[झटारो] राष्ट्रपतिको निर्वाचन कक्षा

लक्ष्मण गाम्नागे

राष्ट्रपति विद्या भण्डारीले सत्तापक्ष, प्रतिपक्ष र सत्तापक्षीय प्रतिपक्ष तीनै समूहका सात राजनीतिक दलका एक हूल नेतालाई राष्ट्रपति कार्यालयमै बोलाएर टिफिनसमेत खान दिएर एक घन्टाको प्रौढ कक्षा लिएर पठाएको थाहा भयो । उनीहरूलाई राष्ट्रपतिले यसपालिको कक्षामा एउटै मात्र विषय ‘निर्वाचन’ पढाइन् । स–साना भुरालाई पढाउन सजिलो, बूढा विद्यार्थीलाई पढाउन एकदमै गाह्रो ।

पहिला पढाएका कुरा बिर्सिहाल्छन् । त्यसमा पनि कतिपय बूढा विद्यार्थी त दिमागमा गोबर भरिएका हुन्छन्, पटक्कै बुझ्दैनन् । बुझे पनि नबुझेझैँ गर्छन् । कति प्रश्नको जानी जानी गलत उत्तर दिन्छन् । बारम्बार एउटै कुरा सम्झाइरहनु पर्छ, पढाइरहनु पर्छ । ‘पढायो पढायो पाठ, सोह्र दुना आठ’ भनेजस्तो कक्षाबाट बाहिर निस्कने बित्तिकै गेम खेल्न थाल्छन्, घुर्चाघुर्ची गर्न थाल्छन् । तैपनि राष्ट्रपतिले आफ्नो पढाउने, सिकाउने, सम्झाउने, हप्काउने कर्तव्य इमानदारीपूर्वक पूरा गरिरहेकै छिन् । 

राष्ट्रपतिले ती जन्ड विद्यार्थीलाई सम्झाउँदै भनिछन् : 
हेर बाबु हो ! प्रजातन्त्रमा निर्वाचन भन्ने एउटा चीज हुन्छ । त्यो भएन भने प्रजातन्त्रको कुनै अर्थ हुँदैन । देशमा आवधिक निर्वाचन भएन भने प्रजातन्त्र मर्छ । संविधानले एउटा निश्चित समय अवधिमा निर्वाचन गर्नुपर्छ भनेर तोकेको हुन्छ । तिमीहरूलाई त्यसको ख्यालै छैन । पाँच–पाँच वर्षमा हुनुपर्ने स्थानीय निर्वाचन नभएको कति वर्ष भयो, सम्झना छ ? बिर्सियौ होला । दुई दशक हुन लाग्यो । चारपटक भइसक्नुपर्ने निर्वाचन एकपटक पनि नगरी हाम्रो संविधान संसारकै उत्कृष्ट भन्न लाज मान्नु पर्दैन ? 

के हामी अनन्तकालसम्म संक्रमणमै बसिरहने ? पुस्तौँपुस्ता आन्दोलन मात्रै गरिरहने ? आन्दोलन गर्दागर्दै बाजेहरू मरे, आन्दोलन गर्दागर्दै बाबुहरू मरे, हामी पनि आधाउधी मरिसक्यौँ । के हामी हाम्रा छोरा–छोरी, नाति–नातिनालाई पनि आन्दोलनमै होमेर मार्ने ? आफ्नै सन्तानको हत्या गरेको अपराध बोकेर मर्ने हामी पनि ? 

राष्ट्रको उन्नतिचाहिँ कहिले गर्ने ? देश कहिले समृद्ध हुने ? कहिलेसम्म यसरी ठेलाठेल, घुर्चाघुर्ची, तँछाडमछाड गरेर बस्ने ? एउटै कक्षामा यसरी वर्षौंसम्म बसेको बसेकै गर्दा, अझ कक्षा चढ्नुको सट्टा झन् तल्लो कक्षामा झर्दा अलिकति शरम मान्ने कि नमान्ने ? जनताले कुरीकुरी गरिरहेका छन्, बैरीहरू हाँसिरहेका छन् । लाज मान्न पनि मैले नै सिकाउनुपर्ने ? हामीले कतिपटक कति ठूला संघर्ष गरेर कति ठूला राजनीतिक परिवर्तन गर्‍यौँ देशमा । परिवर्तनलाई जोगाउनु पर्दैन ? सहिदका आत्माले सराप्ला भनेर डराउनुपर्दैन ? 

सेतै फुलिसकेका जुँगामुठे विद्यार्थीलाई मैले यसभन्दा बढी सिकाउनु पर्ला त ? पर्दैन होला । ल अबदेखि यसरी एकआपसमा ठास्सठुस्स नगर्ने । महतो बाबु उत्तेजनामा नआउने । ओली बाबु धेरै छुच्चो मुख गरेर मान्छे नभड्काउने । देउवा बाबु पनि धेरै मनमोजी भएर जे मन लाग्यो त्यही गर्ने, बोल्ने हैन । पुष्प बाबुले यता पनि ठिक्क, उता पनि ठिक्क पार्ने दोधारे बेहोरा सुधार्ने । गेम साह्रै बढी भयो । अब गेमसेम खेल्न छाडेर सबै जना ज्ञानी भएर चुनावमा लाग्ने । अहिलेलाई म अरू कुनै होमवर्क दिन्न, एउटै मात्र दिन्छु– निर्वाचन, निर्वाचन, निर्वाचन । यो होमवर्क सकेर मात्रै मसँग मुख देखाउन आउनू । ल आजलाई छुट्टी ।

पुरा पढ्नुहोस्

जोली एलएलबी २: गहन विषयको रसिलो प्रस्तुति

गोकर्ण गौतम
अक्षयकुमारका फ्यानले मात्र होइन, ‘कोर्टरुम ड्रामा’ र सामाजिक कथा हास्य शैलीमा पस्किएको रुचाउने जो कोहीले जोली एलएलबी २ हेर्दा निराश हुनुपर्दैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

लाप्राकको खुसी

सुरेश महर्जन
गोरखाको लाप्राकमा एकीकृत नमुना बस्ती बनाउने कामको थालनी भएपछि यहाँका बासिन्दाको मुहारमा खुसी देखिन थालेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

[स्मरण] डिल्लीरमण रेग्मीलाई प्रवेश प्रतिबन्ध

गोरक्षबहादुर न्हुछें प्रधान
डिल्लीरमण रेग्मीलाई हाम्रो पहिलो प्रश्न थियो, ७ फागुनमा सबै नेताहरूसँगसँगै तपाईं पनि काठमाडौँ आउने कार्यक्रम थियो तर तपाईं त सुटुक्क एक्लै आउनुभएछ, किन ?
पुरा पढ्नुहोस्

उत्तरआधुनिक पुनर्गठन

विमल आचार्य
लेखकको मार्गचित्र सहभागितामूलक समावेशी प्रत्यक्ष लोकतन्त्र हो । तर, कसरी र केका आधारमा सहभागिता र समावेशिता ? मौन छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

अब यस्तो कहिल्यै नहोस्

रोहित रञ्जितकार
उपत्यकाका तीन दरबार स्क्वायर वसन्तपुर, भक्तपुर अनि पाटनकै रूप र बनोट फेरिएको छ, त्यहाँका कति सम्पदा त लोप नै भएका छन् । यी दरबार क्षेत्रका १९९० भन्दा अगाडि र पछाडिका तस्बिरहरू जुधाएर हेर्दा प्रस्टै हुन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

रगतपच्छे कुरीतिको चिरफार

सिपी अर्याल
हामी आफैँले, हाम्रै लागि तर हामीलाई डस्ने संस्कृति किन बनायौँ ?
पुरा पढ्नुहोस्

सेल्फी अनुभव कस्तो रह्यो ?

मनबहादुर बस्नेत
हिमाली फोटोग्राफर भनेर समेत चिनिने तिवारीलाई २१ माघमा राष्ट्रिय फोटो पत्रकार समूहले ‘सेल्फी अनुभव’ नामक आफ्नो १५ दिने शृंखलामा बो लाएर अनुभव बाँड्न लगायो ।
पुरा पढ्नुहोस्

समसामयिक

आशैआशमा ४० वर्ष

- मोहन बुढाऐर

धनगढी  ।। पश्चिम सेती परियोजना निर्माण सुरु हुने हल्ला सुनेपछि बैतडी, ढुंगाडका लोकबहादुर चन्द मुआब्जाबाट लोभिए । उनले आफ्ना छोरीज्वाइँ, इष्टमित्रहरूका नाममा आफ्नो जग्गा बाँडे । पहाडको एक रोपनी जग्गा सरकारलाई दिएबापत तराईमा तीन रोपनी बराबर जग्गा पाउने हल्ला चल्यो । तराईमा छोरीज्वाइँ र इष्टमित्रले जग्गा पाऊन् भनेर उनीहरूका नाममा पनि पडाको एक–एक रोपनी जग्गा नामसारी गरिदिए । 

त्यसबेला उनले आफ्ना नाममा रहेको जमिन विवाहित दुई छोरीका नाममा नामसारी गरे । केही बहिनीलाई पनि बाँडे । आफ्ना पुरोहितलाई पनि दान गरे । “मसँग २२ रोपनी जग्गा थियो, सात रोपनी गयो । तैपनि, एकको तीन पाउँदा तराईको जमिनदार हुन्छु भन्ने सम्झिएँ,” लोकबहादुर भन्छन्, 
“किन छोरी–बहिनीलाई तराईवासी नबनाउने भनेर उनीहरूका नाममा हालेँ तर सपनामै रह्यो ।” 

ढुंगाडकै वीरबहादुर महराले भत्किएको घरसमेत मर्मत गर्न मन नलागेको बताए । जलविद्युत् आयोजना निर्माणका लागि काम गरिरहेको अस्ट्रेलियन कम्पनी स्नोई माउन्टेन इन्जिनियरिङ कर्पोरेसन (स्मेक) कम्पनीले गाउँका युवालाई प्रभावित क्षेत्रका बासिन्दाहरूको लगत संकलन गर्ने, उनीहरूका माग र इच्छाबारे सूचना टिप्न दैनिक खटाउँदा महरालाई आफ्नो गाउँ कतिबेला छोड्ने हो भन्ने लाग्थ्यो । “छोड्नुपर्ने गाउँघरको के माया गर्नू भनेर चुहिएको छानोसमेत टाल्न सकिनँ,” महरा भन्छन्, “त्यसबेला कल्पनै कल्पनामा दिनहरू बित्थे, चुहिन लागेको छाना पनि टाल्न जाँगर लागेन ।”

गाउँलेहरूले सेती किनारमा रहेका खेत/बस्ती जोगाउनतिर ध्यान दिन छोडे । बोटबिरुवा हुर्काउन, वृक्षरोपण गर्नेतर्फ चासो दिन छोडे तर अहिलेसम्म तटबन्धतर्फ पनि कुनै पहल भएको छैन । 
सुदूरपश्चिमका दुई ठूला नदीमा बन्ने भनिएका बहुचर्चित आयोजना पश्चिम सेती र पञ्चेश्वरले स्थानीयलाई कसरी प्रभावित बनायो भन्ने उदाहरण हुन् यी । 

