नयाँ महेन्द्रमाला

यादव देवकोटा

नेपाल निर्माणको नालीबेलीउपशीर्षक राखेर सुजित मैनालीको पुस्तक शिलान्यास नेपाली इतिहास लेखनको भाष्यमाथि चलिरहेको बहसमा उठ्ने गरेका अनेकन सवाल वरिपरि केन्द्रित पहाडी जनजाति, मधेसी जनजाति, दलित, महिलायी चार सीमान्तकृत समुदायलाई नेपाली राज्यले कति हदसम्म समेट्यो ? उनीहरु किन पाखा लागे ? यसबारे विवेचना गरी अहिले भइरहेको बहसमा आफ्नो दृष्टिकोण राख्ने मनसायपुस्तकमा उल्लेख गरेका छन् मैनालीले जग, अविच्छिन्न स्वतन्त्रता विष्टको बाहुनवाद तीन मुख्य शीर्षकमा रहेर मैनालीले पुस्तकमा नेपाली सत्ता कमसेकम पृथ्वीनारायण शाहको गोर्खा राज्य विस्तारको समयदेखि नै कसरी समावेशी, बहुजातीय, बहुनश्लीय, बहुभाषिक, बहुसंस्कृतिले भरिपूर्ण थियो भन्ने दलिल पेस गरेका छन् इतिहासका सवालमा नेपाली समाजको एउटा पाटोबाट उठ्ने गरेको नेपाली सत्ता, संस्थापनको चरित्र हमेसा एकल जातीय, एकल धार्मिक, एकल भाषिक, दमनकारी रह्यो भन्ने सवालको प्रतिवाद गर्न मैनालीले सकेको कोसिस गरेको देखिन्छ

♦ ♦ ♦

खासमा, ०१७ को राजनीतिककुपछि महेन्द्रले वीरगाथाको एउटा नियोजित भाष्य तयार गर्ने काम अघि बढाए त्यसमा आफ्ना सारथिका रुपमा उनले राणाकालीन हाकिम तथा लेखक बालकृष्ण सम, सूर्यविक्रम ज्ञवाली, बाबुराम आचार्यलगायत अनेक लेखक, संस्कृतिकर्मी परिचालित गरे प्रज्ञाप्रतिष्ठान, साझा प्रकाशनलगायत संस्थाबाट महेन्द्रका पुर्खा शासकहरुको देवत्वकरणको अभियानअन्तर्गत अनेकन पुस्तक, गीत, कविता, निबन्ध लेखाइए त्यसमा समले नेतृत्व लिएका कारण उनले सकेसम्म आफ्ना पुर्खा पुर्खाका नातेदार खलकको सौन्दर्यीकरणमा सकेको बल लगाए त्यसैको सिलसिला थियो, नालापानी किल्ला छाडेर भाग्ने, नेपाली फौज छाडेर विदेशी फौजमा भर्ती नापेका बलभद्र कुँवर राष्ट्रिय विभूति बन्ने सात दशक बढी उमेरमा लडाइँको मोर्चामा छातीमा तोपको मोहरा छोप्न जाँदा लड्दालड्दै मर्ने भक्ति थापाको अवमूल्यन गर्ने काम

राणाहरुका अगुवा जंगबहादुरका मावली खलक भीमसेन थापाको वीरत्वकरण लडाइँमा लडभीड गर्ने देश जोगाउन विदेशीले दिएका प्रलोभनसँग नगल्ने अमरसिंह थापाको उपेक्षा राजा महान् हुन्, तिनैले देश जोगाए भन्ने भाष्य राजामहाराजा तथा तिनले रोजेको बाटो, सत्ताको मोर्चाबन्दी त्यसको विचारसँग इतर मत राख्नेलाई अराष्ट्रिय तफ्व, देशविरोधी करार गर्ने भाष्य त्यही भाष्यको जगमा महेन्द्रकै

पालाबाट विद्यालयहरुमा पाठ्यक्रममार्फत पढाइयोवीरताको कथा शासकहरुको एकपक्षीय भक्तिगान ती महेन्द्रपथीय ज्ञान कलिला नागरिकसम्ममहेन्द्रमालामार्फत वितरण भयो त्यसरीमहेन्द्रमालाले घोकाएको ज्ञानकोसाइड इफेक्टअझै सकिएको छैन भन्ने तथ्य मैनालीको शिलान्यासमार्फत पुनः प्रकट भएको उनले पुस्तकमा केपी ओलीकोराष्ट्रवादी अडानको पनि सक्दो सौन्दर्यीकरण गरेका छन्

♦ ♦ ♦

आज गोरखा राज्य विस्तारका क्रममा भएका प्रतिशोधात्मक घटनाको ढाकछोप गर्नुपर्ने कुनै जरुरी छैन पृथ्वीनारायण पनि मानिस थिए तत्कालीन समाजको स्तर, चेतना सिकाइका प्रतिविम्ब थिए उनी कुनै अलौकिकता थप्नु जरुरी छैन त्यसबखतको समाजलाई आजको समाजसँग तुलना गरेर उनी हिन्दु थिए, खस थिए, आफ्ना मानिसलाई मात्रै सत्तामा राखेका थिए भनेर विद्रुपीकरण गरिरहनुको पनि तुक छैन तत्कालीन समयमा सबै राज्यहरु आफ्नो तागतले भ्याएसम्म भूगोल बढाउने यत्नमै थिए त्यही यत्न, छिनाझम्टी, दाउपेचको समग्र सिकाइका उत्कर्ष थिए पृथ्वीनारायण

उनी घृणा प्रतिशोधमा पनि अग्रणी थिए पक्राउ परेका जयन्त रानालाई छाला काढेर मार्ने क्रूर हदसम्म उनी आफैँ पुगेका थिए १२१३ वर्षको उमेरमा आफ्नो बारीको उखु चोरेर खाएको कुरा पृथ्वीनारायणकी आमालाई भनिदिएका कारण गोर्खा दरबारका खवास केशवद्वारेलाई उनले गोर्खा दरबारको ढोका बन्द गरिदिएका थिए (आचार्य, बाबुरामश्री बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको संक्षिप्त जीवनी, पृ ७८) कीर्तिपुर हान्न साइत निकाल्न नसकिने मत दिएबापत कुलानन्द ढकाल गोर्खाबाट लखेटिए भने कीर्तिपुर हान्ने समय भइसकेको छैन भनेर पृथ्वीनारायणको मतमा फरक विचार राखेकै कारण काजी कालु पाँडेलाई मर्न डराएको भनेर अपमानित गरे पाँडेको मतमा सहमत भएका हरिवंश उपाध्याय कुलानन्दलाईकाल्याका मुतमा बग्याकाभनेर तुच्छ तवरले हियाएको (आचार्य, उही पृ २५२) देखिनाले फौजी प्रतिरोधमा उत्रिएका पराजित राज्यका जनतामाथि पृथ्वीनारायण नेतृत्वको फौजले गरेको भनिएको दमन केवल विदेशी क्रिस्चियन मिसनरीले उनलाई बद्नाम गराउन अपनाएको कौशल भनेर मात्रै टकटकिने अवस्था छैन   के पृथ्वीनारायण त्यति मात्रै थिए ? आफ्नो समयका कुशल फौजी कमान्डर, दूरदर्शी राजनीतिज्ञ महफ्वाकांक्षी तर सफल शासक थिएनन् अरुको तुलनामा ? थिए यति थिए भन्नलाई उनका कमजोरीमा जलप लगाइराख्नु जरुरी छैन

♦ ♦ ♦

पुस्तकमा मैनालीले नेपाली राज्य समावेशी थियो, एकल जातीय थिएन, एकल धार्मिक थिएन भन्नलाई जस्ता प्रतिनिधिमूलक पात्र घटनालाई मापदण्ड बनाएका छन्, अर्को पानामा त्यस्तै प्रकरणचाहिँ व्यक्तिगत थियो भन्ने उदेकलाग्दो दोहोरो मापदण्ड अपनाएका छन्

कोतपर्वमा जंगबहादुरलाई जनजातिले समेत सघाएका थिए (पृ १२३) भनेर कुनै एक जना जनजाति समुदायको पात्रको नाम दिने मैनाली जंगबहादुरविरुद्ध त्यसरी नै कुनै जनजातिले गरेको अवज्ञालाई भने जातीय नभई व्यक्तिगत या राजनीतिक भाव रहेको उल्लेख गर्छन् तुले रोहानी प्रकरणमा सिंगो मगर भाषामाथि नै सत्ताले लगाएको बन्देजलाई उनी न्यूनीकरण गर्छन् राणाकालको उत्तरार्द्धमा चित्रबहादुर गिरिराज घले कप्तान थिए (पृ १४६) भनेर राणाशासनको उत्तरार्द्धको नेपाली सत्ता समावेशी भएको तर्क राख्ने मैनाली धादिङका तामाङ, गोर्खाका गुरुङ, किराँतका राई, लिम्बूहरुले सत्ताको बलजफ्तीविरुद्ध गरेको अवज्ञालाई भने समुदायविशेषको नभई ठाउँविशेष, व्यक्तिविशेष वा समूहविशेषको थियो (पृ १३४) भनेर सामान्यीकरण गर्छन् राणाहरुको पालामा माथिल्लो सरकारी पद सर्वसाधारणका लागि बन्देज थियो सैनिकतर्फ पनि रोलवाला राणा बहाल हुने पदभन्दा तल मात्रै सर्वसाधारणले प्रमोसन पाउँथे हुँदाहुँदा चन्द्रशमशेरले गोर्खा फौजमा भर्ती भएका गोर्खालीलाई अधिकृत पदमा पदोन्नति नगरिदिन अफिसरमा भर्ना नलिइदिन अंग्रेजलाई अनुरोध गरेका थिए (राणा, प्रमोदशमशेरराणाशासनको वृत्तान्त, पृ २१५) यस्तो तथ्य हुँदाहुँदै तथ्यको, तर्कहरुको यति निम्छरो भ्रष्टीकरण सर्वथा दुर्लभ

♦ ♦ ♦

वैवाहिक सम्बन्धमार्फत मधेस पहाड जोड्ने पृथ्वीनारायणको कदम अहिलेको समाज विज्ञानको कोणबाट हेर्दासमेत उपयुक्त देखिन्छ (पृ १०७) भनेर मैनालीले पृथ्वीनारायणले नै नकल्पिएको मधेस पहाड जोड्ने श्रेय भिराउन खोजेका छन् उनैले यी हरफ उद्धृत गरेकोश्री बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको संक्षिप्त जीवनीको पृ ९५ मा बाबुराम आचार्य लिखित यी पंक्तिले पृथ्वीनारायणले गोरखपुरमा गरेको विवाह मैनालीले उल्लेख गरेझैँ पहाडमधेस जोड्ने कदम भए/नभएको संकेत गर्छ– ‘धादिङबाट गोर्खा पुग्दा यिनको दोस्रो विवाह गर्ने विषयमा चर्चा चलिसकेको थियो सेनहरुदेखि रानी चन्द्रप्रभा अघाइसकेकी थिइन् चौबिसीबाइसीका गोर्खाभन्दा साना रजौटाकी छोरी डोला मगाएर विवाह गर्दा राजनीतिक वा आर्थिक लाभ केही हुँदैनथ्यो पर्वत, प्युठान, सल्यान आदिका राजपुत्रीसँग विवाह गर्दा उनीहरु गोर्खामा डोला पठाउन तयार हुँदैनथे पृथ्वीनारायण उहीँ जाँदा मकवानपुरको जस्तो घटना दोहोरिने सम्भावना हुँदा मधेसी राजपुतका डोला झिकाई गोर्खामा विवाह गर्नु नै उचित देखेर डोलाको तलास गर्न हलकारा जाँचबुझ गर्ने धाईसमेत पठाइए आधुनिक नेपाल स्थापना गर्नेहरुको ध्येयलाई वैधानिकता दिलाउने नाममा अन्य राज्यका राजा भारदारको कद छिमलेर पृथ्वीनारायण उनका उत्तराधिकारीको उचाइ बढाउन प्रयत्न गरेको बुझ्न सकिन्छ पछिल्लो समय बाबुराम आचार्यले यही पद (?) पछ्याए (पृ ) भनेर लेखक मैनालीले बाबुरामलाई पनि माथ गरेर पृथ्वीनारायण उनका सन्ततिको मिथ्या आदर्शीकरण गरेर उचाइ बढाउने प्रयत्न गरेको देखिन्छ

