धर्म, जाति र राजनीति

अच्युत वाग्ले

नेपालले नयाँ संविधान निर्माणको कसरत गरिरहँदा मुलुक हिन्दु राज्य हुनैपर्ने दक्षिणपन्थीदेखि धर्मनिरपेक्ष र धार्मिक स्वतन्त्रतालाई संविधानमा नै लिपिबद्ध गर्नुपर्ने मध्यमार्गी मागसम्म आ–आफ्नो कोणबाट आइरहेका छन्। जातीय राज्यको मागले मुलुक ठप्प मात्र भएको छैन, यो गम्भीर प्रकृतिले हिंसा उन्मुख पनि भएको छ। अल्पसंख्यक, बहुसंख्यक हरेक जातिलाई आफ्नै नामको प्रदेश नभई भएको छैन। यसअघि कहिल्यै नदेखिएका सामाजिक विखण्डनका धाँजा नेपाली समाजमा देखिएका छन्।

क्षणिक र तुच्छ राजनीतिक स्वार्थलाई आफ्ना गतिविधिको केन्द्रमा राखेर जनतालई उक्साउने र सामाजिक सद्भाव खलबल्याउने जुन योजनाबद्ध कसरत यतिखेर भइरहेको छ, त्यसलाई सम्बोधन गर्न सक्षम राज्य संयन्त्र यथार्थमा मुलुकमा अहिले छैन। यो अहिलेको परिस्थितिले प्रमाणित गरेको सत्य हो। मुलुक राजनीतिक नेतृत्वविहीन हुनुको सुसुप्त पीडा त आफ्नो ठाउँमा छँदै छ, केही जिम्मेवार भनिएका ठूला दलका नेताहरूसमेत परिस्थितिलाई भड्काउन उद्यत् छन्। यसले स्थितिलाई झन् बिगार्दै छ।

हरेक गम्भीर र दूरगामी प्रभाव पर्ने घटनाहरू प्रतिक्रियात्मक बहसमा मात्र रुमलिन थालेका छन्। संविधान लेखन, प्रदेश सीमांकन र टीकापुरको नरसंहार आदि जस्ता दर्जनौँ, अझ सयौँ गम्भीर मुद्दालाई नेपाली समाजले विश्लेषण गर्ने र तिनको समाधान खोज्ने विधि यस्तै प्रतिक्रियात्मक, सतही र अक्सर उल्टो परिणति दिने (कु)तर्कहरू हुन थालेका छन्। ती समस्याको कारक तत्त्वसम्म पुग्ने र त्यही आधारमा समाधान पहिल्याउने वातावरण पूरै भत्केको छ। वैकल्पिक विचारहरू सुन्ने र सम्मान गर्ने लोकतन्त्रको सम्पूर्ण ठाउँ हिंसाले लिइसकेको छ। यो परिदृश्यमा छिट्टै परिवर्तन आउने आशा अत्यन्तै झिनो छ।

धर्म सापेक्षता/निरपेक्षता
संविधानमा धर्मका बारेमा केही पनि लेखिनु आवश्यक छैन, थिएन। एक्काइसौँ शताब्दीका राजनीतिक दल, बौद्धिक ठेकेदारी गर्ने प्रवुद्ध वर्ग र सञ्चार क्षेत्रले यो आवश्यकतालाई निरन्तर बहसको केन्द्रमा राखेर संविधानलाई एक उन्नत दस्तावेज बनाउन सहयोग गर्नुपथ्र्यो। मानिस मात्र शाश्वत हो, धर्म होइन। केही वर्षअघि मात्र टर्कीमा भेटिएको, १० हजार वर्ष पुरानो ‘गोबेक्ली तेपी’लाई नै संसारमा संगठित धार्मिक अस्तित्वको पहिलो प्रमाण मान्ने हो भने पनि आधुनिक मानवको सभ्यताको इतिहास त्यसभन्दा कम्तीमा चार गुणा पुरानो छ।

संसारमा अहिले प्रचलित सबै धर्मका प्रणेता विष्णु, बुद्ध, मोहम्मद, क्राइस्ट वा अन्य कुनै नामका भगवान्हरू सभ्य मानिसभन्दा कान्छा हुन्। धर्म र मानिसको अहिले खोजेका मौलिक राजनीतिक अधिकारबीच कुनै सम्बन्ध छैन। कुनै धर्मका नाममा वकालत गर्नेहरू नै त्यही धर्मका कति असल अनुयायी होलान्? यो अर्को नैतिक प्रश्न हो। यथार्थ के हो भने धर्मलाई हामीले राजनीतिक अस्त्र बनाउन र बन्न दियौँ। यो धेरै जोखिमपूर्ण छुट हो।

एउटा प्रश्न निश्चय नै उठ्न सक्छ, त्यसो भए तथाकथित विकसित पश्चिमा मुलुकहरू नेपाललाई धर्मनिरपेक्ष बनाउन यति जोडतोडले किन लागेका छन् त? उनीहरूको शिक्षा र तार्किक विवेकले यसो गर्न दिन्छ? यसमा प्रस्ट हुनुपर्ने केही कुरा छन्। उनीहरूका आफ्नै मुलुकभित्र संस्थागत भएको लोकतन्त्रमा धर्मको भूमिका शून्यप्राय: छ। उनीहरूले आफ्नो धर्मको अभ्यासलाई दैनिक जीवनको मनोविज्ञान निर्देशित गर्ने अनुशासनको छडीका रूपमा सीमित राखेका छन्। तर, धर्मलाई अन्धआवेगका साथ लिने नेपालजस्तो मुलुकमा आफ्नो प्रभाव विस्तारका लागि उनीहरूले धर्मको अस्त्र सबभन्दा प्रभावकारी हुने वातावरण देखे।

सस्तो लागतमा समाजको तृणमूल तहसम्म प्रभाव फैलाउन पाइने त्यो अवसर गुम्न नदिने उनीहरूको रणनीति छ। यस अनुरूप नै धर्मनिरपेक्षता र खास गरी संविधानमा धर्म परिवर्तन स्वतन्त्रताको प्रावधानको माग प्रायोजित गरिएको छ। नेपालमा कम्युनिस्टहरूको बढ्दो प्रभावले टोमस हागार्टी शैलीको ‘क्रिस्चियन कम्युनिज्म’ विस्तारलाई सघाएको छ। समाजमा नयाँ मागहरू अघि सार्नेहरू कम्युनिस्ट हुन् या क्रिस्चियन मिसनरी छुट्याउन मुस्किल पर्न थालेको छ। यति हुँदा पनि हामी, हाम्रो राज्य अझै भन्न सक्दैन– खानाको स्वाद वा जीवनसाथीको छनोटजस्तै धर्म पनि मानिसको नितान्त व्यक्तिगत निजी छनोटको विषय हो। धर्मको पक्ष वा विपक्षमा संविधानमा केही लेखिरहनु पर्दैन।

जाति र जातीय राज्य
संसारका बहुसंख्यक जातिको पहिचान धार्मिक पहिचानभन्दा पुरानो हो। नेपालकै कुरा गर्ने हो भने पनि थारू, राजवंशी, धिमाल, किराँत, राई आदि धेरैको पूजा र आत्मिक आस्था व्यवस्थापन विधि अहिले प्रचलित कुनै पनि धर्मले परिभाषित गरेका भन्दा तात्विक रूपले फरक छन्। कालान्तरमा केही परम्परा र अभ्यासहरू छ्यासमिस भएका छन्, जुन स्वाभाविक हो। नेवारहरू हिन्दु वा बौद्ध धर्मावलम्बी भएको दाबी गर्न सक्छन्। तर, उनीहरूको ऐलाले शुद्ध पारेर पूजा सुरु गर्ने पद्धति न हिन्दु हो, न बौद्ध। भाषा, संस्कृति, भेषभूषा आदि सभ्यताजन्य धरोहरहरू धर्मका भन्दा खास जातिका सम्पत्ति हुन्। तिनको सम्मान, संरक्षण र कदर राज्यले गर्नुपर्छ। तर, यसको अर्थ प्रत्येक जात, उपजात वा थरका नाममा प्रदेश वा राज्य स्थापित हुनुपर्छ र हुन सक्छ भन्ने पटक्कै होइन।

हामीले खोजेको परिवर्तन र विकास समानता र समानीकरण ( होमोजिनाइजेसन)को हो। समान अधिकार, समान आधुनिक जीवनशैली, समान शिक्षा र समान अवसर हो। समाज जति विकसित हुँदै छ, त्यसभित्रका विविधतायुक्त जीवनशैली लबाइ, खवाइ, बसाइ र आधुनिक प्रविधि प्रयोगमा तीव्र गतिमा समानीकरण भइरहेको छ। हामीले खोजेको र चाहेको विकासको स्वरूप पनि त्यही हो। हरेक सीमान्त मानिस यो समानीकरणको प्रक्रियामा नछुटोस्। परिवर्तनको अभीष्ट यही हुनुपर्ने हो। तर, अहिलेको अराजकतामा हामीले त्यो सीमान्त मानिसको परिभाषालाई नै बदल्यौँ। र, भन्यौँ– त्यो वा यो पहिचानभित्र पर्ने जातिको मानिस मात्र सीमान्त वा पिछडिएको हुन सक्छ।

यो देशमा आर्थिक रूपले पिछडिएका वा गरिब छैनन्, केवल जातजाति, धर्म र भूगोलका आधारमा मात्र मानिसहरू पिछडिएका छन्। सेता मगुराली, मधेसवासी, थारू वा अन्य जातजाति कोही धनी हुनै सक्दैन। छैन। ती सबै पीडित छन्। र, तथाकथित उच्च जातका बाहुन/क्षेत्री आदि जन्मैले शतप्रतिशत सम्पन्न छन्। यसभन्दा हास्यास्पद परिभाषा अरू के हुन सक्छ? यही परिभाषाका आधारमा अब मारकाट सुरु भएको छ।

बिनातथ्य कसैलाई दोषारोपण गर्नु हुँदैन। तथ्य के हो, कसैलाई थाहा छैन। कुन जाति, क्षेत्र र समुदायका मानिसको आम्दानी, सम्पत्ति र जीवनशैलीको वास्तविक अवस्था कस्तो छ? त्यसको तथ्यांक राज्यसँग छैन। मधेस असाध्यै ठगिएको आवाज चर्को स्वरले उठेको छ। तर, यातायात, शिक्षा, हरेक वर्षको प्रतिव्यक्ति औसत बजेट विनियोजन, मानव विकास सूचकांक हरेक दृष्टिले मधेस, पहाड (काठमाडौँबाहेक)भन्दा धेरै अगाडि छ। यसमाथि कतै चर्चा हुँदैन। तथ्य, तथ्यांकहरू अगाडि सारेर प्रदेशहरू निर्माण गर्ने एउटा राम्रो अवसर नेपालाई प्राप्त भएको हो। तर, यो अवसर सायद अब गुम्यो, गुम्दै छ।

अराजनीतिको राजनीति
सर्वथा अराजनीतिक मुद्दाहरूलाई राजनीतिक अस्त्रका रूपमा प्रयोग गर्ने वदनियत नै मुलुकका समस्याहरूको चुरो हो। धर्म, जाति, आस्था, पहिचान, संस्कृति र राष्ट्रिय भावजस्ता राजनीतिभन्दा सधैँ अलग राख्नुपर्ने विषयलाई राजनीतिक अभीष्ट प्राप्तिको हतियार बनाउने संस्कार र अभ्यास यतिखेर भइरहेको छ। यो अत्यन्तै आपत्तिजनक र संवेदनशील विषय हो। यसका पछाडि मुख्य तीनवटा कारण छन्।

पहिलो, माओवादीले सशस्त्र द्वन्द्वकालमा आफ्नो राजनीतिक संगठन र ऊर्जा विस्तार गर्ने मूल मुद्दा जातीय शोषणलाई बनायो। वर्गीय शोषणको सिद्धान्तमा विश्वास गर्ने माओ शैलीको सांस्कृतिक क्रान्तिको पक्षधर यो शक्तिले नै यो राजनीतिक बेइमानी गरेको थियो। संविधानसभामा आएपछि पनि उसले जातीय प्रदेशको मागलाई थप प्रोत्साहित गर्‍यो। यसका सम्भावना र सीमाहरूलाई आकलन नगरीकन जातीय विद्वेषको आगो जसरी झोसियो त्यसले समस्यालाई बल्झायो। अथवा, जातीय सम्प्रदायका नेताहरूले त्यसलाई जसरी बुझे, त्यसले घृणाको खेती गर्न सघायो। त्यो बुझाइलाई वस्तुपरक बनाउन कतैबाट सहयोग भएन।

