमा संलग्न कतिपय भने अन्य वस्तुसरह औषधीलाई राष्ट्रियतासँग जोडेर आत्मनिर्भरताको कुरा गर्न नमिल्ने बताउँछन् । “औषधीमा आत्मनिर्भरता भन्ने नै हुँदैन,” नेपाल फर्मास्युटिकल्स एसोसिएसनका उपाध्यक्ष सुमन ज्ञवाली भन्छन्, “किनभने, औषधी सुरक्षासँग जोडिएको विषय हो, ग्राहकले जुन औषधी सुरक्षित मान्छ, त्यो सेवन गर्न पाउनु उसको अधिकार हो ।”

नेपालका कुनै पनि औषधी उत्पादक ‘सर्जक कम्पनी’ होइनन् । सर्जक कम्पनीले कुनै मोलिक्युल (दुईभन्दा बढी परमाणुको रासायनिक सम्मिश्रण) तयार गरेर परीक्षण गर्दा कम्तीमा ८ देखि १० वर्ष लाग्छ । लगानीका कारण पनि नेपाली कम्पनीहरू अमेरिकाको एफडीएअन्तर्गत हुने यस्तो ट्रायल गर्न असमर्थ छन् । त्यसैले, वास्तविक पेटेन्ट अधिकार खारेज भएपछि अन्यले जेनरिक औषधी उत्पादन गर्न पाउने व्यवस्थाअनुसार नै नेपाली उद्योगहरूले औषधी तयार गरिरहेका छन् । त्यसबाहेक मानवमा परीक्षण नगरिएको (अन्य जनावरमा परीक्षण गरिएको) औषधी नेपालमा उत्पादन हुन्छ ।

सेवन गरिने औषधीले अनिवार्य रूपमा ‘बायो इक्यिुभ्यालेन्ट र बायो एभाइलेबिटी’ (बीइबीए) अध्ययन गर्नुपर्ने औषधी दर्ता निर्देशिकामा उल्लिखित प्रावधानलाई धेरैजसो कम्पनीले बेवास्ता गरेको ज्ञवाली बताउँछन् । एउटै औषधीको बीइबीए गर्न ४० देखि ५० लाख भारु खर्च हुने भएकाले पनि कम्पनीहरूले यस्तो प्रावधान पूरा नगरेका हुन् । बजारमा बीइबीए गरिएका/नगरिएका दुवै औषधीको मूल्य पनि एउटै छ ।

कतिपय व्यवसायीले भारतलगायतका देशबाट आउने समूह ग (काउन्टरबाट सोझै बिक्री गर्न सकिने) अन्तर्गतका औषधीमा नेपाली लेबलिङ राख्ने, करका दर बढाउने व्यवस्था गर्नुपर्ने माग राख्दै आएका छन् । औषधी व्यवस्था विभागले यस सम्बन्धमा कार्यविधि बनाए पनि कार्यान्वयनमा आउन सकेको छैन । नेपाली औषधी उद्योगलाई आवश्यक पर्ने कच्चा पदार्थ र उपकरण सबै विदेशबाटै आयात हुन्छ । मेसिन र औजार आयातमा मात्रै वार्षिक १० अर्ब रुपैयाँ खर्च हुन्छ ।

जुत्ताचप्पल उद्योगमा करिब १ खर्ब लगानी भएको जुत्ताचप्पल उद्योग व्यवसायी संघको दाबी छ । संघको दुई वर्षअघिको अध्ययनअनुसार एक व्यक्तिले वर्षमा तीन जोरसम्म नेपाली जुत्ताचप्पल प्रयोग गर्छन् । आत्मनिर्भरताको दाबी सोही अध्ययनका आधारमा आएको हो । ३ करोड नेपालीका लागि १ हजार ७ सय ५० सानाठूला उद्योगले जुत्ताचप्पल उत्पादन गरिरहे पनि वार्षिक ४ अर्ब ५ करोडको जुत्ताचप्पल नेपाल भित्रिरहेको छ ।

हाल सरकारले भन्सारमा सन्दर्भ मूल्यमा गरेको कडाइका कारण जुत्ताचप्पलको आयात घट्न थालेको अध्यक्ष खुमराज ढुंगानाको तर्क छ । 

जुत्ताचप्पल बनाउन आवश्यक कच्चा पदार्थमा समेत मुलुक आत्मनिर्भर हुन सकेको छैन । आत्मनिर्भर बन्न नसके पनि जुत्ताचप्पलको निर्यातमा भने आशा गर्न सकिने अवस्था छ । गत आवमा १ अर्ब २४ करोड रुपैयाँको जुत्ताचप्पल भारत निर्यात भएको छ ।

नेपाल केरामा आत्मनिर्भर हुने क्रममा रहेको बताइए पनि गत आवमा ५१ करोड ५६ लाख रुपैयाँको आयात भएको छ । यो तथ्यांकमा बर्सेनि बढोत्तरी भइरहेको छ । कुखुराको मासु, अन्डालगायतमा लगभग नेपालकै उत्पादनले भरथेग गरेको छ । कुखुरा र अन्डामा आत्मनिर्भर भनिए पनि कुखुराको आहारा (दाना) को कच्चा पदार्थ आयातीतै हो ।

व्यवसायीले दाबी गरेका नेपाली उत्पादनलाई आत्मनिर्भर भएको घोषणा गर्न समस्या छ । जस्तो, सरकारले हालै चिनी आयातमा लगाएको कोटा प्रणालीलाई लिन सकिन्छ । नेपालमा चिनी उत्पादन पर्याप्त रहेको भन्दै सरकारले चिनी आयातमा कोटा तोक्यो । तर, भारतबाट ल्याउँदा प्रतिकेजी ५३ रुपैयाँमा पाइने चिनी नेपालीले ८० देखि ८५ रुपैयाँसम्म तिर्नुपर्ने अवस्था छ । “कुनै उत्पादनमा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रचलित मूल्यभन्दा उपभोक्ताले १० प्रतिशत मूल्य बढी तिर्नु जायज हो,” व्यापारविज्ञ तथा सावतीका कार्यकारी अध्यक्ष पोषराज पाण्डे भन्छन्, “२०/२५ प्रतिशतभन्दा बढी तिर्नुपर्ने अवस्था आउनुहुन्न ।”

कृषिअन्तर्गतकै आत्मनिर्भर हुन सकिने भनिएका आलु, माछालगायतका उत्पादनमा समेत भण्डारण, नियमित आपूर्ति अभावजस्ता समस्या छन् । अन्य तयारी उत्पादनमा भने अधिकांशको कच्चा पदार्थ विदेशबाटै आयात हुने गर्छ । आत्मनिर्भरतालाई उत्पादन चक्रको समग्रतामा हेर्नुपर्ने विज्ञहरू औँल्याउँछन् । यद्यपि, कुनै विदेशी मुलुकले आफ्नो मुलुकमा भन्दा अर्को देशमा सस्तो दरमा सामान निर्यात गरेको पाइए ‘एन्टिडम्पिङ कर’ लगाउने प्रावधान पनि छ । अनुदानका कारण अर्को मुलुकले गर्ने निर्यात मूल्य सस्तो हुने देखिए ‘काउन्टर मिजर्स’ अपनाएर वा आफ्नो देशको उद्योगलाई क्षति हुने अवस्था आए ‘सेफ गार्ड मिजर्स’ जस्ता रणनीति अपनाउन सकिने अवस्था भने छ ।

पुरा पढ्नुहोस्

लथालिंग हिसाबकिताब

विजयराज खनाल
कर्जा लगानी र राजस्व नीतिले आयात बढ्दै
पुरा पढ्नुहोस्

चुलियो बजार भाउ

विजयराज खनाल
सरकारी आँकडामा गत वर्ष दसैँताकाको तुलनामा करिब ७ प्रतिशतले मूल्यवृद्धि भएको देखिए पनि बजारमा भने २३ प्रतिशतसम्म बढेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

कानुनबिनाका कर

विजयराज खनाल
प्रदेश र स्थानीय तहमा कवाडी, पटके सवारी, निकासी करदेखि प्रदूषण शुल्कसम्म
पुरा पढ्नुहोस्