♦ ♦ ♦

पाटनका काजी धनवन्त प्रधानलाई पनि पृथ्वीनारायणले आफ्नो पक्षमा मिलाए पृथ्वीनारायणले वीरनरसिंहमार्फत धनवन्तलाई आफ्नो पक्षमा मिलाएका थिए काठमाडौँका राजा जयप्रकाशसँग धनवन्तको व्यक्तिगत रिसइबी थियो यसले पनि उनलाई पृथ्वीनारायणसँग मिल्न प्रेरित गरेको थियो (पृ १०८,१०९) यस सम्बन्धमा भाषा वंशावलीमा उल्लिखित प्रसंग यस्तो – ‘सर्दार जनालाई समाई नुवाकोट लैग्या ती काजिका छोराहरुलाई तादीमा डुबाई सास्ति गर्दा यक सर्दार मरिगयो काजि धनवन्तका छोरा वीरनरसिंह मरेन पछि वाट नेलहालि चौकि राषि त्रीशूल गंगाको साँघुमा राषी छोड्या यस दीन नेलै सुद्धा त्रीशुल गंडकिमा फाल्हाल्दा चौकिदारहरुले यो नेपालको काजिको छोरो पर्या भाग्या भंन्या हामीलाई वीगार पर्ला भनि डराई धेरै जना गंडकिमा फालहालि समाई फेरि माथी राष्या ताहा पछि गोर्षा माहाराज वाट तेरा बाबालाई झीकाउन पनि पत्र लेषी झीकाई पठाउछु तपनि तेरा वावालाई झीकाउन्या चीठी लेषि पठाउदै गर ञाहा हाम्रा हजुरमा हाजीर भयापछि तेरा वावा तलाइ प्रवस्ती गरिवक्सौला..(पृ ३७१) धनवन्तसिंह त्यसबखत सपरिवार भागेर नुवाकोट जान सम्भव नभएपछि छोरा जोगाउन पृथ्वीनारायणसँग मिले गोर्खाली सेनाले कीर्तिपुर सर गर्यो धनवन्त पृथ्वीनारायणसँग मिलेको तथ्य हो तर भएको तथ्य लुकाएर यो वा कारणले उनी पृथ्वीनारायणसँग मिलेको कुरा तथ्यको भ्रष्टीकरण हो

♦ ♦ ♦

बाबुराम आचार्यको अनुमानमा जनरल अभिमानसिंह रानाले राजा राजेन्द्रविक्रमको सुझाव मानेको भए कोतपर्वको सम्भावना टर्न सक्थ्यो भनेर मैनालीले आचार्यकोअब त्यस्तो कहिल्यै नहोस्पुस्तकको पृ १३१ लाई उद्धृत गरेका छन् (पृ १२१) यथार्थमा चाहिँ आचार्यकोअब त्यस्तो कहिल्यै नहोस्होइनअब यस्तो कहिल्यै नहोस्पुस्तक प्रकाशित त्यसको पृ १३१ मा अभिमान राजेन्द्रविक्रमबारे कुनै प्रसंग नै उल्लेख छैन बरु आचार्यले पृ १२३ मा भने अझिमानले राजेन्द्रविक्रमको हैन, राजेन्द्रवित्रमले अभिमानको सल्लाह नमानेको प्रसंग उल्लेख गरेका छन् पुस्तकमा तिथिमितिमा पनि सावधानी अपनाएको देखिन्न कहीँ इस्वी संवत् कतै विक्रम संवत्को प्रयोग भएको (जस्तै पृ )

♦ ♦ ♦

कुनै एउटो पाटो मात्र समातेर समग्र इतिहासको अपव्याख्या गर्न खोज्नेको प्राज्ञिक धरातल शंकाको घेरामा तानिन्छ नै इतिहासकोइम्पेरिकलअध्ययनले मात्र पुग्दैन, यसकोहोलिस्टिकअध्ययनसमेत आवश्यक पर्छ सेलेक्सन बायसमा रमाउनेरिसर्चरको बर्को ओढेकाएक्टिभिस्टले यो सत्य आत्मसात् गर्नु जरुरी यसका लागि व्यक्तिमा कुनै पनि वस्तुलाई समग्रतामा नियालेर गुणदोष छुट्याउने प्रज्ञाचक्षु चाहिन्छ (पृ ९५) भनेर लेखेका मैनाली आफैँले भने पुस्तकभरि एकपक्षीय तर्क अघि सार्छन् उनको पुस्तक खासमा इतिहास लेखनको सत्तापक्षीय भाष्यमाथि प्रश्न उठाएका लेखकको दोहोलो काढ्न केन्द्रित सनातन सत्ताकै शैलीमा सत्तानिर्मित भाष्यमाथि प्रश्न उठाउनेलाई उनी सीधै सेलेक्सन बायसमा रमाउने रिसर्चरको बर्को ओढेका एक्टिभिस्ट भनिदिन्छन् पुस्तकभर मैनाली आफैँ भनेवस्तुलाई समग्रतामा नियालेर गुणदोष छुट्याउने प्रज्ञाचक्षुको बर्को ओढेरमहेन्द्रपथीय चेतनाको एक्टिभिजम खुलै तबरले प्रदर्शन गर्छन्

पुस्तक : शिलान्यास (नेपाल निर्माणको नालीबेली) | लेखक : सुजित मैनाली | प्रकाशक : बुक हिल | पृष्ठ : २६६ | मूल्य : ४८० रुपैयाँ

पुरा पढ्नुहोस्

पैसा लुटैना

शब्द/तस्बिरः वसन्त आचार्य
समूहमा बाजा बजाउँदै नृत्य गर्नु थारु परम्परा हो । त्यसमा पनि उल्टो टाउको बनाएर मुखले जिब्रोको सहारामा पैसा तान्ने परम्परा निकै विशिष्ट र रोमाञ्चक मानिन्छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

सार्थक सिक्वेल (फिल्म समीक्षा : जात्रै जात्रा)

गोकर्ण गौतम
सुन तस्करीमात्र होइन, वर्गीय विभेद, घरेलु हिंसा, आडम्बर, धार्मिक अन्धता, चोरबाटोबाट धनी बन्नेजस्ता वर्तमान समाजका प्रवृत्तिमाथि कटाक्ष गरिएको छ । पार्श्वध्वनि अलि ककर्श लाग्छ । खिचाइ र सम्पादन प्रशंसनीय छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

इतिहासकारको झैझगडा

हरिराम जोशी
सं ०१७ देखि इतिहास तथा धर्मसंस्कृतिबारे ३० जति पुस्तक लेखियो । ती पुस्तकमा मैले नेपालको इतिहासलाई सूक्ष्म रुपमा केलाउने प्रयास गरेँ ।
पुरा पढ्नुहोस्

नयाँ भंगपछि फेरि नयाँ

सुरेश किरण
अन्ततः बाबुराम भट्टराईले नयाँ शक्ति पनि भंग गरिछाडे । योभन्दा अगाडि उनको नाममा संविधानसभा भंग गरेको भन्ने उपाधि जोडिएको थियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

मेरी यारी ! मलाई एकदमै हतार छ

भूपाल राई
जुलुसजस्तो जिन्दगी हाँकेरहेर !म तिम्रो ८४ लाख जुनीमा उपस्थित छु
पुरा पढ्नुहोस्

अतृप्त दार्जिलिङ

राजकुमार बानियाँ
पूर्वफौजी सुवास घिसिङले सन् १९८६ मा दार्जिलिङ पहाडमा अलग राज्य मात्र मागेनन्, नामै घोषणा गरिदिए, ‘गोर्खाल्यान्ड’ ।
पुरा पढ्नुहोस्

हरित परी

नेपाल संवाददाता
भनिन्छ, पहिरन सही छ भने केही बोलिरहनु पर्दैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

आशालु वर्षा

नेपाल संवाददाता
वर्षा सिवाकोटी अभिनीत फिल्म आधा दर्जन नाघिसके । तर हिरोइनका रुपमा अझै स्थापित हुन सकेकी छैनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

समसामयिक

नीतिमा बेथिति

योगेश ढकाल

मेरो सरकारशब्दले २० वैशाख ०७६ मा संसद्मा प्रस्तुत नीति तथा कार्यक्रम ओझेल मात्र परेन, राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीको राजसी ठाँटमाथि पनि निरन्तर प्रश्न उठे । भण्डारीको शाहीशैलीको आलोचनासँगै बग्दा सरकारको नीति तथा कार्यक्रमभित्र छिर्ने मौका कमैले पाए

लोकप्रियताको लोभमा आउने सरकारी कार्यक्रममाथि समीक्षा गर्नुको साटो उल्टै नारा  थपिइरहेको प्रशासनिक संयन्त्रको क्षमता, आर्थिक हैसियत, प्राविधिक सम्भाव्यताको आकलन अध्ययनबिनै खल्तीका योजना समेट्दा प्रगति सुस्तमात्र होइन, शून्य देखिनुअस्वाभाविक होइन

मेलम्ची खानेपानी आयोजनादेखि हुलाकी राजमार्गसम्म यस्ता थुप्रै परियोजना छन्, जो सरकारी आत्मप्रशंसाभित्र वर्षौंदेखि जेलिएका छन् । निजगढ अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलकै उदाहरण पनि लिन सकिन्छ एकदशकदेखिविमानस्थल निर्माण प्रयास जहाँको तहीँ तर हरेक वर्ष नीति तथा कार्यक्रममा निर्माण सुरु गर्ने सन्दर्भ छुट्दैन

खर्ब २० अर्ब रुपैयाँ लागत अनुमानको विमानस्थल निर्माण सपनाजस्तै पीडादायी सपना हो, मेलम्ची आयोजना २१ वर्षदेखि निर्माणाधीन आयोजना करिब १७ अर्ब लागतबाट ४२ अर्ब रुपैयाँ पुगिसक्यो वर्षदेखि यसै वर्ष आइहाल्छभनेर प्रचार गरिएको , नीति तथा कार्यक्रममा केही महिनापहिला इटालियन ठेकेदार सीएमसी भागेपछि निर्माण ठप्प तर अहिलेको नीति तथा कार्यक्रममा पनि ०७६ भित्र सक्ने उल्लेख

पूर्वमुख्यसचिव विमल कोइरालाको विश्लेषणमाहरेक नीति तथा कार्यक्रममाराजनीतिक लोकप्रियतावादको गलत अभ्यासबाट पाइला चालिएका छन् प्रशासनिक संयन्त्रको क्षमताको आकलन गरिँदैन,” कोइराला भन्छन्,“त्यसमाथि योजनामा राजनीतिक पूर्वाग्रह पनि अन्तरघुलित हुन्छन् ।

अर्को छुटाऊनै नमिल्ने कार्यक्रम हो, युवा लक्षित कृषि कार्यत्रम फाँचवर्षदेखि निरन्तर युवालाई कृषिमा आकर्षित गर्ने कार्यक्रमबारे बोलिएको ।युवालक्षित ती कार्यत्रमबाट युवाले सरकारबाट आर्थिक सहायता भने पाउन सकेका छैनन्

०७३ को नीति तथा कार्यक्रममा दुईवर्षभित्र कृषिमा आत्मनिर्भर हुने भनिएको थियो। तर वर्षमा २६ अर्बको चामल आयात गर्ने देशमा दुईवर्षमै आत्मनिर्भर हुन सम्भव थियो/थिएन,समीक्षा नै भएन खेतीयोग्य जमिन बाँझिने क्रम तीव्र हुने सिँचाइको अव्यवस्थाले लक्ष्य प्राप्त हुने सम्भावना नै थिएन

रोजगारी सिर्जनाकै सन्दर्भमा गत वर्षको नीति तथा कार्यक्रममा पाँचवर्षभित्र रोजगारका लागि विदेश जाने परिस्थिति अन्त्यको सपना देखियो , त्यही सपनाअनुसार प्रधानमन्क्री रोजगार कार्यत्रम सुरु भयो तर अहिलेसम्म रोजगारी सिर्जना भइसकेको छैन यो वर्ष त्यसको समीक्षा परको कुरा, आँकडा पनि गोलमटोल आयो भनियो,पाँच लाख रोजगारी सिर्जना गरिनेछ

०७६ को नीति तथा कार्यक्रममा कृषिमा आत्मनिर्भर हुने कुरा अटाएन नै,०७५ कोअर्गानिक नेपालबनाउने सपना पनि उडाइदियो यस्तै प्रसंग उप्काउँदा ०७५ को नीति तथा कार्यक्रममानेपाल गुणस्तरको सन्दर्भ छुटाउन मिल्दैन विद्यालय, विश्वविद्यालय, अस्पताल तथा स्वास्थ्य केन्द्र, सार्वजनिक यातायात,सडक, विमानस्थल, पार्क तथा सार्वजनिक क्षेत्रबाट प्रदान गर्ने सेवामानेपाल गुणस्तरलागू गर्ने भनिएको थियो त्यो कार्यक्रम कहाँ पुग्यो कसरी कार्यान्वयनमा भन्ने यकिन भएको छैनन् नै, ०७६ को नीति तथा कार्यक्रममा बेपत्ता भयो

यसरी बेलामौकामा कार्यक्रम बेपत्ता हुनुमा राजनीति आग्रहको भूमिका देख्छन्कोइराला।प्रधानमन्त्री, मन्त्रीहरूले योजना जबर्जस्ती लेख्न लगाउँछन्, पछि प्राविधिक आर्थिक रूपमा सम्भाव्य देखिँदैन अनि फाल्नुपर्छ,”उनी भन्छन्