मुआब्जाबाट पहाडको सकसपूर्ण जीवनबाट पार लाग्ने, व्यवस्थित बस्तीमा आधुनिक सुविधाको सुखभोग गर्न पाइने, गरिबीबाट उकास्ने जस्ता सपना देखाएको आयोजना चार दशकसम्म पनि गफमै सीमित छ । 

स्थानीयले अनेक सपना देख्दादेख्दै ०५७ मा सेतीमा आएको बाढीले मलिलो जमिन बगर बन्यो । बाढी गाउँ पस्यो । घर, खेतबारी बगायो । बचेका खेतहरू बाढीको बालुवाले ढाक्यो । खड्क चन्द सुनाउँछन्, “विस्थापित भइने चर्चाले तटबन्धका योजना ल्याउने कार्यक्रममा जोड गरिएन, अहिले यो गति भयो ।” 

“पटक–पटकका आशा कुल्चिएपछि पश्चिम सेती बन्दैन भन्नेमा बढी विश्वस्त छौँ,” शारदा माध्यमिक विद्यालय, ढुंगाडका प्रधानाध्यापक मीनबहादुर चन्द भन्छन्, “विगतमा देखेका आशालाई खराब सपना सम्झेर विकास पूर्वाधार का लागि जुर्मुराइरहेका छौँ ।” 

फ्रान्सेली कम्पनी सोग्रेहले ०३७ मा सेती नदीमा पहिलोपटक जलविद्युत् आयोजनासम्बन्धी अध्ययन सुरु गरेको थियो । उसले त्यसबेला ३७ मेगावाटको जलविद्युत् आयोजना निर्माण गर्न सकिने निष्कर्ष निकालेको थियो । त्यसको ६ वर्षपछि ०४३/०४४ मा ३ सय ६० मेगावाट बिजुली उत्पादन गर्न सकिने भन्दै अस्ट्रेलियन कम्पनी स्मेकले यसको निर्माणमा रुचि देखायो । उसले फेरि ०५४ मा ७ सय ५० मेगावाट विद्युत् निकाल्न सकिने ठहरका साथ नेपाल सरकारसँग आयोजना विकाससम्बन्धी सम्झौता पनि गर्‍यो । 

तर, आयोजना पहिचान भएको ४० वर्ष बितिसक्दासमेत निर्माण थालनी हुन सकेको छैन । निर्माण कम्पनीले गरेको ढिलाइलगायतको कारण देखाउँदै सरकारले साउन ०६८ मा स्मेकले पाएको निर्माण अनुमति पत्र रद्द गर्‍यो । यसपछि आयोजना निर्माणको अनुमति चिनियाँ कम्पनी थ्री गर्जेज कर्पाेरेसनले पायो । तर, अहिलेसम्म आयोजनाको निर्माण सुरु भएको छैन ।

उता बैतडीको तल्लो स्वराडका बासिन्दा पञ्चेश्वर पर्खंदै बूढो भइसकेको बताउँछन् । “हामी सानै छँदा चर्चा सुनिन्थ्यो, छोरा–नातिले पनि पञ्चेश्वरको बिजुली देख्न नपाउने भए ।” धर्मसिंह साउद, ७०, को गुनासो छ, “अध्ययन हुँदै छ भन्ने पुरानै कुरा हो, कहिले बन्ने भन्ने टुंगो नै छैन ।” 

०४४ मा बैतडीको पञ्चेश्वर–७, रोलघाट नजिकै आयोजनाको कार्यालय खुलेको थियो । कार्यालय खुलेको तीन दशक भयो तर काम शून्य । शिवनाथका धनसिंह धनाडी भन्छन्, “अब त कहिल्यै बन्दैन कि जस्तो लाग्छ ।” 

नेपाल र भारत सीमाको महाकाली नदीमा विद्युत् निकाल्ने भनिएको आयोजना हो, पञ्चेश्वर । यसबाट विद्युत्सँगै सिँचाइ सुविधासमेत हुनेछ । भारतले सन् १९५६ देखि यसको अध्ययन सुरु गरेको थियो । दुवै देशका सरकारबीच ०५२ मा सन्धि भएपछि संयुक्त लगानीमा बनाउने निर्णय भएको थियो । 
बैतडीको पञ्चेश्वर गाविसमा पर्ने रोलघाट नजिकै महाकालीमा ३ सय १५ मिटर अग्लो बाँध बाँधेर आयोजना बनाउने भनिएको हो । आयोजनाबाट नेपाल र भारततर्फको १२ हजार १ सय किलोमिटर क्षेत्र डुबानमा पर्नेछ । पछिल्लो समय भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको भ्रमणपछि ऊर्जा व्यापार सम्झौता (पीटीए) र आयोजना विकास सम्झौता (पीडीए)मा हस्ताक्षर भएपछि पुन: चर्चामा छ । तर, ६ हजार ७ सय मेगावाट क्षमताको यो आयोजना बन्ने सुरसारचाहिँ कहीँ कतै छैन । 

(खगेन्द्र अवस्थी/बैतडी र मोहन शाही/डोटी)

पुरा पढ्नुहोस्

खेत–खेतमा घरबस्ती

पर्वत पोर्तेल
जग्गा प्लटिङले खाद्यान्न उत्पादनमा भारी गिरावट
पुरा पढ्नुहोस्

राष्ट्रपतिलाई खुसी पार्दै प्रधानमन्त्री

सीताराम बराल
शीतलनिवास रिझाएर सिंहदरबारलाई आफू अनुकूल बनाउने प्रचण्ड रणनीति
पुरा पढ्नुहोस्

प्रशासनमा ६० बर्षे खेल

रामबहादुर रावल
निजामती कर्मचारीहरूको उमेर हद बढाउने प्रस्ताव लोकसेवाले अस्वीकृत गरे पनि पुन: अघि बढाउने तयारी
पुरा पढ्नुहोस्

भारतमा तयारी, नेपाल बेखबर

बाबुराम विश्वकर्मा
सर्वोच्च शिखर सगरमाथाको उचाइ मापनका लागि भारतीय टोली आउने भए पनि नेपाली पक्ष सूचनाविहीन
पुरा पढ्नुहोस्

विचार

नहुने चुनावको चर्चा र चुरीफुरी

अच्युत वाग्ले
प्रतिपक्षलगायत सबै प्रमुख राजनीतिक शक्तिहरू चुनावको मुद्दालाई क्षणिक राजनीतिक तिकडमको अस्त्र बनाइरहेका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

[टिस्टुङ देउराली] दसवटा काठमाडौँ कि हजारवटा बन्दीपुर ?

विवेक पौडेल
यो केवल एउटा अस्पष्ट अतीतको ‘ नोस्टाल्जिया’ होइन, सामुन्नेकै संकटबारे बजाउन खोजिएको घन्टी हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

अख्तियारलाई जवाफदेही नबनाउने ?

जैनेन्द्र जीवन
सांसदहरू स्वच्छ र नैतिकवान् भएका भए संसद्लाई नगन्ने र महाभियोग प्रस्तावलाई असम्भव ठान्ने भूल कार्कीले गर्ने थिएनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

[आवरण टिप्पणी] जागिर नखोजौँ, उद्यम गरौँ

नीरज खनाल
व्यापारीले पैसा मात्र खोज्छन्, जहाँ पैसा देख्छन्, त्यही लगानी गर्छन् । उद्यमीले चाहिँ जहाँ चुनौती देख्छ, त्यहाँ व्यापार सिर्जना गर्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

अधिकार कटौतीको अधिनायकवादी प्रवृत्ति

अच्युत वाग्ले
अहिले भइरहेका राजनीतिक निर्णयले संघीयतालाई कसरी सुदृढ पार्छन् ? अन्तत: कत्रा र कस्तो स्वरूपका प्रदेशहरू कसरी बन्छन् ?
पुरा पढ्नुहोस्

नेपाली वामपन्थको बाटो

श्रेय पौडेल
चाहे पुरानो वर्गवादी वामपन्थ होस् वा नयाँ पहिचानवादी वामपन्थ, दुवैको उद्देश्य र चाह समाजमा हेपिएका, दबिएका तथा कुनामा घचेटिएकाहरूको आवाज बन्नु हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

परिवारवाद : कम्युनिस्ट मूल्य–मान्यताविरुद्ध

गुणराज लोहनी
पछिल्लो दस वर्षका दौरानमा यी माक्र्सवादी मान्यताबाट च्यूत भएका कारण कम्युनिस्ट पार्टी एउटा पारिवारिक पार्टीजस्तो बन्न पुग्यो ।
पुरा पढ्नुहोस्

एल्डर ब्रदर सिन्ड्रम

हस्त गुरुङ
हाम्रा बुद्धिजीवी, राजनीतिकर्मी, अधिकारकर्मी र नागरिकहरूको मन–मस्तिष्कमा ‘एल्डर ब्रदर इज वाचिङ यू’ भन्ने त्रास छ । त्यही भएर आफूले चाहेको काम गर्न र मनमा लागेका बोली बोल्न नेपालीले हिम्मत देखाउन सकेका छैनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

जीवनशैली

आवरण कथा» सिर्जनशील स्व–रोजगार

गोकर्ण गौतम
स्वप्नदर्शी स्टार्ट–अप उद्यमीका संघर्ष र सफलता
पुरा पढ्नुहोस्

गुरु पत्रकार

राजकुमार बानियाँ
पत्रकारिताको सैद्धान्तिक पाठशालाका अनवरत साधक रामकृष्ण रेग्मी कठोर समयपालक लाग्छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

जाडो छल्न औल

अर्जुन शाह
उच्च हिमाली भेगमा बस्नेको ओरालो यात्रा, ओरालोमा पेसा
पुरा पढ्नुहोस्

नुवाकोटदेखि ल्याक्मेसम्म

गोकर्ण गौतम
ट्रान्सजेन्डर अञ्जली लामाको संघर्ष र सफलताको यात्रा
पुरा पढ्नुहोस्

सूर्य छाप स्वतन्त्र

राजकुमार बानियाँ
पछिल्लो समय ४५ वटा जातीय संस्थाको छाता संगठन आदिवासी जनजाति राष्ट्रिय आन्दोलनको नेतृत्व गरिरहेका पद्मरत्न संघीयता र पहिचानको शुभ दिन आउनेमा निकै आशावादी छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

पृथ्वीनारायणवादी कम्युनिस्ट

राजकुमार बानियाँ
चार दशक लामो राजनीतिक जीवनमा मोदनाथ प्रश्रितले पाउने ‘बेस्ट कम्प्लिमेन्ट’ हो, ‘तपाईंको किताब पढेर कम्युनिस्ट भएको हुँ ।’
पुरा पढ्नुहोस्