सुस्त रफ्तार

विजयराज खनाल
त्रिभुवन विमानस्थलको विकल्पमा मात्र सीमित सरकारी सोच
पुरा पढ्नुहोस्

संवाद

‘प्राथमिकता विदेशमा होइन, स्वदेशमै लाखौँ रोजगारी’–मन्त्री विष्ट [भिडियो सहित]

जनक नेपाल
झन्डै दुई तिहाइ मतसहित सत्तारोहण गरेको वामपन्थी सरकारले नौ महिनासम्म पनि आम नागरिकमा उत्साह जगाउने उल्लेख्य काम गर्न सकेन । त्यसमाथि मन्त्रीहरु आफ्नै बेलगाम बोलीले कामभन्दा धेरै विवादमा तानिइरहे । तर, मलेसियासँग भएको श्रम सम्झौताले नेपालको सबैभन्दा ठूलो वैदेशिक रोजगार गन्तव्यलाई सुरक्षित र मर्यादित बनाउन मद्दत पुर्‍यायो । त्यसले सरकारको साख त जोगियो नै, श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षामन्त्री गोकर्ण विष्टले पनि चर्चा कमाए ।
वैदेशिक रोजगारीमा वर्षौँदेखि लूट चल्दै आएको थियो । सरकार स्वदेशमै आकर्षक रोजगारी सिर्जना गर्न वा वैदेशिक रोजगारीलाई सुरक्षित एवं मर्यादित बनाउन दुवैमा असफलजस्तै थियो । यस्तोमा श्रम तथा रोजगारमन्त्री विष्टले अघिल्ला सरकारले गरेका श्रम सम्झौताका तुलनामा कामदारका अधिकतम हित सुनिनिश्चित गर्दै मलेसियासँग सम्झौता गरे । अरु तीन देशसँगका सम्झौता पुनरावलोकन गर्दैछन् । सम्झौतालाई लिएर बेखुस वैदेशिक रोजगार व्यवसायी संघ मलेसियाको रोजगारी गुम्न सक्ने भन्दै विरोधमा उत्रिने संकेत दिइसकेको छ । यस्तोमा आफ्नो निर्णय कार्यान्वयनमा मन्त्री विष्ट कत्तिको खरो उत्रिन्छन्, उनको सफलता त्यसैमा निर्भर छ । मन्त्री विष्टसँग रोजगारी अवस्था र सरकारको गतिबारे जनक नेपालका प्रश्न :

भिडियो : 'प्राथमिकता विदेशमा होइन, स्वदेशमै लाखौँ रोजगारी'

मलेसियासँग श्रम सम्झौता किन आवश्यक पर्‍यो ?

नेपालबाट वैदेशिक रोजगारीका लागि मलेसिया जाने क्रम दुई दशकदेखि चलिरहेको छ । सबैभन्दा धेरै नेपाली युवा मलेसिया जान्छन् । झन्डै ४ लाख अहिले पनि त्यहाँ छन् । तर, श्रमिक लैजाने र पठाउने देशबीच प्रस्ट प्रावधान र औपचारिक समझदारी केही थिएन । नेपाली युवाले सर्तअनुसार सेवासुविधा नपाउने, जाँदा पनि अनेकन चरणमा ठगिनुपर्ने र चरम अन्याय भोग्नुपर्ने अवस्था थिए । नयाँ सरकार बनेपछि त्यो स्थितिबारे उजुरी आए । सुरुमा श्रम मन्त्रालयबाट स्वीकृति नलिएर भइरहेका अनधिकृत काम रोक्यौँ । मलेसियासँग औपचारिक/अनौपचारिक संवाद अघि बढाएर सुरक्षित र मर्यादित रोजगारीका लागि एउटा समझदारीमा पुग्यौं ।

मलेसियाको रोजगारी अब सुरक्षित होला त ?

नेपालभित्र संस्था खडा गरेर गैरकानुनी रुपमा शोषण भइरहेका थिए । हरेक दिन मलेसिया जाँदा युवाहरूले दु:ख पाइरहेका गुनासा र उजुरी हामीकहाँ आएका थिए । अरु देशमा पनि समस्या छन् । गन्तव्य देशमा विमा नहुने, तोकिएको समयभन्दा धेरै काम गर्नुपर्ने, सर्त अनुरुप पारिश्रमिक नपाउने, श्रम स्वीकृतिको अवधि सकिएपछि घर फर्किन नपाउने, अपांग भई फर्किदा पनि कुनै क्षतिपूर्ति नपाउनेजस्ता समस्या थियो । अब ती अन्त्य भए ।

अब के–कस्ता सुविधा पाउँछन् ?

मलेसियामा काम गर्ने नेपाली श्रमिकले पनि अब त्यहाँका नागरिक सरह सुविधा र सामाजिक सुरक्षा प्राप्त गर्नेछन् । श्रमिक जाने– आउने हवाई टिकट रोजगारदाताले उपलब्ध गराउने छ । नेपालका म्यानपावर कम्पनीले सेवा शुल्कवापत लिदैआएको सेक्युरिटी क्लिरेन्स, भीसा प्रोसेसिङ, स्वास्थ्य परिक्षण, विमा लगायतका अनेक शीर्षकमा लाग्ने खर्च पनि रोजगारदाताले बेहोर्नेछ । दुई बर्षमा घर आउन पाउने, आउने–फर्किने टिकट पाउने, पारिवारीक सदस्यको निधन हुँदा १५ दिनको बिदामा नेपाल आउन पाउने आदि व्यवस्था छन् भने नेपाली श्रमिकले लेबी तिर्न नपर्ने बनाएका छाँै । घाइते वा मृत्यु भए नेपाली दूतावासमा रोजगारदाताले जानकारी गराउनुपर्ने, मुद्दा चलेका व्यक्तिले मुद्दा लड्दासम्म बस्न पाउने प्रबन्ध गर्ने प्रावधान छ । कसैको मृत्यु भएमा शव नेपालसम्म ल्याउने व्यवस्था समेत रोजगारदाताले गर्ने, न्यूनतम तलब अनिवार्य रुपमा लागू हुनुपर्ने प्रावधानहरू छन् । एयरपोर्ट पुग्नासाथ ६ घण्टाभित्र रोजगारदाता लिन आउनुपर्ने, श्रमिक सिधै कारखाना गए लाग्ने खर्च बेहोर्नुपर्ने प्रावधान छन् । कार्यस्थलको सुरक्षा र स्वास्थ्यको सही प्रबन्ध, महिला कामदारका लागि विशेष व्यवस्था, विमा र सामाजिक सुरक्षा मलेसियन श्रमिक सरह पाउने छन् । त्यसमा रोजगारदाताका पनि निश्चित सर्तहरू छन् । तर, बिगतका धेरै समस्या सम्बोधन भएका छन् ।

म्यानपावर कम्पनीका विरोध सुन्न थालिएकाले कार्यान्वयनमा आशंका उठिरहेका छन् नि ?

हामी दृढताका साथ कार्यान्वयन गर्छौं । त्यसका लागि प्राविधिक टोली गठनको तयारी भइरहेको छ । विगतमा बेथिती थिए, त्यसैले कार्यान्वयनमा समस्या आउँछ भन्ने आशंका होला । तर, हामी नयाँ ढंगले निश्चित विधी, पद्धति र पारदर्शिताका साथ अघि बढ्दैछौं । विदेशी भूमिमा आफ्नै पसिनाको मूल्य पाउन पनि नेपाली युवाले जोखिम उठाइरहेका छन् । त्यो अवस्था अब रहन्न ।

मलेसियासँग श्रम समझदारी गर्दै मन्त्री विष्ट, १२ कात्तिक, काठमाडौँ | तस्बिर : कबिन अधिकारी


अरू देशसँग पनि यस्ता सम्झौता हुँदैछ ?