पोहोरपाँचवर्षमा पाँच हजार १० वर्षमा १५ हजार मेगावाट विद्युत् उत्पादनको सपना थियो अझ दुई वर्षअघिको नीति तथा कार्यक्रमले पाँचवर्षमा १० हजार मेगावाट विद्युत् उत्पादनको कल्पना गरेको थियो अहिले नागरिकको लगानीमा ३५ सय मेगावाट विद्युत् उत्पादन गर्ने लक्ष्य हरेक वर्ष फेरिने तथ्यांकले सरकारको अस्थिर मनोविज्ञान राजनीतिक पूर्वाग्रह झल्काइरहेको हुन्छ

बेसुरमै योजना सार्वजनिक हुन्छन् भन्ने प्रमाणचाहिँनेपाल भ्रमण वर्ष०२० सँग जोडिएको उदाहरणले बताउँछ ०७३ मा नीति तथा कार्यक्रम सार्वजनिक गर्दा सन् २०१८ लाई नेपाल भ्रमण वर्ष मनाउने १० लाख पर्यटन भित्र्याउने सोचिएको थियो तर ०७४ मा आइपुग्दा त्यो सन् ०२० मा पुग्यो १० लाख बढेर २० लाख पुग्यो, अपेक्षा

०७३ मा आएको स्नातक तहका विद्यार्थीलाई इन्टर्नसिपमा पठाउने योजना अलपत्र परिरहेका बेला ०७४ मा बेपत्तै भयो ०७६ मा फेरि आइपुगेको यो योजना पञ्चायतकालमै कार्यान्वयन भइसकेको थियो राष्ट्रिय योजना आयोगका पूर्वउपाध्यक्ष मीनबहादुर श्रेष्ठको विश्लेषणमा कतिपय कार्यक्रम नियमित प्रक्रियामा छिरेफछि नीति तथा कार्यक्रममा समेटिँदैन बहुवर्षे सबै कार्यत्रम नीति तथा कार्यक्रम समेटिँदैन, नागरिकलाई चासो भएका योजनामात्रै राखिन्छ

पाँचवर्षमा काम सक्ने भनेर पोहोरको नीति तथा कार्यक्रममा काठमाडौँनिजगढ द्रुतमार्ग, मध्यपहाडी लोकमार्ग हुलाकी राजमार्गबारे बोलिएको थियो त्यसमा सन्तोषजनक प्रगति नहुँदै अहिलेचारवर्षमा सक्ने भनियो ।०६४ मा सुरु मध्यपहाडी लोकमार्ग ०७५ मै सक्ने लक्ष्य थियो ०७५ मा नसकेपछि०७८ सम्म तानियो तर सरकारको नीति तथा कार्यक्रम हेर्दा ०७९ पुग्ने देखिन्छ करिब ७९ अर्ब १८ करोडमा बन्दै गरेको लोकमार्गकोराइट अफ वेप्रस्ट भइसकेको छैन

त्योभन्दा भिन्न अवस्थामा छैन, हुलाकी राजमार्ग ०४७ मा बनाउन सहमति भएको यो राजमार्ग ०६६ मा बल्ल ठेकेदार परामर्शदाता छनोट भए त्यसपछि बनाउन सुरु यो राजमार्गसकिने अझै छाँटकाँट छैन ।२५ अर्बबाट समय लम्बिएसँगै लागत ४७ अर्ब पुगिसक्यो, जबकि अहिलेसम्म जम्माजम्मी ३९ प्रतिशतमात्रै काम सकिएको

एक दशकदेखि सरकारसँग डोल्पा हुम्ला सदरमुकामलाई सडक सन्जालसँग जोड्ने लक्ष्य , ०७६ को नीति तथा कार्यक्रममा पनि छुटेको छैन तर भौगोलिक विकटताका कारण हुम्लामा अझै तीन/चारवर्ष सडक पुग्ने छाँट छैन पूर्वउपाध्यक्ष श्रेष्ठको भनाइमा आयोजनाले प्रगति नगरे पनि बजेटको निरन्तरताका लागि नीति तथा कार्यक्रममासमेटिन्छन्

अझ आश्चर्य नीति तथा कार्यक्रममामुगुको खत्याडमा प्रसव पीडामा रहेकी महिलाको उद्धार गर्न सरकारले हेलिकप्टर लगेकोप्रसंग पनि अटेको निरन्तर चल्ने हिमाल सफाइ अभियानअन्तर्गतको कार्यक्रमलाईहिमशिखर सफाइ अभियान भनेर नीति तथा कार्यक्रममा समेटिएको

२० वैशाख ०७६ मा ०७५ मा हजार सय किमि सडक कालोपत्रे गरेको तीन पुल निर्माण भएको प्रगति विवरण समेटिँदादुई महिना पहिला फागुन ०७५ मा प्रधानमन्त्री केपी ओलीको एक वर्षे उपलब्धिमा ८७ पुल बनेका २सय २१ किमि सडककालोपत्रे भएको विवरण थियो

दुई तिहाइको सरकार हाँक्ने अवसर पाएका प्रधानमन्त्री ओलीसँग जति अनुकूल समय विगतका प्रधानमन्त्रीलाई थिएन त्यो अनुकूलता ओइलाउँदै गएको संकेत यसपालिको नीति तथा कार्यक्रमले गर्छ आर्थिक सम्भाव्यता, प्राविधिक सहजता,प्रशासनिक संयन्क्रको क्षमता राजनीतिक इच्छाशत्तिसहितको नागरिक सहभागिताले योजना कार्यान्वयनमा गति हुन्छ तर यी पक्षभन्दा पनि लोकप्रियतावादको लोभमा घोषणा हुने योजनाकोप्रगति सुस्तमात्र होइन, शून्य यही बिन्दुमा टेकेर सरकारले आत्मप्रशंसा होइन, आत्मसमीक्षा गर्नुपर्ने देखिन्छ


टिप्पणी

बासी प्रतिबद्धता, अतिरञ्जित तथ्यांक

आगामी वर्षका लागि पेस हुने बजेट कस्तो हुन्छ भन्ने ऐनाको रूपमा प्रदर्शन हुन सक्नुपर्ने २० वैशाखको नीति तथा कार्यक्रमले राष्ट्राध्यक्षले कार्यकारीको छनकबाहेक विगतकै बाटो समाएको देखियो अनौपचारिक रूपमै भए पनि संसदीय समितिमा नीति तथा कार्यक्रमबारे हुने गरेको छलफल यसपटक सरकारको अति आत्मविश्वासका कारण क्रमभंग भयो सांसदहरूलाई लागेको कुरा संसद्मै राख्न औपचारिक व्यवस्थाको पहलबाट प्रमुख प्रतिपक्ष अन्य दलहरूलाई झस्काइदियो

सुरुआती क्रमभंगबाट भएको नीति तथा कार्यक्रम प्रस्तुतिमा भने बासी विषयले नै प्रमुखता पायो यसमा नीति तथा कार्यक्रममा भद्दा पक्ष चुनिँदा पक्षबारे समीक्षा गरिएको ।हुकुमी पद्धतिको पञ्चायती अवसानका लागि मुटुको किला राष्ट्रिय विकास सेवा थियो पढेलेखेका विद्यार्थीलाई अनिवार्य गरिएको सो सेवाले राष्ट्रबारे विभिन्न तह तप्काबीच सम्बन्ध विस्तार गर्ने, भौगोलिक विषमता बुझ्ने राष्ट्रियता बलियो बनाउने आधार थियो पञ्चायती सरकारले बन्द गरेको यो कार्यक्रममा खुलापन अवसर उपयोगको निष्पक्षता कायम गर्न सके चेतना अभिवृद्धि विकास निर्माणमा योगदान दिन शिक्षित युवालाई अवसर मिल्ने बाटो खुलेको

नेपालका कतिपय पहाडी भेगमा पानी अभावका कारण बस्ती खाली हुँदैछन् बढ्दो सहरीकरणको चुनौती पिउनेपानीको व्यवस्था हो यसपटकको नीति तथा कार्यक्रमले बबई भेरी डाइभर्सन योजनाबाट उत्साही भएर कालीगण्डकीतिनाउलगायत सम्भावित अन्य नदीमा कार्यक्रम प्रस्ताव गरेको सिँचाइको व्यवस्थाले खाद्यान्न आयात रोक्न, खाद्य सुरक्षा पोषणमा उत्पादन उत्पादकत्व वृद्धिमा सघाउ पुग्नेछ विद्युत् उत्पादन खपतको व्यवस्था भने चुनौतीपूर्ण

राष्ट्रिय सम्पत्तिको समग्र आकलन नभएको सन्दर्भमा यदि नीति कार्यक्रमले उल्लेख गरेजस्तै मुकुलभित्र उपलब्ध सबै प्रकारका स्रोतको अद्यावधिक आँकडा तयार भएको हो भने संघीयता सफलताको कारक बन्न सक्नेछ तर प्राकृतिकस्रोत तथा वित्त आयोगले स्वायत्त अनुभव गर्न सक्नुपर्छ प्रदेशका मुख्यमन्त्रीहरूले विद्यमान गुनासो हटाउन सक्नुपर्छ

कृषिलाई यान्त्रिकीकरण,व्यवसायीकरण गर्दै उत्पादन बढाउने नारा पुरानो भए पनि प्रधानमन्त्री कृषि आधुनिकीकरण परियोजना सञ्चालनले पूर्णता पाउनुअघि नै शंकाको घेरामा परेको ।अनुदान संस्था कृषकसम्म पुग्न नसकेकाले नीतिलाई पुनरावलोकन गरी कृषिमैत्री बनाइने सकारात्मक उद्घोष

प्रस्तुतदस्तावेजको भद्दा पक्ष भनेको विगत दशकदखि कर्णप्रिय बनाउन दोहोर्याइँदै आएका एजेन्डा हुन् डोल्पा हुम्ला सदरमुकाम सडक सन्जालले जोड्ने कार्यक्रम दशकअघिकै हो साक्षरता, गरिबी, सुकुम्बासी समस्या आदि यस्ता विषय हुन्, जुन सामाधान भए कतिपय प्रशासकीय ओहोदावालाको चुरीफुरी बन्द हुन्छ यसपटक दुई वर्षमा साक्षरता हासिल गर्ने भनिएको

भोकले कोही मर्दैनन् भन्ने ऊक्ति सुकुम्बासीमुत्त कमैया मुक्त हलियाका लागि आवास व्यवस्था दुईवर्षमा गरिने पनि उल्लेख तर गत वर्षको यिनै कार्यक्रमका उपलब्धि के भए भन्नेबारे मौनता ।जुनविषयमानतिजा सार्वजनिकगरिएको , त्यो भ्रमपूर्ण

एक वर्षे कार्यकालको प्रगतिमा२ फागुन ०७५ मा प्रधानमन्त्रीले ८७ पुल बनेका सय २१किमि सडक कालोपत्रे भएको भनिएको थियो नीति तथा कार्यक्रममा भने सय पुल बनेकार हजार सय किमि सडक कालोपत्रे भएको भनियो डेढमहिने अन्तरालमा यो अन्तर कसरी भन्ने विषयमा घोत्लिँदा दुई अंकको आर्थिक वृद्धिको सपना यस्तै अतिरञ्जित तथ्यांकबाहेक अरू उपायबाट के हुन सक्ला ?

योगदानमा आधारित सामाजिक सुरक्षा, विदुषी योगमाया आयुर्वेद विश्वविद्यालय पुरानै विषय हुन् आयुर्वेद अनुसन्धान केन्द्रका लागि विदुषीकै नामबाट चालू आर्थिक वर्षको बजेट प्रकरण नम्बर ३६ मा १० करोड विनियोजन भएकै राष्ट्रिय प्रतिरक्षा विश्वविद्यालय, मदन भण्डारी स्मारक विज्ञान विश्वविद्यालय मदन भण्डारी प्रौद्योगिक विश्वविद्यालयगरी तीन विश्वविद्यालय बनाइँदैछ

दूरचिकित्साशिक्षा, दूरशिक्षा पद्धति अवलम्बन गरिने प्रसंग नीति तथा कार्यक्रममा उठाइएकोछ यद्यपिदूरशिक्षा विश्वविद्यालय कार्यान्वनमा रहे पनि बस्ने थलो काम गर्ने उपकरण अभावले बेसहारा बनेको बनेपाको आईसीटी केन्द्र अलपत्र दूरशिक्षा विश्वविद्यालय अवसरबाट वञ्चितका लागि देशविदेश सबैतिर लोकप्रिय समाजसापेक्ष हुने कुरा किन अनदेखा भइरहेको ?