दोस्रो, जनताका वास्तविक आवश्यकता र मुलुकका समस्याहरू समाधान गर्ने दृष्टिकोण एवं कार्ययोजनाका विविधताहरूबारे मूल प्रवाहका भनिएका राजनीति दलबीच हुने सार्वजनिक प्रतिस्पर्धा लोकतान्त्रिक राजनीतिको मूल आधार हुनुपर्ने हो। दलहरूभित्रको आन्तरिक लोकतन्त्रले तिनलाई परिस्कार गर्ने र जनमतबाट अनुमोदन गराउने पद्धतिले ती दलको औचित्यलाई स्थापित गर्ने र असान्दर्भिक नबनाउने हो। तर, हाम्रां सानाठूला सबै राजनीतिक दलभित्र जनताका वास्तविक मुद्दालाई इमानदारीसाथ उठाउने नियत, क्षमता र सिर्जनशीलता शून्यमा झरेको छ।

त्यसैले दलहरूको अस्तित्व रक्षा गर्न जनताका भावनालाई तत्कालै छुने तर कालान्तरमा मुलुकलाई बिलकुलै हित नगर्ने मुद्दालाई राजनीतिक एजेन्डाको शीर्ष स्थानमा राखेर राजनीति गर्न उनीहरूलाई सजिलो भएको छ। उत्तेजक राजनीति गर्नु हुँदैन चाहिँ भन्ने तर सिर्जनशील राजनीति गर्न नसक्ने नेपाली कांग्रेस र नेकपा एमालेजस्ता दलहरू अहिले प्रतिरक्षात्मक पंक्तिमा पुगेका छन्।

उल्लेख्य के छ भने अहिले देखिएका पहिचानवादी धेरै नेता विजय गच्छदार, महन्थ ठाकुर, शरत्सिंह भण्डारी, रामजनम चौधरी, जयप्रकाश गुप्ता, अशोक राई आदिलाई यिनै दलले जन्माएका हुन्। उनीहरूका आवाज बढी महत्त्वाकांक्षी थिए वा सुन्नैपर्ने मुद्दाहरूलाई पनि समयमा नसुनेर उनीहरू बाहिरिए। र, यीमध्ये धेरैले छोटो समयमा जोडेको अथाह सम्पत्ति र त्यसको रक्षा गर्ने कवच पनि यो अलग धारको राजनीति भएको अनुमान पनि सर्वथा गलत छैन।

तेस्रो, जुन समाज शिक्षित र विकसित छ, त्यहाँ विभेद अत्यन्तै कम छ। त्यो हाम्रो अनुभवले देखाएको छ। जातीय छुवाछूतको अन्त्य र समान अवसरका मुद्दा वास्तविक हुन् र तिनको उचित सम्बोधन हुनुपर्छ भन्ने बुझाइ अब आम भइसकेको छ। क्रमिक सामाजिक ज्ञानोदिप्तिसाथ भएका परिवर्तनहरू बढी दिगो र फलदायी हुन्छन्। यो पनि स्थापित नै छ। अथवा, अपेक्षित परिवर्तनको एक मात्र माध्यम राजनीतिक होहल्ला र कागजमा अधिकार लेखाउनु मात्र होइन। व्यवस्थित शैक्षिक–सामाजिक रूपान्तरण त्यसभन्दा शक्तिशाली उपाय हो। हाम्रो शिक्षा प्रणाली यस्तो रूपान्तरणमुखी छैन।

जो यी विषयका जानकार छन्, ती इमानदार छैनन्। अथवा, स्वार्थी छन्। जो बलजफ्ती, ठूलो जोखिमका साथ यस्ता तर्क गर्दै छन्, तिनले मञ्च पाएका छैनन्। तिनको सुनुवाइ भएको छैन। छुट्टै प्रदेशका मागहरू पूरा भए भने पनि वास्तविक परिवर्तनका लागि यो क्रमिक रूपान्तरणको बाटो नहिँडी रातारात परिवर्तन आउँदैन। यो रूपान्तरणका लागि स्रोत र तिनको व्यवस्थापन अपरिहार्य छ। कुनै जातका नाममा प्रदेश स्थापना तीव्र भावनात्मक विषय होला। तर, त्यो समृद्धिको जादु होइन।

धर्म र जातिसम्बद्ध संघीयताका तमाम सत्यलाई भावोत्तेजनाशून्य ( डिस्प्यास्सोनेट) भएर बुझ्ने र बुझाउने जिम्मेवारीबाट सिंगो मुलुक यतिखेर नराम्ररी चुकेको छ। बहसका मञ्चहरू हिंसा, मुढेबल र राज्यशक्तिको अन्ध प्रयोगले विस्थापित गरिदिएको छ। हरेक माग, तिनको औचित्य र तिनलाई सम्बोधन गर्ने सूत्रमाथि सार्थक सार्वजनिक बहसका लागि भयरहित वातावरण नबनीकन गरिने राजनीतिक निर्णयहरू कम व्यावहारिक, अल्पकालिक र बढी जोखिमपूर्ण हुनेछन् ।

पुरा पढ्नुहोस्

अनिश्चयमा पुन:निर्माण, प्राधिकरणका अगाडि चुनौतीका पहाड

सुरेशराज न्यौपाने
भदौ दोस्रो साता राष्ट्रिय पुन:निर्माण प्राधिकरणका नवनियुक्त प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) गोविन्दराज पोखरेलका लागि धपेडीपूर्ण रह्यो। तर, त्यो धपेडी पुन:निर्माणका लागि थिएन, न त नवनिर्माणकै लागि। बरू भूकम्पबाट प्रभावित ३१ जिल्लाको क्षतिग्रस् त संरचनाको पुन:निर्माणका लागि सरकारद्वारा ६ असारमा जारी अध्यादेशको वैधानिकता समाप्त हुन नदिनमा केन्द्रित थियो।
पुरा पढ्नुहोस्

यसरी हुँदैछ तीजमा रत्यौली संक्रमण

नारायण अमृत
पछिल्ला वर्षमा तीजे गीतहरूप्रति चर्को आलोचना र प्रहार हुँदै आइरहेको छ । तीजका नाउँमा छाडा, अश्लील र अर्थहीन गीतहरूको बाढी आएको भन्दै कतिपय कलाकर्मी स्वयंले चिन्ता व्यक्त गरिरहेका छन् । कोरा चिन्ताले मात्र तीजे संगीतको उन्नयन सम्भव नहुन सक्छ । तीजको अवसरमा उदाएका गीतहरूको विश्लेषण गर्दा मात्र योसँग जोडिएको एक प्रकारको परिदृश्य प्रस्ट हुन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

कफ्र्यु र त्रासका कारण टीकापुरमा स्थिति अझै असामान्य

गणेश चौधरी/ ठाकुसिंह थारु
नेपाल प्रहरीका उच्च अधिकारी एसएसपी लक्ष्मण न्यौपानेसहित आठ सुरक्षाकर्मीको हत्या गरेपछि टीकापुर क्षेत्र सन्त्रासमा छ । जनजीवन खलबलिएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

कस्तो फिल्म हो फ्यान्टम ? जान्नैपर्ने ५ विशेषताहरु

गोकर्ण गौतम
‘यदि अमेरिकाले भित्र (पाकिस्तान) छिरेर ओसामालाई खत्तम गर्नुहुन्छ भने यही कामले हामी (भारत)ले किन गर्नु हुँदैन ?’ कविर खान निर्देशित फ्यान्टमको ट्रेलरमा समाविष्ट यही संवादले नै फिल्मको विषय मोटामोटी अनुमान लगाउन सकिन्छ । यस्ता छन् हाम्रा फिल्म समीक्षक गोकर्ण गौतमले भेटेका फिल्मका ५ विशेषताहरु ।
पुरा पढ्नुहोस्

बन्दागोभीले परिवर्तन

विनोद घिमिरे
जेठदेखि कात्तिक निख्रिँदासम्म वीरगन्ज, बुटवलसम्म पहाडकै बन्दा जान्छ । बर्खामा तराईमा उत्पादन नहुने भएकाले भाउ पनि राम्रो आउँछ । चिसो सुरु भएपछि यहाँका किसानले गाँजर र मटरकोसा लगाउँछन् । बारीसम्मै पुग्ने ढुवानीका साधन, एकै परिवारको मनग्य उत्पादन र व्यापारीसँगको सोझो पहुँचले बिचौलियाको बिगबिगी लगभग अन्त्य भएको गुरुङको भनाइ छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

मोदीले होइन, कोइरालाले गरेका थिए टेलिफोन

रामबहादुर रावल
कैलालीमा नरसंहारकारी घटना भएको भोलिपल्टै भारतीय प्रधानमन्त्री मोदीले कोइरालालाई टेलिफोन गरी टीकापुर घटनाप्रति दु:ख व्यक्त गरेको, आवश्यक सहयोग गर्न तयार रहेको बताएको लगायत विवरणमा आधारित भएर आए । तर, टेलिफोनचाहिँ मोदीले नभई नेपालकै प्रधानमन्त्री कोइरालाले गरेका थिए ।
पुरा पढ्नुहोस्

सरोगेसी, अन्तत: सर्वोच्चद्वारा रोक । यस्ता थिए नेपालका कभरेज — ३ स्टोरीहरु

जनकराज सापकोटा
सरोगेसीको विषयमा पहिलोपटक नेपाल साप्ताहिकले ४ पुस ०६७ मा आवरण खोजी रिपोर्टिङ्ग लेखेको थियो । जतिवेला धेरैलाई थाह नभएको सरोगेसीको अभ्यास नेपाली समाजमा गुपचुप चलीरहेको थियो । त्यसपछि सरोगेसीको विषयमा नेपालले पलोअप खोजी रिपोर्टिङ्ग गरेको थियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

निबन्ध: बुद्धिविलास !

विमल आचार्य
एक जना युवक अआ (असन्तुष्ट र आक्रोशित) मुद्रामा मार्टिन चौतारीमा आए। उनी प्राय: आइरहन्थे। आएर एक दिन झपार शैलीमा भने, ‘तपैंहरूका सप काम बुद्धिविलास मात्रै हुन्। केही काम छैन तिनको। सप बक्वास !’
पुरा पढ्नुहोस्

समसामयिक

अनिश्चयमा पुन:निर्माण, प्राधिकरणका अगाडि चुनौतीका पहाड

सुरेशराज न्यौपाने

भदौ दोस्रो साता राष्ट्रिय पुन:निर्माण प्राधिकरणका नवनियुक्त प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) गोविन्दराज पोखरेलका लागि धपेडीपूर्ण रह्यो। तर, त्यो धपेडी पुन:निर्माणका लागि थिएन, न त नवनिर्माणकै लागि। बरू भूकम्पबाट प्रभावित ३१ जिल्लाको क्षतिग्रस् त संरचनाको पुन:निर्माणका लागि सरकारद्वारा ६ असारमा जारी अध्यादेशको वैधानिकता समाप्त हुन नदिनमा केन्द्रित थियो।

अन्तरिम संविधान अनुसार सरकारद्वारा जारी गरिने कुनै पनि अध्यादेशलाई संसद्को बैठक बसेको ६० दिनभित्र पारित गर्नुपर्छ। पुन:निर्माणसम्बन्धी विधेयकको मस् यौदा संसद् सचिवालयमा दर्ता भएर पनि संसद्बाट पारित नहुँदा अन्योल सिर्जना हुन पुगेको थियो। तर, ११ भदौदेखि अध्यादेश निष्क्रिय भए पनि अध्यादेशलाई प्रतिस् थापन गर्ने गरी पेस गरिने विधेयकमा यसअघिका काम–कारबाहीलाई कानुनी मान्यता दिलाउने गरी संशोधन हाल्न सकिनेछ। जसले ११ भदौदेखि कानुनी हैसियत गुमाए पनि कानुन नबन्दासम्म प्राधिकरणले गर्ने काम–कारबाहीले स् वत: कानुनी
मान्यता दिलाउनेछ।

पुरानो रोग

कानुनी हैसियतसम्बन्धी अन्योल टरे पनि प्राधिकरण र सीईओ पोखरेलका सामु अवसर र चुनौती उत्तिकै छन्। योजनाविद्हरू प्राधिकरणले पाएको जिम्मेवारीलाई भूकम्पका कारण भएको भौतिक क्षति पुन:निर्माणका रूपमा मात्र व्याख्या गर्न नहुने बताउँछन्। हुन पनि जापानको कोबे, इन्डोनेसियाको आचे, गुजरातको भुजमा भूकम्पपछिको पुन:निर्माणले विपत्लाई नव र व्यवस्थित योजनाको अवसरमा परिणत गर्न सकिने पुष्टि भइसकेको छ। योजनाविद् सूर्यराज आचार्य भन्छन्, “यो त पूर्वाधार विकास र निर्माणका लागि योजनाबद्ध विकासको पद्धति बसाल्ने अवसर पनि हो। त्यसरी नगर्दा पहाडमा खोरिया र तराईमा जंगल फाँडेर बस् ती बसाएजस्तै हुनेछ।”

सरकारी अधिकारीहरू भने प्राधिकरणले तयार पार्ने पुन:निर्माणको योजनाले मात्र उपलब्धिको ग्यारेन्टी नगर्ने बताउँछन्। अर्थ मन्त्रालयका बजेट महाशाखा प्रमुख वैकुण्ठ अर्याल भन्छन्, “योजनाका ठूलठूला ठेली बनाएर मात्र भएन, कार्यान्वयन पनि गर्न सक्नुपर्छ। प्राधिकरणको सफलता र असफलता उसले योजनाहरूको कार्यान्वयन गराउन सक्छ कि सक्दैन भन्नेमा निर्भर छ।” विगत केही वर्षदेखि विकास खर्चमा देखिँदै आएको शिथिलताले यस्तो आशंकालाई सही ठहर्‍याउँछ।