कतारसँग सम्झौताको परिमार्जनका लागि संवाद चलिरहेको छ । केही दिनमा कतारको उच्चस्तरीय टोली नेपाल आउदैछ । हाम्रा एजेन्डा प्रष्ट जानकारी गराउँछौँ । नेपालको टोली पनि जादैछ । यूएई, ओमान लगायतका देशसँग पनि यसप्रकारको तयारी छ । नेपाली श्रमिकको मेहनतले आज मरुभूमि हरियालीमा बदलिएको छ । त्यो पौरखी हातलाई सम्मान गर्न धेरै देशसँग श्रम सम्झौता गर्ने, भएका सम्झौतालाई सामयिक बनाउने र परिमार्जनको तयारीमा छौ ।

वैदेशिक रोजगारीलाई व्यवस्थित मात्र गर्ने कि स्वदेशमा पनि रोजगारी सिर्जना हुँदैछन् ?

हाम्रो प्राथमिकता वैदेशिक रोजगारी हैन, आन्तरिक रोजगारी नै हो । तर, वैदेशिक रोजगारीमा जाँदासम्म यसलाई सुरक्षित, मर्यादित, भरपर्दो र पारदर्शी बनाउनुपर्छ । अधिकतम् नेपाली श्रमिकको हित अनुकुल समझदारी गर्नुपर्छ भन्ने हाम्रो मान्यता हो । त्यसै अनुरुप लागेका पनि छौ । अहिले नेपाल विकासको प्रारम्भीक चरणमा छ । नेपालको विशेषतामा आधारित विकासमार्फत देशलाई आत्मनिर्भर बनाउनुपर्नेछ । यो ढंगले अघि बढ्दा देशभित्रै लाखौं थप रोजगारी सिर्जना हुनेछन् ।

वैदेशिक रोजगारीमा किन यतिविधी आकर्षण बढेको होला ?

गरिबी कारण हो तर यो मात्र कारण हैन । विदेश गएको छ भन्दा प्रतिष्ठा बढेजस्तो अनुभूति गर्ने मानसिकताले पनि काम गरेको छ । अर्को कारण देशभित्र संभावना र काम गर्ने संस्कृतिको अभाव हो । स्वदेशमा त्यही काम गर्न अप्ठ्यारो मान्ने र बाहिर त्योभन्दा अत्यन्त जोखिम र फोहरी काम पनि तयार हुने मानसिकता छ । वल्लोघर–पल्लोघरका विदेश गएको, जहाज चढेको, ठूला भवन हेरेको, पैसा पठाएको कहानीले पार्ने मनोवैज्ञानिक प्रभावले पनि बैदेशिक रोजगारीप्रति आकर्षण बढाएको छ ।

नयाँ रोजगारी सिर्जना गर्न के गर्दै हुनुहुन्छ ?

सरकारले बजेट, नीति तथा कार्यक्रममार्फत प्रधानमन्त्री रोजगार कार्यक्रम ल्याएको छ । अबको केही समयमा लाखौं युवाहरूलाई रोजगारी सिर्जना गर्ने गरी नीतिगत निर्णय गर्दैछौं । कुन–कुन मन्त्रालय अन्तर्गत सरकारी काममा कति रोजगारी सिर्जना हुन सक्छ, सरकारी तथा गैरसरकारी क्षेत्रमा के सम्भावना छ, समन्वय गरेर नया ढंगले विकासको तयारी गरिरहेका छौ । रोजगारसम्बन्धी ऐन ल्याएका छौ, नियमावली क्याबिनेटमा पठाउने तयारी भईरहेको छ । निर्देशिका तयारी अवस्थामा छ । देशभरी सबै स्थानीय तहमा रोजगार सेवा केन्द्र स्थापना हुनेछन् । त्यसले श्रम बजारको माग र जनशक्तिको आपूर्तिको सूचनाको व्यवस्थापन, रोजगारीको अवसर खोजी गर्ने, जनशक्ति पठाउनका लागि समन्वय गर्ने छ । यसले नेपालभित्र रोजगारी छैन भन्ने निरासालाई तोडेर आशा र उत्साह जगाउनेगरी लाखौ व्यक्तिलाई रोजगारी सिर्जना गर्दैछौ ।

हाम्रो विकास मोडल रोजगारमैत्री छैनन् । गाउँका सडक डोजरले बनाउँछ, युवाहरू भारत र तेस्रो मुलुकमा श्रम गर्न जान्छन् । यस्तो स्थिति कहिलेसम्म रहन्छ ? 

रोजगारी सिर्जनाको सन्दर्भमा औजार प्रयोग गर्नुपर्ने अनिवार्य बाहेक योजनामा रोजगारी सिर्जना गर्नुपर्ने नीतिगत निर्णय गर्दैछौं । त्यो निर्णयले हरेक क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना गर्न बाध्यता पैदा गर्नेछ । मसिनो तयारी र कार्यक्रमले निरासालाई एकैपटक सम्बोधन गर्नेछ भन्ने हाम्रो विश्वास छ । त्यसका लागि अब धेरै कुर्नु पर्दैन ।

तस्बिरहरु : भास्वर ओझा


नेपालमा रोजगारीको वास्तविक स्थिति के हो ? 

नेपालमा पूर्ण बेरोजगारको अवस्था कम छ । आंशिक बेरोजगारको संख्या भने ठूलै छ । त्यसो त, हाम्रो तथ्यांक लिने तरीकामै सुधार गर्नुपर्ने छ, वैज्ञानिक बनाउनुपर्ने छ । तर, ठूलो पंक्ति अर्धबेरोजगार छ भन्नेमा कुनै शंका छैन । श्रमशक्ति सम्पूर्ण रुपमा ऊ स्वयम् र देशका लागि प्रयोग हुन पाईरहेको छैन । आंशिक रोजगारीलाई कसरी पूर्ण रोजगारीमा परिणत गर्न सकिन्छ, भरपर्दो रोजगारीमा रुपान्तरण गर्न सकिन्छ भन्नेमा सरकारको जोड छ ।

त्यसको कारण के हो ?

नेपाली श्रम बजारमा एक प्रकारको जनशक्तिको माग छ, जनशक्ति अर्को ढंगले उत्पादन भइरहेको छ । उत्पादित जनशक्ति र श्रम बजारको आवश्यकता मेल खाइरहेको छैन । यो अन्तरबिरोधात्मक अवस्थालाई सन्तुलित गर्न श्रम बजारको माग अनुसारको जनशक्ति उत्पादन गर्नेतर्फ हामीले ध्यान दिनुपर्ने छ । हामीले सीपयुक्त दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्ने कुरामा पनि ध्यान दिनु जरुरी छ । नीतिगत तयारी गरिरहेका छौ, छिट्टै समाधानको उपाय पहिल्याउनेछौ ।

संघीयता धेरै खर्चिलो भयो । अब मेघा परियोजना स्वदेशी लगानीमा संभव छैन भनिन्छ । कसरी रोजगारी सिर्जना हुन्छन् ?

एउटा त सरकार लगानी भित्र्याउनका लागि अनुकुल वातावरणका लागि गृहकार्य गर्दैछ । लामो समयको राजनीतिक अन्यौलले नीतिगत अस्पष्टता थिए । त्यसको समाधान सुस्पष्ट नीतिबाट हुदैछ । दुरगामी सोचको फाउन्डेसन तयार गर्न केही समय लाग्दो रहेछ । सरकारले अहिले त्यो फाउन्डेसन तयार गरिरहेको छ । कानून, नीति र सोचको जग नै कुनै पनि देशको महत्वपूर्ण आधार हो ।

प्रसंग बदलौं, सरकारका प्रारम्भीक नौ महिना खासै उत्साहजनक रहेनन् । किन होला ?

यो राजनीतिक र नीतिगत स्थायित्वसहित गरिबी, अभाव र बेरोजगारीका समस्या समाधान गर्दै सुखी नेपाली, समृद्ध नेपाल निर्माण गर्ने अभिभारा बोकेको सरकार हो । हामी दीर्घकालिन योजनाका साथ अघि बढेका छौ । देशले पहिलोपल्ट संघीयताको अभ्यास गर्दैछ । विगतका अस्थिरताले पैदा गरेको समस्या र अन्योललाई समाधान गर्दै कानूनी, नीतिगत र सोचको जग बसाल्नुपर्नेछ । दूरदृष्टिको जग बसाल्नुपर्नेछ । तर, जनताले सरकार बनेको तुरुन्तै सय मिटर दौडियोस् भन्ने अपेक्षा राखिरहनुभएको छ । सय मिटरको दौडको अपेक्षा र म्याराथनका बीचमा कहीँ मनोविज्ञान र सोचमा रहेको अन्तर नै अहिलेको असन्तुष्टि हो । यो सरकारले सय मिटर दौडेर मात्र पुग्दैन । यसले त नथाकी लामो यात्रामा सरकारले काम गर्नुपर्नेछ । तुरुन्तै परिणाम खोजेर हुन्न ।

पार्टीकै बरिष्ठ नेताले देशै डुब्न थाल्यो भनेर संसद्मा गीत गाउन थाल्नुभयो !