नीति तथा कार्यक्रम दुई प्रकरणमा फरक किसिमले पेस गरिएको प्रधानमन्क्री रोजगार कार्यत्रमअन्तर्गत एकवर्षमा पाँच लाख थप रोजगारी सिर्जना गर्ने भनिएको वित्तीय सेवा विस्तारअन्तर्गत एक वर्षमा ५० हजार चार वर्षमा तीन लाख स्वरोजगारी अवस्था सिर्जनाजस्ता अन्योलपूर्ण तथ्य समेटिएको

यसवर्षको आर्थिक वृद्धि प्रतिशतभन्दा बढी हुनेमा सरकार आशावादी यसमा योगदान कृषिको रहने गरेको समयमा मलखाद नपाएर हाहाकार हुने स्थितिको अन्त्य भएको छैन मलकारखाना खोल्ने लेखिएको हुन्थ्यो भने विषय बासी भएपनि किसानमा उत्साह रोजगारीको अपेक्षा बढ्थ्यो चालूवर्षको नीति तथा कार्यक्रम बजेट प्रस्तुति उल्टो दिशामा बगेको विगत केलाउँदा यसपटक सच्चिनेछभन्ने अपेक्षा पनि पूरा भएन

(क्षत्री राष्ट्रिय योजना आयोगका पूर्वउपाध्यक्ष हुन्)

पुरा पढ्नुहोस्

विशृंखल बाबुराम

जनक नेपाल
नयाँ शक्ति पार्टीको विलयसँगै नयाँ राजनीतिक ध्रुवीकरणको प्रयास
पुरा पढ्नुहोस्

अस्वाभाविक उदय

मनबहादुर बस्नेत
डीआईजीमा विश्वराज पोखरेलको एकल पदोन्नतिले प्रहरी संगठन थङथिलो
पुरा पढ्नुहोस्

खोलाको दोहोलो

जनक नेपाल
साढे १० अर्ब राजस्व बाँडचुँड गर्ने प्रदेश र स्थानीय सरकार ढुंगा, गिटी र बालुवाको अनियन्त्रित दोहन रोक्न उदासीन
पुरा पढ्नुहोस्

कैलाशमा पुतला 

नेपाल संवाददाता
चिक्रकार अस्मिना रञ्जितको ‘स्यात्रिडनेस विदिन एन्ड बियोन्ड   :  मल्टिपल कैलाश’ नामक पेन्टिङ उत्कृष्ट ३० मा पर्न सफल भएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

विचार

बाबुराम सरको चोटपटक

युग पाठक
बाबुरामको राजनीतिक एजेन्डा र समृद्धिको विचार कहीँ–कतै मेल खाँदैन  । उनले नयाँ शक्तिको भविष्य आफ्नै फेसभ्यालुमा रच्न खोजे,त्यो बनेन ।
पुरा पढ्नुहोस्

उही जातपातका कुरा

स्नेह सायमि
मैले मीठो मानेर चपाइरहेको मकै–भटमास गाली गरी–गरी ओकल्न लगाइन् । मानौँ, विष नै खाएको हुँ ।
पुरा पढ्नुहोस्

संघीयताको पञ्चायत भाष्य

अच्युत वाग्ले
नेपालमा संघीय प्रणाली लागू हुने अर्थसामाजिक पूर्वाधार नै तयार भएका थिएनन् भन्नेहरूलाई सत्य प्रमाणित गर्ने पञ्चायती भाष्यतर्फ नै यो सरकारका गतिविधि अग्रसर छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

बेइजिङलाई बुझ्ने अर्थराजनीतिक समझ

रूपक सापकोटा
चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङले मुख्य अर्थराजनीतिक एजेन्डा बनाउँदै अघि सारेको बीआरआईको दोस्रो अन्तर्राष्ट्रिय फोरममा दर्जनौँ राष्ट्र प्रमुख र सरकार प्रमुखले एकसाथ पाइला राखे ।
पुरा पढ्नुहोस्

[विशेष सम्पादकीय] प्रेसलाई कस्नुअघि नेकपाले सम्झोस्– ऊ सधैँ सरकारमा हुने छैन

बसन्त बस्नेत
सञ्चारमन्त्री गोकुल बाँस्कोटाले पछिल्ला साता दोहोर्‍याइ–तेहेर्‍याइ बोले, ‘सरकार प्रेस स्वतन्त्रताको विरुद्धमा छैन ।’
पुरा पढ्नुहोस्

नेवार समुदायमा छाउपडी

नीरज लवजू
त्यसो त मठमन्दिर र मूर्तिपूजा आफैँमा अन्धविश्वास हो । अन्धविश्वासले छाउपडी प्रथालाई अझ बलियो बनाउने काम गरेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

वात्स्यायनको अधूरो पोर्ट्रेट

कुमार नगरकोटी
शिशिरको चिसो याम थियो । घाम उदाउन बाँकी थियो । फेवाताललाई घना कुहिरोले खर्लप्प निलेको थियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

गरिबको विपक्षमा लोकतन्त्र

भास्कर गौतम
एउटा चिनियाँ कथन यस्तो छ, ‘रातमा आँधी जाग्यो र हाम्रा सारा योजना लिएर गयो ।’ भर्खरै खुलामञ्चबाट ज–जसका टहरा भत्काइए, उनीहरूलाई यस्तै लागिरहेको होला ।
पुरा पढ्नुहोस्

जीवनशैली

मिस्टर कर्न

नेपाल संवाददाता
मकैकै ममः मकैकै सुप, मकैकै पकौडा, मकैकै ढिँडो, साथमा लोकल कुखुराको मासु ।
पुरा पढ्नुहोस्

सुदूरको स्वाद

नेपाल संवाददाता
खानापारखीका लागि काठमाडौँमा छ, डुप्का रेस्टुराँ
पुरा पढ्नुहोस्

लहनामा नेवाः भ्वय्

नेपाल संवाददाता
मान्छेदेखि भगवानसम्मलाई चढ्ने घरेलु ऐला र छ्याङ । साथमा मासुको छोयला पनि ।
पुरा पढ्नुहोस्

सौन्दर्य, सहारा र सुवासको खेती

केदार शर्मा
बहुवर्षे बाली भएकाले चिया खनजोत र बर्सेनिको बीउबिजन, रोपाइँ आदिबाट मुक्त खेती हो । त्यसभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा हो, चिया खेतीमा काम गर्ने किसान वा मजदुरले कम निहुरिए पुग्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

चिया उद्यम

विजयराज खनाल
दैनिक गुजाराको माध्यम, आत्मनिर्भर बाटोमा देश
पुरा पढ्नुहोस्

गन्धर्वको गीतियात्रा

पर्वत पोर्तेल
सारंगी रेट्दै दार्जिलिङ, सिक्किम, असमदेखि भुटानसम्म
पुरा पढ्नुहोस्

अर्थ

तस्करी परीक्षण

विजयराज खनाल

भारततिर तस्करी हुन लागेको आशंकामा पर्सा प्रहरीले सय केजी केराउसहित दुई जनालाई नियन्त्रणमा लियो २४ वैशाखमा

यसअघि ११ माघ ०७५ मा इलाका प्रहरी कार्यालय भगवानपुर, नेपालगन्जले ११ हजार सय केजी केराउ हजार केजी मुसुरो बरामद गर्यो त्यसको दुई महिनाअघि पनि नेपालगन्जकै पुरौनीबाट प्रहरीले १२ हजार किलो केराउ नियन्त्रणमा लिएको थियो

पछिल्लो समय सीमा नाकामा तस्करीका लागि लैजाँदै गर्दा केराउ बरामद हुने क्रम पनि बढेको कुनै समय तेस्रो मुलुकबाट ल्याएर भारततर्फ अदुवा, सुपारी, मरीच तस्करी हुँदै आएकामा अब यिनको स्थान केराउले लिन थालेको देखिन्छ सुकेको केराउ तस्करी बढ्न थालेको ,” भगवानपुरका प्रहरी निरीक्षक वीरेन्द्र विक भन्छन्, “कागजात मिलाएर तस्करी हुने गरेकाले छुटिरहेका छन्

विगतमा सुपारी मरीच तस्करी जुन अनुपातमा हुने गर्थ्यो, केराउ तस्करी अवस्था उक्त दरमा भएको छैन विज्ञका अनुसार केराउ तस्करीलाई तस्करले परीक्षणका रूपमा हेरिरहेका छन्

संशयमा आयात

नेपालमा केराउ उत्पादन नगन्य कृषि तथा पशुपक्षी विकास मन्त्रालयले कम उत्पादन हुने केराउको तथ्यांक अलग्गै राखेको छैन केराउलगायत कम उत्पादन हुने अन्य दलहन/गेडागुडी समूहको वार्षिक उत्पादन मात्र २७ हजार सय मेट्रिक टन पूरै समूहको उत्पादन वार्षिक लाख ७८ हजार मेट्रिक टन

आन्तरिक माग नै धान्न नसकिने अवस्थामा केराउ आयात स्वाभाविक हो तर पछिल्लो समय केराउ आयातमा तीव्रता आएको चैतमा मात्रै केराउ आयात करिब २० हजार सय ९० मेट्रिक टन भएको गत आर्थिक वर्षको महिना अर्थात् फागुन ०७५ सम्म ६७ हजार मेट्रिक टन केराउ आयात भएकामा एक महिनामै ३० प्रतिशतले बढेर महिनामा ८७ हजार मेट्रिक टन पुगेको हो वार्षिक तुलना गर्ने हो भने आयात परिमाण रकम दुवैका आधारमा सय ४५ प्रतिशतमाथि

व्यवसायीले अहिले आयात गरिरहेको केराउको परिमाण हेर्दा त्यसमा उनीहरूलाई धेरै मुनाफा देखिँदैन,” व्यापारविज्ञ पोषराज पाण्डे भन्छन्, “तर उनीहरूले केराउ तस्करी परीक्षण गरिरहेजस्तो देखिन्छ बढ्दो आयातको तथ्यांकका कारण सरकारी निकायले यसमा निगरानी राख्नुपर्ने अवस्था भने आएको पाण्डेको भनाइ

नेपालमा अधिकांश वस्तुको घरेलु माग (व्यक्तिगत/औद्योगिक) जान्न कठिन यही कारण आयात, देशभित्रको उत्पादन निर्यात तथ्यांकलाई आधार मानेर वाणिज्य मन्त्रालय, वाणिज्य विभाग, व्यापार तथा निकासी प्रवर्द्धन केन्द्रलगायतका निकायले वैध वा अवैध तस्करी मौलाइरहेको /छैन भनेर हेर्दै आएका छन् अस्वाभाविक रूपमा बढ्ने आयात/निर्यातकै आधारमा तस्करी मौलाइरहेको निचोडमा यी निकाय पुग्ने गरेका छन् सीमा नाकामा केराउ बरामदका घटना बढ्न थाले पनि यी निकायले अहिलेसम्म तस्करीको भेउसमेत पाएको देखिँदैन

आन्तरिक औद्योगिक मागको विवरण नियमित नआउने हुँदा कतिपय वस्तुको खपतबारे जानकारी नै हुँदैन,” उद्योग तथा वाणिज्य मन्त्रालयका उपसचिव तर्कराज भट्ट भन्छन्, “यस्तोमा अधिक आयात, निर्यातकर्ता मुलुकबाट आउने गुनासा तस्कर पक्राउका घटनामा हुने वृद्धिका खबरबाट मात्रै यसबारे थाहा हुन्छ

हाल क्यानडा, रसिया, अस्ट्रेलिया, रोमानिया, अर्जेन्टिनालगायत करिब दर्जन मुलुकबाट नेपालमा सुकेको केराउ आयात हुँदै आएको आयातीत वस्तुमा कम्तीमा ३० प्रतिशत मूल्यअभिवृद्धि गरेपछि मात्र तेस्रो मुलुकमा ती सामान निर्यात गर्न पाउने व्यवस्था नेपालले अवलम्बन गरेको तेललगायतका वस्तुमा अहिले पनि यही व्यवस्थालाई देखाउँदै वैध तस्करी हुने गरेको विज्ञ पाण्डे बताउँछन् यद्यपि दलहन, गेडागुडी, मरीच, अदुवाजस्ता वस्तुमा यसरी ३० प्रतिशत मूल्यअभिवृद्धि नहुने हुँदा तस्करीका लागि अलग/अलग उपाय अवलम्बन हुँदै आएका छन्

अदुवा, सुपारीमा यसअघि उत्पादनको प्रज्ञापनपत्र बनाएर वैध तस्करी हुँदै आएकामा केराउमा भने हालसम्म त्यस्तो भएको देखिँदैन चैत ०७५ सम्म ५६ हजार केजी सुकेको केराउ मात्र वैधानिक प्रणालीबाट निर्यात भएको नेपालले कृषि उत्पादनको आयातमा भन्सार लगाए पनि निर्यातमा छूट दिएको मुसुरोमा मात्र निर्यातमा भन्सार लाग्ने गरेको , त्यो पनि प्रतिशत मात्रै तर आयात हुँदा . देखि १० प्रतिशत भन्सार दर लाग्ने केराउलाई निर्यातमा भन्सार छूट हुने सूचीमा राखिएको

नेपालमा उत्पादन कम हुने गरेकाले केराउको वैध तस्करी असम्भव देखिएको हो नेपालमा प्रतिकेजी ५५ देखि ७० रुपैयाँ रहेको सुकेको सेतो हरियो केराउको भारतीय सीमा क्षेत्रमा भने ६५ देखि ८५ रुपैयाँ प्रतिकेजी १५ रुपैयाँसम्म अन्तर रहेकाले तस्करी फस्टाएको हो

केराउमा संस्थागत तस्करी नभएको अनुमान वाणिज्य विभाग, मन्त्रालयलगायतको यही कारण पनि केराउ बरामदका घटनालाई ठूलो मानिएको देखिँदैन तर पछिल्लो समय बढ्दो आयातले संस्थागत तस्करीको सम्भावना बढ्दै गरेको संकेत गर्छ