विकास बजेटमा छुट्याए अनुसारको रकम खर्च हुन नसक्दा पुँजी निर्माण सुस्त हुन गई समग्र अर्थतन्त्रको विस्तार सुस्त रहँदै आएको छ। यो परम्परागत रोगका कारण प्राधिकरणबाट द्रूत गतिमा योजनाहरू कार्यान्वयन होलान् भन्नेमा शंकै छ।

अति राजनीति र जम्बो संयन्त्र

प्राधिकरणलाई राजनीतिक प्रभावबाट मुक्त राख्न पनि कम्ती चुनौतीपूर्ण छैन। कानुनले असीमित अधिकारसहितको स्वायत्त निकायको हैसियत दिए पनि बदलिँदो घरेलु राजनीतिक परिदृश्यबाट प्राधिकरण पनि अछूतो रहन सक्दैन। त्यसमाथि यसको अध्यक्ष प्रधानमन्त्री स्वयं रहने व्यवस्था छ। सीईओ बन्दासम्म सबै राजनीतिक केन्द्रलाई समन्वय एवं विश्वासमा लिएका पोखरेलका लागि प्राधिकरणलाई अगाडि बढाउने क्रममा त्यही सम्बन्ध बाधक बन्न सक्छ।

जस्तै : चालू आर्थिक वर्षका लागि योजना आयोगले स् थानीय तहका कार्यक्रमहरू समावेश गरिने भाग–२ ननिकाल्ने निर्णय गरेपछि मन्त्रालयहरूलाई आ–आफ्ना कार्यक्रम तय गर्न निर्देशन दिएको थियो। त्यसै अनुसार कार्यक्रमहरू पठाउन भनियो पनि। तर, अधिकांश मन्त्रालयले आयोगलाई टेरेनन्। जसका कारण बजेट कार्यान्वयन वर्ष भनिए पनि कतिपय मन्त्रालयका कार्यक्रम साउनको अन्तिम सातासम्म पनि स् वीकृत भएका थिएनन्। तर, कार्यक्रम स् वीकृतिका लागि नपठाउने मन्त्रालय र तिनका अधिकारीलाई आयोगका उपाध्यक्ष पोखरेलले प्रस् टीकरणसमेत लिन सकेनन्। उनले कार्यक्रम स् वीकृतिका सम्बन्धमा आफ्नै आयोगका सदस् यहरूबाटै सार्वजनिक भएको विरोधाभासपूर्ण अभिव्यक्तिलाई लिएर आफ्नै सदस् यलाई समेत सचेत गराउने आँट देखाएनन्।

यो घटनाले पनि बताउँछ कि पोखरेलका लागि प्राधिकरणको काम–कारबाही प्रभावकारी बनाउन विगतको जस् तो समन्वयकारी र सबैलाई रिझाउने सूत्र काम लाग्ने छैन। किनभने, स्वायत्त र असीमित अधिकारका कारण प्राधिकरणलाई असहयोग गर्ने काम सरकारी संयन्त्रहरूबाट हुन सक्छ। वैदेशिक लगानी आकर्षित गर्न गठित नेपाल लगानी बोर्डप्रति विभिन्न मन्त्रालय र मातहतका सरकारी निकायले गरेको असहयोग र देखाएको रबैयाबाट पनि त्यस् तो सम्भावनालाई नकार्न मिल्दैन।

सीईओ नियुक्तिमै भएको ढिलाइले पनि राजनीतिक प्रभाव कतिसम्म पर्न सक्छ भन्ने देखाइसकेको छ। ६ असारमै अध्यादेश जारी भए पनि २८ साउनमा मात्र प्राधिकरण नियुक्त गरिएको थियो। सरकार परिवर्तनलगायतका अन्य ठूला राजनीतिक उथलपुथलले प्राधिकरणको काम–कारबाहीमा सोझो असर पर्नेछ। त्यसो भएमा प्राधिकरणले राखेको पाँच वर्षमा पुन:निर्माणको काम सम्पन्न गर्ने लक्ष्य हासिल हुने सम्भावना क्षीण छ।

प्राधिकरणको काम–कारबाहीलाई प्रधानमन्त्रीको अध्यक्षता रहने बोर्ड र पुन:निर्माण परामर्श समितिले देखाउने तदारुकतामा पनि भर पर्नेछ। जबकि सीईओ नियुक्तिको झन्डै दुई महिना हुन लाग्दा समेत प्राधिकरणले अझै पूर्णता पाएको छैन। हालसम्म तीन जना विज्ञ सदस् यमध्ये तारानिधि भट्टराई मात्र नियुक्त भएका छन्। प्रधानमन्त्रीको अध्यक्षतामा रहने बोर्डमा समितिमा सरकारका चार वरिष्ठ मन्त्रीहरू, राष्ट्रिय योजना आयोगका उपाध्यक्ष, मुख्य सचिव र तीन जना विज्ञ सदस्य रहनेछन्।
 
त्यसबाहेक प्राधिकरणलाई पुन:निर्माणसम्बन्धी नीति तथा योजना तयार गर्न परामर्श दिने प्रयोजनका लागि पुन:निर्माण परामर्श राष्ट्रिय समितिको व्यवस्था पनि गरिएको छ। प्रधानमन्त्री अध्यक्ष रहने उक्त समितिमा करिब दुई सय सदस्य हुनेछन्। यसमा मन्त्रीहरू, व्यवस्थापिका संसद्का विपक्षी दलका नेता, पूर्वप्रधानमन्त्रीहरू, संविधानसभामा प्रतिनिधित्व गर्ने सबै राजनीतिक दलका प्रमुखहरू सदस्य हुने व्यवस्था छ। यो जम्बो समितिको बैठक बस्ने र त्यसले परामर्श दिने विषय कति पेचिलो होला, सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ।

आर्थिक जटिलता

प्राधिकरणले पाँच वर्षमा करिब सात खर्ब रुपियाँको स्रोत परिचालन गर्ने अनुमान छ। करिब २१ सय अर्बको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन रहेको अर्थतन्त्रका लागि त्यो सानो रकम होइन। प्रारम्भिक अनुमानमा प्राधिकरणको वार्षिक डेढ सय अर्बको हिसाबले खर्च गर्नेछ, जो मुलुकको कुल विकास बजेटको हाराहारीमा हुन आउँछ। यति ठूलो स्रोत परिचालन गर्दा सजगता अपनाइएन भने मुद्रास्फीति, मुनाफाखोरी र स्रोत दुरुपयोगको जोखिम रहन्छ। स्रोत परिचालन पुँजी निर्माणका लागि भएको छ/छैन भन्ने पनि प्राधिकरणले सूक्ष्म ढंगले अनुगमन गर्नुपर्ने हुन्छ। अन्यथा उपभोग बढ्न गई आयात थप बढ्न जानेछ।

पुन:निर्माणको चरणमा त्यसै पनि ज्यालावृद्धिको चाप अत्यधिक रहन्छ। त्यसमाथि भूकम्पलगत्तै निर्माण क्षेत्र ज्याला वृद्धिले आक्रान्त बनिसकेको छ। प्राधिकरणले पुन:निर्माणको काम अगाडि बढाउनासाथ ज्यालामा थप चाप पर्न जाने र त्यसले समग्र उत्पादनशील क्षेत्रमै नकारात्मक असर पर्न सक्छ। र, अन्तत: समग्र मुद्रास्फीतिमा चाप पर्न गई बजारभाउ अस्वाभाविक ढंगले माथि जान सक्छ। अर्याल भन्छन्, “त्यस्तो अवस्था सिर्जना हुन नदिन प्रशासनिक क्षमता र अनुगमन चुस्त हुनुपर्छ।”

राष्ट्रिय योजना आयोगका सदस्य स्वर्णिम वाग्ले भने पुन:निर्माण विशेष गरी १४ जिल्लामा केन्द्रित हुने भएकाले पूरै अर्थतन्त्रमा खासै असर नपर्ने ठान्छन्। भन्छन्, “खर्च बढ्दा ज्याला र मूल्यमा दबाब पर्न सक्छ। प्राधिकरणले गर्ने स्रोत परिचालन पुँजी निर्माणमा हुने हुँदा समग्र अर्थतन्त्रलाई टेवा मिल्नेछ।”

 

पुरा पढ्नुहोस्

कफ्र्यु र त्रासका कारण टीकापुरमा स्थिति अझै असामान्य

गणेश चौधरी/ ठाकुसिंह थारु
नेपाल प्रहरीका उच्च अधिकारी एसएसपी लक्ष्मण न्यौपानेसहित आठ सुरक्षाकर्मीको हत्या गरेपछि टीकापुर क्षेत्र सन्त्रासमा छ । जनजीवन खलबलिएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

बन्दागोभीले परिवर्तन

विनोद घिमिरे
जेठदेखि कात्तिक निख्रिँदासम्म वीरगन्ज, बुटवलसम्म पहाडकै बन्दा जान्छ । बर्खामा तराईमा उत्पादन नहुने भएकाले भाउ पनि राम्रो आउँछ । चिसो सुरु भएपछि यहाँका किसानले गाँजर र मटरकोसा लगाउँछन् । बारीसम्मै पुग्ने ढुवानीका साधन, एकै परिवारको मनग्य उत्पादन र व्यापारीसँगको सोझो पहुँचले बिचौलियाको बिगबिगी लगभग अन्त्य भएको गुरुङको भनाइ छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

मोदीले होइन, कोइरालाले गरेका थिए टेलिफोन

रामबहादुर रावल
कैलालीमा नरसंहारकारी घटना भएको भोलिपल्टै भारतीय प्रधानमन्त्री मोदीले कोइरालालाई टेलिफोन गरी टीकापुर घटनाप्रति दु:ख व्यक्त गरेको, आवश्यक सहयोग गर्न तयार रहेको बताएको लगायत विवरणमा आधारित भएर आए । तर, टेलिफोनचाहिँ मोदीले नभई नेपालकै प्रधानमन्त्री कोइरालाले गरेका थिए ।
पुरा पढ्नुहोस्

सरोगेसी, अन्तत: सर्वोच्चद्वारा रोक । यस्ता थिए नेपालका कभरेज — ३ स्टोरीहरु

जनकराज सापकोटा
सरोगेसीको विषयमा पहिलोपटक नेपाल साप्ताहिकले ४ पुस ०६७ मा आवरण खोजी रिपोर्टिङ्ग लेखेको थियो । जतिवेला धेरैलाई थाह नभएको सरोगेसीको अभ्यास नेपाली समाजमा गुपचुप चलीरहेको थियो । त्यसपछि सरोगेसीको विषयमा नेपालले पलोअप खोजी रिपोर्टिङ्ग गरेको थियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

विचार

पुन:निर्माण प्रमुखका चुनौती

विनोद सिजापती
बहुचर्चित गुजरात मोडलको अनुकरण गर्न सरकार तयार भएको भए त्यसमा राजनीतिक व्यक्तित्वको चयन हुने थियो। बहुचर्चित पाकिस्तानी मोडल अख्यितार गर्न चाहेको भए सेनाका दुई जनरल बालानन्द शर्मा वा पवनबहादुर पाण्डेमध्ये एकलाई सरकारले रोज्ने थियो।
पुरा पढ्नुहोस्

बदनाम बन्द

केशव दाहाल
लोकतान्त्रिक समाजमा हुने आन्दोलनले लोकतन्त्रका सीमाहरू तोड्न मिल्दैन। आन्दोलनकारी भन्लान्, युद्ध, प्रेम र आन्दोलनमा सबै चल्छ। यो बेठीक बुझाइ हो। युद्ध, प्रेम र आन्दोलनका पनि आफ्नै मर्यादा र सीमाहरू हुनुपर्छ।
पुरा पढ्नुहोस्

गणराज्य संवाद:: संघीयता नबुझ्नुको परिणाम

श्रीकृष्ण अनिरुद्ध गौतम
सुर्खेतमा विरोध प्रदर्शन गर्ने तीन जनाको ज्यान गयो । माथि कर्णालीमा उस्तै प्रदर्शन र तराईका विभिन्न स्थानमा प्रदेशहरूको सीमांकनलाई लिएर विरोध भएका छन् । विरोधको प्रकृति र माग हेर्दा केही विचारणीय पक्षहरू सामुन्ने आएका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

टिस्टुङ देउराली:: अतिवादको दलदलमा

विवेक पौडेल
संविधान निर्माणमा तराई–पहाड–हिमाल सबैतिरका सबै जात र वर्गका नेपालीको नौ वर्ष (शान्ति सम्झौतापछि) व्यतीत भइसकेको छ । करिब तीन करोड नेपालीको उत्पादकत्व र क्षमताका हिसाबले २७ करोड व्यक्ति/वर्ष यस कामका निम्ति प्रयोग भइसकेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