उहाँले कुन सन्दर्भमा भन्नुभएको थियो, म त्यता प्रवेश गर्न चाहन्न । तर, देशलाई आर्थिक विकास, पूर्वाधार र जनताको जीवनमा सुधार गर्ने हिसाबले हामी एउटा फाउन्डेसनको तयारी गरिरहेका छौ । सयौ तलाको घर निर्माण गर्नका लागि दर्जनौ तला जमिनमुनि जग बसाल्नुपर्ने हुन्छ । जमिनमुनि दर्जनौं तला जग बसाल्दासम्म पनि जबसम्म घरको संरचना सतह बाहिर देखिदैन, परिणाम नदेखिन सक्छ ।

अहिले त्यस्तै भएको हो ?

अवश्य । परिणामका लागि केही समय पर्खौं । प्रधानमन्त्रीले मन्त्रीहरूलाई जनताका समस्या सम्बोधन गर्नका लागि नयाँ ढंगले विकासलाई अघि लैजान अलि द्रुत गतिमा काम गरेर परिणाम दिन पटकपटक निर्देशन दिईरहनुभएको छ । पार्टीको पनि यही अपेक्षा छ । कम्युनिष्ट पार्टीलाई झण्डै दुई तिहाईको तहमा पुर्‍याउने जनताको यही अपेक्षा छ ।

सतहमा त्यो परिणाम कहिले देखिएला ?

तपाईं मकैको बीउ छर्नुभयो वा धान रोप्नुभयो भने पनि उम्रिएर फल्न समय लाग्छ । आमाको गर्भबाट बच्चा जन्मिन पनि नौ महिना लाग्छ भने देशको जीवनलाई बदलेर नयाँ उन्नत र समृद्ध बनाउन पनि सरकारलाई केही समय लाग्छ । एकपछि अर्को गर्दै त्यो परिणाम बिस्तारै सतहमा देखिनेछ । 

तपाईं सन्तुष्ट हुनुहुन्छ ?

हामी अधिकतम्भन्दा अधिकतम् इमान्दारिताका साथ जनताले बोकाएको भारी बोक्न चाहन्छौ । जिम्मेवारी पूरा गर्नका लागि एउटा इमान्दार सिपाहीको हैसियतले लागिरहेको छु । हामीले अझ धेरै मेहनत गर्नु जरुरी छ ।

मन्त्रीहरू आलोचना सुन्न समेत तयार हुनुहुन्न । तिखो प्रतिक्रियामा उत्रिहाल्नुहुन्छ । यो हतास मानसिकता हो कि ?

जनताका रचनात्मक प्रतिक्रिया र सुझाब हाम्रा लागि सधै मार्गदर्शन हुन्छ । जनता हाम्रा लागि महान गुरु हुन् । हामीले कहिलेकाँही अज्ञानतावस त्यस्ता सुझाबप्रति त्रुटीपूर्ण प्रतिक्रिया दिएका छौ भने पनि त्यस्ता कुरालाई सुधार्छौं । जनताले देखाएको बाटोमा हिड्छौ । 

प्रधानमन्त्री, अन्तर मन्त्रालय र प्रदेश सरकारबीच सुमधुर सम्बन्ध छैन भनिन्छ । त्यस्तो हो र ? 

बाहिर मिडियामा आएजस्तो कुनै समस्या छैन । हामीले तीन तहको सरकारको अभ्यास गरिरहेका छौं । नयाँ अभ्यास भएकाले केही द्वन्द्व र असमझदारी देखिनुलाई अन्यथा ठान्नुहुदैन । म प्रदेश सरकारले असन्तुष्टि व्यक्त गर्नुपर्ने कुनै आवश्यकता देख्दिन । यो सरकार संघीयताको मर्म र भावनालाई सम्पूर्ण रुपमा सम्मान पालना र कार्यान्वयनका लागि इमान्दार छ । तर, के हैन भने संघीय सरकारभन्दा बिल्कुल टाढा रहेर धागो काटिएको चंगाको रुपमा कुनै प्रदेश सरकारले आफूलाई परिकल्पना गर्न मिल्दैन । हामी संघ, प्रदेश र स्थानीय तह एउटै धागोमा उनीएका चंगा हौ । हामीले आफ्नो आफ्नो कार्यक्षेत्र भित्र उड्छौ ।

प्रधानमन्त्री केपी ओलीमा पछिल्लो समय निरासा छाएको हो ?

प्रधानमन्त्री दृढ हुनुहुन्छ । आत्मविश्वासका साथ नेतृत्व गरिरहनुभएको छ । अस्पतालको बेडबाट पनि समृद्ध नेपालको अगुवाई गर्ने दृढता व्यक्त गर्नुभएको छ । बाहिर भनिएजस्तो कुनै निराशा छैन, उहाँ नयाँ आशाका साथ लागिरहनुभएको छ ।

पुरा पढ्नुहोस्

‘नेतृत्वको शिरबिन्दुबाट अन्यायको थालनी भएको छ’– झलनाथ खनाल

जनक नेपाल
यो सरकार असफल भयो भने हाम्रो सिंगो पार्टी पनि डुब्छ  । कम्युनिस्ट आन्दोलन पनि डुब्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘म जलेबीजस्तो फाइल घुमाउन्नँ’– दिगम्बर झा

जनक नेपाल
म जलेबीजस्तो फाइल घुमाउन्नँ । सीधा निर्णय गर्छु ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘राष्ट्रिय पार्टीको सोच पनि क्षेत्रीय’– हृदयेश त्रिपाठी

बाबुराम विश्वकर्मा
प्रदेश २ लाई संविधानमै मधेस ठानिएको छ । त्यहाँ राजनीतिकभन्दा पनि जातीय इकाइ खडा गरिएको छ । घनघोर जातिवाद हावी भएको छ, प्रदेश २ मा ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘व्यापार घाटा डब्लुटीओले गराएको होइन’

रामबहादुर रावल
व्यापार गर्ने छिमेकीसँगै हो । त्यसमाथि हामी भूपरिवेष्ठित छौँ । कूटनीतिक कौशल देखाउने पनि यस्तैमा हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

मनोरञ्जन

खेलकुद

बंगबन्धु गोल्डकप : टोली पुरानै

पवन आचार्य

सन् २०१६ मा बंगलादेशको ढाकास्थित बंगबन्धु राष्ट्रिय रंगशालामा बहराइनको यू–२३ टोलीलाई हराएर नेपालले बंगबन्धु गोल्डकपको उपाधि उचालेपछि नेपाली फुटबलको स्वर्णिम युग सुरु भएको थियो । किनभने, त्यसपछि नेपालले १२औँ दक्षिण एसियाली खेलकुद (यू–२३) मा स्वर्ण र एएफसी सोलिडारिटी कपको उपाधि उचाल्यो ।

एसियाली फुटबल महासंघले एसियन कपमा छनोट हुन असफल राष्ट्रहरूबीच सोलिडारिटी कप खेलाएको थियो । बंगबन्धुको चौथो संस्करणको उपाधि उचालेको ११ महिनामा थप २ वटा अन्तर्राष्ट्रिय उपाधि चुम्नु नेपाली फुटबलकै ऐतिहासिक उपलब्धि थियो । तर, त्यसयता नेपाली फुटबलले आफ्नो लय गुमाउँदै गएको छ । बंगबन्धु गोल्डकपको दोस्रो सहभागितामा १७ वर्षपछि फुटबलमा उपाधि उचालेको नेपाल साफ सुजुकी कपको सेमिफाइनलबाटै बाहिरियो । सन् १९९९ मा भएको प्रतियोगिताको दोस्रो संस्करणमा नेपाल समूहको दुवै खेलमा पराजित हुँदै घर फर्केको थियो ।