वैध/अवैध बाटो

भन्सार दर वा मूल्यको फरकपनाका आधारमा लाभ लिन वैध/अवैध बाटो पनि अपनाउन थालिएको सुपारीमा दुवै बाटो अपनाउने गरिएको देखिएको केही वर्षअघि मरीच तस्करी व्यापक भए पनि अहिले केही घटेको अनुमान सरकारी निकायले गरेका छन् गत वर्ष मरीचका केही ठूला तस्कर पक्राउ परेपछि यसमा प्रभाव परेको हुन सक्ने आशंका

असार ०७५ मा करिब १२. मेट्रिक टन मरीच बरामद भएपछि राजस्व अनुसन्धान विभागले त्यससम्बन्धी पर्सा जिल्ला अदालतमा मुद्दा चलाएको थियो वीरगन्जका छाला व्यवसायीसमेत यो तस्करीमा समातिएका थिए अहिले उनीहरू धरौटीमा रिहा भइसकेको विभागका प्रबन्ध निर्देशक दीर्घराज मैनाली बताउँछन् केही महिनाअघि धादिङ गजुरीमा दुईपांग्रे सवारी ओसारपसार गर्ने ट्रकमा हजार केजी मरीच समातिएको थियो विभागले यसबारे अनुसन्धान अगाडि बढाएको

यद्यपि मरीच आयात भने गत आव महिनाको तुलनामा यो आवमा १४ प्रतिशत घटेको गत वर्ष १० हजार टन मरीच आयात भएकामा यस वर्ष हजार टन भएको तर दुई वर्षअघि मरीच आयात दर निकै कम थियो आव ७३/७४ मा मात्रै हजार टन मरीच आयात भएको थियो सरकारले मरीच आयातलाई निरुत्साहित गर्न भन्सार दरसमेत बढाएको सार्क मुलुकबाट आयात गर्दा प्रतिशत अन्य मुलुकबाट १० प्रतिशत पुर्याएको १३ प्रतिशत मूल्यअभिवृद्धि कर भने कायमै तर आयातमा ठूलो फरक आएको छैन

पछिल्लो समय मरीच तस्करीका कम घटना सार्वजनिक भए पनि आयात परिमाणले यस्तो सम्भावना घटेको नकार्न सकिने अवस्था छैन केही महिनाअघि मात्रै भारतको मरीच उत्पादक संघले तस्करी नियन्त्रणका लागि नेपालको वाणिज्य मन्त्रालयको ध्यानाकर्षण गराएको उपसचिव भट्ट स्मरण गर्छन् सुपारी अदुवा आयातमा भने कमी आएको सुपारी आयात ६४ प्रतिशत, अदुवा आयात गत वर्षको तुलनामा केही बढे पनि ०७३/७४ को तुलनामा ९९ प्रतिशतले घटेको

पुरा पढ्नुहोस्

चिनियाँ नाका अप्ठेरोमा विकल्प

विजयराज खनाल
तत्काल नियमित प्रयोगको सम्भावना भएका नाका रसुवागढी र तातोपानी मात्रै
पुरा पढ्नुहोस्

कालो सूचीको डर

विजयराज खनाल
नियामककै मिलिभगतले शंकास्पद कारोबारमा खेलाँची
पुरा पढ्नुहोस्

आयातमा कोटा र प्रतिबन्ध !

विजयराज खनाल
भन्सार दर कडा पारेर निरुत्साहित गर्नुपर्ने सरोकारवालाको तर्क
पुरा पढ्नुहोस्

मागेको रोटी र 'आइडिया अफ नेपाल’

अच्युत वाग्ले
केही दिनअगाडिको लगानी सम्मेलनमा प्रधानमन्त्री केपी ओलीले नेपाल सगरमाथाको देश, बुद्ध र मिहिनेती नेपालीको देश भनेर परिभाषित गर्ने प्रयास गरे । विद्यालयका पाठ्यपुस्तकमा यिनै हरफ छन् । प्रायः नेपालीलाई वीर र पराक्रमीको कोटिमा राख्ने प्रयास पनि गरिन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

संवाद

‘आज जे छु, भोलि हुन्नँ भनेर बुझ्नुपर्छ’

जनक नेपाल

नयाँ शक्ति निर्माण गर्ने भन्दै ०७२ असोजमा माओवादी केन्द्र परित्याग गरेका पूर्वप्रधानमन्त्री बाबुराम भट्टराई नयाँ पार्टी गठन, बाम गठबन्धन र काँग्रेससितको चुनावी तालमेलका अनेक घुम्ती पार गर्दै २३ बैशाख ०७६ अन्ततः पुरानै राजनीतिमा फर्किए । राजनीतिको पुरानै नियम र खेलमा मात्र होईन, पहिलो संविधानसभामै अस्वीकृत भएको जातिय पहिचानका ११ प्रदेशको पुरानै मुद्दामा फर्किर्एका समाजवादी पार्टी नेपालका संघीय परिषद अध्यक्ष भट्टराईसंग जनक नेपालका प्रश्न :

नेपालमा लामो लेखमार्फत वैकल्पिक शक्तिको वकालत गर्नुभएको थियो, अब त्यसको औचित्य सकिएको हो ?

हामी अहिले पनि नयाँ शक्ति निर्माण गर्ने अभियानकै निरन्तरतामा छौँ नयाँ शक्ति पार्टी संविधानसभाबाट संविधान जारी भएपछि लोकतान्त्रिक आन्दोलनका बाँकी कार्यभार पूरा गर्ने, सुशासनसहित समृद्धिको दिशामा जाने अन्ततः समाजवादसम्म पुग्ने ध्येयले बनेको थियो त्यसैगरी मधेसी जनअधिकार फोरम नेपालको एकल जातीय राज्यलाई बहुजातीय, बहुसांस्कृतिक विविधतायुक्त संघीय राज्यमा रूपान्तरण गर्नुपर्छ भनेर नयाँ एजेन्डासहित ०६२/६३ को आन्दोलनपछि बनेको शक्ति हो संघीय समाजवादी पार्टी एमालेभित्रका संघीयताक्षधर शक्तिले विद्रोह गरेर बनेको नयाँ शत्ति हो यस्ता शक्तिलाई मिलाएर हामीले छुट्टै पार्टी बनाएकाले नयाँ शक्ति निर्माणकै विकसित रूप हो

लामो समयदेखिका साथीहरू तपाईँसँग रहेनन् नि ?

आज जे छु, भोलि हुन्नँ भनेर बुझ्नुपर्छ समाज, चेतना, ब्रह्माण्ड परिवर्तनशील नेपालमा गणतन्त्र ल्याउँदासम्म संविधानसभाबाट संविधान जारी गर्ने बेलासम्म प्रचण्डसँग सहकार्य गरेकै हो त्यसमा मलाई गर्व अब अगाडिको कार्यभार फरक त्यो गणतन्त्रको जगमा टेकेर एउटा समुन्नत नयाँ नेपाल निर्माण गर्ने भनेको युग नै अर्को हो  

हामीले समुन्नत संघीय समाजवाद भनेका छौँ यो हिजोको समाजवादजस्तो होइन प्रजातान्त्रिक समाजवाद भनेको पुँजीवादकै टेक्ने लौरो हो साम्यवादसम्म पुग्ने खुड्किलोका रूपमा वैज्ञानिक समाजवाद भनेको हो हामी समाजवादलाई नै नयाँ गन्तव्य बनाउन खोज्दैछौँ व्यक्तिको निजी स्वतन्त्रता भएको सामाजिक दायित्वको पनि उचित समन्वय भएको त्यस्तो नयाँ विचारलाई हाम्रो पार्टीले समाजवादका रूपमा परिभाषित गराउँदै त्यसैले हामी समाजवादबाट दायाँबायाँ छैनौँ

प्रचण्ड तपाईंबीचै नयाँ पार्टी बनाउने छलफल हुँदै रहेछ एकाएक बाहिरिनुभएछ होइन ?

उहाँहरूबाट हुने भए हाम्रो आवश्यकतै पर्दैनथ्यो मैले त्यतिबेला भनेकै हुँ माओवादीको कार्यभार पूरा भइसक्यो अलि अगाडि जाने हो भने नयाँ विचार चाहिन्छ समुन्नत समाजवादको विचार लिएर एउटा नयाँ पार्टी बनाऔँ, माओवादीलाई यही विघटन गरौँ भन्ने प्रस्ताव राखेको हुँ उहाँले मान्नुभएन अगाडिको यात्रामा बढेँ उहाँ मुग्लिनमै ओर्लिएर खानपानमा लाग्नुभो पछि एमालेको मलेखुतिर फर्किनुभयो अहिले मधेस जनजाति आन्दोलनको झन्डा लिएर उपेन्द्र यादव अशोक राईसँग अघि बढ्दैछु अब गन्तव्यमा पुग्न राजपा, विवेकशील वा अरू नै यात्रुसँग सहयात्रा हुन सक्छ

एकतामा राजपालाई छोड्नुभो ?

फोरमसँग नाम, झन्डा चिह्नजस्ता प्राविधिकबाहेक सबै कुरा टुंगिइसकेका थिए उहाँहरूसँग भर्खर कुराकानी भएकाले अलि समय लिन सक्छ प्राविधिक रूपमा पनि महाधिवेशनको तयारी भइरहेका कारण हामी एकता गरिहाल्छौँ, त्यसपछि तपार्इंहरूसँग संवाद जारी राख्ने भनेका छौँ महाधिवेशनसम्म संयुक्त ढंगले नै गरौँ भनेर उठेको हो पार्टीको केन्द्रीय समिति बसेर वार्ता अघि बढाउने निर्णय भएको

तपाईंमा वैचारिक विशृंखलता आएको आरोप , के भन्नुहुन्छ ?

उहाँहरू पुरानो विचार समातेर बस्नुभयो, अगाडि हिँड्दैछु त्यसपछिका लागि अझ समृद्ध विचार चाहियो अझ बलियो संयन्त्र चाहियो त्यो यात्रातर्फ अघि बढिरहेको छु

मार्क्सवादी विचार पूरै परित्याग गर्नुभयो ?

मार्क्स मानव जातिले जन्माएको समाजविज्ञानको सर्वश्रेष्ठ चिन्तक हुन् उनको विचारलाई नमानेर दुनियाँमा अघि बढ्न सकिँदैन उनको विचार पद्धतिलाई मान्छु तर उनले १९ औँ शताब्दीमा जे भनेका थिए, २१ औँ शताब्दीमा पनि त्यही हुन्छ भन्नु विज्ञानसम्मत हुँदैन मार्क्सको विचार उनको चिन्तन पद्धतिलाई अनुसरण गर्नुपर्छ तर त्यसैका आधारमा बनाइएका राजनीतिक आर्थिक प्रणालीलाई समयअनुसार बदल्नुपर्छ

फेरि उही जातीय संघीयताको मुद्दा ब्युँताउन खोज्नुभएको ?

नेपालको जातीय, क्षेत्रीय भाषिक विविधता सम्बोधन गर्नकै लागि संघीय अवधारणा आएको हो संघीयता भनेकै जातीय भाषिक विविधता भएका देशमा चाहिने हो संविधानसभाको समिति आयोगले विज्ञहरू राखेर दिएको प्रतिवेदनअनुसार नेपालका एक प्रतिशतभन्दा बढी जनसंख्या भाषा भएका जाति समुदाय नौ वटा छन्, लिम्बू, खम्बु, तामाङ, नेवार, गुरुङ, मगर, खस, थारु मधेसी यिनीहरूको ऐतिहासिक थातथलो भएका ठाउँलाई मिल्ने गरी प्रदेश निर्माण गर्नु उपयुक्त हुन्छ कर्णाली डोटीका खसको ऐतिहासिक बनोट, मनोविज्ञान भाषा फरक भएकाले त्यहाँ दुई प्रदेश भनिएको हो मरेको मुद्दा ब्युँताइएको होइन त्यो त्यहाँ थियो केही मान्छेले स्याउलाले छोपेर राखेका थिए आगो तल हरियो सुकेपछि बलिहाल्छ नि बलेर विस्फोट भएर आउनुभन्दा अगाडि नै हामीले त्यसलाई हल गर्नुपर्छ भन्ने हो

मुद्दा कसरी अघि बढ्छ ?

संविधानसभाले स्वीकारिसकेको राज्य पुनर्संरचनाको प्रतिवेदन छँदैछ कांग्रेस एमालेले आफ्नो अहंका लागि परित्याग गरे त्यसलाई सच्याऊँ त्यसैका आधारमा राज्य पुनर्संरचना गर्न सकिन्छ नेपालको क्षेत्रीय, जातीय भाषिक विविधताअनुसार राज्य पुनर्संरचना वैज्ञानिक रूपमा गर्न सडक सदनबाट हामी आवाज उठाउँछौँ त्यसका निम्ति संविधान संशोधन गराउन प्रयत्न गर्छौं

समाजवादी पार्टी सरकारबाट बाहिरिन्छ ?

