[फिल्म] डुबाइएको डुंगा

गोकर्ण गौतम

कथा र कथा भन्ने शैलीको सुन्दर संयोजन हो, सिनेमा । कथा क्लिसे छ तर निर्देशकले चाखलाग्दो शैलीमा पर्दामा पस्किए भने दर्शकको मन रिझाउँछ । तर कथ्य शैली आलेटाले छ भने कथा जति बुलन्द भए पनि त्यो सिनेमा पीडाको फरक स्वरूप भइदिन्छ । यही कोटीको फिल्म हो, रामबाबु गुरुङ निर्देशित पुरानो डुंगा । कबड्डी सिरिजबाट वाहवाही बटुलेका रामबाबुले आफूप्रतिको अपेक्षा मात्र होइन, कथालाई जीवन्त बनाउने निर्देशकको अहम् दायित्व पूरा गर्न पनि चुकेका छन् । माओत्से गुरुङको कथालाई रामबाबु र उपेन्द्र सुब्बाले पटकथामा ढालेका हुन् । तर फिल्म हेरेपछि जो कोही महसुस गर्न सक्छन्, कथामाथि पटकथा कति निर्दयी बनेको छ । 

पोखराको बेगनास ताल नजिकै बस्ने गरिब तर पौरखी माझी भक्ते (माओत्से), आवारा भाई बतासे (दयाहाङ राई) अनि भक्तेकी रोगी जहान मनमाया (मेनका प्रधान)को कथा हो, पुरानो डुंगा । लक्काजवान बतासेलाई दाईको मिहिनेतको वास्तै छैन, बाइक हाँक्न र दोहोरी साँझमा काम गर्ने चन्दु्र (प्रियंका कार्की)लाई घुमाउन पाए पुग्छ । यी इच्छा पूरा नभएपछि बतासेले दाइसँग जर्बजस्ती डुंगा हड्प्छ । गरिखाने भाँडै गुमेपछि भक्तेको परिवारले कस्तो पीडा भोग्नुपर्ला ? फिल्म यसकै वरिपरि घुमेको छ ।

भक्ते, मनमायाजस्ता सामान्य पात्रका सामान्य कथालाई फिल्मको मूल विषयवस्तु बनाउनु प्रशंसनीय हो । तर ती पात्रको संवेदनशीलतालाई पटक्कै ख्याल गरिएको छैन । बरू झक्ते, उसको परिवार र परिवेशमा भर नभएरै होला, चन्दु्र, उसले काम गर्ने दोहोरी साँझको साहू, उसले भागेर विवाह गरेको घरको हली अनि माकुरे डनजस्ता पात्रलाई जबर्जस्ती हुलिएको छ । यी पात्र भक्तेको नौनीझैँ कोमल कथामा बालुवाझैँ बिझाएका छन् । अझ जुन माहौल र परिस्थितिमा कथावाचन गर्ने प्रयास गरिएको छ, त्यसमा माकुरे डनलाई स्थान दिनु त निर्देशकको मनोमानीको हद हो । खासमा उनी कस्तो पृष्ठभूमिको पात्रका कथा कुन शैलीमा भन्दै छु भन्नेमै अलमलमा छन् । त्यो अन्यौल नहुँदो हो त उनी घरीघरी कमेडी र बेढंगका पात्र घुसाउन किन मरिहत्ते गर्थे ? 

पुरानो डुंगाको उद्देश्य सीधा छ, एउटा साधारण माझी डुंगाविहीन हुनुको पीडा पस्कनु । तर त्यसलाई पूरा गर्न निर्देशकले रोजेको बाटोमा खाल्डाखुल्डी मात्र छ । सबभन्दा मुख्य कुरा त भक्ते र बतासे किन त्यतिविघ्न एकअर्कालाई देखिसहन्नन्, स्थापित छैन । क्लाइमेक्समा प्रहरीको बेवास्ताले निर्देशकमा सामान्य चेत नभएको भान हुन्छ । भक्तेको गरिबी, ताल वरपरको अवस्थिति, डुंगासँगको उनको निर्भरता आदि पक्षले यो आजको समयको कथा हो भनेर विश्वस्त भइन्न । यद्यपि भक्ते र मनमायाबीचको सम्बन्धलाई निर्देशकले बडो आत्मीय र प्रेमिल शैलीमा बुनेका छन् । फिल्मको आकर्षणको केन्द्र भनेकै यी दुई पात्र हुन् । 

‘माझी...’ बोलको गीत कथा सुहाउँदो छ । तर पहिले नै भाइरल भएको ‘नीर जहिल्यै रिसाउने...’लाई पर्दामा हेर्दा दर्शक फिस्स हुन्छन् । सिनेमाटोग्राफर शैलेन्द्र डि. कार्की प्रशंसाको हकदार हुन् । उनले बेगनास र त्यस वरपरका दृश्य कलात्मक शैलीमा कैद गरेका छन् । सम्पादन र पृष्ठभूमि संगीत औसत छ । माझीको चरित्रमा माओत्से जीवन्त छन् । उनी हरेक दृश्यमा दर्शकको मनमष्तिष्कमा बस्न सफल छन् । माओत्सेसँग मेनुकाको केमेस्ट्रीको जति तारिफ गरे पनि अपुग हुन्छ । मेनुकाले आफूलाई आम हिरोइनभन्दा अलग र अब्बल साबित गरेकी छन् । दयाहाङ र प्रियंकाको न चरित्र बलियो छ, न अभिनय जीवन्त ।

भनिन्छ, हरेक फिल्ममा निर्देशकले आफूलाई सिकारु तर सिर्जनशील कथावाचकका रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ । तर कबड्डी सिरिजको सफलताले होला, पुरानो डुंगासम्म आइपुग्दा रामबाबुमा ‘ओभर कन्फिडेन्स’को ह्याङ देखिन्छ । फलत: डुंगा स्वाभाविकरूपमा डुबेको होइन, डुबाइएको प्रतीत हुन्छ । यसअघि उनी र उपेन्द्रले लेखेको झुम्कीको पटकथामा पनि यस्तै समस्या देखिएको थियो । त्यसैले अब सम्हालेर अगाडि बढे मात्र उनको करिअर उज्यालो देखिन्छ । यद्यपि यसपटक उनले कबड्डी सिरिजभन्दा गहन कथा र फरक कथ्यशैली रोजेका छन्, त्यो सकारात्मक पक्ष हो । 

निर्दोष र संवेदनशील पात्र र तीनका संवेदनामाथि मजाक गरिएकाले पीडाबोध हुन्छ । दयाहाङ र प्रियंकाको ‘हार्डकोर फ्यान’लाई पनि पुरानो डुंगाले तृप्त बनाउँदैन । तर माओत्से र मेनुकाले राहत महसुस गराउँछन् । अब डुंगामा सयर गर्ने/नगर्ने, आफ्नै मर्जी ।

पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

विमल आचार्य
मेरो प्रस्ताव छ, मुग्लिङ–नारायणगढ सडक खण्डलाई प्रचण्डपथ नामकरण गरौँ ।
पुरा पढ्नुहोस्

[झटारो] आई एम विथ लोडसेडिङ

लक्ष्मण गाम्नागे
सपना हो कि विपना हो भनेर बिहान, दिउँसो, बेलुकै बिजुलीको स्विच अन–अफ गरेर जाँच्दा पनि बिजुली आई नै रहेको देखेर कतिको मानसिक स्थिति नै खलबलिएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

डा. गोविन्द केसीका मागप्रति सम्पादकहरुको ऐक्यवद्धता

नेपाल संवाददाता
“उहाँले राखेका मागप्रति सरकारले देखाएको उदासिनताबाट हामी उत्तिकै चिन्तित पनि छौं ।”
पुरा पढ्नुहोस्

समाजका सर्जन

राजकुमार बानियाँ
राजनीतिक वितृष्णाले घायल नेपाली जनमानसमा डा गोविन्द केसी अथक योद्धाका रूपमा परिचित छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

सत्ता झुकाउने सत्याग्रही

नारायण अमृत
डा केसीका सबै सत्याग्रहमा विषयगत रूपमा छिटफुट विवाद देखिए पनि कसैले उनको निष्ठा, समर्पण र आशयप्रति छिसिक्क औँला उठाउन सकेनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

वैकल्पिक मञ्चतिर

कमलदेव भट्टराई
भारतको प्राथमिकतामा सार्कभन्दा बिमस्टेक र बीबीआईएन
पुरा पढ्नुहोस्

‘हिमालकी छोरी म’

रवि मानन्धर
खुट्टामा लगाएको चप्पल हेर्दा यी बालिकाले चिसोलाई कसरी सहेकी होलिन् भन्ने अनुमान गर्न गाह्रो छैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

आर्ट ग्यालरीलाई टिक्नै गाह्रो

गोकर्ण गौतम
अपर्याप्त ग्यालरी र अप्रभावकारी प्रदर्शनीको मारमा चित्रकला
पुरा पढ्नुहोस्

समसामयिक

डा. गोविन्द केसीका मागप्रति सम्पादकहरुको ऐक्यवद्धता

नेपाल संवाददाता

चिकित्सा शिक्षा र सेवामा रहेका विकृति अन्त्यका लागि त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षण अस्पतालका वरिष्ठ चिकित्सक एवं प्राध्यापक गोविन्द केसीले १९ दिनदेखि बसिरहेको अनसनप्रति सम्पादकहरुले ऐक्यवद्धता जनाएका छन् । “उहाँले राखेका मागप्रति सरकारले देखाएको उदासिनताबाट हामी उत्तिकै चिन्तित पनि छौं,” भेटपछि जारी संयुक्त विज्ञप्तीमा भनिएको छ ।  

चार वर्षयता डा. केसीले पटक-पटक यस क्षेत्रका विकृति अन्त्यका लागि भनेर आमरण अनसन बसिरहेका छन् । “१० औं पटकसम्म मुलुकका एकजना जिम्मेवार नागरिकले सार्वजनिक सरोकारका विषयमा उठाएको मागमा टुंगो नलाग्नु भनेको आफैँमा लज्जास्पद समेत छ,” उनीहरुले भनेका छन्, “उहाँको जीवन रक्षाको माग गर्दै उहाँले राखेका मागलाई सञ्चारमाध्यममा मर्न नदिने प्रतिवद्धा समेत हामीले व्यक्त गरेका छौं ।”

केसीलाई समर्थन जनाउन १६ मंसिरमा सम्पादकहरु अखिलेश उपाध्याय (दि काठमाण्डु पोष्ट), गुणराज लुइँटेल (नागरिक), प्रकाश रिमाल (दि हिमालयन टाइम्स), प्रतीक प्रधान (बाह्रखरी डटकम), नारायण वाग्ले (सेतोपाटी डटकम), प्रशान्त अर्याल (नेपाल साप्ताहिक), सुधीर शर्मा (कान्तिपुर), दिलभूषण पाठक (कान्तिपुर टिभी), किरण नेपाल (हिमाल खबरपत्रिका), सुबास घिमिरे (रिपब्लिका) त्रिवि शिक्षण अस्पताल पुगेका थिए ।

यी पनि पढ्नुहोस्::

समाजका सर्जन

सत्ता झुकाउने सत्याग्रही



 

पुरा पढ्नुहोस्

वैकल्पिक मञ्चतिर

कमलदेव भट्टराई
भारतको प्राथमिकतामा सार्कभन्दा बिमस्टेक र बीबीआईएन
पुरा पढ्नुहोस्

पूर्वपञ्चको पुन:योग

सीताराम बराल
राप्रपा नेपाल र राप्रपाको एकताले एमाले र पूर्वराजालाई धक्का
पुरा पढ्नुहोस्

आवरण कथा» देउवा–प्रचण्ड उस्तै उस्तै

बाबुराम विश्वकर्मा
विपरीत राजनीतिक पृष्ठभूमिबाट शीर्ष नेतृत्वमा पुगेका शेरबहादुर देउवा र पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’बीच अनेक समानता
पुरा पढ्नुहोस्

विचार

वैकल्पिक रणनीति के ?