अघिल्लो संस्करणमा नेपालले खेलेका ५ मध्ये ३ वटा स्पर्धा मात्रै अन्तर्राष्ट्रिय थिए । मलेसियाली क्लब फेल्डा युनाइटेड र बहराइनको टोली २३ वर्षमुनिको भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता पाएनन् । समूह चरणमा नेपालले गत संस्करणमा श्रीलंकालाई १–० ले हराएको थियो । फेल्डा युनाइटेड र बंगलादेशको राष्ट्रिय टोलीसँग गोलरहित बराबरी खेल्दै अंक बाँडेको नेपाल उपविजेता बन्दै सेमिफाइनलमा पुगेको थियो । सेमिफाइनलमा मालदिभ्सलाई ४–१ ले पराजित गर्दा नवयुग श्रेष्ठले ह्याट्रिक गरे । थप गोल विशाल राईको नाममा रह्यो । फाइनलमा पनि नेपाली टोलीले बहराइनको २३ वर्षमुनिको टोलीलाई ३–० ले हरायो । विमल घर्तीमगर, नवयुग र विशालले गोल गरेपछि नेपाल च्याम्पियन बनेको थियो । साथै, फुटबलमा लामो समय कायम उपाधिको खडेरी पनि तोडेको थियो ।

कठिन समूहको सकस

१५ असोजदेखि बंगलादेशका विभिन्न सहर सिलेट, ढाका र कक्स बजारमा हुने बंगबन्धु गोल्डकपको यसपटक कठिन समूहमा छ, नेपाल । नेपाल रहेको समूह एमा प्यालेस्टाइन र ताजकिस्तान छन् । फिफा वरीयतामा दुवै नेपालभन्दा माथि छन् । प्यालेस्टाइन १००औँ र ताजकिस्तान १ सय २०औँ स्थानमा छ । पछिल्लो वरीयतामा १ स्थान सुधारेको नेपाल १ सय ६०औँ स्थानमा छ । नेपालले यसअघि एसियन कपको छनोटमा ताजकिस्तानसँग दुवै खेल हारेको छ । ताजकिस्तानको घरेलु मैदानमा ३–० ले नतिजा सुम्पेको नेपालले गृहमैदानमा २–१ को हार बेहारेको थियो । विमल घर्ती मगरले ताजकिस्तानविरुद्ध गोल गरेका थिए ।

नेपाली टोलीका प्रशिक्षक बालगोपाल महर्जन पनि यसपटकको चुनौती कठिन भएको स्वीकार्छन् । भन्छन्, “अघिल्लो पटकभन्दा यसपटक स्तरीय टोली छन् । सबैको राष्ट्रिय टोली आउने भएकाले दोस्रो चरण प्रवेशलाई हामीले लक्ष्य बनाएका छौँ ।”

डिफेन्डिङ च्याम्पियनको हैसियतले ढाका पुग्दा फुटबल समर्थकले नेपाली टोलीबाट सोही अनुसारको प्रदर्शन अपेक्षा गरेका छन् । तर, प्रशिक्षक महर्जन दर्शकको अपेक्षाले दबाब नबढाउने बताउँछन् । “डिफेन्डिङ च्याम्पियन भएकाले टिमबाट राम्रो प्रदर्शन आश गर्नु स्वाभाविक हो । साफ च्याम्पियनसिपमा नेपाली टोलीको प्रदर्शनबाट निराश भएका दर्शकलाई थप निराश नपार्ने योजनामा हामी छौँ,” महर्जन भन्छन् ।

अघिल्लो संस्करणको बंगबन्धु गोल्डकप जित्दाका नेपाली टोली सदस्य विक्रम लामा नेपाली टोलीमा पछिल्लो समय सामूहिक भावनाको कमी देख्छन् । आफूभन्दा बलिया प्रतिद्वन्द्वीसँग स्पर्धा गर्दा टिम गेम नभए हार्नुको विकल्प नभएको उनी बताउँछन् । “साफ च्याम्पियनसिपको नेपालको प्रदर्शनलाई आधार मान्ने हो भने हामी टिमका रूपमा खेलिरहेका छैनौँ,” उनी थप्छन्, “हाम्रा खेलाडीहरू प्रतिभाशाली छन् । प्राविधिक रूपमा पनि राम्रा छन् । तर, सामूहिक भावनाको कमी छ ।’

बंगबन्धुको उपाधि रक्षा गर्नुभन्दा पनि साफ च्याम्पियनसिपमा नेपाली टिमले गुमाएको शाखलाई फर्काउने योजना बुन्नुपर्नेमा उनको जोड छ । अघिल्लो पटकको सेमिफाइनलमा मालदिभ्सलाई ४–१ ले हराएको नेपाल साफ च्याम्पियनसिपको सेमिफाइनलमा ३–० ले पराजित भएको थियो । त्यसैले गिर्दो शाखलाई जोगाउने अवसरका रूपमा बंगबन्धुलाई लिन उनी सुझाउँछन् ।

नेपाली फुटबल टोलीमा अधिकांश खेलाडी बंगलादेशमा सम्पन्न साफ च्याम्पियनसिप खेलेका छन् । गोलरक्षकमा किरण चेम्जोङ र एट्याकिङ मिडफिल्डर रोहित चन्द यसपटक टिममा अटाएका छैनन् । किरणको स्थानमा विशाल श्रेष्ठ र रोहितलाई तेज तामाङले विस्थापित गरेका छन् । किरण व्यावसायिक खेलका लागि मालदिभ्समा र रोहित इन्डोनेसियामा छन् । भरपर्दा दुई खेलाडीको अनुपस्थितिले नेपाली टिमको हौसलामा केही कमी आउने भए पनि त्यसले प्रदर्शनमा खासै फरक नपार्ने प्रशिक्षक महर्जनको दाबी छ । “उनीहरू दुवै सिनियर र भरपर्दा खेलाडी हुन् । त्यसैले अनुपस्थितिले केही फरक त पार्छ । तर, असर भने गर्दैन । टिममा रहेका अन्य खेलाडी पनि योग्य छन् ।” साफ च्याम्पियनसिपको अनुभव  र कमीकमजोरीबारे सबै खेलाडी ज्ञात रहेकाले पनि केही खेलाडीको अनुपस्थितिले फरक नपार्ने उनको तर्क छ ।

साफ च्याम्पियनसिपमा नचलेको नेपालको मिडफिल्ड र रक्षापंक्तिलाई सुधार्नु प्रशिक्षक महर्जनको चुनौती छ । सोही प्रतियोगिताका बेला बढी आत्मविश्वासी भएकाले बेहोर्नुपरेको नतिजामा सुधारको खाँचो पनि उत्तिकै छ । नेपाली टोलीका भरपर्दा मिडफिल्डर विक्रम लामा भन्छन्, “हारजित आफ्नो ठाउँमा छ । अघिल्ला गल्ती र कमजोरीलाई मात्रै सुधार्न सकियो भने सेमिफाइनल प्रवेश कठिन हुने छैन ।” तर, त्यसका लागि नेपाली टोलीमा जितको भोक र टिम स्पिरिटको खाँचो उनी औँल्याउँछन् ।

द्विविधाबीच सहभागिता

नेपालले बंगबन्धु खेल्ने/नखेल्ने भन्नेमै द्विविधा थियो । अघिल्लो संस्करण जित्दा नेपालले पुरस्कारबापत ५० हजार अमेरिकी डलर प्राप्त गर्नुपर्ने थियो । तर, आयोजक बंगलादेश फुटबल महासंघले त्यतिबेला नेपाललाई पुरस्कारको आधा रकम २५ हजार अमेरिकी डलर मात्र उपलब्ध गराएको थियो । बंगलादेशी प्रधानमन्त्रीको हातबाट विजेता नेपाली टिमका कप्तान विराज महर्जनले त्यतिबेला २५ हजार डलर र ट्रफी मात्रै थापेका थिए । नेपालले पुरस्कारबापतको बाँकी रकम प्राप्त नभएसम्म बंगबन्धुमा सहभागिता जनाउन नसक्ने बेहोराको पत्र बंगलादेश फुटबल महासंघलाई पठाएको थियो । गत ७ असोजमा बंगलादेशबाट बाँकी रकम प्राप्त भएसँगै अन्तिम समयमा नेपालले पाँचौँ संस्करणको बंगबन्धु कप खेल्ने निश्चित भएको थियो ।