अर्थ

आवरण कथा» तस्करीको सुनले ढुकुटीमा धक्का

मनबहादुर बस्नेत

पुस तेस्रो साताको सुरुमा त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल हुँदै  शार जहाँबाट ठूलो परिमाणमा सुन  भित्रिँदै छ भन्ने सूचना आयो, नेपाल प्रहरीको केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरो (सीआईबी) मा । त्यसपछि ब्युरोले तत्कालै सादा पोसाकमा टिम परिचालन गरेर विमानस्थलमा निगरानी बढायो । २० पुसको राती करिब साढे ८ बजे सुन बोकेर आउने भनिएका दुई जना व्यक्ति संयुक्त अरब इमिरेट्सको शारजहाँबाट आएको एअर अरेबियाको विमानबाट ओर्लिए तर रित्तो हात । उनीहरूसँग लगेज थिएन । ती दुवै जना ट्याक्सी चढेर कोटेश्वर पुगे । प्रहरीका अनुसार कोटेश्वरमा सुन बोक्ने व्यक्तिको गर्लफ्रेन्डको घर थियो । राती १२ बजेसम्म प्रहरी टोली निगरानी राखेर फर्कियो । अनि, फेरि बिहान ५ बजे नै पुग्यो, कोटेश्वर ।  

भोलिपल्ट अर्थात् २१ पुसको बिहान १० बजेतिर ती दुवै जना विमानस्थलतिर लागे । विमानस्थलभित्र छिरेको करिब तीन घन्टापछि कालो रङका दुईवटा सुटकेस गुडाउँदै निस्किए । अनि, पार्किङ क्षेत्रबाटै ट्याक्सी चढेर बाहिरिए । विमानस्थलको गोल्डेनगेटबाट निस्किएर दायाँ मोडिनासाथै प्रहरीले एक जनालाई समात्यो, दिउँसो १ बजेर २१ मिनेटमा । अर्काचाहिँ ट् याक्सीबाट झरेर भागे । करिब ३४ किलो सुनसहित समातिनेमा थिए, बाँके जिल्ला घर भएका गोपालबहादुर शाही । उनी विमानस्थलबाट सुन भरिएका सुटकेस लिएर दिनबन्धु थापा र सन्तोष काफ्लेलाई पुर्‍याउन जाँदै थिए । प्रहरी कब्जामा रहेका शाहीले थापा र काफ्लेलाई सुन लिन बोलाएपछि उनीहरू डाइहाट्सुको टेरियस गाडीमा आइपुगे । त्यही बेला उनीहरू पनि समातिए  । 

सीआईबीले पक्राउ परेकाहरूको बयान समेत लिन पाएको थिएन, ब्युरोका निर्देशक एवं प्रहरी नायव महानिरीक्षक (डीआईजी) नवराज सिलवालको मोबाइलमा फोन आयो
‘हेलो सर नमस्कार !’ 
‘नमस्कार !’ 

‘म एअरपोर्ट भन्सारबाट । सरहरूले समात्नुभएका व्यक्तिलाई भोलि (२२ पुस) अलि चाँडै बुझाइदिनोस् है । दिन छोटो छ । फेरि यता पनि प्रक्रिया लामै हुन्छ,’ भन्सारका कर्मचारीले सिलवाललाई भने । भोलिपल्ट ११ बजेसम्म अभियोगीलाई भन्सारमा नपुर्‍याएपछि त्यहाँबाट फेरि सीआईबीमा सोधियो । त्यतिबेलासम्म सीआईबीले जिल्ला प्रशासन कार्यालय काठमाडौँबाट तीनै जना विरुद्ध संगठित अपराधमा मुद्दा चलाउने गरी ६० दिन हिरासतमा राखेर अनुसन्धान गर्ने मार्गप्रशस्त गरिसकेको थियो ।

वार्षिक १८ अर्बको तस्करी
समातिएकाहरूको बयानबाट नेपालमा अवैध सुनको डरलाग्दो कारोबार हुने गरेको तथ्य खुलेको छ । त्यस अनुसार पहेँलु धातुको यस्तो कालो धन्दा दुई वर्षदेखि चलिरहेको र हप्तामै करिब डेढ सय किलोसम्म सुन हवाई मार्गबाट मात्रै नेपाल छिरिरहेको छ । र, कारोबारीहरू यो सुन भारत पुर्‍याएर मनग्य मुनाफा कमाइरहेका छन् ।

पक्राउ परेकाहरूको बयान अनुसार यूएईबाट नेपालमा सुन पठाउने तीनवटा समूह सक्रिय छन् र तीनैवटाका अलग–अलग साझेदार नेपाल र भारतमा छन् । एकपटकमा ३० देखि ५० किलोसम्म सुन आउँछ । औसत ४० किलोकै हिसाब गर्दा पनि तीन खेपमा हप्ताको १ सय २० किलो सुन तस्करी भएर आइरहेको छ । डरलाग्दो त के भने सुनको यो आँकडा महिनामा ३६ क्विन्टलभन्दा माथि चढ्छ । ७ माघको मूल्य अनुसार काठमाडौँमा एक किलो सुनको अहिले ४७ लाख ३३ हजार रुपियाँ पर्छ । यस अनुसार महिनामा डेढ अर्ब रुपियाँ र वर्षमा १८ अर्ब रुपियाँभन्दा बढीको अवैध सुन नेपाल भित्रिन्छ । 

हवाई मार्गबाट अवैध सुन भित्र्याउने गिरोह फेला परेको नौ दिनपछि नै चीनबाट तस्करी गर्ने अर्को समूहलाई महानगरीय प्रहरी वृत्त बालाजुले १५ किलो सुनसहित समात्यो, १ माघमा । त्यही दिन महानगरीय प्रहरी अपराध महाशाखाले थानकोटबाट करिब पाँच करोड रुपियाँ बराबरको अवैध विदेशी मुद्रा बरामद गरेको थियो । प्रहरीले सुन किन्नकै लागि विदेशी मुद्रा चीन लैजान लागेको हुन सक्ने अनुमान गरे पनि त्यस्तो ‘ लिंक’ फेला पारिसकेको छैन । “विदेशी मुद्रा पठाएर सुन ल्याउने परिपाटी पुरानै हो । यो पनि त्यही कारोबारको हुन सक्छ,” महाशाखा प्रमुख प्रहरी वरिष्ठ उपरीक्षक (एसएसपी) सर्वेन्द्र खनाल भन्छन् ।

गन्तव्य भारत
यूएईमा सुनको खरिद जति पनि गर्न र संसारमा जहाँ पनि लैजान छुट छ । त्यहाँ कर नलाग्ने भएकाले सुन सस्तो पनि छ । र, यही कारण त्यहाँबाट आएको सुन नेपाल भएर भारत पुगिरहेको छ । तस्करीको केही सुन नेपालमै पनि खपत भइरहेको छ ।

७ माघको मूल्य अनुसार भारतमा भन्दा यूएईमा प्रति १० ग्राम सुन चार हजार रुपियाँ सस्तो छ । त्यसैले तस्करी भएको करिब ९० प्रतिशत सुन भारत पुग्छ । भारत सरकारले हजार र पाँच सय दरका नोटमा प्रतिबन्ध लगाएपछि त्यहाँ सुनको माग उच्च छ । पहिले गैरकानुनी आर्जन लुकाउन हजार र पाँच सय दरका नोट जम्मा गरिन्थ्यो भने नोटबन्दीपछि भारतमा त्यसको बदला सुन किन्ने प्रवृत्ति व्यापक भएको छ । त्यही भएर भारतीयहरूले दोब्बर मूल्यमा पनि सुन खरिद गरिरहेका छन् । त्यसैले सुन भारत पुर्‍याउँदा नाफा उच्च छ । 

त्यहाँ सन् २०१२ मा सुनको वार्षिक माग आठ सय टन पुगेको थियो । यो अस्वाभाविक वृद्धिले चालू खातामै असर परेपछि भारत सरकारले सुन आयात निरुत्साहित गर्ने नीति लियो । त्यसयता सुन आयात वार्षिक ५ सय ८० टनभन्दा बढी नबनाउने नीति छ । नेपालमा भन्दा भारतमा सुन केही सस्तो भए पनि बजारको माग भने अत्यन्तै उच्च रहेको यही तथ्यांकले बताउँछ । त्यही कारण हो कि माग र आपूर्तिको यो खाडल पुर्न तस्करीको बाटोबाट सुन भारत पुग्छ । 

भारतीय बजारमा खपत हुने सुनबाट आएको भारतीय रुपियाँमा समेत कारोबारीहरूले नाफा कमाउँछन् । सुनचाँदी व्यवसायी संघका पूर्वअध्यक्ष तेजरत्न शाक्यका अनुसार अहिले भारु एक सय रुपियाँको नेपाली १ सय ६५ रुपियाँमा कारोबार भइरहेको छ । भारतसँगको व्यापार घाटा उच्च रहेकाले यहाँ भारुको माग पनि उच्च छ । नेपाल–भारत व्यापारको आयात–निर्यात अनुपात १:८ छ । त्यसमाथि नेपाल राष्ट्र बैंकले कारोबारको सीमा तोकिदिएकाले भारुको अभाव छ । त्यो अभाव यस्तै अवैध कारोबारबाट पूर्ति हुन्छ । कारोबारीहरूले अवैध ढंगले भित्रिएको यस्तै सुन बिक्रीबाट आएको भारु नेपालका व्यवसायीलाई बढी मूल्यमा बेच्छन् । यसरी दोहोरो फाइदा हुने भएपछि सुन कारोबारीहरू नै तस्करीको शृंखलामा संगठित गिरोह खडा गरेर लागेका हुन् । 

रेमिट्यान्समा भारी गिरावट
करिब दुई महिनाअघि नेपाल राष्ट्र बैंकका एक अधिकारी सीआईबीका डीआईजी सिलवालको कार्यकक्षमा देशको अर्थतन्त्रमा धमिरा लाग्दै गएको गुनासो लिएर पुगे । अवैध सुनको कारोबारका कारण मुलुकको अर्थतन्त्र नराम्ररी प्रभावित भएको भन्दै राष्ट्र बैंकबाट ताकेता आएपछि सीआईबीले सुन ओसारपसारमा अनुसन्धान थाल्यो । 

गत भदौको पहिलो सातासम्म वाणिज्य बैंकहरूमा करिब चार सय किलो सुन थन्किएको थियो । तर, सुन बजारको रौनकमा भने कुनै कमी आएको थिएन । तस्करीको सुन सस्तोमा पाएपछि व्यवसायीहरूले त्यही प्रयोग गरेर आफ् नो व्यवसाय गुल्जार बनाएका थिए । अहिले बजारमा उच्च माग भएकाले बैंकहरूमा सुन थन्किएको त छैन । तर, अपुग माग तस्करीबाट आयातित सुनले धानिरहेको भने छ । 

सुन र अर्थतन्त्रबीच परस्पर सम्बन्ध हुन्छ । अझ सुन दुई नम्बरी बाटोबाट आयात हुने भएपछि यसले सोझै अर्थतन्त्रमा प्रभाव पार्ने बताउँछन्, नेपाल राष्ट्र बैंकका विदेशी विनिमय विभाग प्रमुख एवं निर्देशक भीष्म ढुंगाना । भन्छन्, “अवैध सुन कारोबारको असर विदेशी विनिमय र विप्रेषण (रेमिट्यान्स)मा पर्छ ।” उनको भनाइलाई राष्ट्र बैंकको तथ्यांकले पुष्टि पनि गर्छ । त्यस अनुसार प्रवासमा नेपालीहरूले कमाइरहेको विदेशी मुद्रा कारोबारीहरूले सुनको व्यापारमा प्रयोग गरिरहेका छन् । किनभने, विदेशबाट आउने रेमिट्यान्समा सुनको तस्करी बढेसँगै अर्थात् दुई वर्षअघिदेखि नै गिरावट देखिन थालिसकेको थियो ।  