अच्युत वाग्ले
एमालेको मात्रै होइन, ने पालका राजनीतिक दल र सिंगो राष्ट्रकै संस्थागत संस्मरण शून्यप्राय: छ । हिजो गरेका प्रतिबद्धता र गतिविधिका आधारमा अघि नबढ्ने संस्कार नै बनिसके को छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

लोकमान प्रकरणको पाठ

प्रणव भट्टराई
कार्की प्रकरणले भ्रष्टाचारविरुद्धको अभियानलाई संस्थागत रूपमा थप संकुचित र बदनाम गर्‍यो ।
पुरा पढ्नुहोस्

लोकतन्त्रको लोकतन्त्रीकरण

केशव दाहाल
राजनीतिक दलका शीर्ष नेताहरूको शक्तिको स्रोत के हो ? के तीन जना नेताले तीन करोड जनताको सार्वभौमिकताको प्रतिनिधित्व गर्छन् ?
पुरा पढ्नुहोस्

सामरिक व्यापारको गोलचक्करमा ओबीओआर

अरूण सुवेदी
नेपालले ओबीओआरसँगै चीन, भारत र बंगलादेशको संयुक्त बैठक राखेर अपरिहार्य सर्तका रूपमा ब्रह्मपुत्र–गंगा लिंक नहर बनाउन पहल गर्नुपर्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

देउवा र दाहालको रसायन

गुणराज लोहनी
देउवा र दाहाल राजनीतिमा आउने र मुख्य नेतृत्वमा पुग्ने प्रक्रिया र प्रवृत्तिमा केही समानता छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

मानव, यन्त्रमानव र श्रम

कृष्णप्रसाद सिग्द्याल
रोबोटको बढ्दो उपयोगको प्रभाव विदेशमा रहेका नेपालीमा पनि सोझै पर्न सक्छ कि ?
पुरा पढ्नुहोस्

दलहरूलाई प्रश्नैप्रश्न

जैनेन्द्र जीवन
चुनावी सरकारका प्रमुख बन्न पुगेका तत्कालीन प्रधानन्यायाधीश खिलराज रेग्मीले कुन लोभ, उद्देश्य र दबाबमा परेर त्यो नियुक्ति नगरे चुनावै गराउन सक्दिनँ भन्दै सबैलाई ‘ब्ल्याकमेल’ गरे ?
पुरा पढ्नुहोस्

को पहिले जाने, सरकार कि लोकमान ?

अच्युत वाग्ले
नेताहरूको आलोचनाले लोकमानविरुद्धका अभियोगहरूको पुष्टि गर्न सहयोग गर्दैन, जसको पुष्टि अहिलेको पहिलो प्राथमिकता हो र हुनुपर्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

जीवनशैली

आर्ट ग्यालरीलाई टिक्नै गाह्रो

गोकर्ण गौतम
अपर्याप्त ग्यालरी र अप्रभावकारी प्रदर्शनीको मारमा चित्रकला
पुरा पढ्नुहोस्

डान्स...डान्स...डान्स...

गोकर्ण गौतम
भारतीय रियालिटी सो र युट्युबमा नेपाली डान्सरहरूको जगजगी
पुरा पढ्नुहोस्

भेट्रान भौतिकशास्त्री

राजकुमार बानियाँ
"मैले इच्छा हुने हो भने जहाँ बसेर पनि विज्ञानसम्बन्धी काम गर्न सकिन्छ भन्ने देखाएँ सायद ।”
पुरा पढ्नुहोस्

ग्लोकल गाइने

राजकुमार बानियाँ
जमानाका यी गायक अझै पनि अल्लारे जोवनकै गीत गाउँछन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

आरोही गाउँ

मनबहादुर बस्नेत
एउटै वडामा साठीभन्दा बढी सगरमाथामा आरोही
पुरा पढ्नुहोस्

हिमालका सम्राट्

विवेक पौडेल
राइनहोल्ड मेसनरलाई सबैभन्दा बढी पिरोलेको कुरा सेल्फी खिचाउने उद्देश्यले गरिने हिमाल आरोहणहरू हुन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

अर्थ

बैंकिङ: डेढ दशकमा कायापलट

सुरेशराज न्यौपाने

नेपाल बैंक लिमिटेड र राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक केही वर्षदेखि निरन्तर घाटामा थिए । दुवैको अवस्था यति खराब थियो कि नेपाल राष्ट्र बैंकमाथि यी बैंकको सम्पत्ति शून्यमा झारेर पुन: मूल्यांकन गर्न दबाब थियो । केन्द्रीय बैंकको पूरै टिममाथि यी दुई बैंकलाई खारेजीमा लैजान चर्को दबाब थियो । त्यतिबेला पूरै वित्तीय क्षेत्रको निक्षेप र कर्जामा यी दुई बैंकको मात्र क्रमश: ३९.४ प्रतिशत र ४३.७ प्रतिशत हिस्सा थियो । दुवै बैंकको पुँजी कोष ऋणात्मक थियो । 

यो परिदृश्य हो, विसं २०५६ को । तर, यी दुवै बैंकले बितेको १७ वर्षमा हासिल गरेको प्रगति र सुधारलाई हेर्दा विगतको तस्बिरमाथि विश्वास गर्नै गाह्रो पर्छ । हो, ताजा वित्तीय तथ्यांकले पनि यी दुवै बैंकको उत्साहजनक सुधारलाई पुष्टि गर्छन् । करिब दुई दशकसम्म ऋणात्मक रहेको सञ्चित कोष चालू आर्थिक वर्षदेखि बचतमा पुगेको छ । संयोग नै मान्नुपर्छ, गएको आर्थिक वर्षको अन्त्यसँगै दुवै बैंक सञ्चित नोक्सानीको एम्बुसबाट बाहिर आएका छन् । गत आर्थिक वर्षको अन्त्यमा नेपाल बैंकको सञ्चित कोष ४० करोड बचतमा छ भने राष्ट्रिय वाणिज्य बैंकको ७४ करोड पुगेको छ । 

६२ प्रतिशत सरकारी स्वामित्वको देशकै जेठो बैंक नेपाल बैंकका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत देवेन्द्रप्रताप शाह भन्छन्, “करिब २० वर्षदेखि बिरामीको अवस्थामा रहेको बैंक अब स्वस्थ भएको छ ।” यो उपलब्धिसँगै बैंकले अन्य वाणिज्य बैंकले जस्तै कर्जा प्रवाह र निक्षेप संकलन गर्न सक्छ । ऋण असुलीतर्फ पनि ठूलै प्रगति भएको छ । पछिल्लो दुई वर्ष मात्र १.३५ अर्ब रुपियाँको पुरानो ऋण असुल गरिएको छ । ज्ञातव्य रहोस्, गत वर्षको सञ्चालन मुनाफा १ अर्ब ८६ करोड र सम्पत्ति बेचेर १ अर्ब २४ करोड प्राप्त भएको थियो । 

वित्तीय हिसाबले भएको उल्लेख्य सुधारसँगै बैंकले आधुनिक बैंकिङका विभिन्न सेवा सुरु गर्ने तयारी गरिसकेको छ । पूर्ण सरकारी स्वामित्वको राष्ट्रिय वाणिज्य बैंकका वित्तीय सूचकहरू पनि कम्ती उत्साहजनक छैनन् । मुनाफाका हिसाबले गत वर्ष यो बैंक २८ वटा वाणिज्य बैंकहरूमध्ये चौथो स्थानमा रहन सफल भयो । ०५६ देखि निरन्तर नोक्सानीमा रहेको सञ्चित कोष गत असारमा आइपुग्दा ७४ करोडले बचतमा छ । गत वर्ष बैंकले २ अर्ब ६५ करोड खुद मुनाफा गर्‍यो । ०५६ मा बैंकको निष्क्रिय कर्जा ५५ प्रतिशत रहेकामा गत असारमा ३.९५ प्रतिशत पुगेको छ । पछिल्ला वित्तीय सूचकहरूबाट उत्साहित बैंकको उच्च व्यवस्थापनले चालू आर्थिक वर्षभित्रै निष्क्रिय कर्जा अनुपातलाई २.५ प्रतिशतमा झार्ने र मुनाफा तीन खर्ब नघाउने लक्ष्य राखेको छ । बैंकको सबैभन्दा सफल पक्ष भनेको १ खर्ब ४६ अर्बको कुल निक्षेपमध्ये ८५ अर्ब बचत निक्षेप हुनु हो । 

रोचक त के भने वाणिज्य बैंकका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत किरणकुमार श्रेष्ठ नेपाल बैंक लिमिटेडमा ३० वर्षे सेवा पूरा गर्दै महाप्रबन्धकबाट निवृत्त भएका हुन् । नेपाल बैंकको आरोह/अवरोहलाई नजिकबाट भोगेका श्रेष्ठको काँधमा अहिले वाणिज्य बैंकको वित्तीय अवस्था सुधार गर्ने जिम्मेवारी छ । भन्छन्, “४० प्रतिशत जनतासम्म मात्र वित्तीय क्षेत्रको पहुँच रहेकाले बैंकको देशव्यापी सञ्जाल र पुरानो साखले राखिएको लक्ष्य हासिल गर्न गाह्रो छैन ।” 

०५० को दशकमा मुलुकमा व्याप्त राजनीतिक संक्रमणको आडमा यी दुई बैंकमा अवाञ्छित र गैरव्यावसायिक हस्तक्षेपको निम्तो दिइयो । परिणाम, ०५६ सम्म आइपुग्दा दुवै बैंकको निष्क्रिय कर्जा ५५ प्रतिशतभन्दा बढी थियो । 