त्रिवि र नेपालको भविष्य

केशवराज पाण्डे
नेपालको शिक्षा क्षेत्रमा विद्यालय र विश्वविद्यालय गरी मोटामोटी दुई तह छन्। उच्च माध्यमिक तहसम्म समुदायको निकै ठूलो योगदान छ। निजी क्षेत्र धेरै पछि मात्र विस्तार भएको हो। उच्च तह अर्थात् विश्वविद्यालय शिक्षामा भने अहिले पनि सरकारकै बढी भूमिका छ।
पुरा पढ्नुहोस्

बायाँ फन्को:: धरापजस्तो बाटो

ब्रजेश
म स्वयंलाई पनि सबैभन्दा बढी डर जेब्राक्रसमै लाग्छ। आफूले सवारी चलाउँदा कसैलाई जेब्राक्रसमा बाटो काट्न लागेको देखेर रोक्दा सधैँ एउटै डर हुन्छ। मैले रोकेको देखेर बाटो काट्न लम्केको मान्छेलाई कतै मेरो छेउबाट हुँइकिएर जाने भटभटे वा चारपांग्रेले उडाइदिने त होइन? अनि, आफू बाटो काट्न लाग्दा पनि झुक्किएर कुनै एउटाले रोकिदियो भने त्यसको पछि आउने अर्कोले पच्काइदिने त होइन?
पुरा पढ्नुहोस्

डिजिटल युगमा पर्यटन

खेम लकाई
नेपालको पयर्टन अहिलेसम्म कहिले भर्जिन ल्यान्ड त कहिले हिप्पी केन्द्र, कहिले आरोहण त कहिले पदयात्रा भन्दै ‘बाई चान्स’को भरमा चलेको हो। डिजिटल युगमा यस्तो संयोगले धेरै समय काम गर्दैन। इन्टरनेटमा हाम्रा विशेषताबारे कसरी बढीभन्दा बढी ब्लग तयार पार्ने भनेर सोच्नुपर्छ। हरेक जिल्लापिच्छेका एप्स बन्न सक्छन्। किनकि अहिलेका उपभोक्ता ट्राभल एजेन्सीमा भर पर्न खोज्दैनन्।
पुरा पढ्नुहोस्

सामाजिक असुरक्षाका कारण भ्रष्टाचार

सूर्यनाथ उपाध्याय, दीपेश घिमिरे
पुँजीवादी अर्थ व्यवस्थाका कारण सबै कुराको जोहो गर्नुपर्ने बाध्यता व्यक्तिलाई छ। गाँस, बास र कपास मात्र होइन, भोगविलासका सामग्री खरिद गर्नैपर्ने बाध्यता छ। शिक्षा र स्वास्थ्य अत्यन्तै महँगो हुँदै गएको छ।
पुरा पढ्नुहोस्

जीवनशैली

काठका ठुटा, जरा र धूलो बटुलेर कला बनाउने मिमबहादुर रानाको यस्तो छ लगन

शिव शर्मा/पोखरा
मिमबहादुर राना, ५३, ले काठका ठुटा, जरा र धूलो बटुलेर कला बनाउन थालेको पनि अहिले २० वर्ष भइसकेको छ । पोखरा आसपास अहिले उनी लाहुरे कलाकारका रूपमा परिचित छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

चिनौं हनुमानढोकामा राष्ट्रिय झन्डा फहराएर बस्ने लक्ष्मीनारायण शिल्पकारलाई

उपहारजंग शाह
धेरैले सोच्छन्, झन्डा फहराएर बस्नु उनको पेसा हो, कसैले सँगै बसेर फोटो खिचाएबापत पैसा लिन्छन्। तर, उनलाई द्रव्यमोह छैन। कसैकसैले त जबरजस्ती खल्तीमा खाजा खर्च हालिदिन खोज्छन्। उनीहरूलाई शिल्पकार विनम्रतापूर्वक भन्छन्, ‘मन्दिर वरपर बस्ने वृद्धवृद्धा र परेवालाई यो पैसाले भोजन गराइदिनू।’ कोहीचाहिँ मान्दै मान्दैनन्, गोजीमा पैसा हालिदिएरै छाड्छन्। उनी सबै पैसा वृद्धवृद्धा र परेवालाई भोजन गराउनमै खर्चिन्छन्।
पुरा पढ्नुहोस्

प्रचण्डजंग शाह र २५ हजार घन्टाको आकाश यात्रा

जनकराज सापकोटा
जोड, घटाउ, गुणन र भाग गरेर समयलाई हेर्ने हो भने जिन्दगीको हिसाब कस्तो निस्किएला ? ७० वर्षको उमेरमा प्रचण्डजंग शाह आफूले बाँचेको समयको हिसाब गर्न झिँजो मान्दैनन् । एउटा असली खजान्चीझैँ उनले आफ्नो जिन्दगीको दुरुस्त हिसाब राखेका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

फोटोको रकम भूकम्पपीडितलाई

नेपाल संवाददाता
जात्राका सोखिन फोटोग्राफर लक्ष्मीप्रसाद ङाखुसी १२ वैशाखको भूकम्प आउनासाथ क्यामेरा बोकेर सांस्कृतिक सम्पदा रहेका ठाउँतिर कुदे । कहीँ कलात्मक शिल्प कुँदिएका झ्यालढोका भग्नावशेषमा पुरिएका थिए भने कतै मूर्तिहरू फुटेर टुक्राटुक्रा भएका थिए । कुँडिएको मन लिएर उनले ती तस्बिर खिचे ।
पुरा पढ्नुहोस्

हितैषी ब्रोन्सन

उपहारजंग शाह
बेभरली ब्रोन्सन, ६७, इङ्ल्यान्डमा जन्मिन्, घरजम अमेरिकामा भयो भने प्रीति नेपालसँग गाँसियो । उनी आमपर्यटकजस्तो नेपालको सुन्दरता र सांस्कृतिक वैभवबाट मोहित भएकी भने होइनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

अस्ताउँदा भाका

जे पाण्डे
बाल्यकालदेखिकै साथी हुन्, रूपी थपेनी, ७५ र बेलकुमारी विष्ट, ७५ । थपेनी र विष्टबाहेक गाउँमा फाग गाउन सक्ने कोही छैनन् । चाडपर्वका बेला राप्ती अञ्चलको सेरोफेरोमा गुन्जने यो ग्रामीण लोकभाका छोप्न र गाउन जोकोहीले सक्दैनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

अर्थ

[विशेष] हिमाली बुटी यार्सागुम्बाको नालीबेली

उत्तमबाबु श्रेष्ठ

यतिबेला पूर्वको ताप्लेजुङदेखि पश्चिम दार्चुलासम्म उच्च हिमाली भेगका घाँसे मैदान (पाटन)हरूमा मानिसको भीड लागिरहेको छ । देशका विभिन्न भागबाट त्यहाँ ओइरिएका मानिसको एउटै उद्देश्य छ, बहुमूल्य हिमाली जडीबुटी यार्साको खोजी । १०–१२ वर्षअघिसम्म पनि लुकीछिपी, सानो परिमाणमा संकलन गरिने र कम मूल्यमा किनबेच हुने यार्साको कारोबार अहिले अर्बौंको भइसकेको छ । अध्येताद्वय अंकलाल चलाउने र योगेश राजले गरेको अध्ययन अनुसार गत वर्ष मात्रै नेपालका आठ जिल्लामा नौ अर्ब रुपियाँ बराबरको यार्साको कारोबार भएको थियो ।

के हो यार्सा ?

बोलीचालीको भाषामा भनिने यार्सा, यार्सागुम्बा वा यार्सागुन्बू तिब्बती भाषाको ‘यार्ट स्वा गुन् बू’ बाट अपभ्रंश भएर बनेको शब्द हो । जसको अर्थ, गर्मीयाममा झार, हिउँदमा कीरा हो । यद्यपि, यार्सा कुनै झार भने होइन । यो एक किसिमको झुसिलकीरा र त्यसमा उम्रने परजीवी ढुसीको संयुक्त रूप हो । 

वैज्ञानिक रूपमा कीरा समूहको लेपिडेप्टेरा वर्गमा पर्ने विभिन्न जातका राती उड्ने पुतली (मथ)को फुलबाट बनेका लार्भा अर्थात् झुसिलकीरालाई जमिनमुनि बसेको अवस्थामा ओफिकोर्डेसिप्स साइनेन्सिस जातका ढुसीका बीजाणुले संक्रमण गर्छन् । लार्भाको शरीरभित्र बीजाणु प्रवेश गरिसकेपछि त्यो ढुसीको बीजाणु त्यान्द्रारूपी माइसेलियम (रेसारूपी कोष)मा परिणत भएर लार्भाको शरीरभरि फैलन थाल्छ ।

उक्त माइसेलियमले लार्भाको शरीरबाट खाना सोसेर त्यसलाई खोक्रो बनाउँदै लान्छ र आफ्नो शरीर लार्भाको शरीरभित्र फैलाउँदै जान्छ । अन्त्यमा, लार्भाको टाउकोमा आक्रमण गरेपछि लार्भा मर्छ । र, मरेको लार्भाको टाउकोबाट ढुसीको डाँठजस्तो भाग (स्टक) पलाउँछ, जुन औसतमा दुईदेखि चार इन्चसम्म लामो, खैरो रंगको हुन्छ । वसन्त ऋतुमा हिउँ पग्लन थालेपछि पलाउने यस्ता डाँठ मानिसले संकलन गर्छन् । संकलन गर्दा कुटोले खनेर वा औँलाले कीरासहितको भाग जमिनबाट निकालिन्छ । अनि, सरसफाइपश्चात् केही समय शीतलमा सुकाएर यसलाई बजारमा बेचिन्छ । संकलन नभई प्रकृतिमा छोडिएका यस्ता ढुसीका डाँठ छिप्पिएपछि बीजाणु लाग्छ ।

लाखौँको संख्यामा रहेका बीजाणु माटोमा झरेपछि सुषुप्त अवस्थामा बसिरहन्छ र स्वस्थ लार्भा भेट्टाएमा आक्रमण गरी नयाँ यार्सा बनाउँछ । बीजाणुको आक्रमणमा नपरेका झुसिलकीरा प्युपा हुँदै वयस्क पुतली बन्छन् । त्यसरी बनेको पुतलीले फेरि फुल पार्छ र आफ्नो जीवनचक्र सञ्चालन गर्छ । त्यस कारण यार्सा बन्नका लागि एकातिर ढुसीको बीजाणु चाहिन्छ भने वयस्क पुतलीको जीवनचक्र पनि सुचारु हुन आवश्यक हुन्छ । वैज्ञानिकहरूका अनुसार पूर्ण रूपमा यार्सा बन्न दुईदेखि ६ वर्षसम्म समय लाग्छ । 

यार्सा हिमालय पर्वत शृंखलाको दक्षिणतिरको नेपाल, भारत, भुटान र हिमालपारि तिब्बतमा मात्रै पाइने रैथाने जडीबुटी हो । नेपालका चाहिँ उत्तरी २७ जिल्लामा यार्सा पाइन्छ । तर, संखुवासभा, सोलुखुम्बु, गोरखा, म्याग्दी, मनाङ, मुस्ताङ, डोल्पा, जुम्ला, मुगु, बझाङ र दार्चुला जिल्लामा धेरै मात्रामा संकलन हुन्छ । नेपालमा संकलन गरिने कुल परिमाणको करिब ४० प्रतिशत यार्सा डोल्पा जिल्लाबाट मात्रै आउँछ । ठाउँ हेरीकन तीनदेखि पाँच हजार मिटरसम्मको उचाइमा रहेका औसत वर्षा चार सय मिलिमिटर हुने पारिलो हिमाली घाँसे मैदान वा बुट्यान क्षेत्रमा यार्सा पाइन्छ ।

सुनभन्दा महँगो

हाल उच्च गुणस्तरको यार्साको अन्तर्राष्ट्रिय बजार मूल्य सुनभन्दा पनि महँगो छ । त्यस कारण यसलाई जैविक सुन पनि भनिन्छ । चीनमा उच्च गुणस्तरको यार्साको सरदर मूल्य ७० लाख रुपियाँ प्रतिकिलोसम्म पर्छ । सरसामान किनबेच गरिने वेबसाइट इबेमा यसको मूल्य ५० हजार अमेरिकी डलर अर्थात् ५० लाख रुपियाँ प्रतिकिलो राखिएको छ । गत वर्ष काठमाडौँमा यसको २० देखि ३० लाख रुपियाँ प्रतिकिलोसम्ममा किनबेच भएको थियो । विश्वभरमा बर्सेनि करिब ५ देखि ११ अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको यार्साको व्यापार हुने अनुमान छ । 

चीनले विश्वमा उत्पादन हुने यार्साको ९५ प्रतिशतभन्दा बढी बजार ओगटेको छ भने नेपालले दुईदेखि तीन प्रतिशतसम्म । त्यस कारण चीन यसको प्रमुख उत्पादक र बजार दुवै हो । विकिपिडियाका अनुसार सन् २००४ देखि २०१३ सम्ममा चीनमा यसको बजार मूल्य एक हजार प्रतिशतभन्दा बढीले वृद्धि भएको छ भने नेपालमा विगत १३ वर्षमा यसको बजार मूल्य २ हजार ८ सय प्रतिशतसम्म बढेको छ । 