संविधान संशोधनलाई सघाउन फोरम सरकारमा गएको हो त्यो सहमति एक वर्षसम्म अघि बढेन नयाँ समाजवादी पार्टी बनिसकेपछि एक पटक फेरि संविधान संशोधनको मुद्दा हल गर्न अल्टिमेटम दिन्छौँ त्यसपछि आवश्यक निर्णय गर्छौं

माओवादीमा फस्टम्यान हुन नपाएर नयाँ पार्टी खोलेको तर झन् असफल भएको टिप्पणी नि ?

एउटा कथा बाबुछोरा मिलेर घोडा किनेछन् बाबु चढ्यो भने छोरा किन हिँडाइस् भन्ने, छोरा चढ्यो भने बाबु किन हिँडाइस् भन्ने अत्तो थाप्ने कुरा हुन् त्यसको जवाफ दिन चाहन्नँ बाबुराम भट्टराई देश जनताको सेवा तथा सामाजिक रूपान्तरण मानव जातिको हितमा लागेको मान्छे हो उसलाई पदले पछ्याइरहेको थियो एउटा गोठालो जीवनबाट आएको मान्छेका लागि प्रधानमन्त्रीको सपना देख्ने कुरा पनि थिएन काम गर्दै गएँ, जनताले साथ दिए मैले कहिल्यै खोज्दा पनि खोजिनँ त्यसैले त्यो वाहियात कुरा हो

उसो भए सेरेमोनियल परिषद् अध्यक्ष हुनुको अर्थ के ?

सांगठानिक क्रियाशीलतासँगै वैचारिक राजनीतिक काम पनि चाहिन्छ बाबुराम भट्टराईले यो सबैथोक गर्छ ६५ वर्षको उमेरमा एक महिनाको यात्रा गरेँ तर हाछ्युँ पनि आएन नेतृत्वका लागि हामी झगडा गर्दैनौँ जिम्मेवारी लिएर जुनसुकै पदमा बसेर पनि काम गर्न सकिन्छ

यो पनि पढ्नुहोस् → विशृंखल बाबुराम

पुरा पढ्नुहोस्

‘दाताको पैसाले अभियानको मर्म मर्छ’

मनबहादुर बस्नेत
रंगकर्मी आकांक्षा कार्की लैंगिक समानताको अभियानमा छिन्, योनीका कथाहरुमार्फत ।
पुरा पढ्नुहोस्

कन्हैया कुमारसँग नेपाल-वार्ता : 'राजनीतिमा नयाँ अनुहार आएको पुरानाले सहँदैनन्'

सुरेशराज न्यौपाने
कन्हैयासँग उनको राजनीति प्रवेश र उम्मेदवारी विषयमा नेपाल संवाददाता सुरेशराज न्यौपानेका प्रश्न :
पुरा पढ्नुहोस्

'राष्ट्रसँग सम्बन्ध राख्ने कि नेतासँग भन्नेमा भारत फेल खायो’– प्राध्यापक महेन्द्र पी लामा

बसन्त बस्नेत
भारतले राष्ट्रसँग सम्बन्ध राख्ने कि नेतासँग भन्नेमा फेल खायो । नेता त आज छ, भोलि हुँदैन । हाम्रो सम्बन्ध नेतागत भयो, जनतागत भएन ।
पुरा पढ्नुहोस्

'अमेरिका र चीन बोलिरहेका छन्, बोल्नुपर्ने नेपालले हो’– महेश मास्के

बसन्त बस्नेत र योगेश ढकाल
इन्डो-प्यासिफिक रणनीतिमा नेपालको केन्द्रीय भूमिका भनेको अमेरिकाले संकेत गरेजस्तो चीनलाई अलग्याउने होइन, भारतले खोजेजस्तो चीनलाई समावेश गर्ने र त्यसलाई रणनीतिबाट सहकार्यतर्फ लैजान पहल गर्ने हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

मनोरञ्जन

खेलकुद

दौडिन तयार हुनुस् 

नेपाल संवाददाता

कान्तिपुर पब्लिकेसन्सले,‘कान्तिपुर हाफ म्याराथन’ को आठौँ संस्करण लिएर आएको छ । 
०६८ देखि निरन्तर चलिरहेको कान्तिपुर हाफ म्याराथनमा सहभागिताका लागि खुला आह्वान गरिएको छ । पब्लिकेसन्सका अनुसार कार्यक्रमले एथ्लेटिक्स एवं धावक, विभिन्न क्षेत्रका चर्चित व्यत्तित्व, हिँड्न मन पराउने तथा सञ्चारकर्मीका लागि विशुद्ध मनोरन्जन, सुरक्षित र सहरको भव्यता अवलोकन गर्दै प्रदूषणमुक्त सहर बनाउन जनचेतना जगाउनेछ । यसले समुदायमा पनि सहर सफा राख्न सकारात्मक प्रभाव पर्नेछ । 
सबै क्षमताका सहभागी, विभिन्न जात, वर्ग, कर्पोरेट तथा सञ्चारगृह सहभागी हुन सक्ने प्रतियोगितामा ३ प्रकारका श्रेणी छन् । हाफ म्याराथन (महिला र पुरुष), कर्पोरेट तथा मिडिया दौड (महिला र पुरुष) र ह्वीलचेयर दौड (महिला र पुरुष) । हाफ म्याराथनका प्रतियोगीले २१.१ किमि दौडिनुपर्नेछ भने कर्पोरेट तथा मिडिया दौडमा ५ किमि कुद्नुपर्नेछ । 
११ जेठ बिहान हुने प्रतियोगितामा इच्छुक व्यक्तिले दर्ताका लागि कान्तिपुर पब्लिकेसन्सको मुख्य कार्यालय सेन्ट्रल बिजनेस पार्क, थापाथलीमा बिहान १० देखि ४ बजेसम्म सम्पर्क गर्न सक्नेछन् । फारम सिटिजन्स बैँकका शाखामा उपलब्ध छ ।

पुरा पढ्नुहोस्

थिति बसाउनै मुस्किल

पवन आचार्य
सम्झौताको बोझमा कर्माछिरिङ शेर्पाको एक वर्षे कार्यकाल
पुरा पढ्नुहोस्

क्रिकेट खेलाउँछ कर्णाली

कलेन्द्र सेजुवाल/सुर्खेत
खेलाडी बाहिरबाट झिकाएर पहिलो पटक कर्णाली प्रिमियर लिग
पुरा पढ्नुहोस्

नयाँको दाबेदारी

पवन आचार्य
राष्ट्रिय टोलीमा भने लामो समयदेखि पुरानै अनुहारको वर्चस्व
पुरा पढ्नुहोस्

कीर्तिमानको ओइरो

पवन आचार्य
खेलाडीद्वारा राष्ट्रिय रेकर्डमा सकारात्मक सुधार
पुरा पढ्नुहोस्

साहित्य

नयाँ महेन्द्रमाला

यादव देवकोटा

नेपाल निर्माणको नालीबेलीउपशीर्षक राखेर सुजित मैनालीको पुस्तक शिलान्यास नेपाली इतिहास लेखनको भाष्यमाथि चलिरहेको बहसमा उठ्ने गरेका अनेकन सवाल वरिपरि केन्द्रित पहाडी जनजाति, मधेसी जनजाति, दलित, महिलायी चार सीमान्तकृत समुदायलाई नेपाली राज्यले कति हदसम्म समेट्यो ? उनीहरु किन पाखा लागे ? यसबारे विवेचना गरी अहिले भइरहेको बहसमा आफ्नो दृष्टिकोण राख्ने मनसायपुस्तकमा उल्लेख गरेका छन् मैनालीले जग, अविच्छिन्न स्वतन्त्रता विष्टको बाहुनवाद तीन मुख्य शीर्षकमा रहेर मैनालीले पुस्तकमा नेपाली सत्ता कमसेकम पृथ्वीनारायण शाहको गोर्खा राज्य विस्तारको समयदेखि नै कसरी समावेशी, बहुजातीय, बहुनश्लीय, बहुभाषिक, बहुसंस्कृतिले भरिपूर्ण थियो भन्ने दलिल पेस गरेका छन् इतिहासका सवालमा नेपाली समाजको एउटा पाटोबाट उठ्ने गरेको नेपाली सत्ता, संस्थापनको चरित्र हमेसा एकल जातीय, एकल धार्मिक, एकल भाषिक, दमनकारी रह्यो भन्ने सवालको प्रतिवाद गर्न मैनालीले सकेको कोसिस गरेको देखिन्छ

♦ ♦ ♦

खासमा, ०१७ को राजनीतिककुपछि महेन्द्रले वीरगाथाको एउटा नियोजित भाष्य तयार गर्ने काम अघि बढाए त्यसमा आफ्ना सारथिका रुपमा उनले राणाकालीन हाकिम तथा लेखक बालकृष्ण सम, सूर्यविक्रम ज्ञवाली, बाबुराम आचार्यलगायत अनेक लेखक, संस्कृतिकर्मी परिचालित गरे प्रज्ञाप्रतिष्ठान, साझा प्रकाशनलगायत संस्थाबाट महेन्द्रका पुर्खा शासकहरुको देवत्वकरणको अभियानअन्तर्गत अनेकन पुस्तक, गीत, कविता, निबन्ध लेखाइए त्यसमा समले नेतृत्व लिएका कारण उनले सकेसम्म आफ्ना पुर्खा पुर्खाका नातेदार खलकको सौन्दर्यीकरणमा सकेको बल लगाए त्यसैको सिलसिला थियो, नालापानी किल्ला छाडेर भाग्ने, नेपाली फौज छाडेर विदेशी फौजमा भर्ती नापेका बलभद्र कुँवर राष्ट्रिय विभूति बन्ने सात दशक बढी उमेरमा लडाइँको मोर्चामा छातीमा तोपको मोहरा छोप्न जाँदा लड्दालड्दै मर्ने भक्ति थापाको अवमूल्यन गर्ने काम

राणाहरुका अगुवा जंगबहादुरका मावली खलक भीमसेन थापाको वीरत्वकरण लडाइँमा लडभीड गर्ने देश जोगाउन विदेशीले दिएका प्रलोभनसँग नगल्ने अमरसिंह थापाको उपेक्षा राजा महान् हुन्, तिनैले देश जोगाए भन्ने भाष्य राजामहाराजा तथा तिनले रोजेको बाटो, सत्ताको मोर्चाबन्दी त्यसको विचारसँग इतर मत राख्नेलाई अराष्ट्रिय तफ्व, देशविरोधी करार गर्ने भाष्य त्यही भाष्यको जगमा महेन्द्रकै

पालाबाट विद्यालयहरुमा पाठ्यक्रममार्फत पढाइयोवीरताको कथा शासकहरुको एकपक्षीय भक्तिगान ती महेन्द्रपथीय ज्ञान कलिला नागरिकसम्ममहेन्द्रमालामार्फत वितरण भयो त्यसरीमहेन्द्रमालाले घोकाएको ज्ञानकोसाइड इफेक्टअझै सकिएको छैन भन्ने तथ्य मैनालीको शिलान्यासमार्फत पुनः प्रकट भएको उनले पुस्तकमा केपी ओलीकोराष्ट्रवादी अडानको पनि सक्दो सौन्दर्यीकरण गरेका छन्

♦ ♦ ♦

आज गोरखा राज्य विस्तारका क्रममा भएका प्रतिशोधात्मक घटनाको ढाकछोप गर्नुपर्ने कुनै जरुरी छैन पृथ्वीनारायण पनि मानिस थिए तत्कालीन समाजको स्तर, चेतना सिकाइका प्रतिविम्ब थिए उनी कुनै अलौकिकता थप्नु जरुरी छैन त्यसबखतको समाजलाई आजको समाजसँग तुलना गरेर उनी हिन्दु थिए, खस थिए, आफ्ना मानिसलाई मात्रै सत्तामा राखेका थिए भनेर विद्रुपीकरण गरिरहनुको पनि तुक छैन तत्कालीन समयमा सबै राज्यहरु आफ्नो तागतले भ्याएसम्म भूगोल बढाउने यत्नमै थिए त्यही यत्न, छिनाझम्टी, दाउपेचको समग्र सिकाइका उत्कर्ष थिए पृथ्वीनारायण

उनी घृणा प्रतिशोधमा पनि अग्रणी थिए पक्राउ परेका जयन्त रानालाई छाला काढेर मार्ने क्रूर हदसम्म उनी आफैँ पुगेका थिए १२१३ वर्षको उमेरमा आफ्नो बारीको उखु चोरेर खाएको कुरा पृथ्वीनारायणकी आमालाई भनिदिएका कारण गोर्खा दरबारका खवास केशवद्वारेलाई उनले गोर्खा दरबारको ढोका बन्द गरिदिएका थिए (आचार्य, बाबुरामश्री बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको संक्षिप्त जीवनी, पृ ७८) कीर्तिपुर हान्न साइत निकाल्न नसकिने मत दिएबापत कुलानन्द ढकाल गोर्खाबाट लखेटिए भने कीर्तिपुर हान्ने समय भइसकेको छैन भनेर पृथ्वीनारायणको मतमा फरक विचार राखेकै कारण काजी कालु पाँडेलाई मर्न डराएको भनेर अपमानित गरे पाँडेको मतमा सहमत भएका हरिवंश उपाध्याय कुलानन्दलाईकाल्याका मुतमा बग्याकाभनेर तुच्छ तवरले हियाएको (आचार्य, उही पृ २५२) देखिनाले फौजी प्रतिरोधमा उत्रिएका पराजित राज्यका जनतामाथि पृथ्वीनारायण नेतृत्वको फौजले गरेको भनिएको दमन केवल विदेशी क्रिस्चियन मिसनरीले उनलाई बद्नाम गराउन अपनाएको कौशल भनेर मात्रै टकटकिने अवस्था छैन   के पृथ्वीनारायण त्यति मात्रै थिए ? आफ्नो समयका कुशल फौजी कमान्डर, दूरदर्शी राजनीतिज्ञ महफ्वाकांक्षी तर सफल शासक थिएनन् अरुको तुलनामा ? थिए यति थिए भन्नलाई उनका कमजोरीमा जलप लगाइराख्नु जरुरी छैन