त्यस्तो परिस्थितिमा सरकारका सामु दुवै बैंकलाई खारेजीमा लैजाने वा अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष, विश्व बैंक र बेलायती सहयोग नियोग (डिफिड)को अगुवाइमा वित्तीय क्षेत्र सुधार कार्यक्रम लागू गर्ने भन्ने मात्र विकल्प थिए । त्यसो त यी दुई बैंकको सुधार र पुन:संरचना डिफिड, विश्व बैंक र आईडीएको प्राविधिक र वित्तीय सहयोग सन् १९८४ देखि लागू भएको वित्तीय क्षेत्र सुधार कार्यक्रम अन्तर्गतकै एउटा हिस्सा थियो । त्यसअघि केपीएमजी बारेन्ट्स समूहले यी दुई बैंकका समस्या र गर्नुपर्ने सुधार विषयमा एक वर्ष लगाएर बृहत् अध्ययन गरेको थियो । त्यही अध्ययनलाई नै आधार बनाएर दुई बैंकको सुधार सुरु गरिएको हो ।

त्यसका लागि विश्व बैंकको अगुवाइमा करिब सात अर्ब रुपियाँ ऋण लिइएको थियो । ऋणसँगै दुवै बैंकलाई विदेशी व्यवस्थापनको जिम्मा दिनुपर्ने सर्त थियो । त्यही अनुसार ०५९ मा नेपाल बैंक र माघ ०५९ मा राष्ट्रिय वाणिज्य बैंकको जिम्मा विदेशी व्यवस्थापनले लियो । नेपाल राष्ट्र बैंकका पूर्वगभर्नर विजयनाथ भट्टराई ढिलै भए पनि यी दुई बैंकको अवस्था सुधार भएकामा सन्तुष्टि व्यक्त गर्छन् । भन्छन्, “नत्र, यी बैंक डुब्दा पूरै वित्तीय क्षेत्रप्रतिको विश्वास धर्मराउने जोखिम थियो ।”


मुलुककै पुराना बैंकहरू त्यो अवस्थामा पुग्नुमा सुशासनको अभाव, सरकारी हस्तक्षेप, गैरव्यवसायिक सञ्चालकको हालीमुहाली र दण्डहीनता प्रमुख रूपमा दोषी थियो । व्यवस्थापनलाई संस्थागत सुधार, वित्तीय अनुशासन कायम गर्ने र नोक्सानी कम गर्ने कार्यादेश तोकियो । कर्मचारी कटौती र ऋण असुली कडाइका साथ कार्यान्वयन गरियो । करिब ३० प्रतिशत कर्मचारी कटौतीमा परे । कर्जा असुलीका लागि वर्षौंदेखि ऋण नतिर्नेहरूलाई चेतावनी दिने र त्यसलाई पनि अटेर गर्नेहरूको कालो सूची जारी गर्ने तथा पासपोर्ट रोक्का गर्ने कामसमेत भए । 

वित्तीय क्षेत्र सुधार कार्यक्रमले यी दुई बैंकको सुधार मात्र अगाडि बढाएन, आवश्यक कानुनहरूको तर्जुमा र संशोधनका कामले पनि गति लिए । ऋण असुली न्यायाधीकरण ऐन, सुरक्षित कारोबार ऐन, बैंक तथा वित्तीय संस्थासम्बन्धी कानुनहरू तर्जुमा गरिए भने कम्पनी र करारसम्बन्धी कानुनमा आवश्यक परिमार्जन भए । त्यसबाहेक वित्तीय क्षेत्रमा कार्यरत जनशक्तिको दक्षता अभिवृद्धि गर्ने कामलाई पनि प्राथमिकतामा राखियो । सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा कर्जा सूचना केन्द्रलाई कम्पनीमा रूपान्तरण र क्षमता बढाउने कामसँगै ऋण असुली न्यायाधीकरणको स्थापना भएर सञ्चालनमा ल्याइयो । केन्द्रीय बैंकको सुपरिवेक्षण, नियमन र अनुगमन क्षमता बढाउन पनि यो कार्यक्रमले उल्लेख्य भूमिका खेलेको थियो । उक्त कार्यक्रम लागू भएपछि नै खराब ऋणीलाई कालो सूचीमा राख्ने, पासपोर्ट रोक्का गर्ने काम सुरु भए । त्यसले गलत नियत राखेर ऋण लिने र नतिर्ने प्रवृत्ति क्रमश: निरुत्साहित गर्न सघायो । कालो सूचीमा आफ्नो नाम सार्वजनिक भएपछि कतिपय सार्वजनिक अनुहारले पनि बैंकको ऋण तिरेका थिए ।

बैंकमा भएको सुधारसँगै लगानीकर्तामा पनि वर्षौंपछि प्रतिफल पाइने आशा पलाउनु स्वाभाविक हो । सेयर बजारमा नेपाल बैंकको सेयरको भाउ र बढ्दो कारोबारले पनि त्यसलाई पुष्टि गर्छ । २५ कात्तिकमा शेयर बजारमा बैंकको प्रतिसेयर अन्तिम मूल्य ४ सय ८५ रुपियाँ कायम हुनुलाई पनि बैंकप्रति लगानीकर्ताको आकर्षण बढेको देखाउँछ । प्रमुख कार्यकारी अधिकृत शाह पनि लगानीकर्ताले प्रतिफलको आश गर्नुलाई सही ठान्छन् । अहिलेकै गतिमा सुधार हुने हो भने आगामी तीन वर्षभित्र लगानीकर्ताले लाभांश पाउने उनको दाबी छ । भन्छन्, “बल्ल ब्रेकइभन विन्दु नाघेका छौँ, यही अवस्था कायम रहे तीन वर्षभित्र लगानीकर्ता प्रतिफल पाउने कुरामा ढुक्क हुँदा हुन्छ ।” 

राष्ट्रिय वाणिज्य बैंकले सञ्चालन लागत घटाउन चालेका कदमले पनि सकारात्मक नतिजा दिन थालेको छ । ०६० सालसम्म प्रतिशाखा कम्तीमा १४ जना कर्मचारी रहने गरेकामा प्रविधि र दक्ष जनशक्तिका कारण अहिले पाँच जनाले समेत शाखा सञ्चालन गरिरहेका छन् । तर, बैंकका सामु चुनौतीका चाङ पनि उत्तिकै छन् । जनशक्तिको अधिक भार, चर्को प्रतिस्पर्धा र अधिक सञ्चालन लागत बैंकको वित्तीय अवस्थामा कुनै पनि बेला अवरोध सिर्जना गर्न सक्छन् । सरकारी स्वामित्वमा रहेका कारण राजनीतिक अस्थिरतासँग हस्तक्षेप निम्तिने जोखिम पनि उत्तिकै छ । हुन त त्यो जोखिमलाई न्यून गर्न गत वर्ष नै बैंकको ३० प्रतिशत सेयर सर्वसाधारणमा जारी गर्ने निर्णय गरिएको थियो । प्रमुख कार्यकारी अधिकृत श्रेष्ठ भन्छन्, “निर्णय भइसकेको छ मात्र मोडालिटीलाई अन्तिम स्वरूप दिन बाँकी छ ।”

तर, वित्तीय क्षेत्र निकै गतिशील भएकाले सुधारका कार्यक्रमहरूलाई निरन्तर जारी राख्नुपर्ने पूर्वगभर्नर भट्टराईको भनाइ छ । त्यस्ता सुधारलाई जारी नराख्ने हो भने वित्तीय क्षेत्रमा फेरि नयाँ किसिमका समस्याहरू देखा पर्न सक्छन् । हुन पनि भट्टराईले भनेजस्तै बैंक तथा वित्तीय संस्थासम्बन्धी ऐन (बाफिया)को संशो धनमा भएको अनावश्यक हस्तक्षेप र पारित गर्न भएको ढिलाइले पनि वित्तीय क्षेत्रको सुधार चुनौतीपूर्ण रहेको प्रस्ट भएको छ । भट्टराई भन्छन्, “वित्तीय क्षेत्र सुधारका लागि मुलुकले ठूलो ऋण बोकिसक्यो । राज्यले बारम्बार त्यस्तो ऋण बोक्न सक्दैन । राज्यका प्राथमिकता अनेक भएका बेला फेरि पुरानै समस्याहरूमा स्रोत र साधन खर्च हुनु ठीक होइन ।” 

पुरा पढ्नुहोस्

किन हजार घन्टा उडेको एअरबस ?

सुरेशराज न्यौपाने
राष्ट्रिय ध्वजावाहकले खरिद गर्न लागेको वाइड बडी जहाजको खरिद प्रक्रिया संशयको घेरामा
पुरा पढ्नुहोस्

बैंकमा रैथाने बीउ

बाबुराम विश्वकर्मा
सय वर्षका लागि सुरक्षित छन् ११ हजार स्थानीय प्रजाति
पुरा पढ्नुहोस्

कसले भन्छ लगानीको वातावरण छैन ?

सुरेशराज न्यौपाने
विदेशी साझेदारी र लगानीमा सञ्चालित उद्योग तथा कम्पनीहरूको आकर्षक प्रतिफल
पुरा पढ्नुहोस्

६ हजार मेगावाट होल्ड

सुरेशराज न्यौपाने
दुई छिमेकी मुलुकका कम्पनी आयोजना निर्माणभन्दा कब्जामै राखिरहन सक्रिय
पुरा पढ्नुहोस्

संवाद

ट्रम्प जीतपछि अब के होला ?

दिनेशजंग शाह/न्युयोर्क

अमेरिकी राष्ट्रपति निर्वाचनमा आप्रवासनको एजेन्डा प्रमुख मात्र रहेन, नतिजामा ‘निर्णायक’समेत भयो । डोनाल्ड ट्रम्पको जित, ‘श्वेत सर्वाेच्चता’सँग जोडिएको छ । यसले अमेरिकामा रहेका नेपाली आप्रवासीलाई कस्तो प्रभाव पार्ला भन्ने चासो छ । न्युयोर्कमा रहेका नेपाली मूलका आप्रवासी कानुन व्यवसायी डिल्लीराज भट्टसँग गरिएको कुराकानी :

आप्रवासन एजेन्डाले अमेरिकी निर्वाचनमा यति धेरै महत्त्व पाउनुको कारण के हो ?
अधिक अमेरिकी, जो ग्रामीण भेगमा बस्छन्, उनीहरू ठान्छन् कि आप्रवासीहरूले उनीहरूको रोजगारी खोसे । उनीहरूको आफ्नो संस्कृतिमाथि अतिक्रमण भएको ठाने । जुन कुरालाई ट्रम्पले ‘सबैभन्दा पहिले अमेरिका’ भन्ने चुनावी नारामार्फत उठाए । 

अब के होला त ?
मुस्लिम आप्रवासी, राजनीतिक शरण लिने आप्रवासीहरूमाथि कडाइ हुने संकेत देखिन्छ । ‘श्वेत अमेरिका’लाई प्राथमिकता दिने म्यान्डेट पाएका ट्रम्पले चुनावी अभियानको उद्घोषजस्तो गरे भने, त्यो सबै खाले आप्रवासीहरूका लागि सुखद भने पक्कै हुनेछैन । 