चीनको आर्थिक उन्नतिसँगै बढिरहेका नवधनाढ्यबीच यार्सा महँगो फ्रेन्च स्याम्पेनजस्तै लोकप्रिय छ । उनीहरूले आफूसँग यार्सा हुनुलाई ‘स्ट्याटस सिम्बोल’ (प्रतिष्ठाको प्रतीक)का रूपमा लिने हुनाले महँगो मूल्य तिर्न हिचकिचाउँदैनन् । यार्सालाई ठूला सरकारी अधिकारीहरूसँग काम पट्याउन घूसको रूपमा प्रयोग गर्ने गरेका समाचार चिनियाँ अखबारमा आइरहेका हुन्छन् । नेपालबाट विदेश निकास हुने यार्सा चीनलगायत हङकङ, सिंगापुर, जापान र अमेरिकासम्म पुग्छ । चिनियाँ मूलका नागरिक बसोवास गर्ने संसारका सबै जसो सहरमा यार्सा बिक्री–वितरण हुन्छ । हिजोआज इन्टरनेटमार्फत पनि ठूलो परिमाणमा यसको खरिद–बिक्री हुन्छ । 

जीवनमरणको लडाइँ

बहुमूल्य यार्साको बजार र उपयोगिता जति आकर्षक छ, त्यसभन्दा कठिन छ, यसको संकलन । घाँसे मैदानमा फाट्टफुट्ट देखिने यार्सा खोज्नु भनेको फोहरको थुप्रोमा सियो खोज्नुजत्तिकै कष्टकर हुन्छ । संकलकहरूले पाटनमा एक इन्च ठाउँ पनि खाली नराखी भुइँमा घर्स्रंदै यार्सा खोज्छन् । दिनभरि खोज्दा कहिलेकाहीँ त एउटा पनि पाइँदैन । विकट र अत्यधिक चिसो ठाउँमा पाइने भएकाले यसको खोजी गर्न जाँदा ज्यानको बाजी लगाउनुपर्छ । त्यस कारण यार्सा संकलनका क्रममा कतिपय मान्छे लेक लागेर, बिरामी भएर, हिउँमा चिप्लिएर, पहिरोमा पुरिएर वा नदीमा खसेर ज्यान गुमाउँछन् । यार्सासँग सम्बन्धित घटनामा गत वर्ष मात्र १७ जनाले ज्यान गुमाएका थिए । यसपालिचाहिँ दार्चुलामा नौ, बझाङमा पाँच, डोल्पामा तीन, संखुवासभामा दुई, मुगुमा दुई गरी २१ जना यार्सा संकलकको ज्यान गइसकेको छ ।

सामाजिक कलह र विकृति

यतिखेर यार्सासँग सम्बन्धित द्वन्द्व पनि बढ्दो छ । यार्साकै कारण गाउँ–गाउँबीच प्राकृतिक स्रोतमाथिको अधिकारलाई लिएर द्वन्द्व चलिरहेको छ । २२ असार ०६६ मा मनाङको नार गाउँमा यार्सा संकलन गर्न आएका गोरखाका सात जनाको हत्या सिंगो नारबासी मिलेर गरेका थिए ।

यार्साकै विषयलाई लिएर गत वर्ष डोल्पाको द्यो गाविसमा प्रहरीको गोलीबाट एक स्थानीय मारिएका थिए । यार्सा संकलनका क्रममा ससाना झडप दिनहँु भइरहेका हुन्छन् । अपराधका घटना निकै कम सुनिने दुर्गम बस्तीहरूमा यार्सासँग सम्बन्धित चोरी, लुटपाट, हत्याजस्ता घटना बढ्न थालेका छन् । जस्तो : गत वर्ष डोल्पाको साल्दाङमा यार्सा व्यापारीको ६ करोड रुपियाँ बराबरको लुटपाट भएको थियो भने यसपालि ८ र १० असारमा डोल्पामा मात्रै यार्साका व्यापारी र संकलकबाट एक करोडबराबरको यार्सा र पैसा लुटिएको छ ।

यार्साकै कारण अपराध मात्रै होइन, सामाजिक विकृति पनि बढेको स्थानीयको ठम्याइ छ । जुवातास, लंगुरबुर्जाको खाल र मदिरा व्यापार यार्सा संकलन समयमा अधिक हुने गर्छ । डोल्पामा ०६८ सालमा अनुसन्धानका क्रममा जाँदा ५० रुपियाँ प्वाइन्ट म्यारिज र लंगुरबुर्जामा आठ हजारसम्म बाजी राखेर खेलेको यो पंक्तिकार स्वयंले देखेको थियो ।

स्कुले केटाकेटी पनि यार्सा संकलनमा जाने भएकाले सामान्य अवस्थामा समेत कम पढाइ हुने दुर्गम गाउँमा यार्साका कारण दुई महिनासम्म विद्यालय बन्द हुँदा पढाइमा नकारात्मक असर परिरहेको छ । विद्यार्थीसँग सानै उमेरमा धेरै पैसा हुने भएकाले यार्सा सिजनपछि उनीहरूमा पढाइप्रति रुचि कम हुने शिक्षकहरूले अन्तरक्रियाका क्रममा बताएका थिए । त्यसै गरी बझाङ, दार्चुलालगायत ठाउँमा यार्सा संकलन गर्न जाँदा अन्य वन्यजन्तुको चोरी सिकारीको घटना पनि बढिरहेका छन् । 

यार्सा घट्दै छ 

एकातिर यार्साको मूल्य र संकलक बढिरहेका छन् भने अर्कातिर प्राकृतिक रूपमा यो कम पाइन थालेको छ । संकलकलाई स्रोत नै मासिने र जीविका नै धरापमा पर्ने पिरले सताएको छ । हाम्रो सर्वेक्षण अनुसार सन् २००६ मा प्रतिव्यक्ति प्रतिसिजन सरदर २ सय ६७ गोटा यार्सा संकलन हुन्थ्यो भने सन् २०१० मा उक्त संख्या घटेर १ सय २५ गोटामा सीमित हुन पुगेको छ । यो पाँच वर्षको प्रतिव्यक्ति संकलनको अवस्था हेर्दा प्रतिसंकलक प्रतिवर्ष ३२ गोटाले कम यार्सागुम्बा संकलन भइरहेको छ । त्यसिपछिका वर्षमा यार्सा टिप्न जाँदा नपाएर रित्तै फर्कने संकलक बढ्न थालेका छन् । यसपालि पनि दार्चुलाका विभिन्न भेगमा गएका संकलनकर्ताले विगतका वर्षमा भन्दा कम यार्सा पाएको बताएका थिए । त्यस्तै जाजरकोटबाट डोल्पा गएका संकलनकर्ताले पनि विगतमा जस्तो यार्सा भेट्न नसकेपछि जाँदा लागेको ऋण तिर्न भारतमा मजदुरी गर्न जान परेको बताइरहेका छन् ।

संकलनकर्ता धेरै भएर प्रतिव्यक्ति संकलनमा ह्रास आएको पनि हुन सक्छ । तर, पहिलेभन्दा धेरै ठाउँमा संकलन गर्दा पनि समग्र संकलन परिमाण नै कम हुन थालेको छ । व्यापारी पनि माग बढी भएको तर आपूर्ति कम भएको बताउँछन् । अत्यधिक र अव्यवस्थित संकलन, समयअगावै गरिने संकलन, अधिक चरिचरन, यार्सागुम्बाका लागि चाहिने पुतली–झुसिलकीराको कमी, मानिसको बढ्दो हिँडडुलका कारण स्थानीय परिस्थिकीय प्रणालीमा हेरफेर र जलवायु एवं भू–उपयोगमा आएको परिवर्तनको असरका कारण यार्साको संकलन घटेको हुन सक्छ । तर, यकिन कारण पत्ता लगाउन विस्तृत वैज्ञानिक अनुसन्धानको जरुरी छ । नेपालमा मात्रै होइन, चीन र भुटानमा पनि यार्साको संकलन घट्न थालेको छ ।

गरिबी निवारणको साधन ?

यार्सा उत्पादनमा कमी आउनु भनेको हिमाली भेगका बासिन्दाको जीविकामा प्रत्यक्ष नकारात्मक असर पर्नु हो । किनभने, तुलनात्मक रूपमा आर्थिक उत्पादनका अवसर कम भएका यस क्षेत्रका बासिन्दाका लागि यार्सा यतिखेर वरदान साबित भएको छ । यो पंक्तिकारले डोल्पामा गरेको अध्ययनमा समेत त्यहाँका मानिसको ७० प्रतिशतसम्म आम्दानीको स्रोत नै यार्सा भएको देखिएको थियो । ११ प्रतिशत मानिसले आफ्नो नगद आम्दानीको एक मात्रै स्रोत यार्सा संकलन भएको बताएका थिए । यार्साले स्थानीय रूपमा आर्थिक क्रियाकलाप पनि बढाएको छ । यार्सा संकलकबाट गत वर्ष राज्यले १ करोड २८ लाख रुपियाँ राजस्व संकलन गरेको थियो । 

नेपालमा गरिबीको भौगोलिक वितरण र यार्सा पाइने ठाउँ हेर्ने हो भने हिमाली जिल्लाहरू, जो गरिबीको विभिन्न सूचकांकमा अन्य जिल्लाको तुलनामा तल देखिन्छन्, मा बहुमूल्य जडीबुटी यार्सा पाइन्छ । त्यसैले यार्साको दिगो व्यवस्थापन गरेमा हिमाली क्षेत्रको गरिबी निवारण र आर्थिक उत्थानमा ठूलो अवसर बन्न सक्छ । केही वर्षयता यार्साको आम्दानीले स्थानीय जनजीवन केही सहज भएको पनि छ तर त्यस क्षेत्रको समग्र गरिबी घटेको छैन । 

खासमा यार्सा संकलनकर्तामा वित्तीय व्यवस्थापनको सामान्य ज्ञान पनि छैन र समस्या यहीँबाट सुरु भएको छ । यार्सा संकलनबाट आएको पैसा सहज रूपमा प्राप्त हुने तर बचत गर्नुपर्छ भन्ने चेतनाको कमी र वित्तीय संस्थासँगको पहुँच नभएकाले पनि धेरैले यार्साको आम्दानी संकलनको समयमै सकाउने गरेका छन् । नगन्य मानिसले मात्र यार्साको आम्दानीबाट घर–घडेरी जोड्न, छोराछोरीलाई महँगो स्कुलमा पढाउन सफल भएका छन् । अधिकांशको कमाइ जुवातास र मदिरा सेवन आदिमै सकिएको स्थानीयको गुनासो रहिआएको छ । 

त्यसो त यार्साको व्यापार गोप्य साँठगाँठमा हुने भएकाले स्थानीय संकलकले वास्तविक बजार मूल्यभन्दा निकै कम हिस्सा प्राप्त गरिरहेका छन् । कतिपय अवस्थामा बाहिर जिल्लाबाट आएका संकलकलाई स्थानीयले सस्तोमा बेच्न बाध्य बनाएका उदाहरण पनि छन् । वास्तविक संकलकले लाभको कम हिस्सा प्राप्त गर्छन्, जसले गर्दा उनीहरूको आर्थिक अवस्थामा सुधार हुने वातावरण बन्न सकेको छैन ।

प्राकृतिक दोहनको मूल्य 

यार्साले आर्थिक अवसर मात्रै ल्याएको छैन, प्राकृतिक सम्पदाको दोहन पनि जारी छ । लाखौँ संख्याका संकलकले बर्सेनि पर्यावरणीय हिसाबले अत्यन्त संवेदनशील उच्च हिमाली पाटनहरूमा आउजाउ गर्दा त्यहाँको रैथाने वनस्पतिहरू र परिस्थिकीय प्रणालीमा कस्तो असर परेको होला ? घाँसे मैदानमा पाइने वनस्पतिहरू मान्छेको पदचापले थिचिँदै गएका छन् ।

संकलकले पकाउन र क्याम्प तताउनका लागि गर्ने दाउराको मनपर्दी प्रयोग र छाप्रा बनाउनका लागि गरिने रूख कटानले त्यहाँका जंगल मासिँदै गएका छन् । संकलकले खुला दिसा–पिसाब गर्नाले र उनीहरूले छाडेका प्लास्टिकको खोल, बोतल, लत्ताकपडाले सुन्दर पाटनहरू कुरूप बन्दै गएका छन् । त्यहाँ फोहर थुप्रिँदै जान थालेको छ । समग्रमा मानिसको अत्यधिक चापले गर्दा जलवायु परिवर्तनको कारण पहिले नै उच्च जोखिममा परेका हिमाली भेगका वनस्पति र परिस्थिकीय प्रणालीमा नकारात्मक असर परिरहेको सजिलै अनुमान गर्न सकिन्छ । र, यसको मूल्य दीर्घकालीन रूपमा चर्को हुन सक्छ । 