♦ ♦ ♦

पुस्तकमा मैनालीले नेपाली राज्य समावेशी थियो, एकल जातीय थिएन, एकल धार्मिक थिएन भन्नलाई जस्ता प्रतिनिधिमूलक पात्र घटनालाई मापदण्ड बनाएका छन्, अर्को पानामा त्यस्तै प्रकरणचाहिँ व्यक्तिगत थियो भन्ने उदेकलाग्दो दोहोरो मापदण्ड अपनाएका छन्

कोतपर्वमा जंगबहादुरलाई जनजातिले समेत सघाएका थिए (पृ १२३) भनेर कुनै एक जना जनजाति समुदायको पात्रको नाम दिने मैनाली जंगबहादुरविरुद्ध त्यसरी नै कुनै जनजातिले गरेको अवज्ञालाई भने जातीय नभई व्यक्तिगत या राजनीतिक भाव रहेको उल्लेख गर्छन् तुले रोहानी प्रकरणमा सिंगो मगर भाषामाथि नै सत्ताले लगाएको बन्देजलाई उनी न्यूनीकरण गर्छन् राणाकालको उत्तरार्द्धमा चित्रबहादुर गिरिराज घले कप्तान थिए (पृ १४६) भनेर राणाशासनको उत्तरार्द्धको नेपाली सत्ता समावेशी भएको तर्क राख्ने मैनाली धादिङका तामाङ, गोर्खाका गुरुङ, किराँतका राई, लिम्बूहरुले सत्ताको बलजफ्तीविरुद्ध गरेको अवज्ञालाई भने समुदायविशेषको नभई ठाउँविशेष, व्यक्तिविशेष वा समूहविशेषको थियो (पृ १३४) भनेर सामान्यीकरण गर्छन् राणाहरुको पालामा माथिल्लो सरकारी पद सर्वसाधारणका लागि बन्देज थियो सैनिकतर्फ पनि रोलवाला राणा बहाल हुने पदभन्दा तल मात्रै सर्वसाधारणले प्रमोसन पाउँथे हुँदाहुँदा चन्द्रशमशेरले गोर्खा फौजमा भर्ती भएका गोर्खालीलाई अधिकृत पदमा पदोन्नति नगरिदिन अफिसरमा भर्ना नलिइदिन अंग्रेजलाई अनुरोध गरेका थिए (राणा, प्रमोदशमशेरराणाशासनको वृत्तान्त, पृ २१५) यस्तो तथ्य हुँदाहुँदै तथ्यको, तर्कहरुको यति निम्छरो भ्रष्टीकरण सर्वथा दुर्लभ

♦ ♦ ♦

वैवाहिक सम्बन्धमार्फत मधेस पहाड जोड्ने पृथ्वीनारायणको कदम अहिलेको समाज विज्ञानको कोणबाट हेर्दासमेत उपयुक्त देखिन्छ (पृ १०७) भनेर मैनालीले पृथ्वीनारायणले नै नकल्पिएको मधेस पहाड जोड्ने श्रेय भिराउन खोजेका छन् उनैले यी हरफ उद्धृत गरेकोश्री बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको संक्षिप्त जीवनीको पृ ९५ मा बाबुराम आचार्य लिखित यी पंक्तिले पृथ्वीनारायणले गोरखपुरमा गरेको विवाह मैनालीले उल्लेख गरेझैँ पहाडमधेस जोड्ने कदम भए/नभएको संकेत गर्छ– ‘धादिङबाट गोर्खा पुग्दा यिनको दोस्रो विवाह गर्ने विषयमा चर्चा चलिसकेको थियो सेनहरुदेखि रानी चन्द्रप्रभा अघाइसकेकी थिइन् चौबिसीबाइसीका गोर्खाभन्दा साना रजौटाकी छोरी डोला मगाएर विवाह गर्दा राजनीतिक वा आर्थिक लाभ केही हुँदैनथ्यो पर्वत, प्युठान, सल्यान आदिका राजपुत्रीसँग विवाह गर्दा उनीहरु गोर्खामा डोला पठाउन तयार हुँदैनथे पृथ्वीनारायण उहीँ जाँदा मकवानपुरको जस्तो घटना दोहोरिने सम्भावना हुँदा मधेसी राजपुतका डोला झिकाई गोर्खामा विवाह गर्नु नै उचित देखेर डोलाको तलास गर्न हलकारा जाँचबुझ गर्ने धाईसमेत पठाइए आधुनिक नेपाल स्थापना गर्नेहरुको ध्येयलाई वैधानिकता दिलाउने नाममा अन्य राज्यका राजा भारदारको कद छिमलेर पृथ्वीनारायण उनका उत्तराधिकारीको उचाइ बढाउन प्रयत्न गरेको बुझ्न सकिन्छ पछिल्लो समय बाबुराम आचार्यले यही पद (?) पछ्याए (पृ ) भनेर लेखक मैनालीले बाबुरामलाई पनि माथ गरेर पृथ्वीनारायण उनका सन्ततिको मिथ्या आदर्शीकरण गरेर उचाइ बढाउने प्रयत्न गरेको देखिन्छ

♦ ♦ ♦

पाटनका काजी धनवन्त प्रधानलाई पनि पृथ्वीनारायणले आफ्नो पक्षमा मिलाए पृथ्वीनारायणले वीरनरसिंहमार्फत धनवन्तलाई आफ्नो पक्षमा मिलाएका थिए काठमाडौँका राजा जयप्रकाशसँग धनवन्तको व्यक्तिगत रिसइबी थियो यसले पनि उनलाई पृथ्वीनारायणसँग मिल्न प्रेरित गरेको थियो (पृ १०८,१०९) यस सम्बन्धमा भाषा वंशावलीमा उल्लिखित प्रसंग यस्तो – ‘सर्दार जनालाई समाई नुवाकोट लैग्या ती काजिका छोराहरुलाई तादीमा डुबाई सास्ति गर्दा यक सर्दार मरिगयो काजि धनवन्तका छोरा वीरनरसिंह मरेन पछि वाट नेलहालि चौकि राषि त्रीशूल गंगाको साँघुमा राषी छोड्या यस दीन नेलै सुद्धा त्रीशुल गंडकिमा फाल्हाल्दा चौकिदारहरुले यो नेपालको काजिको छोरो पर्या भाग्या भंन्या हामीलाई वीगार पर्ला भनि डराई धेरै जना गंडकिमा फालहालि समाई फेरि माथी राष्या ताहा पछि गोर्षा माहाराज वाट तेरा बाबालाई झीकाउन पनि पत्र लेषी झीकाई पठाउछु तपनि तेरा वावालाई झीकाउन्या चीठी लेषि पठाउदै गर ञाहा हाम्रा हजुरमा हाजीर भयापछि तेरा वावा तलाइ प्रवस्ती गरिवक्सौला..(पृ ३७१) धनवन्तसिंह त्यसबखत सपरिवार भागेर नुवाकोट जान सम्भव नभएपछि छोरा जोगाउन पृथ्वीनारायणसँग मिले गोर्खाली सेनाले कीर्तिपुर सर गर्यो धनवन्त पृथ्वीनारायणसँग मिलेको तथ्य हो तर भएको तथ्य लुकाएर यो वा कारणले उनी पृथ्वीनारायणसँग मिलेको कुरा तथ्यको भ्रष्टीकरण हो

♦ ♦ ♦

बाबुराम आचार्यको अनुमानमा जनरल अभिमानसिंह रानाले राजा राजेन्द्रविक्रमको सुझाव मानेको भए कोतपर्वको सम्भावना टर्न सक्थ्यो भनेर मैनालीले आचार्यकोअब त्यस्तो कहिल्यै नहोस्पुस्तकको पृ १३१ लाई उद्धृत गरेका छन् (पृ १२१) यथार्थमा चाहिँ आचार्यकोअब त्यस्तो कहिल्यै नहोस्होइनअब यस्तो कहिल्यै नहोस्पुस्तक प्रकाशित त्यसको पृ १३१ मा अभिमान राजेन्द्रविक्रमबारे कुनै प्रसंग नै उल्लेख छैन बरु आचार्यले पृ १२३ मा भने अझिमानले राजेन्द्रविक्रमको हैन, राजेन्द्रवित्रमले अभिमानको सल्लाह नमानेको प्रसंग उल्लेख गरेका छन् पुस्तकमा तिथिमितिमा पनि सावधानी अपनाएको देखिन्न कहीँ इस्वी संवत् कतै विक्रम संवत्को प्रयोग भएको (जस्तै पृ )

♦ ♦ ♦

कुनै एउटो पाटो मात्र समातेर समग्र इतिहासको अपव्याख्या गर्न खोज्नेको प्राज्ञिक धरातल शंकाको घेरामा तानिन्छ नै इतिहासकोइम्पेरिकलअध्ययनले मात्र पुग्दैन, यसकोहोलिस्टिकअध्ययनसमेत आवश्यक पर्छ सेलेक्सन बायसमा रमाउनेरिसर्चरको बर्को ओढेकाएक्टिभिस्टले यो सत्य आत्मसात् गर्नु जरुरी यसका लागि व्यक्तिमा कुनै पनि वस्तुलाई समग्रतामा नियालेर गुणदोष छुट्याउने प्रज्ञाचक्षु चाहिन्छ (पृ ९५) भनेर लेखेका मैनाली आफैँले भने पुस्तकभरि एकपक्षीय तर्क अघि सार्छन् उनको पुस्तक खासमा इतिहास लेखनको सत्तापक्षीय भाष्यमाथि प्रश्न उठाएका लेखकको दोहोलो काढ्न केन्द्रित सनातन सत्ताकै शैलीमा सत्तानिर्मित भाष्यमाथि प्रश्न उठाउनेलाई उनी सीधै सेलेक्सन बायसमा रमाउने रिसर्चरको बर्को ओढेका एक्टिभिस्ट भनिदिन्छन् पुस्तकभर मैनाली आफैँ भनेवस्तुलाई समग्रतामा नियालेर गुणदोष छुट्याउने प्रज्ञाचक्षुको बर्को ओढेरमहेन्द्रपथीय चेतनाको एक्टिभिजम खुलै तबरले प्रदर्शन गर्छन्

पुस्तक : शिलान्यास (नेपाल निर्माणको नालीबेली) | लेखक : सुजित मैनाली | प्रकाशक : बुक हिल | पृष्ठ : २६६ | मूल्य : ४८० रुपैयाँ

पुरा पढ्नुहोस्

उचाट

जनकराज सापकोटा
आकस्मिक भेट थियो, त्यो । उनले निधार हल्का तन्काएर अनौठो कुरा सुनाए । खबरमा केही रहस्य, क्षोभ र अचम्मजस्ता तफ्व घुलित थिए । पशुका पति र नाथसँग जोडिएका उदेक खबर यस्ता थिए :
पुरा पढ्नुहोस्

मेरी यारी ! मलाई एकदमै हतार छ

भूपाल राई
जुलुसजस्तो जिन्दगी हाँकेरहेर !म तिम्रो ८४ लाख जुनीमा उपस्थित छु
पुरा पढ्नुहोस्

अतृप्त दार्जिलिङ

राजकुमार बानियाँ
पूर्वफौजी सुवास घिसिङले सन् १९८६ मा दार्जिलिङ पहाडमा अलग राज्य मात्र मागेनन्, नामै घोषणा गरिदिए, ‘गोर्खाल्यान्ड’ ।
पुरा पढ्नुहोस्

सुम्निमाको शक्ति

श्रवण मुकारुङ 
जीवनका विविध पाटालाई काव्यिक गद्यमा रसिलो ढंगमा लेखिएको द प्रोफेटले मेरो चेतनाको ढोका खोलिदिएजस्तो लाग्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

ब्लग

वाह ! विकास

मनबहादुर बस्नेत

मुस्ताङको कोरला नाका ताकेर ०७५ चैत पहिलो साता काठमाडौँबाट हानियौँ। हिउँ जमेका कारण मुक्तिनाथभन्दा अगाडि बाटो नखुलेको पोखरा पुगेपछि थाहा पाउँदा भने मन खिसि्रक्क भयो जहाँसम्म पुगिन्छ, त्यहीँसम्म जाने भनेर अगाडि बढियो बेनीबजार कटेपछि आउने गलेश्वर मन्दिरमा केही बेर टहलिँदै थियौँ, चालकले छिटो आउन हातको इसारा दिए मुस्ताङ लेतेमुनिको भीरमा बाटो बनाउन साढे देखि साढे बजेसम्म गाडी ओहोरदोहोर ठप्प पारिने रहेछ त्यसअघि उक्त भीर पार नगरे चार घन्टा 'भीरबन्दी' मा परिने