आप्रवासीलाई लक्षित गरेर ट्रम्पले मुख्य के गर्लान् ?
पहिलो, आपराधिक पृष्ठभूमिका, गैरकानुनी रूपमा बसिरहेका आप्रवासीलाई देशबाट निष्कासन गर्ने । दोस्रो, गैरकानुनी रूपमा बसिरहेका आप्रवासीमाथि नीतिकेन्द्रित हुन सक्नेछ । तेस्रो, कानुनी रूपमा बसेका आप्रवासीमाथि थप कडाइ गर्ने र आप्रवासनको गतिलाई न्यूनीकरण गर्ने पक्षमा केन्द्रित हुनेछ ।
 
ट्रम्पको जितले नेपाली आप्रवासीहरूलाई कस्तो असर पार्ला ?
कानुन व्यवसायीका नातामा मैले यस्ता नेपाली आप्रवासी देखेको छु, जो आफ्ना अभिभावकसँग आठ वर्षको उमेरमा यहाँ आएर ३० वर्षसम्म पनि कागजातविहीन अवस्थामा बसिरहेका छन् । कति नेपाली विद्यार्थीले जेनतेन आफ्नो विद्यार्थी हैसियतलाई जोगाइरहेका छन् । कतिले गत वर्ष जारी गरिएको अस्थायी आप्रवासी व्यवस्था (टीपीएस) लिएका छन् । अब टीपीएसकै भविष्य पनि के हुने हो भन्न सकिने स्थिति छैन । 

कति नेपाली गैरकानुनी रूपमा छन् ?
कागजविहीन नेपालीहरूको यकिन तथ्यांक त छैन तर पनि यतै लामो समय बसेपछि छिटफुट घटना घटेका हुन्छन् । जुन घटनालाई राज्य सरकारले त्यति गम्भीर रूपमा नलिए पनि संघीय सरकारले ल्याउने आप्रवासी नीतिले त्यस्ता नेपालीहरूलाई असर गर्ने सम्भावना छ ।  

नेपाली विद्यार्थीहरूलाई चाहिँ के हुनसक्छ ? 
विद्यार्थी भिसालाई बन्द नै नगरे पनि विभिन्न सर्त राखेर कडाइ गर्ने सम्भावना छ । ‘सिलिकन भ्याली’मा नजन्मिएका आप्रवासीहरू धेरै श्वेत अमेरिकीहरूका लागि प्रिय छैन ।

नेपालले पाउँदै आएको डाइभर्सिटी भिसा (डीभी) अब के होला ?
पछिल्लो तथ्यांक अनुसार नेपाल डीभी कोटा प्राप्त गर्ने एसियाकै दोसो मुलुक हो । सन् २०१५ मा एउटा कोटाले नेपाल इरानभन्दा पछि परेको थियो । हुन त, कुनै पनि देशबाट ५० हजारको संख्यामा आप्रवासीको कोटा पुगेपछि, त्यो देशलाई बन्देज गर्ने नियम छ । अब, यो सदाका लागि बन्द हुन सक्छ । सन् २०१२ मा रिपब्लिकन पार्टीले तल्लो सदनमा डीभी बन्द गर्ने विधेयक पास गरेको थियो, माथिल्लो सदनमा डेमोक्र्याट्सहरूले त्यसलाई निस्तेज पारे । अब दुवै सदनमा रिपब्लिकनको बहुमत छ । यसमा उनीहरू अघि बढ्न सक्छन् । 

अमेरिका जाने व्यक्ति अब को हुन्छन् त ?
डीभीको साटो उच्चस्तरको प्राविधिक जनशक्ति भित्र्याउने पक्षमा रिपब्लिकन पार्टीले लबिङ गर्दै आएको छ । 

नेपालीहरू स्थल मार्गबाट अमेरिका भित्रिने क्रम तीव्र छ । ट्रम्पले पर्खाल बनाए यो रोकिएला ?
स्थल मार्गबाट आउनु अब झनै जोखिमपूर्ण बन्नेछ । पर्खाल बन्यो भने त बाटो नै बन्द हुनेछ । अब अघिल्ला सरकारको पालामा झैँ सहज रूपमा गैरकानुनी रूपमा बसोवास त्यति सहज हुनेछैन । सकभर, स्थल मार्गबाट नआउनु राम्रो ।  

पुरा पढ्नुहोस्

‘त्यसैले गर्दा तारानाथ रानाभाटको राजनीतिक हत्या’

प्रशान्त अर्याल
स्वार्थका निम्ति, पदका निम्ति हो भने त गिरिजाप्रसाद मभन्दा त हजारौँ गुणा राजानजिक हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

लेखक ग्रेटा राणालाई ७ प्रश्न

नेपाल संवाददाता
विश्वकै साझा सम्पर्क भाषाका रूपमा विकसित भइसकेको अंग्रेजी भाषा नेपालमा अब धेरै नै प्रचलित भइसकेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘विश्वविद्यालय वरपर गाइड र गेसपेपर मात्र’

विमल आचार्य
हाम्रा लेखकहरूले मदन पुरस्कारको मात्र होइन, नोबेल पुरस्कार, म्यान बुकर पुरस्कारको पनि सपना देख्नुपर्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘नेपालको भिसा नीति पर्यटन–मैत्री छैन’ - रामप्रताप थापा

सुरेशराज न्यौपाने
विदेशी लगानीकर्तालाई अलिकति पनि बढी सेवा सुविधा दिने हो भने लगानीको ओइरो नै लाग्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

मनोरञ्जन

खेलकुद

आवरण कथा» जितको मनोबल

ज्ञानेन्द्र आचार्य

एएफसी सोलिडारिटी कप नेपालले यसै वर्ष मात्रै जितेको तेस्रो उपाधि हो । एसियाली फुटबल महासंघ (एएफसी) अन्तर्गत नेपालले जितेको यो पहिलो प्रतियोगिता पनि हो । आफ्नै स्तरका मात्रै सात टिम सहभागी भएपछि नेपालको लक्ष्य स्वाभाविक रूपमै उपाधि जित्नु थियो । र, त्यसमा जापानी नागरिक कोजी ग्योतोकुको प्रशिक्षणमा रहेको टिम सफल भयो । 

एउटै समूहमा रहेका बंगलादेश र पाकिस्तानले प्रतियोगिताबाट हात झिकेपछि नेपालका लागि यो काम झनै सहज भयो । किनभने, समूहमा टिमोर लिस्टे र ब्रुनाई मात्र बाँकी थिए । जो तुलनात्मक रूपमा नेपालभन्दा पनि कमजोर मानिन्छन् । 

सन् २०११ मा विश्वकप र एसिया कपको छनोटको पहिलो चरणमा नेपालले टिमोर लिस्टेलाई हराएको थियो । पहिलो चरणको दोस्रो लेगमा नेपालले ५–० को जित निकालेको थियो । त्यसैले पनि टिमोरविरुद्ध नेपाल हाबी रहने अनुमान थियो । तर, खेलमा वर्षा बाधक बन्यो । लगातारको वर्षाले मैदान पूरै भिजेको थियो । भिजेको मैदानमा खेल्न माहिर भए पनि नेपाल सोलिडारिटी कपमा पहिलो खेलमै गोलरहित बराबरीमा रोकियो । समूहकै अर्को खेलमा ब्रुनाईले टिमोर लिस्टेलाई ४–० ले हरायो । त्यसैले सेमिफाइनल पुग्न नेपाललाई ब्रुनाईमाथि जितको विकल्प थिएन, ३–० ले जित्यो पनि । सेमिफाइनलमा लाओसलाई पेनाल्टी सुट आउटमा हरायो ।

फाइनलको प्रतिस्पर्धी मकाउ पनि नेपालका लागि त्यति गाह्रो थिएन । मकाउविरुद्ध त्यसअघिका चार खेलमा नेपालको दुई जित, एक बराबर र अर्को हारको रेकर्ड थियो । फिफा वरीयतामा पनि नेपालभन्दा मकाउ १० स्थान तलको टिम हो । सुजल श्रेष्ठको एक मात्र गोल नै नेपाललाई मकाउविरुद्ध सोलिडारिटी कपको उपाधि जिताउन पर्याप्त भयो । 

बंगबन्धु गोल्डकप र साग फुटबलमा स्वर्ण जित्दाको लय पछ्याउँदै नेपालले सोलिडारिटी कप जितेको हो । तर, यो कुनै ठूलो प्रतियोगिता भने होइन । किनभने, विश्वकप र एसिया कप छनोटबाट बाहिरिएका कमजोर टिमहरूबीचको प्रतिस्पर्धा हो, सोलिडारिटी कप । यो प्रतियोगिता यसअघि भएको पनि थिएन । 

कमजोर र खासै महत्त्वको प्रतियोगिता नभए पनि यसमा पाएको सफलताले नेपाली फुटबल समर्थकमा उत्साह भने थपेको छ । किनभने, सेप्टेम्बर २०१३ देखि डिसेम्बर २०१५, यो २७ महिनाको अवधि नेपाली फुटबल फ्यानहरूले अझै भुलेका छैनन् । यो दसौँ र एघारौँ साफ च्याम्पियनसिपबीचको समय हो । यही २७ महिनामा नेपालले ११ अन्तर्राष्ट्रिय खेल खेल्यो । कुनै खेल जित्न त परै जाओस्, यो अवधिभर राष्ट्रिय फुटबल टिमले एक गोल पनि गर्न सकेन । राम्रो खेल्न नसकेपछि वरीयतामा राम्रो स्थानमा रहने कुरै भएन । परिणामत: फिफा वरीयतामा १७२ बाट १९६ औँ स्थानमा झर्‍यो, जुन नेपालको अहिलेसम्मकै खराब वरीयता हो । मात्रै एक गोलका लागि नेपालले २७ महिना सम्भवत: पहिलोपटक कुरेको हो । 

खेल मैदानमा मात्रै होइन, मैदानबाहिर पनि केही यस्ता घटना भए, जुन नेपाली फुटबलका शुभचिन्तकहरू सम्झन चाहँदैनन् । किनभने, ती घटना निकै पीडादायी थिए । २१ वर्षसम्म अखिल नेपाल फुटबल संघ (एन्फा)मा एकछत्र राज गरेका गणेश थापा भ्रष्टाचारको अभियोग प्रमाणित भएपछि अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल महासंघ (फिफा) र एसियाली फुटबल महासंघ (एएफसी)को १० वर्षे निलम्बनमा परे । 