दिगो व्यवस्थापनका चुनौती 

ठूलो पर्यावरणीय मूल्य चुकाएर संकलन गरिने यार्साको दिगो व्यवस्थापन अत्यावश्यक भइसकेको छ । यार्साको दिगो व्यवस्थापन भन्नाले प्राकृतिक रूपमा दिगो उपलब्धता, आर्थिक रूपमा गरिब संकलकलाई धेरै मुनाफा र सामाजिक रूपमा विकृतिरहित अवस्थालाई मान्न सकिन्छ । यार्साको जीवनचक्र र यसको पुन:उत्थान विधिका बारे रहेको वैज्ञानिक जटिलता (दुई जीवको संयुक्त रूप भएकाले अन्य जीवजस्तो सार्ने, उमार्ने, पाल्नेजस्ता संरक्षण विधि यसमा मिल्दैन)ले गर्दा यसको संरक्षण चुनौतीपूर्ण बनेको छ । यार्सा नेपालमा सम्भवत: सबैभन्दा बढी मानिसले संकलन गर्ने जैविक स्रोत हो । लाखाँैको संख्यामा संकलक भएकाले संरक्षण झनै जटिल बनेको छ । यसको आकार पनि निकै सानो भएको र बासस्थान कठिन ठाउँमा भएकाले संरक्षण असहज हुने नै भयो ।

तुलनात्मक रूपमा सहज ठाउँमा पाइने ठूला आकारका जनावरसमेत संरक्षण गर्न हम्मे परेको अवस्थामा यस्ता विशिष्ट गुण भएको यार्सालाई संरक्षण वा दिगो व्यवस्थापन गर्नु भनेको निकै कठिन कार्य हो । त्यसमाथि यसबारे स्पष्ट विधिको अभाव छ । अहिलेसम्म यार्साको दिगो व्यवस्थापनमा भुटानको उदाहरण अग्रणी मानिन्छ । यद्यपि, त्यो पूर्ण भने होइन (हेर्नूस् बक्स,  भुटानमा यार्साको दिगो व्यवस्थापन) ।

यार्सालाई प्राकृतिक रूपमा जोगाउन र आर्थिक हिसाबले नाफामूलक उपाय यसको कृत्रिम उत्पादन पनि हुन सक्छ । कृत्रिम उत्पादनका लागि वैज्ञानिक अनुसन्धान र प्रयासहरू जारी भए तापनि प्रकृतिमा पाइनेजस्तो यार्सा (लार्भा र ढुसीको संयुक्त रूप)को कृत्रिम उत्पादनमा भने अझै सफलता पाउन सकिएको छैन । नेपालमा च्याउ खेती गरेजस्तै चीन, जापान र अमेरिकामा यसको ढुसी अंशको कृत्रिम उत्पादन हुन थालेको छ । यसरी उत्पादित यार्साका ढुसी भागहरू बजारमा किन्न पाइन्छ । विभिन्न सप्लिमेन्ट र भिटामिनमा यसलाई मिसाइएको हुन्छ । 

यार्साको कृत्रिम उत्पादनमा सबैभन्दा चुनौती यसका लागि चाहिने लार्भाको ठूलो संख्यामा उत्पादन गर्नु हो । केही महिनापहिले मात्रै जापानको एक कम्पनीले रेशम कीराको लार्भामा यार्साको च्याउ अंश उमारेर यसको व्यावसायिक उत्पादन सुरु गरेको खबर आएको थियो । चीनमा पनि पुतलीलाई पालेर लार्भा उत्पादन सुरु गरिएको छ । तर, ठूलो मात्रामा यसको कृत्रिम उत्पादन बजारमा आउन थालेपछि यार्साको अहिलेको बजार माग र मूल्य घट्न सक्छ, जसले गर्दा हिमाली भेगका बासिन्दाको यार्सा आश्रित जीविका धरापमा पर्न सक्छ । त्यस कारण ठूलो पर्यावरणीय मूल्य चुकाएर संकलन गरिएको यार्साले ल्याएको आर्थिक अवसरको सदुपयोग गर्न हामी चुक्नु हुँदैन । यार्साले स्थानीय क्षेत्रको गरिबी निवारण र जीवनस्तरमा परिवर्तन पनि गर्न सकेन भने वातावरणीय क्षतिसँगै आर्थिक अवसरसमेत गुम्ने खतरा छ । 

के गर्दै छ सरकार ?

नेपालको विकासमा जडीबुटीको सम्भावना धेरै उठाइने विषय हो । आर्थिक, सामाजिक र वातावरणीय हिसाबले यार्सालाई सबैभन्दा धेरै सम्भावनाको जडीबुटी मान्न सकिन्छ । तर, धेरै सम्भावना बोकेको यार्साको दिगो व्यवस्थापनमा सरकारी तवरबाट खासै काम भएको छैन । स्थानीय जनताको चेतना अभिवृद्धि गर्ने, अध्ययन–अनुसन्धानलाई सहयोग गर्ने, यार्सासँग सम्बन्धित आवश्यक नीति–नियम र कार्यक्रम बनाएर कार्यान्वयन गर्ने कुरामा सरकारले खासै काम गर्न सकेको छैन ।

गत जेठमा बेलायतको रुफोर्ड फाउन्डेसनको सहयोगमा अनुसन्धानका लागि छलफल र तालिममा बझाङ र दार्चुला पुग्दा त्यहाँका स्थानीय सरोकारवालाले यार्सासम्बन्धी यस्तो तालिम जिल्लामा पहिलोपटक भएको बताएका थिए । बझाङ र दार्चुला मात्रै होइन, अनुसन्धानका सिलसिलामा डोल्पा, मनाङ, मुस्ताङ, गोरखा, दोलखा पुग्दा पनि सरकारले यार्साबाट राजस्व संकलन गर्नेबाहेक अन्य काम गरेको भेटिएको छैन । 

गत सालको द्यो, डोल्पा घटना राष्ट्रिय अन्तर्राष्ट्रिय चर्चाको विषय बनेपछि मात्रै सरकारले यार्सा संकलन र बिक्री–वितरणलाई व्यवस्थित गर्न कार्यदल बनाएको थियो । उक्त कार्यदलले ३१ पृष्ठ लामो प्रतिवेदन पनि बुझाएको थियो, जसमा संकलन व्यवस्थापनदेखि ऐन नियममा सुधार गर्ने, राजस्वदरमा पुनरावलोकन गर्ने, अनुसन्धान कार्यक्रम सुरु गर्नुपर्ने सुझावहरू समेटिएका छन् । तर, उक्त कार्यदलले प्रतिवेदन बुझाएको एक वर्ष भइसक्दा पनि सरकारी तवरबाट यार्साको व्यवस्थापनमा खासै केही प्रगति भएको छैन । यो दुर्भाग्यपूर्ण छ । 

यार्सा अर्थात् ‘हिमालयन भियग्रा’

प्राचीन चिनियाँ उपचार विधिमा यार्साको प्रयोग सयौँ वर्षअघिदेखि गरिँदै आएको छ । यार्साका बारे पहिलोपटक सचित्र वर्णन न्याम्नी दोर्जीले सन् १४७५ तिर लेखेको एन ओसन अफ एफ्रोडिजिएकल क्वालिटिज, अ स्पेसल वर्क अन यार्सागुन्बु भन्ने पुस्तकमा भेट्न सकिन्छ । तर, विश्वमा यसको अत्यधिक चर्चा भने सन् १९९३ मा जर्मनीमा भएको विश्व ट्रयाक एन्ड फिल्ड प्रतियोगितापछि मात्रै हुन थालेको हो । उक्त प्रतियोगितामा तीन चिनियाँ महिला खेलाडीले १ हजार ५ सय, ३ हजार र १० हजार मिटरको दौडमा पाँच विश्व रेकर्ड कायम राखे । खेलाडीको उत्कृष्ट प्रदर्शनको रहस्य दैनिक अभ्यासका क्रममा यार्सा सेवन गर्नु हो भनेर प्रशिक्षकले खुलासा गरिदिएपछि यसको चर्चा र खोजी विश्वभरि विषेशत: पश्चिमा सञ्चारमाध्यमहरूमा हुन थालेको हो । त्यसपछि यसको चर्चासँगै यसको मूल्य पनि अकासिएको छ । 

परम्परागत चिनियाँ उपचार विधि अनुसार यसको प्रयोग दम, कलेजो, मुटु र मिर्गाैलाको रोगमा गरिन्छ । नेपालमा स्थानीय रूपमा झाडापखाला, टाउको दुख्ने, हातगोडा दुख्ने उपचारका निम्ति यसलाई प्रयोग गरिन्थ्यो । यद्यपि, अहिले यसको अत्यधिक उपयोग भने यौन शक्तिबद्र्धक टनिकका रूपमा गरिन्छ । त्यस कारण यसलाई ‘हिमालयन भियाग्रा’ भनेर बजारमा बेचबिखन गरिन्छ । 

यार्साले साँच्चै यौनशक्ति बढाउँछ त ? यो आमजिज्ञासा हो । अमेरिकाको स्टानफोर्ड विश्वविद्यालयका वैज्ञानिकले गरेको अनुसन्धानले यार्साको नियमित सेवन गर्ने पुरुषको पिसाबमा १७–केटास्टोरोइड भन्ने तत्त्व बढी हुने देखाएको थियो । उक्त तत्त्वले पुरुषमा एन्ड्रोजिनलगायतका सेक्स हर्मोनको उत्पादन बढाउँछ । एउटा सर्वेक्षणमा यार्सा नियमित सेवन गर्ने ६४ प्रतिशत मानिसले आफ्नो यौन शक्ति बढेको बताएका थिए । पछिल्लोपटक सात जना ३० देखि ४० वर्ष उमेरका खेलाडीलाई यार्साबाट बनेका ‘सप्लिमेन्ट’ तीन महिनासम्म खुवाएर परीक्षण गर्दा उनीहरूमा सेक्स हर्मोन, टेस्टस्टेरोन बढेको देखिएको थियो । अर्को अनुसन्धानले यार्साले मानिसको शरीरमा भएको कोषको शक्तिबद्र्धक एटीपी उत्पादन बढाउने देखाएको छ । 

यार्सागुम्बामा कोर्डिसेपिनलगायत अन्य न्युक्लेओसाइड, कोर्डिसेपिक एसिड, एमिनो एसिड, असन्तृप्त फ्याट्टी एसिड, कार्बोहाइड्ेरट, पोलिसाक्काराइड, भिटामिन, सुगर, प्रोटिन, स्टेरोल, मेलानिनजस्ता रासायनिक पदार्थ पाइन्छ । यसमा पाइने केही रासायनिक तत्त्वहरू क्यान्सर र ट्युमर उपचारमा पनि उपयोगी देखिएको हालै भएका वैज्ञानिक अनुसन्धानहरूले पुष्टि गरेका छन् ।

यार्सा अर्थशास्त्र

मूल्य (चीनमा) रु ५०,००,०००

मूल्य (नेपालमा) रु २०,००,०००

संसारभरि कारोबार बर्सेनि करिब ४ ५ अर्ब देखि ४ ११ अर्ब  बराबरको व्यापार 

(अस्ट्रेलियाको युनिभर्सिटी अफ साउदर्न क्विन्सल्यान्डको इन्स्टिच्युट फर एग्रिकल्चर एन्ड द इन्भायरन्मेन्टमा भाइस चान्सलरका रिसर्च फेलो रहेका श्रेष्ठका यार्सासम्बन्धी एक दर्जनजति वैज्ञानिक लेख र ‘नेपालका प्रमुख गैरकाष्ठ वन पैदावार’ नामक पुस्तक प्रकाशित छन् ।)

 

पुरा पढ्नुहोस्

केन्द्रीय बैंकको कच्चा काम

सुरेशराज न्यौपाने
नेपाल राष्ट्र बैंकले चालू आर्थिक वर्षका लागि जारी गरेको मौद्रिक नीतिले वित्तीय क्षेत्र खलबलियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

पुरानै ढर्राको निरन्तरता

अर्थमन्त्री रामशरण महतले २९ असारमा संसद्सामु प्रस्तुत गरेको बजेटको ढर्रा पुरानै छ।
पुरा पढ्नुहोस्

कामभन्दा स्वाङ बढी

भूकम्पपीडितलाई बाँडेको चामल गुणस्तरहीन भेटिएपछि राष्ट्र संघीय नियोग विश्व खाद्य कार्यक्रम (डब्लूएफपी) आलोचनाको तारो बनिरहेकै बेला नेपाल भ्रमणमा
पुरा पढ्नुहोस्

उच्च शिक्षाको नयाँ खुट्किलो

पाल्पाबाट एसएलसी परीक्षा दिएर काठमाडौँ छिरेका विमर्श आचार्य विशिष्ट श्रेणीमा उत्तीर्ण भए पनि त्यति उत्साहित छैनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

संवाद

‘विदेशी प्रशिक्षकले बायोडाटा मात्रै बढाए’ — प्रशिक्षक ध्रुव केसी

नवीन अर्याल

अखिल नेपाल फुटबल संघ (एन्फा)ले पुरुष राष्ट्रिय टोलीको मुख्य प्रशिक्षकमा ध्रुव केसी, ५५, लाई नियुक्त गरेको छ । राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्का प्रमुख प्रशिक्षक रहिसकेका केसीले सन् १९८८ मा आफ्नो प्रशिक्षणमा नेपाललाई सिक्किमको चर्चित गभर्नर्स गोल्डकप जिताएका थिए । यसबीचमा उनले प्रशिक्षण दिएको महिला टोलीले साफ गेम र साफ च्याम्पियनसिपमा दोहोरो रजत पदक जितेको थियो । उनी १७ वर्षपछि राष्ट्रिय टोलीको मुख्य प्रशिक्षकको भूमिकामा फर्किएका हुन् । 

राष्ट्रिय टोलीको प्रशिक्षकमा भएको पुनरागमनलाई कसरी लिनुभएको छ ?