त्यसयता रेमिट्यान्सको वृद्धिदरमा नाटकीय गिरावट आएको छ । राष्ट्र बैंकको तथ्यांक अनुसार आर्थिक वर्ष ०७३/७४ को पहिलो पाँच महिनामा रेमिट्यान्स वृद्धिदर घटेर ६ प्रतिशतमा ओर्लिएको छ । जब कि, अघिल्लो वर्षको सोही अवधिमा यो वृद्धिदर १९.४ प्रतिशत थियो । दुई वर्षअघि १३.६ प्रतिशतले भएको वृद्धि त्यसपछिको वर्षमा आधा घटेर ७.७ प्रतिशतमा झरेको थियो । 

वैदेशिक रोजगारमा जानेको संख्या घट्नु र भारतीय अमौद्रिकीकरणलाई नेपालमा विप्रेषण वृद्धिदर कम हुनुको कारणका रूपमा लिएको छ, राष्ट्र बैंकले । यो देखिने कारण भने हुन सक्छ । भित्री कारण भने सुनको अवैध कारोबार नै हो, जसबारे राष्ट्र बैंकले अनुसन्धान नै गरेको छैन । “रेमिट्यान्स घट्नुको कारण सोहै्र आना अवैध ढंगले सुन तस्करी हुनु नै हो,” राष्ट्र बैंकका पूर्वगभर्नर दीपेन्द्रबहादुर क्षत्री भन्छन् । उनका अनुसार कामदारहरू बस्ने ठाउँमै पुगेर सुन तस्करका एजेन्टहरूले बढी दरमा नेपालका घरघरमा पैसा पुर्‍याउने सुनिश्चितता गरेर रकम संकलन गर्छन् र त्यो रकम सुन खरिदमा लगाउँछन् ।
 
राष्ट्र बैंकका निर्देशक ढुंगाना विप्रेषण वृद्धिदर घट्नुको कारणबारे अनुसन्धान नगरेको बताउँछन् । अर्थात्, अनुसन्धान नगरेकाले मात्रै विप्रेषण घट्नुको कारणमा सुन नपरेको हो । प्रहरी अनुसन्धानले भने ०७१ मा नै रेमिट् यान्सको अंश तस्करको हातमा पुग्ने खुलासा गरेको थियो । ‘अक्टोपस अप्रेसन’ नामक सुन तस्करीविरुद्धको अनुसन्धानबाट खाडी, मलेसिया, दक्षिण कोरियाजस्ता मुलुकमा काम गर्ने नेपाली श्रमिकहरूको रकम सुन तस्करीमा प्रयोग भएको भेटिएको थियो । “पैसा पठाउने वैधानिक प्रणालीलाई सहज नबनाए कामदारहरूको रकम तस्करको हातमा पुग्ने र यसबाट हुन्डी, रेमिट्यान्स तथा विदेशी विनिमयमा असर परिरहेकोबारे कुरा राखिएको थियो,” अक्टोपस अप्रेसनको नेतृत्व गरेका एसएसपी पुष्कर कार्की त्यतिबेला राष्ट्र बैंकलाई दिइएको सुझावबारे बताउँछन् ।

त्यसमाथि नेपालीहरूले विदेशमा गरेको कमाइको करिब ४० प्रतिशत हिस्सा हुन्डीबाट नेपाल आउने गरेकाले पनि त्यो रकम सुन खरिद गर्न प्रयोग भएको अनुमान लगाउन गाह्रो पर्दैन । जब कि, ६ महिनाअघि राष्ट्र बैंकले १६ जिल्लाका ३ सय २० घरपरिवारमा गरेको विप्रेषणको बचत तथा लगानी प्रवृत्तिको अनुसन्धानमा कोरियाबाट ७० प्रतिशत विप्रेषण रकम हुन्डीबाट भित्रिरहेको खुलासा भएको थियो । यसको अर्थ हो, विप्रेषण आप्रवाहमा अनौपचारिक अर्थतन्त्रको बोलवाला बलियो छ । र, यसको ठूलो हिस्सा सुनको अवैध कारोबारमा पुग्छ । 

डलर हाहाकारको कारण
नेपाली बजारमा नगद डलरको अभाव समेत लामो समयदेखि छ । राष्ट्र बैंकसँग डलर सञ्चिति भए पनि नगद भने कम छ । अभाव भएपछि विदेश यात्रा गर्नेले २ हजार ५ सय डलर लैजान पाउने सुविधालाई घटाएर पाँच सयमा झारेको थियो, राष्ट्र बैंकले फागुन ०७० मा । यो सीमा हटे पनि डलर सहजता भने हटेको छैन । सुन तस्करी गर्ने समूहले हुन्डीमार्फत बाहिर पठाउने भएकाले नगद डलरको यति ठूलो हाहाकार भएको हो । 

सुन तस्करीको जालो नेपाल आएको विदेशी मुद्रासँग पनि जोडिएको छ । हुन्डी कारोबारीले बजारमा भएको नगद डलर जम्मा पारेर सुन आयातका लागि अनौपचारिक प्रणालीबाट विदेश पुर्‍याउने गरेका छन् । पर्यटकको संख्या घटेकाले बजारमा डलर अभाव भएको तर्क गरिन्थ्यो, विगतमा । तर, अघिल्लो वर्षको तुलनामा गएको वर्ष पर्यटकको संख्या ४० प्रतिशतले वृद्धि भएको छ । तैपनि, नगद डलरको अभाव घटेन । “सुन किन्नलाई यहाँ डलर जम्मा गर्ने र पठाउने गरिएको हुन सक्छ,” नेपाल राष्ट्र बैंकका पूर्वकामु गभर्नर कृष्णबहादुर मानन्धर भन्छन्, “जुनसुकै माध्यमबाट होस् उनीहरूले डलरको जोहो गर्छन् ।” 

जोखिममा अर्थतन्त्र
ठूलो मात्रामा सुनको अवैध कारोबार देखिनु र त्यसबाट विप्रेषण वृद्धिमा लागेको ब्रेक, नगद डलरको अभाव हुनु भनेको  अर्थतन्त्र असन्तुलित हुनु हो । “उद्योगी, व्यापारीहरूसमेत दुई नम्बरी काममा लागे भने पक्कै पनि मुलुकको अर्थतन्त्र नकारात्मक मोडमा पुग्छ,” पूर्वगभर्नर क्षत्री भन्छन् । 

सुन भारतीय बजारमा पुर्‍याउँदा अहिले प्रतिकिलो साढे पाँच लाख रुपियाँ फाइदा हुन्छ । यो दर तीन वर्षअघि साढे दुई लाख मात्र थियो । अन्य व्यापार र औद्योगिक लगानीबाट नाफा कमाउन मुस्किल परिरहेका बेला सुन तस्करीमा लगानी भइरहेको हुन सक्छ । सुन तस्करीलाई लक्षित गरेरै तिब्बतको ल्हासामा नेपाली र तिब्बती मिलेर सुन पसलहरू खुल्न थालिसकेको एक जना सुन व्यवसायी बताउँछन् । 

एकातिर सुनको अवैध कारोबार बढ्दै जाने र अर्कोतिर विप्रेषण आप्रवाह रोकिने तथा दे शको डलरसमेत अवैध रुटबाट बाहिरिने क्रमले अर्थतन्त्र दुष्चक्रमा फस्न सक्छ । सुन, हुन्डी, विदेशी विनिमयको अहिलेको अवस्था हेर्दा दे शमा समानान्तर अर्थतन्त्रको अभ्यास भइरहे को आभास मिल्छ । “सबै रकम अनौ पचारिक अर्थतन्त्रमा सोहोरिएर भोलि पेट्रोलियम पदार्थजस्ता वस्तु किन्नै नसक्ने अवस्थामा मुलुक पुग्यो भने के गर्ने ?” राष्ट्र बैंकका पूर्वगभर्नर क्षत्री भन्छन्, “मुलुकले यो जोखिम कहिलेसम्म वहन गर्न सक्छ, थाहा छैन ।” 
***
सानालाई ऐन

भर्खरै नुहाएर तेल लगाएको कपाल ठाड्ठाडा छन् । गाला र निधारसमेत तेल घसेर चिल्लो छ । तर, उनको अनुहारमा तेज पटक्कै छैन । २७ वर्षे भरभराउँदो उमेरका युवक निमा छिरिङ लामाको अनुहारमा चमक होस् पनि कसरी ?

३ असार ०७० को बिहान । सिन्धुपाल्चोक तातोपानीका निमालाई ट्रक चलाएर काठमाडौँ, कोटेश्वरमा आउनासाथै प्रहरीले पक्रियो, ३५ किलो सुनसहित । प्रतिकिलो दुई हजार रुपियाँ पाउने लोभमा सुन भरिया बनेका थिए, उनी । सुनधनी मोहन अग्रवाल, ग्याम्जो लामा र ट्रकधनी तातोपानीकै ओमबहादुर बज्राचार्यसमेत पक्राउ परे । चारै जनालाई राजस्व अनुसन्धान विभागले प्रतिव्यक्ति ३ करोड ७८ लाख रुपियाँ बिगो जरिवाना गर्‍यो । बिगो तिर्न नसकेपछि चारै जना जेल गए । 

तीनै जना सुन मालिकले विभागको फैसलाविरुद्ध राजस्व न्यायाधीकरणमा १७ नम्बरको निवेदन दिए । ज्ञातव्य रहोस्, मुलुकी ऐन अदालती बन्दोबस्तीको १७ नम्बर अनुसार मुद्दाको सुरुआती सुनुवाइमा तल्लो अदालत वा निकायले दिएको आदेश चित्त नबुझे त्यसलाई बदर गरिपाउन  माथिल्लो अदालतमा पुनरावेदनसरह दिइने निवेदन हो यो । न्यायाधीकरणले ग्याम्जोलाई साधारण तारेखमा छोडिदियो भने बज्राचार्य र अग्रवालको कारबाही सदर गरिदियो । त्यसविरुद्ध विभागले सर्वोच्च अदालतमा पुनरावेदन दियो । सर्वोच्च अदालतले ३१ चैत ०७१ मा अग्रवाललाई साधारण तारेखमा र गाडी प्रयोग भएकाले बज्राचार्यलाई एक लाख रुपियाँ धरौटीमा मुक्त गर्न आदेश दियो । लगत्तै अग्रवाल निस्किए । बज्राचार्य भने अर्को सुन मुद्दामा समेत मुछिएकाले निस्कन सकेनन् ।