उनी एन्फाबाट बाहिरिएपछि नेपाली फुटबलले अर्को नमिठो झड्का बेहोर्‍यो । राष्ट्रिय टिमका तत्कालीन कप्तान सागर थापासहित अन्य चार जना खेल मिलेमतो प्रकरणमा परे । जब कि, नेपाली फुटबलले खासै उपलब्धि हात नपारे पनि सागरको सार्वजनिक छवि भने ‘सेलिब्रिटी’भन्दा कम थिएन । राष्ट्रिय टिमको लगातारको कमजोर प्रदर्शन र खेलाडीहरूले गोल गर्न नसक्दा निराश बनेका समर्थकलाई 
यस्ता घटनाक्रमले आक्रोशित बनाउनु स्वाभाविक थियो । 

तर, गणेश थापाको बहिर्गमन र खेल मिलेमतोको प्रकरणपछि नेपाली फुटबल फरक बाटोमा हिँड्यो । २०१५ को डिसेम्बरमा साफ च्याम्पियनसिपमा जाँदा नेपाली टिमको ‘मुड’ बेग्लै भइसकेको थियो । युवा र नयाँ खेलाडी अनि प्रशिक्षक पनि नयाँ । बेल्जियमका प्याट्रिक ओसेम्सले युवा खेलाडीलाई मौका दिएर आत्मविश्वासी भएर खेल्न सिकाए । साफ च्याम्पियनसिपमा ओसेम्सको टिमले कुनै चमत्कार त गरेन तर उनकै पालामा नेपालले साढे दुई वर्षदेखिको गोलको खडेरी भने मेट्यो । समूह चरणमा भारतविरुद्ध विमल घर्तीमगरले गोल गरे । भलै नेपालले खेल ४–१ ले गुमायो र समूह चरणबाटै बाहिरियो । सन् २०१३ मा काठमाडौँमा भएको दसौँ साफको समूह चरणमा भारतविरुद्ध जुमानु राईको गोल नै पहिलो गोल थियो, नेपालको । 

डिसेम्बर २०१५ पछि ओसेम्स प्रशिक्षक रहेनन् । तर, त्यसपछि पनि नेपाललाई गोलको खडेरी परेको छैन, लगातार गोल गरिरहेको छ । पछिल्लो ११ महिनामा नेपालले कुल ११ खेल खेलेको छ । र, त्यसमा मात्र तीनपटक गोल गर्न चुकेको छ । यही ११ महिनामा एक औपचारिक प्रतियोगिताका रूपमा एएफसी सोलिडारिटी कपसहित बंगबन्धु गोल्डकप र साग फुटबलमा स्वर्ण जितेको छ । कुनै बेला ११ खेलमा गोल गर्न नसकेको नेपाल अहिले पछिल्ला आठ खेलमा अपराजित छ ।
 
बदलावको कारण
नेपाली टिमको मुख्य कमजोरी भनेको बल ‘पोसेसन’ पर्याप्त नहुनु थियो । प्रशिक्षक ओसेम्स त्यही कमजोरी सुधार्न केन्द्रित भए । त्यसका लागि उनले सर्वप्रथम राष्ट्रिय टिममा युवाको उपस्थिति बढाए । हुन त नेपालको फुटबल टिममा ग्राहम रोबटर््स हुँदादेखि नै युवा खेलाडी बढी थिए । त्यसबेला भरत खवास, रोहित चन्द र रविन श्रेष्ठ राष्ट्रिय टिमका स्थायी सदस्यजस्तै बने । ग्राहम रोबर्ट्सदेखि प्याट्रिक ओसेम्सको बेलासम्म टिममा अन्य युवा खेलाडीले पनि मौका पाए, जसले उमेर समूहका प्रतियोगितामा राम्रो सम्भावना देखाएका थिए । अहिले नेपाली टिम राम्रो बन्नुमा कुनै विदेशी प्रशिक्षकलाई श्रेय जान्छ भने ती प्रशिक्षक ओसेम्स र ग्राहम रोबट्स नै हुन् । रोबट्सपछि नेपालको टिम ज्याक स्टेफानोस्कीले सम्हालेका थिए । र, त्यही बेला नेपाल साफ च्याम्पियनसिपको सेमिफाइनल पनि पुगेको थियो । तर, उनी रणनीतिक हिसाबमा कमजोर प्रशिक्षक मानिन्थे । उनका पालामा नेपाली खेलाडीका प्रहारले बिरलै मात्र विपक्षीको गोलपोष्टका जाली चुम्न सके ।

यसबीच स्वदेशी प्रशिक्षकद्वय बालगोपाल महर्जन र राजुकाजी शाक्यको योगदान पनि उल्लेख्य रह्यो । हाल राष्ट्रिय टोलीमा रहेका अधिकांश खेलाडीलाई उमेर समूहको स्पर्धामा यी दुईले नै प्रशिक्षण दिएका थिए । विमल घर्तीमगर, अन्जन विष्ट र अनन्त तामाङ त बालगोपालका चेलाकै रूपमा चिनिन्छन् । बालगोपालले उनीहरूलाई एन्फा एकेडेमीमा हुँदादेखि हेरिरहेका थिए । यू–१६ साफमा नेपाल फाइनल पुग्दा र यू–१९ साफ जित्दा बालगोपाल नै उनीहरूका प्रशिक्षक थिए । हेमन गुरुङ र आदित्य चौधरी पनि विमलभन्दा अघिल्लो ब्याचका एन्फा एकेडेमीका उत्पादन हुन् । यू–१६ मा हुँदादेखि नै उनीहरू ग्राहम रोबट्स आँखामा परिसकेका थिए । 

काठमाडौँ ओर्लेदेखि नै ग्राहम रोबर्ट्सको ध्यान नेपाली टिममा आक्रामकता बढाउनमा थियो । त्यसै अनुरूप उनले प्रशिक्षणको पहिलो दिनदेखि खेलाडीहरूलाई आक्रामक भएर खेल्न सिकाए । र, प्याट्रिक ओसेम्सले बल आफ्नो नियन्त्रणमा राख्दै आत्मविश्वासी भएर खेल्ने मानसिकता खेलाडीमा जगाए । बालगोपाल र राजुकाजी शाक्यले पनि त्यही ‘सूत्र’लाई अनुसरण गरे । र, अहिले पनि नेपाली टिमले त्यही कौशललाई पछ्याइरहेको छ । फरक यति मात्रै हो कि पहिलाभन्दा अहिले नेपाली खेलाडीका प्रहार विपक्षीका गोलपोस्टमा छिर्न सफल भइरहेका छन् । यही वर्ष मात्रै नेपालले खेलेको आठ औपचारिक खेलमा १२ गोल गरेको छ ।

रणनीतिक हिसाबले पनि नेपाली टिम विपक्षीभन्दा एक कदम अगाडि देखिएको छ । पहिला विपक्षी जोसुकै भए पनि प्रशिक्षकले गोल कसरी गर्ने भनेर सोच्नमै धेरै समय लगाउनुपथ्र्यो । गोल हुन नसक्दा टिमका पूरै खेलाडी दबाबमा हुन्थे । एउटा गल्तीबाट सुरुमै गोल खाए टिमको सन्तुलन पूरै बिग्रिन्थ्यो । गोल नखाँदा पनि पर्याप्त मौका सिर्जना नहुँदा र पाएका मौकामा स्ट्राइकरहरू चुक्दा टिमका अन्य खेलाडी पनि दबाबमा पर्थे । लगातार गोल गर्न नसकेको ती ११ खेलमा नेपालको अकोर् कमजोरी यही नै थियो । 

कुशल खेलाडीको कमी नेपाललाई कहिल्यै पनि भएन । जति पनि विदेशी प्रशिक्षक आए, सबैले नेपाली खेलाडीको क्षमताको प्रशंसा गरेका छन् । यसमा अहिलेका जापानी प्रशिक्षक कोजी ग्योतोकु पनि पछि परेका छैनन् । आठ महिनाअगाडि नेपाली टिम सम्हाल्न आउँदा उनले यही भनेका थिए । खेलाडी जति नै राम्रा भए पनि नेपाली टिममा नभएको कुरा थियो आत्मविश्वास, जुन लामो समय गोल गर्न नसक्दा गुमेको थियो । तर, जब गोल हुन थाल्यो, त्यसपछि खेलाडीहरू पनि खुलेर खेल्न थाले । अहिले नेपालको यस्तो भएको छ कि कुनै खेलमा पहिला गोल खाए पनि टिम सन्तुलन र खेलको लय गुमाउँदैन । धेरैपछि नेपालले कमब्याक गर्न सिकेको छ । सोलिडारिटी कपमा लाओस र साग फाइनलमा भारतविरुद्धको खेल नेपालले कमब्याक गरेको पछिल्ला उत्कृष्ट उदाहरण हुन् ।

धेरै मौका सिर्जना गर्न प्रशिक्षक ग्योतोकुले एउटा फरक रणनीति पनि अवलम्बन गरे । मौका सिर्जना हुने सम्भावित ठाउँमा टिमका क्रियटिभ खेलाडी राख्ने, जस्तै : विमल । उमेर समूहदेखि नै विमललाई कुशल स्ट्राइकर रूपमा हेरियो । उनी सधैँ टिमको अघिल्लो पंक्ति अर्थात् फरवार्ड लाइनमै रहे । तर, प्रशिक्षक ग्योतोकुले उनलाई कहिले आक्रामक मिडफिल्ड त कहिले विङ्सबाट खेलाए । नेपालले अहिले विङ्सबाटै धेरै मौका सिर्जना गरिरहेको छ । सोलिडारिटी कपमा ब्रुनाईविरुद्ध बाहेक अन्य सबै खेलमा गरेको गोलको मौका विङ्सबाट आएका राम्रा क्रसबाटै आएका थिए । विङ्गरका रूपमा भरत खवासको भूमिका पनि यसपटक निकै प्रभावकारी रह्यो । सेमिफाइनल र फाइनलमा उनकै क्रसबाट गोल सम्भव भएको थियो । विङ्गरमा हुनुपर्ने ‘पेस’ र ‘स्टामिना’ भरतमा छ । 

नेपालले पहिलोपटक आयोजना भएको एएफसी सोलिडारिटी कप त जित्यो । तर, प्रशिक्षक कोजी ग्योतोकु नेपालको खेल्ने शैलीबाट अझै सन्तुष्ट छैनन् । फाइनल जितेपछिको उनको पहिलो प्रतिक्रिया नै यही थियो । मौकाहरू पर्याप्त मात्रामा सिर्जना भएको जस्तो उनलाई लागेको छैन । कमजोर र आफ्नै स्तरका टिमसँग खेल्दा यतिले नै पुग्यो । आफूभन्दा माथिल्लो स्तरको टिमसँग खेल्दा यो कमजोरीले सताउन सक्नेमा उनी सजग छन् । त्यसैले उनले नियमित प्रशिक्षण र धेरैभन्दा धेरै खेल खेल्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याएका छन् । 