१० बजिसके पनि हामीले चिया मात्रै पिएका थियौँ कालीगण्डकी तिरैतिर करिब किलोमिटर मात्र गुडेका थियौँ, टायर पन्चर भयो जगेडा टायर फेर्दा आधा घन्टा बित्यो थोरै अगाडि बढेपछि परिवर्तित टायरमा हावाको चाप कम भएको भन्दै चालकले फेरि पन्चरको खतरा तेर्साए अब पन्चर भए पोखराबाट टायर मगाउनुपथ्र्यो यता हाम्रो पेट उसैगरी पन्चर भइरहेको थियो झन्डै १० किलोमिटर गुडेपछि हावा हाल्ने सुविधा पाइयो बालबाल भीर काटियो, ठ्याक्कै :२५ बजे जोमसोममा बास बस्दा भोलिपल्ट मुक्तिनाथ पुगेर पोखरा झर्ने 'आशु योजना' बन्यो

र्फकंदा अघिल्लो दिनको 'भीरबन्दी' समयमै काटियो तर कहर काटिएन काभ्रेभीरमा उसैगरी बाटो बन्द हुने रहेछ चार घन्टा अगाडि बढेर गाडीको लाम हेर्दै सुस्ताउनुभन्दा चिया पिउँदै बस्ने निधो गर्यौँ डाङडुंगे खोलामा रोकियौँ त्यहीँ भेटिए, पोखराबाट र्फकंदै गरेका मुस्ताङका सीडीओ गंगाबहादुर क्षत्री, डीएसपी तुलबहादुर कार्की सशस्त्र प्रहरी प्रमुख निर्मल कार्की बाटो बन्द भएपछि उनीहरु पनि गाडी छाडेर अगाडि पर्खने गरी हिँडेछन् भेट जुर्यो सीडीओ जिल्ला सुरक्षा प्रमुखको गाडी जस्तोसुकै काम रोकेर पनि चालू हुनुपर्ने/गराउनुपर्ने होइन ? जिज्ञासा सीडीओले मेटाए, "ठेकेदारले कबुल गरेकै मितिमा बाटो बनाएन भने उसलाई कारबाही गर्नुपर्छ त्यतिबेला 'सीडीओ हिँड्दा काम रोक्नुपर्यो' भनेर काम नसक्नुको जिम्मा हामीलाई दिन्छ कारबाही गर्न सकिँदैन त्यसैले जो आए पनि निर्धारित समयको काम नरोक्ने नीति लिएका छौँ "

जिल्लामा सीडीओको शान, शक्ति अतिरिक्त हुन्छ त्यसमाथि यहाँ सीडीओसहित उनी मातहतका दुवै सुरक्षा प्रमुख चार/पाँच घन्टा थुनिएका छन् तर कत्ति अहं छैन सोचेँ, यो हिमाली जिल्लाका प्रशासकको सोचको सानो अंश सिंहदरबार शीतलनिवासका शासकसँग भइदिए समृद्धि एक सपना मात्रै हुने थिएन

खान्की बान्की

त्यही जम्काभेटमा अर्को रोचक कहानी सुनियो भक्तपुरका बासिन्दा सशस्त्र डीएसपी कार्कीले थकाली खानाको स्वादको बखान निकै सुनेका रहेछन् मुस्ताङको ३३ नं गुल्ममा आफ्नो सरुवा भएको चाल पाउनासाथ मनमनै कल्पेछन्, अब थकालीको रैथाने स्वाद लिइन्छ, उद्गमथलोमै

अन्यत्र जिल्लामा प्रमुख बनेर जाँदा मानिस गोरु बेचेको साइनो लगाएरसमेत सम्बन्ध गाँस्न हतारिन्थे तर मुस्ताङमा ठीक उल्टो कसैले भाउ नदिने बल्लतल्ल जोमसोमका एक होटलवालाले चिया पिउन निम्ताए गफिँदै चिया पिए छिनमै होटलवालाका अरु साथी थपिए होटलवालाले चिया अर्डर गरे 'एकछिन' भन्दै निस्किए छिनमै होटलवालीले डीएसपीलाई आठ/दस थान चियाको बिल थमाइछन् त्यस दिनदेखि असली थकाली भान्छा गर्ने चाहना डीएसपीले मारेछन् बरु जुक्ति निकाले, मेसमै काँसको कचौरामा खाना हाल्ने थालमा घोप्टाएर थकाली शैलीमा पस्किने भन्छन् नि, नेपाल सरकारको खान्कीभन्दा बान्की राम्रो मुस्ताङमा खान्की, बान्की

ज्यूँदोजाग्दो सिन्डिकेट

पोखरामा एक अधबैंसे ठूलो आवाजमा कड्किए, "तपाईंको समिति सरकारभन्दा पनि ठूलो ?" ज्येष्ठ नागरिकको परिचयपत्र देखाउँदा छूट नदिएपछि चूर भएका रहेछन् तर लेकसाइड पृथ्वीचोक चल्ने उक्त गाडीका सहचालक मरिगए छूट दिन तयार भएनन् उल्टै कड्किए, "हामी सरकारको कुरा मान्दैनौँ समितिको मान्छौँ ' बस रहेछ, पोखरा बस व्यवसायी संघको सबै यात्रु सरकारले तोकेको सुविधा पाउनुपर्ने भन्दै एकमुख हुँदा पनि उनी टसमस भएनन् ज्येष्ठ नागरिक ऐनले वृद्धवृद्धालाई सार्वजनिक यातायातमा ५० प्रतिशत छूट किटान गरेको तर व्यवसायी हाकाहाकी कानुन मान्दैनौँ भन्छन् सरकारले यातायातको सिन्डिकेट धुलिसात पारेको गफ दिएकै एक यात्रुले सहयात्रुसँग भनिन्, "लुट्न सके लुट....

 

 

पुरा पढ्नुहोस्

चार घन्टा नमस्कार

पवन आचार्य
चार घन्टासम्म नमस्कार गरेर बस्नुपरेको पीडा सुनाउँदै एक खेलाडीले भनिन्, “मनोबल बढाउनु त परै जाओस्, पदाधिकारीको भाषण सुन्दा हामीलाई ठूलै पापको सजाय खेपेजस्तो लाग्यो ।”
पुरा पढ्नुहोस्

छाप छाडेको छपिया

सन्तोष आचार्य
स्थानीय किसानको जीवनशैली बदलिएको छ । पोखरीमा माछा पानीसँग खेल्छन् । किसान पैसासँग । किसान जागे के हुन्छ ?
पुरा पढ्नुहोस्

बहकिएका सत्तापक्ष, प्रतिपक्ष र अगुवा

बसन्त बस्नेत
सरकार–सीके सहमतिबारे सत्ता घटककै नेता यत्रोविधि असन्तुष्ट हुनुको गुह्य भने बुझ्न सकिएन । शृंखलाबद्ध सिकायत सुनिसक्दा लाग्यो, यी नेताहरुका लागि सहमतिको प्रश्न होइन, नेकपाभित्रको आन्तरिक असन्तुष्टि मुख्य हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

भानुभक्तलाई हेलमेट

राजकुमार बानियाँ
भानुभक्तको सालिक चाइना एड्ले बनाइरहेको दरबार हाइस्कुलको पर्खालमा च्यापिएको छ । विस्मय के छ भने उनको बिर्खेटोपीमाथि कसैले साइकलको हेलमेट भिराइदिएछ, आँखामा चस्मा सिउरिदिएछ । यसलाई सनक भन्ने कि सम्मान !
पुरा पढ्नुहोस्

तस्विर/भिडियो

पैसा लुटैना

शब्द/तस्बिरः वसन्त आचार्य

थारु खानपानदेखि लिएर गरगहना नाचगानसम्म विभिन्न सांस्कृतिक पक्ष जोडिएका हुन्छन् यही मौलिक संस्कृतिलाई व्यावसायिक रुप दिएका छन्, दाङका थारु होमस्टेले थारुहरुले प्रयोग गर्ने पुराना सामग्री, थारु परिकार सांस्कृतिक नृत्यले सुसज्जित छन्, यी होमस्टे

संस्कृति संरक्षणमा युवा पुस्ता पनि मरिमेटेर लागिपरेको त्यसैले हराउँदै गएको संस्कृतिलाई संरक्षण गरेर पहिचान मात्रै होइन, सांस्कृतिक पर्यटनमा पनि टेवा दिएको अब हामीले संरक्षण नगरे कसले जोगाउँछ थारु संस्कृति ?” १८ वर्षीया विनिता दहित भन्छिन्

थारु होमस्टेका आगन्तुकको मनोरन्जनका लागि थारु नृत्य अनिवार्यजस्तै थारु पोसाक लगाएका महिलापुरुष रमाइलोसँग नृत्यमा सहभागी हुन्छन् त्यसमा पनि सखिया, छोक्रा वड्का नाच लोकप्रिय छन्

थारु संस्कृतिमा गहनाको उच्च महत्व खासगरी चाँदीका गहनाले छपक्कै शरीर ढाक्नु थारु महिलाको महत्वपूर्ण विशेषता हो गहना परम्परा थारु समुदायका लागि निकै विशिष्ट मानिन्छ,” संस्कृतिविद् अशोक थारु भन्छन्, “यो निकै पुरानो परम्परा हो

समूहमा बाजा बजाउँदै नृत्य गर्नु थारु परम्परा हो त्यसमा पनि उल्टो टाउको बनाएर मुखले जिब्रोको सहारामा पैसा तान्ने परम्परा निकै विशिष्ट रोमाञ्चक मानिन्छन् कुनै एक भाकामा करिब मिनेटजति नाचिसकेपछि उनीहरुको अघिल्तिर राखिएको कपडा या गुन्द्रीमा नृत्य हेर्नेहरुले पैसा राख्ने गर्छन्

नृत्यमा सहभागी मुख्य नर्तकी बिस्तारै पैसा राखिएको ठाउातिर अगाडि बढ्दै शरीर धनुषवाणजस्तो बनाउँदै टाउको उल्टो बनाएर जिब्रोको सहारामा पैसा तान्ने गर्छिन् यसरी मुखले तानेपछि त्यो पैसा उनीहरुले आफैँ लैजाने गर्छन् संस्कृतिविद् थारुका अनुसार यो नृत्यकलाभित्रको निकै महफ्वपूर्ण भागलाईपैसा लुटैनाभन्ने चलन

शरीरलाई धनुषाकार बनाउन सजिलो भने छैन नर्तकी रञ्जिता चौधरी धेरै समय लगाएर यो कला सिकेको सुनाउँछिन् सिक्न निकै गाह्रो भयो,” उनको अनुभव , “कैयौँ पटक टाउकोसमेत नचल्ने भयो

दाङका भूमिपुत्र मानिने थारुहरु पछिल्लो समय सांस्कृतिक पर्यटनतर्फ आकर्षित छन् थारुको संस्कृति विशिष्ट ,” प्रदेश सभासद्समेत रहेका होमस्टे सञ्चालक डिल्लीबहादुर चौधरी थप्छन्, “यसलाई बेलैमा जोगाउनु आवश्यक

तस्बिरहरु हेर्नुहोस् : 

पुरा पढ्नुहोस्

दोकरा

शब्द/तस्बिरः मैत्या घर्तीमगर
रुकुम पूर्वमा एक सिजनमा गहुँ पाक्छ भने अर्को सिजनमा मकै । यिनै अन्नले यहाँका बासिन्दको दैनिक गुजारा चल्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

महक पेसा

शब्द/तस्बिर : सरोज बैजु
महका साथै मैनका लागि मौरीपालन गरिन्छ । मौरी पाल्ने  चलन नभएका बेला मानिसले जंगली मौरीबाट मह संकलन गर्थे । आजभन्दा ४५ सय वर्षअघिदेखि मौरीलाई घरपालुवा बनाइएको विश्वास गरिन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

हिमाली माछा

राजबहादुर शाही
समुद्री सतहदेखि २९ सय ७२ मिटर उचाइ, १ सय ६७ मिटर गहिराइ र ५.१ किलोमिटर लम्बाइ ओगटेको ‘स्वर्गकी अप्सरा’ नामले चिनिने पर्यटकीय गन्तव्य मुगुको रारा ताल विश्वमै दुर्लभ असला प्रजातिका माछाका लागि प्रसिद्ध छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

सिन्दूर जात्रा

शब्द/तस्बिर : सरोज बैजु
हातहातमा चिराग, भुस्याः बाजा र कय्ँ बाजाको धून, अनि फुर्र उडेका सिन्दूर र फूल । २ वैशाख ०७६ मा भक्तपुरको थिमि साँच्चै मनमगन देखिएको थियो ।
पुरा पढ्नुहोस्