उनी १९ मंसिर ०६९ मा काभ्रेको धुलिखेलमा नौ किलो सुन जफतको मुद्दासमेत खेपिरहेका थिए । यो घटनामा समेत चालक जेल परे पनि उनी अदालतको आदेशबाट साधारण तारेखमा छोडिए, ८ पुस ०७२ मा । तत्कालीन प्रधानन्यायाधीश कल्याण श्रेष्ठ र न्यायाधीश देवेन्द्रगोपाल श्रेष्ठको संयुक्त इजलासले बज्राचार्यलाई छोड्न आदेश दिएको थियो । तर, भरिया निमा भने जेलमै छन् । बज्राचार्य र अग्रवालको निवेदन दर्ता गरेको न्यायाधीकरणले निमाको निवेदन दर्ता गरेन । “मेरो निवेदन लिनै मानेन । तर, मलाई यो काम गर्न लगाउनेलाई भने छोडिदियो । यो कस्तो न्याय हो ?” मन अमिलो पार्दै जेलमै भेटिएका उनी गुनासो गर्छन् । 

राजस्व अनुसन्धान विभागले मुद्दा जिल्ला अदालतमा दर्ता गरे पनि सुनुवाइ नभएकाले निमाको कैद भुक्तानको समय ठेगान लागिसकेको छैन । 

‘हामी पनि अचम्मित भयौँ’
— नवराज सिलवाल, निर्देशक एवं डीआईजी, केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरो (सीआईबी) 

सुन तस्करीका सहयोगी समात्ने तर मालिक उम्कने त होला नि फेरि, होइन ? 
त्यस्तो हुँदैन । हामीले लगानीकर्तासम्म पत्ता लगाइसकेका छौँ । मालिकलाई समेत समातेर कारबाही गर्नकै लागि संगठित अपराधको मुद्दामा अनुसन्धान गरिरहेका छौँ । 

यसअघि संगठित अपराधमा मुद्दा चलाउँदा असफल भएको उदाहरण छ, अझ सुन बोक्ने मात्रै पक्राउ परेका छन् नि ? 
धेरै कुरा प्रस्ट भइसकेको छ । हामी सुन तस्करी समूहको भित्री तहसम्म पुग्ने कोसिसमा छौँ । संगठित अपराधमा मुद्दा स्थापित हुन्छ । सीआईबीले त्यो क्षमता प्रमाणित गर्नु छ । 

अहिले कुन तहसम्म पुग्नुभएको छ त ? 
माथिल्लो तह नै पहिचान भइसकेको छ । अनुसन्धानमै भएकाले धेरै कुरा भन्न मिल्दैन । अर्थमन्त्री र गृहमन्त्रीले सीआईबी अनुसन्धान गर्न सक्षम छ भनेकाले हामीलाई ‘ ब्याकअप’ भएको छ । त्यसैले सुनको ठूलो गिरोह यसबाट पत्तो लाग्छ । यति भनौँ, अन्तर्दे शीय सञ्जालको संलग्नता देखिन्छ ।  

को–को संलग्न हुँदा रहेछन् यस्तो कारोबारमा ? 
सुन ओसारपसार यो मात्रामा हुन्छ भन्ने हामीलाई पनि लागेको थिएन । यति ठूलो स्वरूप देखेर हामी पनि अचम्मित भयौँ । यति ठूलो परिमाणमा हुने कारोबार पक्कै उच्च तहको मिलेमतोबिना सम्भव छैन । अब हामी त्यो संयन्त्रतिर अनुसन्धानलाई अगाडि बढाउनेछौँ ।

 

 

 

 

 

पुरा पढ्नुहोस्

समृद्धिको बाटो

घनश्याम गौतम
कालीगण्डकी करिडोरले जीवनस्तर परिवर्तन
पुरा पढ्नुहोस्

बिजुलीको झट्का

सुरेशराज न्यौपाने
लोडसेडिङ हटेपछि वैकल्पिक उपकरणको व्यापार ठप्प
पुरा पढ्नुहोस्

रेमिट्यान्सको रकम अब सञ्चयकोषमा

रामबहादुर रावल
अनुत्पादक खर्च घट्ने र पूर्वाधार क्षेत्रमा लगानी जुट्ने अपेक्षा
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबन्दीले राहत

मनबहादुर बस्नेत
पाँच सय र एक हजार रुपियाँका भारतीय नोट गैरकानुनी भएपछि नेपाल प्रहरीलाई हाइसन्चो
पुरा पढ्नुहोस्

संवाद

‘रेडियो अन ह्विल्स’को अनुभव कस्तो रह्यो ?

मनबहादुर बस्नेत

‘गाला रातै...’ र ‘स्लोली स्लोली...’ गीतबाट हिट बनेकी हुन्, गायिका मिलन अमात्य । भारतको आसाममा जन्मिएकी मिलनले त्यहाँ १० वर्षसम्म गाइन् । नेपाल आएर मिलन एल्बम निकालेपछि नै चर्चा कमाउन थालेकी मिलनले रेडियो कान्तिपुरले आयोजना गरिरहेको देशव्यापी कार्यक्रम ‘रेडियो अन ह्विल्स’मा प्रस्तुति दिइन् । उनले दमकदेखि वीरगन्जसम्मका पाँचवटा सहरमा आफ्नो क्षमता पनि देखाइन्, श्रोता–दर्शकसामु । यही सेरोफेरोमा मिलनसँगको संवाद :

‘रेडियो अन ह्विल्स’को अनुभव कस्तो रह्यो ? 
रमाइलो भयो । कहीँ अपेक्षा गरेभन्दा बढी अडियन्स आए भने कहीँचाहिँ सोचेभन्दा कम । तर, समग्रमा कार्यक्रम निकै सफल रह्यो । काठमाडौँ मात्र होइन, काठमाडौँबाहिर पनि नेपाल छ भन्ने बुझाउन यो कार्यक्रमले मद्दत गर्‍यो ।

प्रतिक्रिया कस्तो रह्यो ?
काठमाडौँबाहिर नेपाली गीत–संगीतलाई निकै माया र यसका लागि मरिहत्ते गर्नेहरूको ठूलो जमात रहेछ ।

भारतदेखि नेपाल आगमनचाहिँ कसरी भयो तपाईंको ? 
खासमा म आफ्नो पहिलो एल्बम नेपालबाटै रिलिज गर्न चाहन्थेँ । त्यही सिलसिलामा नेपाल आएकी थिएँ । 

तपाईंले एक दशकसम्म भारतमै बसेर गाए पनि बढी चर्चा पाउन भने नेपाल नै आउनुपर्‍यो नि ? 
मैले उता पनि एउटा लेभलको सफलता पाइसकेकी थिएँ । अहिले पनि मैले गुहावटीमै बस्दा गाएका गीत–संगीतमा त्यहाँका नेपालीहरू नाच्ने–गाउने गर्छन् । मेरो चर्चा उतै छँदा पनि भएको थियो । नेपाल आएर गाएपछि झन् धेरै चर्चा पाएँ । 

नेपालमा बढी चर्चा पाउनुको कारण के रहेछ त ? 
नेपाली गीत–संगीतको बजार भारतमा भन्दा नेपालमै ठूलो छ । फराकिलो बजार भएकाले पनि मलाई यहाँ आफ्नो प्रतिभा स्थापित गर्न सजिलो भयो । 

भारतमा जन्मिएर नेपाल आएपछि गीत–संगीतमा स्थापित हुनेहरूको संख्या धेरै छ । तपाईंलाई पनि त्यही लोभले नेपाल डोर्‍याएको हो ? 
साँच्चिकै भन्नुपर्दा मलाई यस्तो इतिहासबारे केही थाहा थिएन । नेपाल आएपछि मात्रै थाहा पाएँ, नेपाली मूलका भारतीयहरूले यहाँको गीत–संगीतको शिखर छोएका रहेछन् । मचाहिँ खालि आफ्नो काम गर्छु, आफ्नो प्रतिभालाई अगाडि बढाउने सोच राखेर मात्रै नेपाल छिरेकी थिएँ । नेपालीपनको गीत–संगीतमा काम गर्न नेपालमै बसेर जति न्याय गर्न सकिन्छ, भारतमा बसेर सकिँदैन भन्ने सोचले आएकी हुँ । 

आसामी, बोडो, राजस्थानी भाषामा समेत गाउनुभएको छ । तर, नेपाली भाषाको गायनमै किन लाग्नुभयो ? 
हो, मैले अन्य भाषाका गीत पनि गाएकी छु । मैले हिन्दी भाषामै पनि सन् २००३ मा एउटा राष्ट्रिय स्तरको प्रतियोगिता जितेकी थिएँ । 

नेपाली गीततिरै चाहिँ किन ढल्किनुभयो ? 
सायद आफ्नो ‘ जिन’ नेपाली भएकाले होला । फेरि मलाई मेरा बा पनि नेपाली कला, संस्कृतिबारे सानैदेखि बखान गर्नुहुन्थ्यो । आसाममा जन्मेहुर्के पनि नेपालीपन मेरो हृदयमा बिर्सनै नसक्ने गरी गढेको रहेछ । 

तपाईंलाई सुरुमा गायिका अञ्जु पन्तको विकल्प वा प्रतिस्पर्धीका रूपमा हेरिएको थियो है ? 
अञ्जु दिदीलाई म एकदमै सम्मान गर्छु । उनका गीत मलाई निकै मन पर्छन् । सबै कलाकारको आ–आफ्नै ‘लेबल’ हुन्छ । कसैको कोहीसँग तुलना गर्न सकिँदैन । सबैले आफ्नो स्थान आफैँ राम्रो बनाउने प्रयास गरेका हुन्छन् । मेरो प्रतिस्पर्धी म आफैँ हुँ । 

भारतमा मिलन नेवार र नेपालमा मिलन अमात्यको दुईवटा परिचय छ, किन ? 
भारतमा छँदा नेवार थर राखेर गीत गाएँ । नेपाल आएपछि मेरो विवाह अमात्य परिवारसँग भयो । नेवारभित्र थुप्रै थर भएकाले सजिलो होस् भनेर अमात्य लेखेकी हुँ । 

दुई देश, दुई परिचयमा बाँच्दा मनमा कस्तो कस्तो लाग्दैन ? 
लाग्दैन । सुरुमा फ्यानहरूमाझ भने मिलन नेवार र मिलन अमात्य भनेको अलगअलग गायिका हो कि भन्ने परेको थियो । अहिले त्यस्तो छैन । 

आफ्नै गीतमा म्युजिक भिडियो पनि खेल्नुभएको छ । अब मोडल बन्ने हो ? 
म सानैदेखि डान्स पनि गर्थें । त्यही भएर आफ्नै गीतमा खेलौँ न भनेर हो । त्यस्तो रहरचाहिँ होइन ।  

नायिका बन्नेचाहिँ धेरै हल्ला छ नि ? 
बन्दै बन्दिनँ । थुप्रै प्रस्ताव आएका पनि थिए । 

किन यति कठोर ? 
नायिका होइन, गायिकाको परिचय नै ठीक छ, मलाई । फेरि मैले यसबारे गहिरिएर सोचेकी पनि छैन ।  

पुरा पढ्नुहोस्

सेल्फी अनुभव कस्तो रह्यो ?

मनबहादुर बस्नेत
हिमाली फोटोग्राफर भनेर समेत चिनिने तिवारीलाई २१ माघमा राष्ट्रिय फोटो पत्रकार समूहले ‘सेल्फी अनुभव’ नामक आफ्नो १५ दिने शृंखलामा बो लाएर अनुभव बाँड्न लगायो ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘उद्योग बन्दै छन् पुस्तक’— कथाकार सनत रेग्मी

जनक नेपाल
"मैले म जन्मेको सहरका रूपमा नेपालगन्ज, यहाँको इतिहास, किंवदन्ती र आफ्नो आत्मसंस्मरण लेखिरहेको छु ।"
पुरा पढ्नुहोस्

‘अक्षम र अयोग्यबाट के हुन सक्छ र ?’