अहिलेको सफलतालाई एन्फाको नेतृत्व परिवर्तनसँग पनि जोडेर हेर्न सकिन्छ । गणेश थापा अध्यक्ष हुँदा टिममा खेलाडी छनोटदेखि लिएर कहिलेकाहीँ त कसलाई खेलाउने र कसलाई नखेलाउने भन्नेसम्मको निर्णय आफैँ गर्थे । जुन प्रशिक्षकले उनको कुरा मान्यो, उही टिक्थ्यो । यसको उदाहरण पनि ग्राहम रोबर्ट्स र प्याट्रिक ओसेम्स नै हुन् । एएफसी च्यालेन्ज कपमा गणेश थापाको नांगो हस्तक्षेप सहन नसकेर नै रोबर्ट्सले राजीनामा दिएका थिए । ओसेम्सले पनि यसै कारण साफ च्याम्पियनसिपपछि नेपाल छाडे । गणेश थापा हुँदासम्म एन्फा एकेडेमीबाहेकका राम्रा खेलाडीलाई राष्ट्रिय टिममा स्थान बनाउन गाह्रो थियो । एकेडेमीमा खेलाडी छान्दा पनि उनकै हैकम चल्थ्यो । 

फिफाले गशेण थापालाई १० वर्षको प्रतिबन्ध लगाएपछि अहिले राष्ट्रिय टिम स्वतन्त्र छ । प्रशिक्षकले पनि पूरै आफ्नो रणनीति अनुसार खेलाडीलाई प्रयोग गर्न पाएका छन् । नवयुग श्रेष्ठको उदय पनि एन्फामा नेतृत्व परिवर्तनपछि भएको हो । घरेलु प्रतियोगितामा नेपाल आर्मीका लागि उनी सधैँ राम्रै खेल्थे । सागमा बल्ल उनले राष्ट्रिय टिममा मौका पाए । त्यो पनि सब्स्टिच्युट खेलाडीका रूपमा । बंगबन्धु गोल्डकपमा मुख्य स्ट्राइकरको भूमिका पाएपछि उनले कमाल देखाउन थालिहाले । बंगबन्धु गोल्डकप र साग दुवैमा उनी सबैभन्दा बढी गोल गर्ने खेलाडी बने । उनले एकपछि अर्को खेलमा गोल गर्न थालेपछि टिमका अन्य स्ट्राइकरमाथिको दबाब पनि कम भएको छ ।

थापा बहिर्गमनपछिको तरंग
सन् १९९५ मा नेपाली फुटबलको आधिकारिक संस्था एन्फाको अध्यक्ष निर्वाचित भएपछि गणेश थापाले घोषणा गरेका थिए– अबको १० वर्षमा नेपाली फुटबलको कायापलट हुन्छ । नेपाली फुटबलले एसियामा छाप छोड्ने छ । 

उनले करिब २१ वर्ष एन्फामा एकलौटी शासन जमाउने क्रममा नेपाली फुटबलले एसियामा छाप जमाउनु त टाढाको कुरा, भ्रष्टाचार र ‘म्याच फिक्सिङ’का कारण नेपाली फुटबल तहसनहस बन्न पुग्यो । यतिबेला भ्रष्टाचारको मुद्दामा अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल महासंघ (फिफा)ले उनलाई फुटबलको कुनै गतिविधिमा समावेश हुन नपाउने गरी १० वर्षका लागि प्रतिबन्ध लगाएको छ । उनकै कार्यकालमा ‘ म्याच फिक्सिङ’का कारण अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नेपालको बदनामी भयो । फिक्सिङमा नेपालका पूर्वकप्तान सागर थापा लगायत पाँच खेलाडी आजीवन प्रतिबन्धित छन् । 

यस्तो अवस्थामा नेपालले यस वर्ष लगातार फुटबलका तीनवटा उपाधि जितेर थापाको कार्यकालमा नेपाली फुटबल गलत व्यक्तिको हातमा भएको प्रमाणित भएको छ । आफ्नो कार्यकालमा उनी संघको अध्यक्ष मात्र होइन, छनोटकर्ता र प्रशिक्षक पनि बन्न खोजेको ‘ ओपन–सेक्रेट’ नै छ । 

यसैको सेरोफेरोमा नेपालले जितेको एएफसी सोलिडारिटी कपलाई आमफुटबल विश्लेषकले ठूलो उपलब्धिका रूपमा लिएका छन् । नेपालमा अहिले न राम्रोसँग खेल्ने मैदान छ, न ठूला प्रतियोगिताको आयोजना नै । यस्तो अवस्थामा सोलिडारिटी कपको हालको उपलब्धि मात्र होइन, बंगबन्धु कप र १२औँ दक्षिण एसियाली खेलकुदको जित आफैँमा तारिफयोग्य कुरा हो । यस विषयमा सागमा नेपालका प्रशिक्षक रहेका राजुकाजी शाक्य पनि सहमत छन् । भन्छन्, “लामो समयसम्म नेपालले कुनै उपाधि जितेन । खेल्नका लागि राम्रो मैदान पनि छैन । भएको एउटा रंगशाला पनि खेल्नयोग्य छैन । यस्तो अवस्थामा जुनसुकै प्रतियोगिता जिते पनि त्यो ठूलै कुरो हो ।”

नेपालले यही वर्ष बंगलादेशको राजधानी ढाकामा आयोजना भएको बंगबन्धु कप जितेको थियो । लगत्तै नेपाली यू–२३ टोलीले भारतको आसाम र सिलोङमा आयोजना भएको १२औँ दक्षिण एसियाली खेलकुदको उपाधि जित्यो । अहिले ६३ वर्षपछि एसियाली फुटबलको आधिकारिक प्रतियोगिता पहिलोपल्ट जितेर नेपाली फुटबलले इतिहास रचेको छ । 

विगतमा राष्ट्रिय टोलीको छनोट हुँदा त्यसमा थापाको प्रत्यक्ष हस्तक्षेप हुने गरेको सबैलाई थाहा भएको विषय हो । यसै कारण नाम चलेका थुप्रै खेलाडीले सन्न्यासको घोषणा नै नगरी बीचैमा फुटबल परित्याग गरेका थिए । अझ, अभ्यास खेलका नाममा ‘म्याच फिक्सिङ’ हुने गरेको कुरा एसियाली फुटबल महासंघ (एएफसी)ले नै पुष्टि गरिसकेको छ । थापाको कार्यकालमा ‘म्याच फिक्सिङ’ भएको जानकारी एएफसीले उनलाई दिएको थियो । तर, खेलाडीलाई कारबाही गर्नुको साटो उल्टो टिमको नेतृत्व गरेर पठाएपछि एएफसीका पदाधिकारीले उनीसँग वार्ता नगरी महानगरीय अपराध अनुसन्धान महाशाखाका प्रहरी अधिकारीसँग भेटेर गएको थियो । 

विगतमा नेपाली फुटबल असफल हुनुको कारण यति मात्र थिएन । नेपाली फुटबलको मेरुदण्ड मानिने सहिद स्मारक लिग कहिल्यै व्यवस्थित भएन । कहिले लिगमा १२ टिम समावेश हुन्थे, कहिले १६ । काठमाडौँमा क्लबहरूले अधिकार मागेको खण्डमा निलम्बित अध्यक्ष थापा राष्ट्रिय लिग भनेर जिल्ला समेटेर फुटबल खेलाइदिन्थे । जिल्लाले अधिकार मागेको खण्डमा क्लबहरूलाई च्यापेर लिग गराउँथे । 
यति मात्र होइन, आफूलाई सहयोग गर्ने क्लबलाई ‘म्याच फिक्सिङ’ गर्नेसमेतको सुविधा थियो । राम्रा खेलाडीहरू पैसा नपाए पनि राष्ट्रिय टोलीमा नपर्ने डरले उधारोमै थापा ‘क्याम्प’को क्लबबाट फुटबल खेल्नुपर्ने बाध्यता थियो । 

थापाको बहिर्गमनपछि नेपाली प्रशिक्षकले स्वतन्त्र महसुस गरेका छन् । राम्रा खेलाडीमा पनि एउटा मनोविज्ञानले काम गरेको छ, राम्रो खेल्यो भने टिममा पर्न सकिन्छ भन्ने । थापाको हस्तक्षेपका कारण पहिले विदेशी प्रशिक्षकलाई एक वर्ष टिक्न धौ–धौ पथ्र्यो । अहिले जापानी प्रशिक्षक कोजी ग्योतोकु आफ्नो प्रयोग राष्ट्रिय टिममा निर्धक्क गर्न पाइरहेका छन् । त्यसैले उनी आफू नेपाली टिमसँग अनुबन्धित भएको एक वर्षमा दुईवटा मात्र मैत्रीपूर्ण खेल हुँदासमेत धैर्यताका साथ टिकिरहेका छन् । एएफसी सोलिडारिटी कपमा नेपाली टोलीको सफलता धेरै हदसम्म उनको धैर्यताको प्रतिफल पनि हो । 
पछिल्लो समय नेपालले जितेका तीनवटा उपाधिका कारण यतिबेला एन्फाको नयाँ नेतृत्व दंग छ । तर, यो उपलब्धि नयाँ नेतृत्वका लागि चुनौती पनि हो । 

नेपालमा अहिले एउटा पनि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको फुटबल मैदान छैन । काठमाडौँमा भएको एक मात्र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको दशरथ रंगशाला गत वर्षको भूकम्पका कारण बन्द अवस्थामा छ । लिग फुटबल अझै व्यवस्थित हुन सकिरहेको छैन । निलम्बित अध्यक्ष गणेश थापाले फुटबलका नाममा विदेशबाट आउने करोडौँ रकमको हिसाब दिन सकेका छैनन् । थापाको भ्रष्टाचार मुद्दाका कारण फिफाले फुटबल विकासका लागि नेपालले पाउने ५४ करोड रुपियाँ अझैसम्म निकासा गरेको छैन । फेरि निर्वाचनका कारण क्लब र जिल्ला फुटबल संघ बाँडिएको अवस्थामा छ । वास्तवमा नेपाली फुटबलको भविष्य यिनै मुद्दामा रुमलिने पक्का छ । 

अब नेपालका अगाडि सन् ’८०–९० को दशकमा दक्षिण एसियाली फुटबलमा रहेको ‘ बाघ’को छाप फर्काउनु नै मुख्य उद्देश्य र लक्ष्य हुनेछ । यसका लागि एन्फाले अहिलेदेखि नै गृहकार्य गर्नु जरुरी छ । राजु शाक्यकै भनाइ अनुसार घरेलु लिग लगातार भइरहनुपर्छ । किनभने, लिगबाटै प्रतिभावान खेलाडीहरू निस्कछन् । 

भारतले १५ वर्षपछि एसियाको उत्कृष्ट टिम बन्नका लागि बलियो संरचनाका रूपमा इन्डियन सुपर लिग सुरु गरिसकेको छ । सन् २०१३ देखि सुरु भएको लिगका लागि रिलायन्स इन्डस्ट्रीले भारतीय फुटबल संघसँग १५ वर्षका लागि सात सय करोड रुपियाँको सम्झौता गरेको छ । अझ, लिगलाई देशव्यापी बनाउन स्टार स्पोटर््सले सम्पूर्ण ब्रोडकास्टको जिम्मा लिएको छ । अहिले लिगमा अन्तर्राष्ट्रिय फुटबलका ठूला हस्तीहरू खेल्ने गर्छन् । यस्तै ब्राजिलका जिको जस्ता प्रशिक्षक भारतीय क्लबलाई प्रशिक्षण दिन आएका छन् । 

भारतले प्रिमियर लिगको सुरुआत गरेको तीन वर्षभित्र नै आफ्नो देशको फुटबल स्तरलाई धेरै माथि उठाइसकेको छ । नेपालमा पनि फुटबल ‘क्रेज’ नभएको होइन । नेपाली फुटबललाई नेपालका उद्योग तथा कलकारखानाले माया नगरेका होइनन् । करोडौँ घोटालाका कारण गणेश थापा निलम्बनमा पर्दा पनि नेपाली फुटबलमा लगानी गर्न उनीहरू हिचकिचाएका छैनन् । 

२१ वर्ष फुटबलका नाममा आफ्नो दुनो सोझ्याउने व्यक्ति नेपाली फुटबलबाट बाहिरिसकेको अवस्थामा अहिलेको नेतृत्वका लागि ठूलो अवसर पनि जुरेको छ । अबको १० वर्ष नि:स्वार्थभावले काम गरेको खण्डमा नेपाली फुटबलको कायापलट कसो नहोला ? 