अहिले हामी फिफा वरीयताको पुछारमा छौँ । योभन्दा तल जाने अवस्था छैन । त्यसलाई कसरी माथि उठाउने भन्ने नै मुख्य चुनौती हो । 

फुटबलप्रेमीले अब तपाईंबाट के आशा राख्ने ? 

योजनाबद्ध रूपमा अगाडि बढ्छु । त्यसले सकारात्मक नतिजा नै देला ।

नेपाली फुटबलको स्तर कस्तो छ ? 

मेरो मुख्य ध्येय भनेको खेलाडीको ‘कन्डिसनिङ’ र ‘सेटिङ’तर्फ ध्यान दिने हो । 

नेपालमा विदेशी प्रशिक्षकको नियुक्ति आवश्यक छ ? 

नेपालमा विदेशी प्रशिक्षकभन्दा नेपालीले नै नतिजा दिएका छन् । नेपालमा प्रयोगका लागि आउने र आफ्नो बायोडाटा बढाउने विदेशी प्रशिक्षक काम छैन । 

१९९२ मा साफ जितेको इतिहास दोहोर्‍याउन सकिन्छ ? 

हाम्रा खेलाडीलाई विगत लामो समयदेखि अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिता जित्न नसकेको दबाब छ । खेलाडीको मनोबल उँचो भयो र उनीहरू तनावमुक्त भए भने त्यो समय दोहोरिन सक्छ । 

फुटबलको स्तरोन्नति नभएको कारण के हो ? 

फुटबलको दीर्घकालीन योजना नै छैन । परिषद् र एन्फामा यति धेरै प्रशिक्षक आबद्ध छन् । उनीहरूलाई प्रयोग गर्नुपर्‍यो । प्रशिक्षणलाई वैज्ञानिकीकरण गर्नुपर्‍यो । 

 

पुरा पढ्नुहोस्

गंगालाल राष्ट्रिय हृदय केन्द्रका नवनियुक्त निर्देशकलाई आठ प्रश्न

प्रदीप बस्याल
कार्डियाक सर्जनका रुपमा ख्याति कमाएका डा ज्योतिन्द्र शर्मा, ४४, सहिद गंगालाल राष्ट्रिय हृदय केन्द्रको निर्देशकमा नियुक्त भएका छन् । नयाँ जिम्मेवारीका सन्दर्भमा उनलाई प्रदीप बस्यालले सोधेका ८ प्रश्न ।
पुरा पढ्नुहोस्

अन्तर्वार्ता:: ‘म प्रधानमन्त्री बन्ने कुरा आममाग बन्दै गएजस्तो छ’ — ओली

माधव बस्नेत
नयाँ संविधान बनेलगत्तै प्रधानमन्त्री बन्ने चर्चाकाबिच नेकपा (एमाले)का अध्यक्ष केपी ओलीसँग नेपालका लागि माधव बस्नेतले गरेको कुराकानी ।
पुरा पढ्नुहोस्

'मोदीजीको चासो नेपालको आन्तरिक राजनीतिमा केन्दि्रत थियो'

एकीकृत नेकपा माओवादीका नेता नारायणकाजी श्रेष्ठ पार्टीभित्र होस् वा बाहिर, समय-समयमा व्यक्त गर्ने फरक मतका कारण चर्चामा आउँछन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

खेलकुद

जिम्न्यास्टिकका पूर्वच्याम्पियन नवीन उप्रेती अब नयाँ भूमिकामा

नवीन अर्याल

हावामा कला देखाउने खेलका रूपमा परिचय पाएको जिम्न्यास्टिकका पूर्वच्याम्पियन नवीन उप्रेती, ५३, राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्को तालिम तथा प्रशिक्षण विभागका निर्देशक नियुक्त भएका छन्, २८ साउनमा । यसअघि परिषद्को दोधारे नीतिको आलोचना गरेकै कारण भूमिकाविहीन बनाएर धनगढी तथा विराटनगर सरुवा गरिएका उप्रेती प्रशिक्षण कलामा निपुण मानिन्छन् । 

“मेरा लागि यो ठूूलो जिम्मेवारी हो,” उनले भने, “विभागले लिने नीतिले खेलकुद क्षेत्रकै भविष्य निर्धारण गर्ने भएकाले चुनौती पनि हो ।” प्रशिक्षणको कार्यक्षेत्र निर्धारण, खेलको स्तरवृद्धि र उपलब्धिपूर्ण नतिजा नै नेपाली खेलकुदको चुनौती भएको उनको बुझाइ छ । सरकारी तवरबाट उचित सहयोग प्राप्त भएको खण्डमा केही वर्षभित्रै अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धामा राम्रो नतिजा निकाल्न सकिने उनको विश्वास छ ।

०३२ सालमा विराटनगरबाट जिम्न्यास्टिक खेलमा प्रवेश गरेका उप्रेतीले एक दशक लामो आफ्नो खेल जीवनमा २८ वटा पदक जितेका छन् । ०४४ सालमा काठमाडौँमा आयोजना भएको जिम्न्यास्टिकको राष्ट्रिय प्रतियोगितामा उनी काठमाडौँको दबदबालाई तोड्दै चार स्वर्ण, दुई रजत र दुई काँस्य जित्दै अलराउन्ड च्याम्पियन बन्न सफल भएका थिए । उनले ६ वर्ष भोल्टिङ हर्समा एकछत्र राज गरेका थिए । 

०४४ सालमा राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्द्वारा पहिलोपल्ट खुला स्पर्धाबाट भारतको पन्जाबस्थित पटियालामा स्पोट्र्स डिप्लोमाका लागि छानिएका उनले जर्मनीको डोएच हक्सुल्ले फर कर्पेन कल्चर विश्वविद्यालयबाट ‘अन्तर्राष्ट्रिय ट्रेनिङ कोर्स फर कोचेज इन जिम्न्यास्टिक’ विषयमा एकवर्षे डिप्लोमा पनि गरेका छन् । 

०५३ सालमा परिषद्ले क्षेत्रीय तालिम तथा प्रशिक्षण विभागको अवधारणा पहिलोपल्ट सार्वजनिक गर्दा उनले पूर्वाञ्चलको निर्देशक भएर काम गरिसकेका छन् । उनी प्रशिक्षकहरूलाई आधुनिक तालिमको विषयमा अध्यापन गराउने सान विभाग र तालिम तथा प्रशिक्षण विभागको प्रशासनतर्फको उपनिर्देशक रहिसकेका छन् । उप्रेतीसँग ग्वान्झाउ र इन्चोन एसियाडको तयारी समितिको सचिव पदमा बसेर काम गरेको अनुभवसमेत छ । 

नेपालमा अनुमानित पाँच लाख खेलाडीमाथि सरकारको वार्षिक १० रुपियाँ ३० पैसा मात्र लगानी भएको छ । “हाम्रो देशमा १८.१ प्रतिशत मानिस मात्र खेलकुदमा आबद्ध छन् । यसले गुणात्मक नतिजा निकाल्न गाह्रो पर्छ,” उप्रेती भन्छन्, “तैपनि, शारीरिक बनोट र क्षमता अनुसार वैज्ञानिक तालिम दिएर खेलकुदमा आकर्षित गर्न सकियो भने थोरै लगानीमा पनि धेरै प्रतिफल पाउन सकिन्छ ।”

पुरा पढ्नुहोस्

चिलीको चमत्कार

फुटबलमा युरोप र दक्षिण अमेरिका निकै सशक्त मानिन्छन् । यहाँ फुटबलको राम्रो संस्कार छ । व्यावसायिक फुटबलमा युरोपका अगाडि कोही टिक्दैनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

बार्साको नयाँ बाटो

ज्ञानेन्द्र आचार्य
वर्ष २०१५ को सुरुआतमै समस्यामा परे, लुइस एनरिके । घटना नयाँ वर्षको भोलिपल्टकै प्रशिक्षणका क्रममा भएको थियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

बाई बाई ब्लाटर

ज्ञानेन्द्र आचार्य
फिफाको ६५औँ कंग्रेस स्वीट् जरल्यान्डको जुरिचमा बस्नुअघि मिचेल प्लाटिनीले सेप ब्लाटरलाई आफ्नो उम्मेदवारी फिर्ता लिन आग्रह गरे।
पुरा पढ्नुहोस्

कालीकोटकी कान्छी खेलाडी

अहिले फुर्सदिली भएकी छन्, जर्मा मल्ल, १६ । यसअघि उनलाई समय व्यवस्थापन गर्न भ्याइनभ्याइ थियो । एकातिर खेल र अर्कोतिर पढाइ । भन्छिन्, \"एसएलसी सकेपछि फुर्सद भएको छ, खेलका लागि समय दिन पाइने भयो ।\"
पुरा पढ्नुहोस्

साहित्य

समय र सपनाहरू: पीडाको पिरामिड

रमण घिमिरे

पहिलो कवितासंग्रह प्रकाशित भएको १२ वर्षपछि विमल वैद्य खोलाझैँ फर्किएका छन्, समय र सपनाहरू लिएर । विमल विम्बहरूको तरेलीमा कविता सुसेल्दै मात्र फर्केका छैनन्, विम्बभित्र लयको आरोह–अवरोहलाई पनि सलल प्रवाहित गर्दै प्रस्तुत भएका छन् । 

वाचाल कवितासिर्जनाका एक प्रखर कवि हुन् विमल । उनका कवितामा समसामयिक राजनीतिक र सामाजिक व्यंग्य चेतना मुखरित हुन्छन् । जीवन र कविता फरक–फरक कुरा होइनन् । कवितामा कल्पनाको आयतन फराकिलो भए पनि त्यसमा वर्णित पात्र र घटना कहीँ न कहीँ यथार्थको धरातलमा उभिएरै अभिव्यक्त भइरहेका हुन्छन् । 

उनी कवितामा पारम्परित फूल, नदीनाला, हिमाल, पहाडजस्ता प्राकृतिक विम्ब खन्याएर कविता सिर्जना गर्न चाहँदैनन् । किनभने, आजको कविताको विम्ब फरक भइसकेको छ । आजको कविताको प्रतीक, विम्ब, घटना, पात्र मान्छेमा साँघुरिएको छ । त्यसैले वैद्य मान्छेकै कविता लेख्छन् । किनभने, यही मान्छेभित्र बाँचेको हुन्छ, कविमन पनि ।

संग्रहभित्रको एक सशक्त काव्यसिर्जना हो, ‘शिशिरको खेतमा घामको खेती’ । ‘एउटा प्रश्न तपाईंहरूलाई’मा राजनीतिक चेत हुँदाहुँदै पनि कवितालाई उनले नारा हुन दिएका छैनन् । अर्को पठनीय कविता हो, ‘सिमानाको राजनीति’ ।

विद्रोह र निराशा उनका कविताका उद्गम हुन् । यससँगै पीडा, विरह, आक्रोश आदि पक्ष बयली खेल्दै आउँछन् । शान्ति, सुख, उत्साह कुनै अमुक सीमाभित्र थुनिएका छन् । आजको मान्छे छटपटीमा छ, मनभित्र कोलाहल बोकेर हिँडिरहेको छ । न उसको यात्रा छ, न गन्तव्य । निरुद्देश्य भौँतारिरहेछ । 
विडम्बना के भने १२ वर्षको समय र परिस्थितिमा कुनै सकारात्मकता देखा पर्न सकेन । झन्झन् विग्रह र विचलनका चाङ खप्टिन पुगेका छन् । कवितामा मात्र कवि कसरी न्याना, स्नेहपूर्ण, मायालु र विश्वासका शब्दहरू उमार्न सक्छ ? तैपनि, मानिसभित्रको आशा बीज त ज्यूदै रहँदो रहेछ । त्यसैले होला उनी भन्छन्, ‘हिँडिरहनुपर्छ । पछाडि नफर्की निरन्तर हिँडिरहनुपर्छ । किनभने, हिँडेपछि नै हो, कुनै डाँडामा पुगिने र कुनै डाँडामा पुगेपछि नै हो अर्को डाँडा देखिने । र, बाटो टुंगिएपछि नै हो, अर्को क्षितिज देखिने ।’