बंगबन्धुको सहभागिताबारे अन्योलका बीच नेपाली टोलीले अभ्यास भने जारी राखेको थियो । ९ असोजबाट राष्ट्रिय टोलीले बन्द प्रशिक्षण थाले पनि खेलाडीहरू क्लबबाट नियमित अभ्यासमा रहेको प्रशिक्षक महर्जनको भनाइ छ । “साफ च्याम्पियनसिप खेलेर आएदेखि नै खेलाडीहरू नियमित अभ्यासमा छन् । सँगै प्रशिक्षण गर्न नपाए पनि सहिद स्मारक ए डिभिजन लिगका लागि खेलाडीहरू क्लबको प्रशिक्षणमा रहेकाले तयारी कम भन्न मिल्दैन,” उनी भन्छन् ।

साफ च्याम्पियनसिपका लागि घाँसेमैदानमा प्रशिक्षण गर्न नपाएको भन्ने खेलाडीको गुनासो सम्बोधनका लागि एन्फाले यसपटक नेपाली टोलीको प्रशिक्षण हल्चोकस्थित सशस्त्र प्रहरीको मैदानमा गराएको छ । त्यसभन्दा पहिले नेपाली टोलीको प्रशिक्षण सातदोबाटोस्थित एन्फा कम्प्लेक्सको कृत्रिम मैदानमा हुँदै आएको थियो ।

नेपाली राष्ट्रिय टोलीको पछिल्लो फर्मलाई आधार मान्ने हो भने टोली बंगबन्धुको उपाधि रक्षा गर्ने तागत राख्दैन । लामो समय घरेलु लिग नहुनुको पीडा अहिले राष्ट्रिय टोलीमा देख्न सकिन्छ । त्यसबाहेक पनि अघिल्लो संस्करणको बंगबन्धु गोल्डकप जितेयता प्राप्त उपलब्धि र म्याच एक्सपोजरको लेखाजोखा गर्ने हो भने पनि नेपाल चुक्दै आएको छ । नेपालमा बिस्तारै फुटबल ट्रयाकमा आउँदै छ भनेर देखाउन पनि टोलीले बंगबन्धु गोल्डकपमा राम्रो प्रदर्शन गर्न आवश्यक छ । किनभने, बंगलादेशको भूमिमा नेपालले यसअघि साफ च्याम्पियनसिपमा बेहोरेको हारमा मलह्म लगाउन पनि आफूभन्दा बलिया प्रतिद्वन्द्वीलाई कडा टक्कर दिनु श्रेयस्कर हुन्छ । नेपाली टोलीले अहिलेकै अवस्थामा उपाधि रक्षा गर्नु भनेको फलामको चिउरा चपाएसरह हो ।

पुरा पढ्नुहोस्

झारा टार्ने लिग

पवन आचार्य
फुटबलको व्यवसायीकरणमा एन्फा नेतृत्व उदासीन
पुरा पढ्नुहोस्

सेमिफाइनलमै सास्ती : साफ च्याम्पियनसिपमा कहाँ चुक्यो नेपाल ?

पवन आचार्य
साफ च्याम्पियनसिपमा नेपाल सेमिफाइनलमा रोकिएको यो पहिलो पटक होइन ।
पुरा पढ्नुहोस्

१८ औँ एसियाड : अनि कसरी जोगियोस् लाज !

पवन आचार्य
जकार्ता एसियाडमा प्याराग्लाइडिङतर्फ एक रजत
पुरा पढ्नुहोस्

साहित्य

[तीन किताब] रिसाहा स्वर

श्रद्धा घले

आख्यान जुनसुकै बेला पनि पढ्न सक्छु । थोमस बर्नहार्डको एक्स्टिन्सनको भिन्न शैलीले मलाई तान्यो । उपन्यासको फरकपन भनेकै रिसाहा स्वर हो । पात्रमा आफ्नै जीवन, समाज र जगतप्रति बल्दो आक्रोश छ । कति पाठकलाई किताबमा प्रदर्शित चरम निराशा र आक्रामकता ननिको लाग्ला । तर, परिवार र आफ्नै देशको इतिहासप्रति उम्लिएको उसको रिसले मलाई अनौठो किसिमले छोयो । सुखद पाटो हो– आक्रोशको चरमोत्कर्ष देखाउँदासमेत लेखकले कलात्मक नियन्त्रण गुमाएका छैनन् । कृत्रिमताको गन्ध छैन । मुग्ध लय छ । सायद मभित्र पनि हाम्रो इतिहास र राज्य व्यवस्थाप्रति रोष छ । तर, यस किताबमा जसरी बलेको छैन ।

मसँग यति आत्मविश्वास पनि छैन कि रिसाएका बेला लेख्न सकूँ । लेखकीय जीवनसँग पुस्तकका ध्वनि र बहाव धेरै हदसम्म मेल खान्छ । यी लेखकले पनि जीवनमा अनेक हन्डर खाए । झन्डै–झन्डै पागल भए । र, उनको जीवनको अन्त्य पनि लगभग आत्महत्याबाट भएको बुझिन्छ ।

बर्नहार्डका प्राय: आख्यानमा नकारात्मकता हाबी भए पनि अन्त:हृदयबाट लेखिएको हुँदा बनावटी लाग्दैन । हरेक उपन्यासमा अलग खालका स्वाद र शैली छन् । निराशावादीले चाहिँ यो पुस्तक नपढे हुन्छ किनकि थप दिक्दारीको झोल पिलाइदिन्छ ।

सबै साहित्यले राजनीति गर्नैपर्छ भन्ने छैन । जस्तोसुकै विषयमा लेखिएको साहित्य पनि पठनीय हुन सक्छ, खालि इमानदार र कलात्मक हुनु पर्छ । कलाको स्वायत्तता र वैचारिक प्रतिबद्धताको सम्बन्धबारे बेलाबेला सोच्ने गर्छु । यदि लेखकले कुनै नेता या दलको पक्ष/विपक्षमा सुनियोजित ढंगले लेख्न खोज्यो भने न त्यहाँ वैचारिक न्याय हुन्छ, न त कलाको सहज संयोजन ।

केही समयअघि म प्रकृति संरक्षणबारे अनुसन्धान गर्दै थिएँ । जलवायु परिवर्तन, वातावरणीय न्यायसम्बन्धी लेख रचनाहरू पढ्ने क्रममा नाओमी क्लाइनको गैरआख्यान दिस चेन्जेज एभ्रिथिङमा डुबेँ । अहिलेको परिप्रेक्ष्यमा ‘प्रकृति संरक्षण’लाई सम्बोधन गर्नेबारे वातावरणविद् र संरक्षणकर्मीबीचमै मतैक्य छैन ।

कतिपयले नाओमीलाई जड माक्र्सवादी भने पनि मैले उनलाई निरन्तर पढ्दै आएको छु । उनको पहिलो किताब वैश्वीकरणमाथि थियो भने दोस्रोमा पश्चिमले नवउदारवादी नीतिद्वारा अन्य मुलुकको लोकतन्त्रमाथि दिएको चुनौती मुख्य विषय थियो । दिस चेन्जेज एभ्रीथिङमा लेखकले जलवायु परिवर्तनको विषयलाई अलग्गै समस्याको रूपमा बुझ्न नहुने तर्क अघि सारेकी छन् । एकाध रूख नकाट्दैमा आजको बिँग्रदो वातावरण सुध्रनेवाला छैन भन्छिन् । हाम्रो आर्थिक मोडल पुरानै रहेसम्म जलवायुमा देखा परेका समस्या हल नहुने उनको मत छ । घुमिफिरी यो कुरा पुँजीवादसँग गएर जोडिन्छ भन्ने विचारलाई उनले गहिरो शोधबाट पुष्टि गरेकी छन् । र, भाषिक कौशल पेचिलो छ । उनको अभिव्यक्ति धारिलो मात्र छैन, निडर पनि छ । चर्चित/शक्तिशाली व्यक्तिहरूको निर्धक्क नामै किटेर उनी आलोचना गर्न सक्छिन् । ठूला मिडिया, तेल उद्योग र मूलधारका कतिपय वातावरणीय अधिकारकर्मीलाई समेत तार्किक आलोचना गरेकी छन् । उनले पुँजीवादमाथि मात्रै प्रहार गर्छिन्, न कि माक्र्सवादको पक्षपोषण । त्यसैले कम्युनिज्म नै समाधान हो भन्ने पक्षमा उनी छैनन् । उनको दृष्टिकोणमा– वैश्विक तापमानबारे बेलैमा मिडियाले बोल्न सकेन, बोले पनि बुझाइ सतही भयो र प्रकृति दोहन गर्ने ठूल्ठूला तेलखानीबारे पत्रकारिता मौन रह्यो । यस किताबले मानव स्वभावका नाममा पर्यावरण ध्वंस गर्ने प्रक्रियामाथि असहमति पोख्छ । केही सम्भ्रान्तको नाफा खुम्चिने भयले जलवायु परिवर्तनका प्रमुख कारणलाई बेवास्ता गरिएको बुझाइ नाओमीको छ ।