सन्तोष आचार्य
जसले पार्टीको सिद्घान्त र आदर्श नै बुझेको छैन, त्यस्ताको हातमा छ कांग्रेस ।
पुरा पढ्नुहोस्

मनोरञ्जन

खेलकुद

खेलाडीजति चीनतिर

ज्ञानेन्द्र आचार्य

प्रिमियर लिगको गेमविक २१ । अंक तालिकाको शीर्ष स्थानमा रहेको चेल्सीलाई अघिल्लो सिजनको विजेता लेस्टर सिटीसँग खेल्नु थियो, लेस्टरकै घरेलु मैदान किङ पावर स्टेडियममा । लेस्टरसँगको खेलका लागि जब चेल्सीका प्रशिक्षक एन्टोनियो कोन्टेले टिम सार्वजनिक गरे, त्यसपछि चर्चा सुरु भयो डियगो कोस्टाको । किनभने, कोस्टाको नाम अचानक टिममा थिएन । टिम सार्वजनिक गर्नुअघि कोस्टा घाइते भएको पनि कसैलाई थाहा थिएन । यस विषयमा प्रशिक्षक कोन्टेले नै मुख खोले, “कोस्टाको ढाडमा समस्या देखिएकाले उनी टिममा छैनन् ।” कोन्टेले कोस्टा घाइते भएकाले लेस्टरसँगको खेल नखेल्ने बताउँदा उता अर्कै हल्ला फैलिएछ । कोस्ट पनि चीन जाँदै छन् भनेर । 

म्याच खेल्नुअघि र पछि यसैसँग सम्बन्धित प्रश्नहरूको वर्षात् हुने गर्छ चेल्सीका प्रशिक्षक कोन्टेमाथि । गेमविक २२ मा चेल्सीले हल सिटीसँग खेल्दा कोस्टा टिममा फर्किए र एक गोल पनि गरे । तर, उनी चीन जाने हल्ला अझै सेलाएको छैन । फुटबलको ट्रान्सफर मार्केटमा डियगो कोस्टा अहिलेको सिजन सकिएपछि आउने समर ट्रान्सफर विन्डोमा चीन जाने अफवाह फैलिएको छ । 

अचेल युरोपका ठूला लिगमा खेल्ने स्टार खेलाडीबारे यस्ता हल्ला फैलिनु सामान्य भइसक्यो । किनभने, चिनियाँ सुपरलिगका क्लबहरूले अथाह पैसा खर्च गरेर स्टार खेलाडीलाई भित्र्याउन लागिपरेका छन् । अंग्रेजी नयाँ वर्ष लागेपछि युरोपेली लिगको विन्टर ट्रान्सफर सुरु हुन्छ । जुन एक महिनासम्म चल्छ । यो सिजनको विन्टर ट्रान्सफर विन्डो सुरु नहुँदै सनसनीपूर्ण खबर आयो । चेल्सीकै मिडफिल्डर ओस्कार चिनियाँ लिग खेल्न गए भनेर । सन् २०१२ मा चेल्सी आउँदा ओस्कारले राम्रै सम्भावना देखाएका थिए । तर, यसै सिजनबाट कोन्टे चेल्सीको प्रशिक्षक नियुक्त भएपछि उनले टिममा कमै मात्र मौका पाए । 

पहिलो टिममा कम मौका पाउन थालेपछि खेलाडीले अर्कै क्लब रोज्नु सामान्य मानिए पनि जुन हिसाबमा सांघाई इन्टरनेसनल पोर्ट ग्रुपले उनलाई भित्र्यायो, त्यसले युरोपका ठूला र धनी क्लबलाई झस्काएको छ । चेल्सीबाट ओस्कारलाई किन्न उनको क्लबले अनुमानित ६ करोड पाउन्ड खर्च गरेको छ । त्यहाँ ओस्कारले तलबबापत वार्षिक दुई करोड पाउन्ड पाउने बुझिएको छ । यो उनले चेल्सीमा हुँदा पाउने भन्दा झन्डै चार गुणा बढी हो । 

हाइप्रोफाइल खेलाडीलाई भित्र्याउन चिनियाँ क्लबहरूले युरोपका धनी क्लबले भन्दा फरक रणनीति अपनाउँदै छन् । युरोपमा ठूला क्लबले राम्रा खेलाडी ल्याउन ट्रान्सफरमा मोटो रकम खर्चिन्छन् । चिनियाँ क्लबहरूले खेलाडीको तलबमा । यसको प्रत्यक्ष उदाहरण बनेका छन्, ओस्कारसँगै अहिले चिनियाँ लिगमा खेल्ने हाइप्रोफाइल खेलाडी कार्लोस टेभेज, इजिकेल लाभेजी, हल्क, रामिरेस, पाउलिन्हो, डेम्बा बा, जर्भिन्हो, ग्राजियानो पेले आदि । यसअघि चेल्सीबाटै खेलेका निकोलस एनेल्का र डिडियर ड्रोग्बाले पनि चिनियाँ सुपर लिग खेलेका थिए । टेभेज अहिलेकै विन्टर ट्रान्सफर विन्डोमा चीन गएका हुन् । भनिन्छ, सांघाई सिन्ह्वाबाट खेलेबापत उनले साताको ६ लाख १५ हजार पाउन्ड बुझ्छन् । यसलाई हिसाब गर्ने हो भने एक सेकेन्डको एक पाउन्ड बराबर हुन आउँछ । 

उनीहरूको पारिश्रमिकबारे मिडियामा आएका कुरा सत्य हुन् भने ओस्कारकै तलब रोनाल्डो वा मेसीको भन्दा पनि बढी हुन्छ । यस्तो ठूलो पारिश्रमिकबारे कुनै खेलाडीले मुख खोलेका छैनन्, न त उनीहरूका क्लबले कुनै आधिकारिक कुरा नै सार्वजनिक गरेका छन् । तर, मोटो पारिश्रमिक नपाई कोही खेलाडी चिनियाँ लिग खेल्न जानु असम्भव छ । 

खेलाडी मात्रै होइन, नाम चलेका प्रशिक्षक पनि चिनियाँ क्लबमा छन् । सन् २००२ मा ब्राजिललाई विश्वकप जिताएका लुइस फिलिपे स्कोलारी अहिले ग्वान्झाओ एभरग्रान्डेका प्रशिक्षक छन् । उनी २०१४ को विश्वकपमा पनि ब्राजिलकै प्रशिक्षक थिए । त्यस्तै, चेल्सी र टोटेन्हामका पूर्वप्रशिक्षक आन्द्रेस भियास बोअस र म्यानचेस्टर सिटीका पूर्वप्रशिक्षक म्यानुअल पेलेग्रिनी पनि चीनमै छन् । इटालीले २००६ मा विश्वकप जित्दाका कप्तान फाबियो कानाभारो अहिले ती आन्जिन क्वानजिआनमा प्रशिक्षक छन् । २००६ मै इटालीका प्रशिक्षक रहेका मार्सेलो लिप्पी एक समय ग्वानझाओका प्रशिक्षक थिए । अहिले उनले चीनको राष्ट्रिय टिम सम्हालिरहेका छन् ।

गुणस्तर र प्रतिस्पर्धात्मक हिसाबमा चिनियाँ लिग निकै पछि छ । यस्तो लिग खेल्न जाने खेलाडीले आफ्नो देशको राष्ट्रिय टिममा पनि मौका पाउन गाह्रो पर्छ । ब्राजिलका हल्क र पाउलिन्हो यसको प्रत्यक्ष मारमा परेका छन् । यी दुवैले २०१४ को विश्वकप खेलेका थिए । ग्वानझाओ एभरग्रान्डेका प्रशिक्षक स्कोलारी भने यसमा सहमत छैनन् । उनले चिनियाँ सुपर लिग विश्व फुटबलमा उदाउँदो लिग भएका कारण यहाँ खेल्ने खेलाडीले राष्ट्रिय टिममा पनि मौका पाउनुपर्छ भन्ने तर्क राख्छन् । अर्जेन्टिनाका लाभेजीले हिबेई चाइना फोर्चुनसँग आबद्घ भएपछि पनि राष्ट्रिय टिममा मौका पाए । उनले अर्जेन्टिनाबाट गत वर्ष भएको कोपा अमेरिका सेनटेनारियो खेलेका थिए । 

टेभेज वा एनेल्काले जस्तै उमेर ढल्केपछि चीनमा गएर खेल्नु ठीकै हो । तर, ओस्कार, पाउलिन्होजस्ता युवा खेलाडीले राष्ट्रिय टिममा नपरिने डरका बाबजुद चिनियाँ क्लब रोज्नुले युरोपलगायत फुटबलका सबै महाशक्ति राष्ट्रलाई झस्काएको छ । खेलाडीको पारिश्रमिकमा चिनियाँ क्लबले अन्धाधुन्द खर्च गर्दा राम्रा खेलाडी लालायित भएर उतै गए फुटबलको पावर हाउस युरोप नभएर चीन हुन सक्ने सम्भावना बढी थियो । धन्न त्यहाँको फुटबल संघले एउटा टिममा तीन जनाभन्दा बढी विदेशी खेलाडी खेलाउन नपाउने नियम बनायो । यसअघि बढीमा चार विदेशी खेलाडी खेलाउन पाउने नियम थियो । 

चिनियाँ लिगका क्लबले महँगो पारिश्रमिक दिएर नाम चलेका खेलाडी भित्र्याउँदैमा चीनको फुटबलले ठूलो फड्को मार्न सक्दैन । यो कुरा त्यहाँको फुटबल संघले बेलैमा बुझेको छ । त्यसैले हरेक क्लबले बढीमा तीन विदेशी र कम्तीमा २३ वर्ष मुनिका दुई चिनियाँ खेलाडी खेलाउनुपर्ने नियम ल्यायो । चिनियाँहरूको लक्ष्य भनेको २०५० को विश्वकप फुटबल जित्नु हो । यो धेरै चर्चामा आइसकेको कुरा हो । सायद अबको नियमले चीनलाई यो लक्ष्य भेट्टाउन सहयोग गर्ला कि ?