इन्डियन सुपर लिगमा अवसर

स्तर र खेल कौशलका हिसाबमा भारतीय र नेपाली खेलाडीमा खासै फरक छैन । यो भारतको जुनसुकै प्रक्षिक्षकले पनि स्वीकारेको कुरा हो । तर, इन्डियन सुपर लिगमा अहिलेसम्म कुनै नेपाली खेलाडीले मौका पाएका छैनन् । पहिला आई लिगमा नेपालका हरि खड्का, अनिल गुरुङ र रोहित चन्दले अवसर पाउँदा यो कुरा प्रमाणित पनि गरेका छन् । 

आईएसएलमा एक टिममा कुल २५ मध्ये बढीमा ११ विदेशी खेलाडी राख्न मिल्छ । र, अहिले आईएसएलका आठ टिममा ७० भन्दा बढी विदेशी खेलाडी छन् । त्यसमा एउटा पनि नेपाली खेलाडी परेका छैनन् । जुन नेपाली खेलाडीका लागि दुर्भाग्य पनि हो । जब कि, क्रिकेटमा भारतको स्तर नेपालको भन्दा निकै माथि छ । यस्तोमा नेपालका शक्ति गौचनले राजस्थान रोयल्सका लागि ट्रायल दिने मौका पाएका थिए । यहीबाट नै नेपाली फुटबलका जिम्मेवार अधिकारीले सिक्नुपर्ने अर्को कुरा छ ।

राम्रा खेलाडीलाई आईएसएलमा खेल्ने अवसर जुराइदिन पछि पर्नुहुँदैन । विश्वकप जितिसकेका केही खेलाडी अहिले आईएसएलमा छन् । जस्तै : ब्राजिलका रोबर्टो कार्लोस, इटालीका मार्को माटाराजी र अलेसेन्ड्रो डेल पियरो आदि । एक जमानाका अब्बल खेलाडीसँगको हिमचिमले मात्रै पनि नेपाली खेलाडीको मनोबल बढेर प्रदर्शनमा निखार आउने र यसले आखिरमा राष्ट्रिय टिमलाई फाइदा पुग्ने थियो ।

गेम चेन्जर्स

सुजल श्रेष्ठ:: 
सुजलले २०११ मा भुटानविरुद्धको मैत्रीपूर्ण खेलबाट राष्ट्रिय टिममा डेब्यु गरेका हुन् । घरेलु फुटबलमा मनाङ मस्र्याङ्दी क्लबबाट विङ्गरका रूपमा खेल्ने सुजलले राष्ट्रिय टिमबाट २०११ मै टिमोर लिस्टेविरुद्ध आफ्नो पहिलो गोल गरेका थिए । त्यसपछि राष्ट्रिय टिममा खासै जम्न सकेनन् । एएफसी सोलिडारिटी कपमा दुई वर्षपछि राष्ट्रिय टिममा फर्केका सुजलले फाइनलमा निर्णायक गोल गरे । उनकै गोलले नेपाललाई पहिलोपटक एएफसीको प्रतियोगितामा च्याम्पियन बनायो । 

विमल घर्तीमगर:: विमललाई नेपाली फुटबलको भविष्य भनेर हेर्ने गरिन्छ । राष्ट्रिय टिमबाट स्ट्राइकरहरूले गोल गर्न नसकिरहेका बेलामा उनले बंगलादेशविरुद्ध दशरथ रंगशालामा डेब्यु गरेका हुन् । त्यतिबेला विमल मात्रै १६ वर्षका थिए । सन् २०१४ को साफ च्याम्पियनसिपमा पाकिस्तानविरुद्ध गोल गर्दै राष्ट्रिय टिममा आफ्नो गोलको खाता खोलेका थिए । २०१५ को साफ च्याम्पियनसिपमा पनि उनले भारतविरुद्ध गोल गरेका थिए । भारतविरुद्धको उनको गोलबाट नै नेपालले लगातार ११ खेलमा गोल गर्न नसकेको क्रमलाई भंग गरेको थियो । त्यसपछि बंगबन्धु गोल्डकप, साग र एएफसी सोलिडारिटी कप जित्दा उनको भूमिका निकै महत्त्वपूर्ण रह्यो । एएफसी सोलिडारिटी कपको समूह चरणमा उनले ब्रुनाईविरुद्ध पेनाल्टी र सेमिफाइनलमा लाओसविरुद्ध गोल गरेका थिए । 

नवयुग श्रेष्ठ:: नवयुग एन्फामा गणेश थापाको बहिर्गमनपछि उदाएका स्टार हुन् । सन् २०१५ को साफ च्याम्पियनसिपमा उनले पहिलोपटक राष्ट्रिय टिममा मौका पाएका थिए । त्यसमा उनले खासै प्रभाव पार्न सकेनन् । तर, त्यसपछि नेपालले जितेका तीनै प्रतियोगिता बंगबन्धु गोल्डकप, साग र एएफसी सोलिडारिटी कपमा उनको योगदान अतुलनीय छ । नवयुगले साग र बंगबन्धु गोल्डकपको फाइनलमा गोल गरेका थिए । अहिले उनले लगातार गोल गरिरहेका छन् । सन् २०१६ मा मात्रै उनले नेपालका लागि १२ गोल गरे । बंगबन्धु गोल्डकपमा नेपालले माल्दिभ्स र बंगलादेशबाहेक मलेसिया र बहराइनको उमेर समूहको टिमसँग खेलेको थियो । यी दुई खेललाई फिफाले अन्तर्राष्ट्रिय खेलको मान्यता दिँदैन । र, सागमा यू–२३ टिमले प्रतिस्पर्धा गर्छन् । त्यसैले सोलिडारिटी कपमा ब्रुनाईविरुद्धको गोलसहित नवयुगले राष्ट्रिय टिमबाट अहिलेसम्म चार अन्तर्राष्ट्रिय गोल 
गरेका छन् ।

विराज महर्जन:: सागर थापा प्रतिबन्धमा परेपछि विराज महर्जनले राष्ट्रिय टिमको कप्तानीको जिम्मा पाए । र, त्यसपश्चात् नेपालले जितेका हरेक प्रतियोगितामा विराज नै नेपालको कप्तान थिए । राष्ट्रिय टिममा उनले सन् २००८ देखि मौका पाएका हुन् । डेब्यु खेलबाटै प्रभाव पार्न सफल विराज नेपालको डिफेन्समा निर्विवाद राइट ब्याक हुन् । अहिलेको टिममा उनी सबैभन्दा पाका खेलाडी पनि हुन् । उनले राष्ट्रिय टिमबाट ५० खेल खेलिसकेका छन् । राइट ब्याकबाट ओभरल्यापमा गएर लोभलाग्दो क्रस निकाल्न माहिर विराज डिफेन्समा युवा खेलाडीलाई राम्रो खेल्न हौस्याउने प्रेरणादायी कप्तान पनि हुन् ।

 

पुरा पढ्नुहोस्

माउरिन्होको भरमा म्यानचेस्टर

ज्ञानेन्द्र आचार्य
सबैभन्दा महँगो क्लब भए पनि म्यानचेस्टर युनाइटेडलाई ठुलो सफलताको खडेरी
पुरा पढ्नुहोस्

पाँच दशक शून्य पदक

ज्ञानेन्द्र आचार्य
नेपालका लागि ओलम्पिक यात्रा उपलब्धिविहीन
पुरा पढ्नुहोस्

अलराउन्डर सरिता

केशव थापा
सरिता नेपाली महिला क्रिकेट टिमकी अलराउन्डर हुन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

रोमाञ्चविहीन युरोकप

ज्ञानेन्द्र आचार्य
प्रतिस्पर्धात्मक नहुनुमा साना टिम दोषी
पुरा पढ्नुहोस्

साहित्य

...र फुलेनन् गुराँसहरू

ब्रजेश

अलि पर, उतापट्टिबाट आइरहेका दुई जना केटीमध्ये एक जनाले हामी सबैको ध्यान एकैपटक तानिन् । २६ वर्षअघिको कुरो हो । निर्देशक अरूणकुमार झा, अभिनेता सन्तोष पन्त, पत्रकार शैलेश आचार्य र म घन्टाघरबाट कमलादीस्थित वसन्त चौधरीको ग्रुप थ्री नामक विज्ञापन एजेन्सीको अफिसतिर गइरहेका थियौँ । त्यतिबेला ग्रुप थ्रीले नै उर्वशी सिने पत्रिका पनि निकाल्थ्यो, जसको सम्पादक शैलेश दाइ थिए । त्यसबेला हामी एउटा सिनेमा बनाउन लागिरहेका थियौँ, ...र फुल्छन् गुराँसहरू । त्यसका लागि भेटघाट गर्ने थलो पनि उर्वशीको अफिस नै थियो ।

भर्खर भर्खर केही टेलिफिल्महरूमा अभिनय गरेको म, त्यस सिनेमाबाट ठूलो पर्दामा हाम फाल्ने भएको थिएँ । त्यतिबेला सबैको आँखा लाग्ने नबिल बैंकको गतिलो जागिर पनि मैले सिनेमाको हीरो बन्नका लागि तिलाञ्जली दिने मनस्थिति बनाइसकेको थिएँ । आफैँले लेखेको कथामा पटकथा र संवाद तयार भइसकेको थियो । प्रेमकथामा आधारित त्यो चलचित्र आएपछि फर्केर हेर्नुपर्दैन भन्ने लाग्थ्यो मलाई भर्खर २०/२१ वर्षको उमेरमा । अरू सबै मुख्य भूमिका पनि कसले खेल्ने भन्ने लगभग टुंगो लागिसकेको थियो । 

सन्तोष दाइ पहिलोपटक खलनायकका रूपमा प्रस्तुत हुने भएका थिए । हामीलाई एउटी नायिकाको मात्र खाँचो परिरहेको थियो । चलनचल्तीमा भइरहेका कुनै पनि नायिकाभन्दा त्यतिबेलाको म कान्छो देखिन्छु भन्ने अरूण दाइको भनाइ थियो । त्यसैले बरू कुनै नयाँ अनुहार खोज्ने भन्ने हाम्रो सल्लाह भइरहेको थियो ।

“हामीलाई ऊ त्यस्तै नायिका हो चाहिएको ।” परबाट आइरहेकी ती युवतीलाई हेर्दै अरूण दाइले भने ।
नभन्दै अन्दाजी १८/१९ वर्षकी ती युवतीमा केही अचम्मको आकर्षण थियो । उनी आफ्नै सुरमा साथीसँग गफ गर्दै आइरहेकी थिइन् । 

“रोल अनुसार पनि ठ्याक्कै फिट हुन्छे,” सन्तोष दाइले खुइय गर्दै भने ।
“तर, बाटोमा हिँडिरहेकी केटीलाई फिल्म खेल्ने रहर छ कि छैन भनेर सोध्न भएन क्यार !” मैले भनेँ ।
“किन नहुनू र ?” शैलेश दाइ उत्साहित भए, “सोध्न नहुने कुरा के छ ?”