द्वन्द्वै–द्वन्द्व र प्रताडनाहरूले भरिएका ३४ वटा कविता छिचोलिसकेपछि अन्तिम ३५औँ कवितामा भने कवि सकारात्मक देखिन्छन् । सायद उनी प्रेमलाई बिटुल्याउन चाहँदैनन् । र, सायद अबको उनको कविताको बाटोमा सकस र विडम्बना तगारो हाल्न आउँदैनन् । र उनले भनेझैँ अबको मान्छे ‘पीडाहरूको पिरामिड’ नहोला बरू प्रेमको ताजमहल हुन सक्ला । समग्रमा समय र सपनाहरूमा संग्रहित वैद्यका कविताले पछिसम्म पाठकको मनमा छाप छोड्न सफल छन् । संग्रहका कवितामा मान्छेभित्रको पीडालाई मर्मस्पर्शी रूपमा अभिव्यक्त गरिएका छन् ।


समय र सपनाहरू

लेखक  :    विमल वैद्य
प्रकाशक  :    शैलुङ बुक्स
पृष्ठ :   ८०
मूल्य :    १५१ रुपियाँ 

पुरा पढ्नुहोस्

धक्का, विसंगतिमाथि बलियो उठान

माधव बस्नेत
विद्रोहका आधार र कारण के–के हुन् ? यसको स्पष्ट बुँदागत जवाफ पाउन असम्भव छ । स्थान, समय र परिस्थिति अनुसार विद्रोहले भिन्न–भिन्न रूप लिन्छन् । तर, जहाँ गरिबी, अशिक्षा, विभेद र दमनको स्तर मार्मिक हुन्छ, त्यहाँ उग्र नाराहरूको खपत सहज हुन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

स्मृतिका छालहरू: माओवादी विद्रोहको अर्को पाटो

प्रदीप नेपाल
नाम चलेकी लेखिका होइनन्, सरला शर्मा । खासै पढालेखा नभए पनि उनले नेपाली साहित्यमा एउटा उत्कृष्ट सिर्जना पस्किएकी छन्, स्मृतिका छालहरू । यो संस्मरणात्मक पुस्तकमा पञ्चायतदेखि गणतन्त्रसम्म अटाएको छ । तर, यी छाल मूलत: माओवादी विद्रोहसँग जोडिएका छन् । माओवादी हुनुको खुसी र माओवादी पार्टीमा छिरिसकेपछिको पीडासँग धेरै तरंग तलमाथि गरिरहन्छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

निबन्ध: बुद्धिविलास !

विमल आचार्य
एक जना युवक अआ (असन्तुष्ट र आक्रोशित) मुद्रामा मार्टिन चौतारीमा आए। उनी प्राय: आइरहन्थे। आएर एक दिन झपार शैलीमा भने, ‘तपैंहरूका सप काम बुद्धिविलास मात्रै हुन्। केही काम छैन तिनको। सप बक्वास !’
पुरा पढ्नुहोस्

'म महेश'मा विवादास्पद बयान

ईश्वरी ज्ञवाली
वाईसीएललाई ‘काउन्टर’ दिन खोलिएको संगठनका संयोजक थिए, महेश बस्नेत । वाईसीएलसँगको त्यही भिडन्तबाट निर्माण भएको आफ्नो छविलाई सार्वजनिक गर्ने क्रममा बस्नेतद्वारा ल्याइएको संस्मरणात्मक पुस्तक हो, म महेश ।
पुरा पढ्नुहोस्

ब्लग

आखिर को हुन् अमरेशकुमार ?

सन्तोष आचार्य

‘द लिडर इज राइट, फ्युचर इज ब्राइट।’ अर्थात्, नेता राम्रो भए भविष्य पनि राम्रो बन्छ। नेता नै अगतिला परे न देश चहकिलो हुन्छ, न त आमजनताको भविष्य सुकिलो हुन्छ। अहिले मुलुकमा संघीय संरचनामा भएको सीमांकनलाई लिएर असन्तुष्टिका स्वर उठेका छन्। यसो हुनु आफँैमा अस्वाभाविक होइन। तर, यही मेसोमा सामाजिक सद्भाव बिथोल्ने र जातीय द्वन्द्व निम्त्याउनका लागि स्वार्थको रोटी सेक्न केही नेता आफूलाई मसिहाको शैलीमा प्रस्तुत गर्न खोज्दै छन्। विगतमा ‘एक मधेस एक प्रदेश’को कुरा गर्दा आदिवासी थारूलाई कहीँ स्थान नदिने उपेन्द्र यादव, राजेन्द्र महतो, अमरेशकुमार सिंहलगायत नेताहरू अहिले तिनै थारू जनताको मुक्तिको नारा दिँदै छन्।

त्यतिसम्म त ठीकै थियो। तर, २९ साउनमा कैलालीको टीकापुर पुगेर ‘पहाडियाविरुद्घ हतियार उठाउन’ र ‘पहाडबाट डोको बोकेर आएका पहाडियालाई पहाडतिरै लखेट्न’ सार्वजनिक आह्वान नै गरे। यसमा नेपाली कांग्रेसका सभासद् अमरेशकुमार झनै उग्र रूपमा प्रस्तुत भए।

जहिल्यै हतारमा हुने र मुलुकको राजनीति आफूमाथि निर्भर रहेझँै गर्ने यिनको स्वभावबाट धेरै सञ्चारकर्मी जानकार छन्। विशेष गरी रहस्यमय ढंगले कांग्रेस प्रवेश गरेदेखि नै पार्टीको नीतिगत घेराभन्दा बाहिर रहेर अमरेश कहिले ‘नेपालको तराईलाई बंगलादेशजस्तै बनाइदिने’ अभिव्यक्ति दिन्छन् त कहिले ‘यो मुलुकमा कसलाई प्रधानमन्त्री बनाउने भन्ने कुरा आफ्नो हातमा रहेको’ गुड्डी हाँक्छन्। अमरेशकुमारमाथि बारम्बार कारबाहीको माग पनि भइरहन्छ। तर, कांग्रेसका शीर्ष नेताहरू, चाहे ती विगतमा गिरिजाप्रसाद कोइराला हुन् वा अहिले सुशील कोइराला, शेरबहादुर देउवा हुन् वा रामचन्द्र पौडेल, कसैले उनको रौँ पनि हल्लाउन सकेका छैनन्। बरू उल्टै ‘तराईलाई अलग देश बनाउने’ भनेर उनी गर्जिएको गर्जियै छन्।

कतै यिनी नेपालीलाई विभाजित गर्ने ‘होमवर्क’ लिएर त्यही अनुरूप त गरिरहेका छैनन् ?

पुरा पढ्नुहोस्

धेरैलाई थाहा नहुन सक्छ नारायणगोपाल सुरुमा तबलावादक थिए — चार सन्दर्भ

रमण घिमिरे
संगीतका पारखीहरूलाई थाहा छ, त्यस जमानामा गीत गाउँदा ताल बाजा होइन, सुर बाजाको प्रयोग गरिन्थ्यो । मुख्यत: हार्मोनियमको । तर, नारायणगोपाललाई कुनै सुर बाजाको आवश्यकता पर्दैनथ्यो । उनी डेस्कलाई तबलाको तालमा बजाएरै बिन्दास गाइदिन्थे । किनभने, उनी तबलामा ‘धुरन्धर’ थिए । यी चार सन्दर्भ, जसले उनको नसुनिएको पाटो बोल्छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

नेपाली पत्रकारिताका तीन प्रश्न, जसका उत्तर खोजिँदैनन्

सन्तोष आचार्य
नेपालमा पत्रकारिता कसले गर्ने ? यो सवाल नयाँ होइन । कुनै अमुक राजनीतिक दलको कार्यकर्ताको भूमिकामा पनि भएको व्यक्तिले वा कुनै पार्टीसँग आबद्घ नभएको व्यक्तिले ? तर, यो टुंगो लाग्न नसकेको वा भनौँ टुंगो लगाउने प्रयास पनि नभएको विषय भने अवश्य हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘व्यंग्य गर्ने विषय प्रशस्त थिए तर भारी मनले कार्टुन कोर्नु सहज थिएन’

रवीन्द्र मानन्धर
विसंगति त थुप्रै छन् वरिपरी व्यंग्य गर्नलाई । तैपनि, हरेक अंकका लागि शुक्रबार कार्टुनको विषय टुंगो लगाउनु प्रमुख चुनौती हुने गर्छ । स्वभाव र कामको प्रकृतिले एकान्त एवं शान्त मन, मस्तिष्क र वातावरण खोज्नु नौलो होइन । तर, १२ वैशाखले कष्टकर दैनिकीलाई नियति त बनाइदियो नै, मस्तिष्कलाई पनि नराम्ररी हल्लाइदियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

यी पाँच भूल, जुन नगरेका भए प्रचण्ड अझै शक्तिमा रहन्थे

माधव बस्नेत
आफूबाट भएको केही गल्तीका कारण एकीकृत नेकपा माओवादीका अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ राजनीतिक रूपमा कमजोर बन्दै गए । कार्यकर्ता व्यावस्थापनदेखि वैचारिक स्पष्टता कायम गर्न नसक्नेजस्ता यी पाँच मुख्य भूलका कारण प्रचण्ड ओरालो लाग्दै गएका हुन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

तस्विर/भिडियो

पौरखीलाई भ्याइनभ्याइ

लक्ष्मीप्रसाद ङाखुसी

ललितपुरको कार्यविनायक नगरपालिका–१६, छम्पीकी अमृता विष्ट, ४५, लाई पहिले–पहिले तरकारी बेच्न पाँच किलोमिटर पैदल हिँड्नु पथ्र्याे । काँक्रो बेच्दा प्रतिकिलो दुई/तीन रुपियाँ मात्र फाइदा आउँथ्यो । अहिले न डोको बोक्नुपर्छ, न त हिँड्नु नै पर्छ, घर–आँगनमै गाडी आइपुग्छ । गाडीमा राखेर बजारमा पुर्‍याएको काँक्रो, फर्सी अहिले प्रतिकिलो ६५/७० रुपियाँमा बिक्री हुन्छ । 


अमृता एक दिन बिराएर १ हजार ५ सयदेखि २ हजार २ सयसम्मको तरकारी बेच्दा उनलाई ९ सयदेखि १ हजार ५ सय रुपियाँसम्म नाफा हुन्छ । यसबाटै उनको चार सदस्यीय परिवारको गुजारा चलेको छ । १६ वर्षदेखि तरकारी खेतीमा संलग्न अमृता प्रगतिशील सामुदायिक संस्थाकी पूर्वअध्यक्ष पनि हुन् । भन्छिन्, “मौसमी तरकारीभन्दा बेमौसमी तरकारीमा अझै मुनाफा हुन्छ । खोइ मानिसहरू किन विदेश जान्छन् ? स्वदेशमै यत्रोविधि काम छ ।”

 

पुरा पढ्नुहोस्

एक दृष्टिविहीनको काठमाडौँ अनुभूति (भिडियोमा)

जनकराज सापकोटा
३० को दशकमा कवि भूपी शेरचनले काठमाडौँ खाल्डोलाई चिसो एस्ट्रेसँग तुलना गरेका थिए । ‘चिसो एस्ट्रे’ शीर्षक कवितामा शेरचनले लेखेका छन्, ‘मुटुभरि आगो र ओँठभरि ज्वाला बोकेर काठमाडौँ छिर्नेहरू पोल्टाभरि निभेका विश्वास र सपनाहरू बोकेर फर्किन्छन् ।’
पुरा पढ्नुहोस्

तस्विर कथा:: परेवा खुराक

सजना श्रेष्ठ
वैशाख–जेठको धपधपी गर्मी होस् वा पुस–माघको कठ्यांग्रिने जाडो या असार–साउनको झरी नै किन नहोस्, पाटनको कृष्ण मन्दिरअगाडि बसेर मकै बेचिरहेकी भेटिन्छिन्, दुर्गा राना, ७०। पाटन, मंगलबजारकी दुर्गाले मकै बेच्न थालेको ३५ वर्ष भइसक्यो। स्वदेशी र विदेशी पर्यटक उनीसँग मकै किनेर परेवालाई खुवाउने गर्छन्।
पुरा पढ्नुहोस्

यसरी बन्छ राजा दही अर्थात् जुजु धौ

लक्ष्मीप्रसाद ङाखुसी
दहीका पारखीलाई भक्तपुरको राजा दही अर्थात् जुजु धौ बनाउने विधि भने थाहा नहुन सक्छ। आखिर कसरी बन्छ त जुजु धौ? त्यसैले पछ्याइयो, भक्तपुर–२ की रामप्यारी सैँजु, ३६, लाई। २१ वर्षदेखि निरन्तर दही बनाउने काममा लागेकी सँैजुसँग यसको गतिलो ज्ञान छ।
पुरा पढ्नुहोस्

कमला कहानी

नेपाल संवाददाता
१२ वर्षको छँदा ११ हजार भोल्टेजको लाइनमा परी दुई हात र एक खुट्टा गुम्यो, पढाइ ठ्याम्मै रोकियो ।
पुरा पढ्नुहोस्