विदेशी खेलाडीको संख्या घटाउने नियम ल्याए पनि त्यहाँका क्लबले युरोपमा खेलिरहेका स्टार खेलाडीलाई ताक्न भने छाडेका छैनन् । त्यसैले कहिले कोस्टा त कहिले रुनी चीन जाने हल्ला बाहिर आउँछ । हुँदाहुँदा रियल म्याड्रिडका डिफेन्डर पेपे पनि यो सिजनपछि चिनियाँ क्लबमा आबद्घ हुन सक्ने कुरा बाहिर आएको छ । चिनिया क्लबसँग बेलाबेलामा रोनाल्डो र मेसीको नाम पनि नजोडिएको होइन ।

पुरा पढ्नुहोस्

क्रिकेटमा छलाङ

विनोद पाण्डे
३५ हजार रुपियाँको एसपीए कपदेखि, डीसीएल हुँदै २८ लाख रुपियाँ पुरस्कार भएको नेपालकै सर्वाधिक ठूलो प्रतियोगिता धनगढी प्रिमियर लिगसम्मको यात्रा
पुरा पढ्नुहोस्

रेकर्ड ब्रेकर रोनाल्डो

ज्ञानेन्द्र आचार्य
पोर्चुगलका महान् खेलाडीलाई चौथो पटक बलुन डि\'योर
पुरा पढ्नुहोस्

व्यवसायी मालामाल, सरकार अनभिज्ञ

मनबहादुर बस्नेत
उच्च हिमाली क्षेत्रमा सरकारलाई पत्तै नदिई महँगा साहसिक खेलको आयोजना
पुरा पढ्नुहोस्

आवरण कथा» जितको मनोबल

ज्ञानेन्द्र आचार्य
एक वर्षमा नेपाली फुटबल टिमको उत्साहजनक सफलता
पुरा पढ्नुहोस्

साहित्य

उत्तरआधुनिक पुनर्गठन

विमल आचार्य

लेखक खगेन्द्र संग्रौलाको पुस्तक छ, उत्तरआधुनिक अन्तरेपथ । उस्तै उत्तरआधुनिक पुस्तक निस्केको छ, नेपाली राजनीतिको पुनर्गठन । पत्रपत्रिकामा लेख लेखिरहेका केशव दाहाल ‘हाम्रो थोत्रो राजनीतिले समृद्धि दिँदैन, नयाँ आशाहरू सिर्जना गर्न यसमा कुनै ओज, ऊर्जा र सामथ्र्य छैन’ भन्दै राजनीतिको पुनर्गठन गरिहाल्नुपर्ने निष्कर्षमा पुगेर ‘नयाँ राजनीति’मा संगठित भएका छन् । पुस्तकमार्फत उनको ‘सिद्धान्त’ छ, वाम लोकतान्त्रिक समाजवाद । र, उनले यसका आठवटा आधार पेस गरेका छन् । नेल्सन मन्डेलादेखि सुरु भएर रजनीशमा टुंगिएका छन् । 

लेखकले शब्द–बुद्धिविलासी सूत्रबद्ध राजनीतिको आलोचना गरेका छन्, पुस्तकैभरि । सिद्धान्त र जीवनमध्ये कुन माथि ? उनी भन्छन्, ‘जीवन सिद्धान्तमातहत होइन बरू जीवनमातहत सिद्धान्त ।’ माक्र्सवाद, अस्तित्ववाद, उदारवाद, समाजवाद र ओशोबोलीका अवगुण होइन, गुणैगुणको संग्रहमा वाम लोकतान्त्रिक समाजवाद भन्छन् र मानवतावाद पनि । यही हो, पोस्टमोर्डन पोलिटिक्स जसले विकेन्द्री, बहुकेन्द्री, बहुअर्थी खिचडी कुरा गर्छ । पुस्तक पढिसक्दा लाग्छ, उनले हाम्रो राजनीति धेरै गठन/केन्द्रण भयो, त्यसैले नेपाली राजनीतिको फुकुवाकरण/असैद्धान्तीकरण भन्न ‘डराएर’ फेरि उही सूत्रै बनाएका छन् । 

पुस्तकको पहिलो खण्ड ‘नेपाली जनताको सपना र सम्भावना’मा उनले आफू दक्षिण कोरिया पुगेपछि माक्र्सवादी र उदारवादी केही नभएर मानवतावादी भएको लेखेका छन् । उनी लेख्छन्, ‘मान्छेको सर्वाेच्च हितभन्दा माथि जात, धर्म र रंगको कुनै मूल्य छैन ।’ यसपछिको खण्डमा उनले भारतमा चौकीदारी गरिरहेका एक पूर्वकमरेडका मुखबाट नेपाली माक्र्सवादी र माओवादीप्रति असन्तुष्टि–आक्रोश पोखेका छन् । उनका अनाम (काल्पनिक ?) पात्र गल्ती गरेँ, फँसियो, भ्रममा रहेँ भन्दै भन्छन्, ‘परिवार, समाज र देश कोरा सिद्धान्तले मात्र बन्दैन ।’ कम्युनिस्टले कहीँ पनि शोषणविहीन, वर्गविहीन र राज्यविहीन अवस्था स्थापना गर्न सकेनन् भन्छन् लेखक । 

‘संक्रमणका सात दशक’ खण्डका छ परिच्छेदमा राजनीतिको यथार्थपरक समीक्षा छ । दलहरूमा अभिजातहरूको हालीमुहालीले गर्दा राजनीति ठालूहरूको ठेक्का भएको भन्ने उनको विश्लेषणमा सहमत हुन सकिन्छ । तर, बालचन्द्र शर्माजस्ता ‘मध्यमवर्गीय’हरूको कांग्रेस सुवर्णशमशेरजस्ता अभिजात राणाहरूका कारण कुलीनवादमा पस्यो भन्ने दृष्टान्तसँग सहमत हुन सकिन्न । ‘कुलीन’ सुवर्णशमशेर कांग्रेसको नीति र संगठनमा हस्तक्षेपकारी पोजिसनमा थिएनन् बरू उसबेलाको ‘वामपन्थी’ कांग्रेसलाई दुईतिहाइ मतसहित लोकप्रिय बनाउन आर्थिक–राजनीतिक योगदान दिए । ‘सत्तास्वार्थको खेलकुद’ शीर्षकको टिप्पणी चित्तबुझ्दो छ । 

तेस्रो खण्ड ‘पार्टीहरूको संकट, विरोधाभास र गतिहीनता’मा उनले विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनदेखि कांग्रेस, एमाले, माओवादी, मधेसकेन्द्रित दलको समीक्षा गरेका छन् । ‘विचार र व्यवहारको असन्तुलन’जस्तो भयंकर शीर्षकमा खास कुरा केही छैन, छोटाछोटा चार अनुच्छेदमै सकिन्छ परिच्छेद । यस्तै ‘माक्र्सवाद : नयाँ भाष्यको खोजी’ भन्ने साढे पाँच सय शब्दको बृहत् परिच्छेदमा नयाँ भाष्य केही भेटाउन सकिन्न । ‘प्रचण्ड सरकार मनमोहन सरकारभन्दा साह्रै फिक्का र लक्ष्यविहीन देखियो’ भनेर लेखेका उनी बाबुराम सरकारबारे चाहिँ मौन छन् । 

‘दर्शनको दरिद्रता’मा उनले नेपाली मौलिक दर्शन नभएको चिन्ता गरेका छन् तर उनकै ‘ वाम लोकतान्त्रिक समाजवाद’ दर्शन नयाँ र मौलिक होइन । ‘मधेसका मुद्दा ठीक छन् तर मधेसका नेताहरू सत्ताका लोभी र खेलबाड गरिरहेका’ भनी लेख्छन् । मुद्दा ठीक छन् भने ‘लोभी’ले उठाए भनेर पन्छिन मिल्छ र ? असल नेतृत्वको असल नीति, खराब नेतृत्वको खराब नीति भन्न हिचकिचाउँदा ‘उत्तरआधुनिक अन्तरेपथ’ भएन ?

मधेसमा खुला र भूमिगत गरी १५० समूह (पृ १३४) भन्छन् अनि लगत्तै पृष्ठमा ‘१०९ समूह’ । सयौँ बिघाका जमिनदार रामराजाप्रसादमा सामन्ती चरित्र थिएन तर उस्तै सुवर्णशमशेरमा सामन्ती चरित्र थियो भन्ने उनको भनाइ उनकै तर्क ‘कम्युनिस्ट हुनु प्रगतिशील होइन’ भन्ने निष्कर्षसँग मेल खाँदैन । पुस्तकको पहिलो खण्डको निष्कर्षमा ‘७० वर्षदेखि हामी जहाँको तहीँ, बितेको एक शताब्दी हाम्रो दुर्भाग्य’ भन्छन् । तर, पछिल्तिरका खण्डमा थुप्रै राजनीतिक उपलब्धि प्राप्त भएकाले समृद्धिको आवश्यकताका कथा हालेका हाल्यै गर्छन् । ‘नेपाल अब अर्धऔपनिवेशिक मुलुक रहेन’ (पृ १२२), ‘हामी कहिल्यै औपनिवेशिक अवस्थामा थिएनौँ’ (पृ १४६), साँच्चै भावुक निबन्धकार हुन् लेखक । लेखकको मार्गचित्र सहभागितामूलक समावेशी प्रत्यक्ष लोकतन्त्र हो । तर, कसरी र केका आधारमा सहभागिता र समावेशिता ? मौन छन् । 

पुस्तकमा तथ्यगत त्रुटि बग्रेल्ती छन् । त्रिचन्द्र कलेजको स्थापना विसं १९६८ मा होइन । मकैको खेतीमा ‘१९०३ देखि मकैमा नयाँ रोग लाग्न थालेको’ कुरा मूल कृतिसँग मेल खाँदैन । उसो त ११७ सन्दर्भसूचीको सागरमा मकैको खेती छँदा पनि छैन । लाइब्रेरी पर्व विसं १९८६ र यसमा संलग्न मैना बहादुर, त्रुटिपूर्ण छ । बढी जनसंख्या भएका १० देश क्रमश: भनी लेखेका छन्, जुन जुनै समयलाई आधार मान्दा पनि गलत छ । 

पुस्तक लेखिनु, अझ वैकल्पिक र वैचारिक पुस्तक लेखिनु खराब कुरा हुँदै होइन । आफ्नो पुनर्गठन प्रस्तावमा आलोचना र समीक्षा होस् भन्ने चाहना छ लेखकको । लेखक आफूलाई ‘समकालीन राजनीतिसँग कसै गरी सन्तुष्ट छैन’ मात्र भन्दैनन्, ‘म पुरानो राजनीति भत्काउन चाहन्छु’ पनि भन्छन् । आजका दिनमा बहुसंख्यक नागरिक र स्वयं समकालीन राजनीतिज्ञहरू नै समकालीन राजनीतिबाट सन्तुष्ट छैनौँ भनिरहेछन् । पुरानो राजनीति भत्काउने उनको चाहनालाई शुभकामना !