उपमन्यू चटर्जीको उपन्यास इङ्लिस अगस्ट  रोचक लाग्छ । क्लासिकजस्तै भइसकेको यो किताबमा सहरिया युवाको आँखाबाट तत्कालीन भारतको चित्रात्मक वर्णन छ । भारतीय ग्रामीण जीवन र कर्मचारीतन्त्रको यथार्थलाई मोहक ढंगले उतारिएको छ । यस पुस्तकको परिवेश हेर्दा कसोकसो लोभ लाग्छ कि यस्तै चित्ताकर्षक शैलीमा नेपाली समाजलाई पनि कोही लेखकले उपन्यासमा छायांकन गरिदिए हुन्थ्यो । हास्य र दार्शनिक वाक्यका कारणले समेत उपन्यास ईष्र्यालाग्दो छ ।

ऐतिहासिक पाठ मेरो रोजाइमा पर्छ । अरून्धती रोयका कुनै पनि रचना छोड्न सक्दिनँ । उनका लेखनमा सेकेन्ड ह्यान्ड सूचना त्यति हुँदैन । अरूधन्ती रोयजस्ता लेखकहरूमा बल्दो आक्रोश छ तर विषयगत भ्रम छैन । अँध्यारा पाटोमाथि नै लेख्छन् तर कति बलियो आशा छ आँखामा ! उनीहरूका आशा देखेर कहिलेकाहीँ म अचम्मित हुन्छु ।

प्रस्तुति : गुरुङ सुशान्त

पुरा पढ्नुहोस्

पुरस्कार–परम्परा [पुस्तक समीक्षा : नेपाली पुरस्कारको इतिहास]

राजकुमार बानियाँ
सबै पुरस्कारमा प्रतिभा सम्मानको पवित्र उद्देश्य छैन भन्ने होइन । तर, सरकारी हण्डी खान वा कालो धनलाई सेतो पार्न पनि पुरस्कार स्थापना गरिएको जगजाहेर छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

चालीस वर्षपछि युधीर थापा

रोशन शेरचन
के कारणले उनका उपन्यासले उबेला उधुमै मच्चाएका रहेछन् ?
पुरा पढ्नुहोस्

हिप्पीको काठमाडौँ कनेक्सन

नीरज लवजू
कोहेलोका कृतिमा लगभग नछुट्ने विषय हो, यात्रा । तर, त्यो सामान्य भौतिक यात्राभन्दा गहिरो, विचार र जीवन दर्शन हुन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

वामलाई मात्रै नपढौँ

खगेन्द्र प्रसाईं
विकासको महत्त्वकांक्षा राख्ने नेपाली युवा पिँढीले यस्तै किताब अध्ययन गर्नु जरुरी छ किनकि पुँजीवादको प्रक्रिया नबुझीकन हाम्रो विकासको मोडेल कस्तो हुने भन्ने भेउ नपाउने यस किताबले प्रस्ट पारिदिन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

ब्लग

[नोटबुक] मंगलसेनको झ्याल

जनक तिमिल्सिना

मंगलसेन दरबार झ्याल्उनी घाम पड्यो

कै बाटा चिठी आयो, का जाने काम पड्यो

निर्माणाधीन मंगलसेन दरबारलाई घामको स्पर्शले छोइसकेको थियो । तर, त्यो घामलाई कलात्मक बनाउने दरबारका आकर्षक झ्यालहरु भने थिएनन् । एक बिहान म त्यही झ्याल खोज्न थालेँ । तर, ती आकर्षक झ्याल खरानी भएको पनि १७ वर्ष पुगिसकेको छ । कुनै बेला प्रत्येक अछामीको जिब्रोमा झुन्डिने यो गीत जसरी दरबार खरानीमा परिणत भयो, त्यसैगरी गीतको भाका पनि हराउँदै गएको छ ।

यी १७ वर्षमा खरानी बनाउनेहरु पटकपटक सत्तामा पुगे । जोगाउन खोज्नेहरु पनि सत्ताकै वरिपरि छन् । तर, ती झ्याल अझै बनेका छैनन् । अछाम सदरमुकाम मंगलसेनमा अवस्थित दरबार ४ फागुन ०५८ मा माओवादी आक्रमणमा ध्वस्त भएको थियो । तत्कालीन समय जिल्ला प्रशासन कार्यालय रहेको मंगलसेन दरबारलाई अछामको पुरानो ऐतिहासिक सम्पदाका रुपमा लिइन्छ ।

परम्परागत शैलीमा निर्माण गरिएको उक्त तीनतले दरबारमा ३० कोठा थिए । स्थानीयका अनुसार मंगलसेन दरबार तत्कालीन राजा दलबहादुर शाहको पालामा १९३५ मा बनेको हो । झन्डै डेढ सय वर्षअघि उनका पिता राजा टीकाभुक शाहको पालामा यसको निर्माण सुरु भएको थियो । यो दरबारलाई ०२९ मा अछामी राजाका सन्तानबाट सरकारले किनेको थियो ।

मंगलसेन दरबार ध्वस्त भएको ८ वर्षपछि अर्थात् ०६५ मा सहरी विकास मन्त्रालयअन्तर्गत पुरातत्व विभागले पुनर्निर्माण सुरु गरेको हो । त्यतिबेला उक्त दरबारको पुनर्निर्माण २ वर्षभित्र सक्ने लक्ष्य राखिएको थियो । तर, ठेकेदारको आपसी विवाद र लापरवाहीका कारण लक्ष्य निर्धारण गरिएको ७ वर्षभन्दा बढी समय बितिसक्दा यो दरबारले अझै आफ्नो स्वरुप पाउन सकेको छैन । ०७२ को भूकम्पका कारण भत्किएका काठमाडौँका संरचना धमाधम बन्दै गर्दा दूरदराजको एउटा ऐतिहासिक सम्पदा निर्माणको लापरवाहीप्रति ध्यान पुग्ला ?

लम्की लम्काइ

दसैँताका छुट्टीका क्रममा सुदूरपश्चिम प्रदेश घुम्ने अवसर मिल्यो । पूर्व पश्चिम महेन्द्र राजमार्गअन्तर्गत पर्ने मुढा, बौनिया, चिसापानीलगायतका केही बजार घुमियो । महेन्द्र राजमार्गबाट टीकापुर जाने बाटो छुट्टिने बिन्दुमा पर्छ– लम्की बजार । साविक चुहा गाविस अहिले लम्की–चुहा नगरपालिकाअन्तर्गत पर्छ ।

द्वन्द्वको समयमा माओवादी र सरकारी पक्ष दुवैका कारण संकटमा परेको लम्की अहिले भने विकासमा लम्किरहेको देख्न सकिन्छ । बजारको उल्लेख्य फैलावट मात्र भएको छैन, ठूला होटल तथा पसल बग्रेल्ती खुलेका छन् । झन्डै डेढ दर्जन बढी त बैंक, वित्तीय संस्थाको उपस्थितिले आर्थिक हब बन्दै गरेको छनक दिन्छ ।

तराईका राजमार्गका केही बजार दुब्लाउँदो क्रममा छन् । तर, लम्की बजार पहिलेको तुलनामा आफ्नो वैभव झन् फैलाइरहेको छ । सुदूरपश्चिम र मध्यपश्चिमका पहाडी जिल्लाबाट तराईमा बढ्दो बसाइँसराइ र कैलालीको नयाँ भन्सार नाका सत्ती तथा अर्को मुख्य बजार टीकापुर प्रवेश बिन्दु भएकाले पनि लम्की बजारको विकास तीव्रतर बनेको हो ।

आधुनिकीकरणतर्फ जाँदै गरे पनि व्यवस्थित बजारको विकास हुँदै गरेको पाइन्छ । बजार सफा र चिटिक्क देखिन्छ, ठाउँ–ठाउँमा फोहोर संकलन गर्ने डस्बिन राखिएका छन् । काठमाडौँको दुर्गन्ध, कोलाहल र अव्यवस्थाको प्रत्यक्ष भुक्तभोगीलाई यति फराकिलो वातावरणमा केही समय रम्न मौका दिने नगरपितालाई सलाम । काठमाडौँका नगरपिताले पनि यहाँबाट केही सिक्ने कि ?

कट्टु–करामत

काठमाडौँ उपत्यकामा अपराध र गुन्डागर्दीमा संलग्नका अनेकानेक रोचक नाम छन् । गुन्डागर्दी, लूटपाट, हप्ता असुलीजस्ता गतिविधिमा लाग्ने आपराधिक पृष्ठभूमिका व्यक्ति वास्तविक नामलाई छुपाएर यस्ता नाम चर्चामा ल्याउने गर्छन् । मम, झिङ्गे, स्याल, भाले, टाउके, बफ, डुँडे, लाम्टा, छुचुन्द्रो, चरी, बाघे केही त्यस्तै रोचक नाम हुन् ।

प्रहरीका अनुसार कतिपय गुन्डा फेमस हुन  त कोही आफ्नो वास्तविक नाम लुकाउन यस्ता नामहरु राख्ने गर्छन् । अझ गुन्डाको यस्तो नाम पछाडि जोडिएको रोचक तथ्य के भने सहचालकलगायतको पृष्ठभूमि हुँदै गुन्डागर्दीमा आएका हुनाले त्यो फिल्डमा रहँदा त्यस्ता व्यक्तिलाई हुलिया हेरेर अरुले यस्ता नाम दिन्छन् । कालान्तरमा उनीहरु त्यही नामले चिनिन थाल्छन् ।

केही दिनअघि यस्तै अनौठो नाम भएका एक डाँकालाई महानगरीय प्रहरी परिसर काठमाडौँले सोल्टीमोडबाट पक्राउ गर्‍यो । ती डाँकाको नाम रहेछ– कट्टुु । वास्तविक नाम मनीष मानन्धर । ०६२ देखि सार्वजनिक अपराध, हातहतियार तथा डाँका मुद्दामा पटक–पटक पक्राउ पर्दै छुट्दै आएका कट्टुमाथि ११ वटा मुद्दा रहेछन् । सात वर्ष जेल बसेर पनि नसुध्रिएका । छुटेलगतै अर्को अपराध गर्ने उनको बानी रहेछ ।

यसपटक प्रहरीले उनलाई सुन लुटेको र डाँकामा फरार रहेको भन्दै पक्राउ गरेछ । ७ वर्ष लामो जेल सजाय काट्दा पनि नसुध्रिएर पटक–पटक पक्राउ गरेर मुद्दा चलाउनुपर्दा प्रहरी हैरान भइसकेछ । कारागार भनेको सुधारगृह हो । अपराधकर्मका कारण सजाय पाएकालाई सुधार्ने किसिमका गतिविधि हुँदा रहेनछन् कारागारमा । ७ वर्ष जेल बसेर फर्किंदा पनि नसुध्रिएका कट्टुको अवस्था देखेर त्यस्तै अनुभूति भयो ।

पुरा पढ्नुहोस्

[नोटबुक] प्रहरी कसरी मेरो साथी ?

गोकर्ण गौतम
प्रहरीको भावभंगिमाले भनिरहेको थियो, हामी लाछी हौँ । यति लाठे भएर नाथे तीन लाख पनि थर्काएर लिन नसक्ने ?
पुरा पढ्नुहोस्

[नोटबुक] हिरो भेट्ने हुटहुटी

भिषा काफ्ले
कफी खेती थालेको छोटो समयमै आफ्नै कार र घर जोडिसकेका रहेछन् । कफी खेती सुरु गर्दा ९५ प्रतिशत सुर्ती खेती हुने गाउँमा उनकै प्रेरणाले अहिले १० प्रतिशतमा झरिसकेको रहेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

[नोटबुक] खुसीमा फर्सी !

राजकुमार बानियाँ
जखमले खसी खाने महागो–शुभकामना दिने चलन छ दसैँमा । बुझेर हो कि नबुझेर, फर्सी खाने शुभकामनाचाहिँ कसैले दिँदैन । सबैभन्दा खेद यसमै रहेछ । किनभने, खसीभन्दा फर्सीको चोक्टामै ज्यादा ताकत छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

[नोटबुक] मृत्युको साक्षी फेसबुक

विभु लुइटेल
राती १२ बजे फेसबुकमा लाइभ गएर आत्महत्या गर्छु भनी ती विद्यार्थीले लगातार केही स्टाटस लेखेका थिए । त्यस्तो नगर्न सुझाव दिँदै धेरैले कमेन्टमै गाली पनि गरेका थिए ।
पुरा पढ्नुहोस्

तस्विर/भिडियो

निद्रालु दुनियाँ

क्रान्ति पाण्डे

सहरका कतिपय मानिस आलिसान महलको मखमली ओछ्यानमा समेत निदाउन सकेका छैनन् । निद्राका लागि ट्याब्लेटको सहारा लिनेको संख्या बढ्दै छ । सहरका कुनाकाप्चा अनि सार्वजनिक स्थल डुलिहिँड्ने हो भने दिउँसोमास गाडीको ट्वाँट्वाँ र कोलाहलबीच पनि मस्त निदाइरहेका मानिस भेटिन्छन् ।

खुला ठाउँको सुताइ वास्तवमा भैपरी आउने निद्रा हो । मानिसहरु हेर्दाहेर्दै पलभरमै झुपुझुपु भइहाल्छन् । एक झमट नै भए पनि मानिस धपेडी, थकान, तनाव, निराशालगायतका यावत टन्टा भुलेर स्वप्न संसारमा हराउन थाल्छन् । निद्रालाई सिरानी नै किन चाहिन्छ र !

पुरा पढ्नुहोस्

बिर्सिइएकी रश्मि

विभु लुइटेल
रश्मि राज्यलक्ष्मीको परिचय बालकृष्ण समकी छोरीका रुपमा मात्र सीमित छ । उनी आफैँ भने एक निर्भीक र प्रभावशाली महिला थिइन् । उनी महिलाले पनि साइकल चलाउन पाउनुपर्छ भन्दै आवाज उठाउँथिन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

सुनौलो श्रम

भास्वर ओझा
सरस्वती विद्यागृह, नवदुर्गास्थान, भक्तपुरको प्रांगणमा धान निफन्दै कान्छी मगजु ।
पुरा पढ्नुहोस्

चौँरी एक्सप्रेस

शब्द/तस्बिर : प्रकाश लामिछाने
४ हजार ८ सय मिटर उचाइ हाराहारीको थुक्ला पासबाट सगरमाथाको आधार शिविर र कालापत्थर जाने पर्यटकका निम्ति बन्दोबस्तीका सामान ओसार्दै चौँरीहरु ।
पुरा पढ्नुहोस्

वर्षको एक दिन...

नेपाल संवाददाता
१ सय ५० वर्ष पहिले लिइएको हनुमानढोका त्रिशूल चोकमा रहेको तलेजु मन्दिरको तस्बिर । बडादसैँको नवमीको एक दिन मात्र सर्वसाधारणका लागि खुल्ने यो मन्दिरमा बिहानैदेखि अबेर रातसम्म दर्शनार्थीको घुइँचो लाग्ने गर्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्