नेपाली राजनीतिको पुनर्गठन 
लेखक    :    केशव दाहाल
प्रकाशक    :    सांग्रिला बुक्स
पृष्ठ    :    २४५
मूल्य    :    ३७५ रुपियाँ

पुरा पढ्नुहोस्

रगतपच्छे कुरीतिको चिरफार

सिपी अर्याल
हामी आफैँले, हाम्रै लागि तर हामीलाई डस्ने संस्कृति किन बनायौँ ?
पुरा पढ्नुहोस्

डिप्रेसन वृत्तान्त

राजकुमार बानियाँ
डिप्रेसनविरुद्ध डाक्टरको सल्लाह छ– दीर्घ जीवनका लागि सकारात्मक विचार राख्नोस्, आफ्नो मानसिक स्वास्थ्य राम्रो बनाउनोस्, राम्रो पारिवारिक या दाम्पत्य जीवन बिताउनोस् ।
पुरा पढ्नुहोस्

साहित्यको एनजीओकरण

राजकुमार बानियाँ
गैरसरकारी संस्थाको प्रभावमा बालसाहित्य लेखन
पुरा पढ्नुहोस्

लोकसाहित्यमा समाज

मधुसूदन गिरी
आज हाम्रा स्थानीय लोकसंस्कृतिको रक्षा आवश्यक छ र नै यो पुस्तकको औचित्य अझ बढी छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

ब्लग

नोटबुक

विमल आचार्य

राधा रुपाखेती र आमाहरू

कलंकीबाट वाग्मती यातायात चढेर थापाथली जाँदै थिएँ । सिटमा एक जना महिला पर्नुभो । हँसिली र रसिली राधा रुपाखेती, ५०, एकोहोरो निरन्तर बोलिरहनुभयो । उहाँको बोलीको टेप हैन, सम्झना उतार जस्ताको तस्तै : हेर्नूस् त बाबु ! मैले कार्ड नबनाएर पूरा भाडा तिर्नुपर्ने भयो । मेरो घर धादिङ हो । अहिले आँखा जँचाउन त्रिपुरेश्वर जान लाकी छु । बाहिर जाने काम पर्दैन भनेर मैले कार्ड बनाइनँ । म पाँच कक्षामा पढ्छु बाबु । एक कक्षादेखि पढेकी हुँ । अनि छ नि बाबु, पत्रिकामा मेरो फोटो पनि आएथ्यो ।

कक्षाबाहिर जो मेरो उमेरका साथी हुन्, कक्षाभित्र म तिनीहरुका छोराछोरीकी साथी हुँ । ‘तिमीले गर्दा हाम्रा छोराछोरीको पनि पत्रिकामा फोटो आयो’ भने । सर/मेडमले पनि ‘तिमीले गर्दा हाम्रो स्कुलको नाम आयो’ भन्नुभो । अँ बाबु, मलाई अंग्रेजी धेरै गाह्रो लाग्छ । अहिले त नेपालीबाहेक सबै विषय अंग्रेजीमै पढाउँछन् हेर्नूस् न !

नेपालमा त नेपालीबाटै पढाए भइजान्नथ्यो र ? पढ्न धेरै गाह्रो रहेछ बाबु तर धेरै नम्बर ल्याउन नसके पनि म सबै विषयमा पास त हुन्छु । पहिले मैले छोराछोरीलाई ‘ आज शुक्रबार त हो, नजाओ स्कुल’ भन्थेँ । त्यस्तो भन्नु नहुने रहेछ बाबु, एक दिन पनि छोड्न नहुने रहेछ स्कुल त । बूढी भएँ भनेर पढ्न नथालेकी भए म अहिले एक्लै अस्पताल आउन सक्ने थिएँ त ? नेपालीमा लेखेका सबै साइनबोर्ड पढ्न सक्छु म अहिले ।

बोल्दाबोल्दै राधा दिदीको ओर्लिने ठाउँ आइहाल्यो । पढाइले उहाँमा जगाइदिएको निश्छल उत्साह देखेर मेरो मन साँच्ची फुरफुर भयो । मैले सल्यानमा रहेकी मेरी आमालाई सम्झेँ, एसएलसी दिएको वर्ष मैले जिल्ला शिक्षा कार्यालय सल्यानको कार्यक्रम अन्तर्गत ६ महिना प्रौढ शिक्षा पढाएको थिएँ गाउँमा । र, मेरी पहिली विद्यार्थी हुनुहुन्थ्यो, मेरी आमा र आमाहरु । ‘अब हामीले ल्याप्चे लाउन परेन, सही गर्न सक्ने भयौँ’ भन्दा आमाहरु यति खुसी देखिनुभएको थियो कि राधा रुपाखेती दिदीजस्तै । वाह ! पढाइको हँसाइ !

महिला सिट कि शौचालय !

भक्तपुरको सिद्ध पोखरीतिर डेटिङ जाँदै थिएँ । राजधानीको सबैभन्दा सुन्दर बाटो माइतीघर—बानेश्वर हुँदै ठूलै बस चढेर । बसमा उभिनु कसैलाई परेको थिएन र सिट पनि भरी नै थिए । मीनभवनमा एक जना महिला चढिन् । म महिला सिटमा बसेको थिएँ । उनी बसमा चढ्नेबित्तिकै उठिहालेँ । यात्रामा जोसँग पनि बोलिहाल्नुपर्ने म, उनीतिर फर्केर हाँस्दै भनेँ, ‘महिला सिट खाली भएर बसिहालेको है दिदी म त !’ 

उनले भनी पनि हालिन्, ‘खाली छ भन्दैमा महिला शौचालयचाहिँ नछिर्नूस् है भाइ !’ 
अघि मेरो सिटपार्टनर र अब उनको सिटपार्टनर बनेकी मेरी प्रेमिकाले खित्का थाम्न सकिनन् !

स्मार्ट कन्डक्टर 

कीर्तिपुर जाने माइक्रोबस । ५०/५५ जति उमेरका देखिने एक जनाले कालीमाटी पुगेपछि १० रूपियाँको नोटसँगै स्टुडेन्ट कार्ड झिके । कन्डक्टर भाइले कार्ड र ती अधबैँसेको मुख पालैपालो हेरे र मुसुक्क हाँस्दै भने, ‘ल अंकल, हजुर त म्याथमा एमए पढ्नुहुँदो रहेछ, त्यो पनि सेन्ट्रल डिपार्टमेन्ट अफ म्याथम्याटिक्स टीयूमा, एउटा क्वेसन सोध्छु है, ए प्लस बी को होल स्क्वाएर सिकाइदिनु न मलाई !’ 
कन्डक्टर भाइले यति भन्दा भन्दै ती ‘म्याथम्याटिसियन’को अनुहार लाजले रातो भइहाल्यो । उनले खल्तीबाट पाँच रूपियाँ निकाल्नु र आफू पनि बसबाट निक्लिनु सँगैसँगै भयो । 

१० कक्षा पढ्दै गरेका ती कन्डक्टर भाइ स्कुल बिदा भएकाले बस मालिक/चालक बाबुलाई सघाइरहेका रहेछन् । नक्कली विद्यार्थी चिन्ने उनको काइदा गजब रहेछ । साइन्स कार्ड देखाए एचटूओ, नेपालीको देखाए महाकवि देवकोटाको जन्म, अंग्रेजीको देखाए सेक्सपियरको देश, यस्तैयस्तै सोध्ने रे ! क्या स्मार्ट कन्डक्टर !

‘बच्चा छ’ 

द्वन्द्वकालमा दाङ–सल्यान अर्थात् मामाघर–घर गर्दा झोला बोकेर दसौँ ठाउँ ओर्लिनुपथ्र्याे र कडा चेकिङमा लाइन लाग्नुपथ्र्यो । छुकछुके मलाई यसरी ओर्लिरहन पाउँदा चाहिँ मज्जै आउँथ्यो । मभन्दा अघिल्लो सिटमा दुई महिला थिए, एक जनाको काखमा बच्चा पनि । कपुरकोटको चेकिङमा उनीहरु ओर्लेनन् । बस गुडेपछि उनीहरुले सुनाएको कुरा रोचक/घोचक छ । सेनाले ‘किन नओल्र्या’ भनेर हप्कायो । ‘देख्नुभएन ? काखमा बच्चा छ,’ बच्चा हुनेले भनिन् । सेनाले अर्कीलाई सोध्यो, ‘ए ठीक छ अनि तिमी किन नओल्र्या ?’ बान्ता गर्दागर्दा थकित उनी तपाईं सम्बोधन तिमीमा झरेको सुनेर कडै जवाफ दिइन्, ‘मेरो पनि बच्चा छ ।’ खाउँलाझैँ गरेर हप्कायो सेनाले, ‘खै कहाँ छ तेरो बच्चा ?’ उनले पेट देखाएर भनिन्, ‘ई ह्याँ छ ।’ 

वास्तवमा उनको बिहे भएको थिएन र बच्चा पनि थिएन पेटमा । तर, उनले असंवेदनशील (अ)सुरक्षाकर्मीलाई बोलीले हैन, गोलीले दिएको जवाफ बडो घत पर्‍यो मलाई । 

पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

मनबहादुर बस्नेत
कानुन कार्यान्वयन एकाइको मुख्यालयअगाडि नै हुलाक टिकट कालोबजारी भइरहेको रहेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

रामबहादुर रावल
वर्ष–दुई वर्ष दुहिसकेपछि सहकारीवाला बटारिन थाल्छन् । खोइ ब्याज ? ‘अहिले किन चाहियो ? समस्या परे ऋण लिनूस् न !’ खोइ बोनस ? ‘आउँछ भनेपछि आउँछ । तपाईंको पैसा खाएर भाग्छौँ ?’
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

रवि मानन्धर
बाटोमा दुई बोतल पानी पनि दिएको रहेछ । तर, पिसाब फेर्नका लागि दुई ठाउँमा मात्र रोकेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

प्रदीप बस्याल
चिनियाँ राष्ट्रपतिको नेपाल भ्रमणको चर्चा सायद छिट्टै सेलाउने छैन । हाम्रा नेताहरु उता जाऊन् वा उताका यता आऊन्, सञ्चारमाध्यममा उनीहरुको भ्रमणको खास उद्देश्य खोज्नुभन्दा पनि कुराको सुरुआत र अन्त्य त्यही भ्रमणमा गएर हुन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

तस्विर/भिडियो

लाप्राकको खुसी

सुरेश महर्जन

१२ र २९ वैशाख ०७२ को भूकम्पले तहसनहस भएको थियो गोरखाको लाप्राक । एक हजार वर्ष पुरानो बस्ती मानिने यस गाउँमा कुल ५ सय २४ घरधुरी थिए । भूकम्पले सबैजसो घरमा क्षति पुर्‍यायो । यहाँका बासिन्दाले लामो समयसम्म कष्टकर जीवन बिताए । अहिले गैरआवासीय नेपालीले भूकम्पपीडितहरुका लागि एकीकृत नमुना बस्ती बनाउने कामको थालनी गरेपछि यहाँका बासिन्दाको मुहारमा खुसी देखिन थालेको छ । 

पुरा पढ्नुहोस्

दोहोरो जिम्मेवारी

श्रीधर न्यौपाने
सिन्धुपाल्चोकको फुल्पिङ्कोटमा बहिनीलाई कोक्रोमा बोकेर हिँडिरहेकी बालिका ।
पुरा पढ्नुहोस्

अक्करमा ट्रयाक्टर

विमल खतिवडा
अहिले यो ट्रयाक्टर बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्मको रमाउने साधन बनेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

दंगलमा मंगल

मनोज पौडेल
कपिलवस्तुको जीतपुरमा आयोजित आठौँ कपिलवस्तु महो त्सवमा सञ्चालित खुला कुस्ती प्रतियोगितामा भाग लिएर पराजित भएपछि सेल्फी लिँदै रुपन्देहीका पहलवान शमशेर ।
पुरा पढ्नुहोस्

हिमाली राजधानी

कौशलराज सापकोटा
यो तस्बिर लोमान्थाङबाट फर्किने क्रममा सबेरै लिइएको हो ।
पुरा पढ्नुहोस्