तर, बिरालोको घाँटीमा घन्टी कसले बाँध्ने ? उनी हाम्रोनजिक आइपुगिसकेकी थिइन् । 
“एक्स्क्युज मी बहिनी, एउटा कुरा सोधौँ ?” शैलेश दाइले नभन्दै उसलाई सम्बोधन गरिहाले । उनी टक्क रोकिइन् र प्रश्नवाचक भावले हामीलाई हेरेर बोलिन्, “हजुर, भन्नूस् ।”

शैलेश दाइले आफूहरूले एउटा सिनेमा बनाउन लागेको र उनलाई हेर्दा हामीले नायिकाका लागि खोजिरहेको किशोरी उनी हुन सक्ने कुरा बताएर उनको रुचि छ कि छैन भनेर सोधे । उनले राम्ररी सोच्दा पनि नसोची अंग्रेजीमा भनिन्, “एस्, आई एम इन्ट्रेस्टेड ।”

उनमा गज्जबको आत्मविश्वास थियो ।  हामी सबै दंग पर्‍यौँ । एकैछिनको छोटो कुराकानीमा थाहा भयो, उनी नाचघरनिर भएको एउटा ट्राभल एजेन्सीमा काम गर्दी रहिछन् । शैलेश दाइले नै ग्रुप थ्रीको ठेगाना दिएर अर्को दिन ११ बजे आउन भने । उनी हुन्छ भनेर गइन् । हामी पनि दंग पर्दै आ–आफ्नो बाटो लाग्यौँ । ग्रुप थ्रीमा भारतीय डिजाइनर र फोटोग्राफर थिए, विजय फरकसे । 

उनले भने, “एकपटक फोटो सुट गरेर हेरौँ । दुई जना साथै कस्तो देखिन्छन्, आइडिया हुन्छ ।” 
म मनमनै हाँसेको पनि थिएँ । बाटोमा त्यसरी भेटेर भनेको भरमा भोलि कोही सिनेमा खेल्न आउला र ? यहाँ भने फोटो सेसनको समेत तयारी भइसक्यो । 

भोलिपल्ट नभन्दै ११ बजे उनी टुप्लुक्क आइपुगिन् । केही बेर यता र उतिका कुराहरू भए । हामीले उनलाई कति बेर फुर्सद छ भनेर सोध्यौँ । निर्धक्कसँग उनले भनिन्, “मलाई केही हतार छैन ।”
“अफिस बिदा लिएर आएको ?”
“हैन, छोडेर आएको ।” उनले भनिन् । 

हामी चकित पर्‍यौँ । हाम्रो अनुहारको भाव पढेर होला, उनले मुसुक्क हाँसेर भनिन्, “अब फिल्मको हिरोइन हुने भइसकेपछि मैले किन त्यो ट्राभल एजेन्सीमा काम गरिरहनू ?”

हाँस्दा उनको एकापट्टि गालामा सानो खाल्डो पथ्र्यो र उनी अझै सुन्दर देखिइन् । उनको आत्मविश्वासले हामीलाई कायल बनायो । त्यसै दिन विजय फरकसेले थरीथरी पोजमा हामी दुई जनाका फोटो खिचे । अहिलेजस्तो तुरुन्तै हेर्न नमिल्ने हुनाले फोटाहरू कस्ता आए वा हामी दुवै क्यामरामा कस्तो देखिन्छौँ भनेर हेर्न रिल धुलाएर नआउन्जेल सम्भव थिएन । न्युरोडस्थित कुनै कलर ल्याबमा रिल पठाइयो । अरूण दाइले उनलाई भूमिकाबारे बताए । हामी सबैलाई भित्रभित्रै विश्वास भइसकेको थियो, ...र फुल्छन् गुराँसहरूकी नायिका उनै हुन् । 

फोटाहरू आए, सबैले उनलाई एक मतले पास गरे । बाँकी एउटै समस्या पनि सुल्झिसकेको हुनाले सिनेमाको लगभग छायाकन सुरु गर्ने मिति पनि तोकियो । रमण दाइ (घिमिरे)ले केही गीत लेखिसकेका थिए । भूपेन्द्र रायमाझी तिनमा धून सिर्जना गर्न थालिसकेका थिए । मैले पनि नबिल छाडेँ । वसन्त श्रेष्ठको पुतलीसडकस्थित प्रशिक्षण केन्द्रमा म बिहान बिहान नृत्य सिक्न जान थालेँ ।

हामी सबै उत्साहित थियौँ । हरेक दिन भनेजस्तो अरूण दाइको घरमा भेला भएर हामी सिनेमाका अरू कुराहरूमा छलफल गर्ने गथ्र्यौं । सिनेमा सुरु हुने दिन पनि झनै नजिक–नजिक आइसकेको थियो । 
अचानक ‘मान्छे ताक्छ मूढो, बन्चरो ताक्छ घुँडो’ भनेझैँ हुन थाल्यो । सन्तोष दाइको छवि टेलिभिजनमा सकारात्मक पात्रको थियो । पहिलोपटक नकारात्मक भूमिका गर्न लागेको हुनाले सायद उनको मनमा केही संशय पैदा हुन थालेका थिए । उनी एक उत्कृष्ट अभिनेता हुन् भन्ने कुरामा त कसैको रत्तिभर पनि शंका गर्ने ठाउँ छैन । सम्भवत: त्यसैले होला, उनलाई आफ्नो त्यो भूमिका त्यति सशक्त हुँदैन कि भन्ने लाग्न थालेको थियो । 

हुन पनि टेलिभिजनमा उनले बनाएका फिल्महरूमा सबै कथा उनले खेल्ने चरित्रकै वरिपरि घुम्थ्यो, अरूहरू त सहायक पात्र मात्र हुन्थे । सन्तोष पन्तको सिनेमामा उनको बाहेक अरूको चर्चा हुँदैनथ्यो । केही समयअघि हाम्रो त्यही टिमले बनाएको आफ्नो कमाइ नामक टेलिफिल्मले पनि उनलाई सचेत बनाएको हुनुपर्छ । किनभने, त्यसमा पहिलोपटक सन्तोष पन्तको सिनेमाबाट उनले भन्दा बढी चर्चा अरू कलाकारले कमाएका थिए । ...र फुल्छन् गुराँसहरू त झनै व्यावसायिक चलचित्र हुने हुँदा त्यसको कथा त नायक र नायिकाकै वरिपरि घुम्नु स्वाभाविकै थियो । त्यसैले सन्तोष दाइभित्रको कलाकारलाई संशयले झनै छोप्न थालेको थियो । त्यसैले उनी आफ् नो भूमिकालाई अझ बढी प्रभावकारी बनाउने आइडियाहरू ल्याउन थालेका थिए । 

त्यसबेला हाम्रो टिममा सबैभन्दा जल्दोबल्दो नाम र सिनियर कलाकार उनी नै भएका कारण अरूण दाइ र हामी सकेसम्म उनका कुरालाई समाहित गर्न खोज्थ्यौँ । तर, हुँदाहुँदा कतिसम्म भयो भने पछि त ती सबै कुरा समाहित गर्दा सिनेमा पूरै उनकै चरित्रवरिपरि मात्र घुम्ने भयो । यस कुरामा हाम्रो बीचमा मतभेद हुन थाल्यो । एकातिर सन्तोष दाइ, अर्कोतिर हामी तीन जना । कुरो मिल्नेभन्दा पनि बढी बल्झिन थालेको थियो । 

त्यस दिन पनि स्क्रिप्ट अगाडि राखेर हामी यही कुरामा बहस गर्दै थियौँ । दुवै पक्षले अर्को पक्षलाई आश्वस्त पार्न नसक्ने अवस्था आइसकेको थियो । अनि, दुवै पक्ष आ–आफ्नो अडानबाट पछि हट्न नचाहने अवस्था पनि सिर्जना भइसकेको थियो । मलाई वैराग लाग्न थालिसकेको थियो । आवेगमा आएर मैले भनेँ, “अब यो तालले कुरो मिल्दैन हेर्नूस्, विवाद गरेर केही फाइदा छैन । यो सिनेमा बन्दैन अब ।”

अल्लारे उमेरको मेरो अधकल्चो दिमागको एउटा फ्युज उडेको थियो सायद । अनि, मैले एउटा एकदमै अपरिपक्व र मूर्खतापूर्ण नै कार्य गरेँ । हातैले लेखिएको जुन स्क्रिप्ट थियो, त्यसलाई टिपेर म जुरुक्क उठेँ । कसैले केही सोच्नुअघि म त्यसलाई धूजाधूजा पारेर च्यात्न थालेँ । 

मेरो त्यो अप्रत्याशित कार्यले एकैछिन सबै जना हतप्रभ भए । सबै अवाक् भएका थिए । विवाद शान्त भइसकेको थियो र कागज च्यातिएको एकोहोरो र वैरागलाग्दो ध्यार्रध्यार्र आवाज मात्रै आइरहेको थियो । महिनाँै लगाएर गरेको त्यो आफ्नै सिर्जनालाई नाश गर्न मलाई एक मिनेट पनि लागेन । कोही केही बोल्नै सकिरहेको थिएन । म पनि कसैसँग केही नबोली त्यहाँबाट हिँडेँ । कुनै पनि कुरा सिर्जना गर्न पो गाह्रो हुन्छ त, नाश त एकैछिनमा भइहाल्छ नि ! अनि, नाश भइसकेपछि हाम्रो हातमा केही बाँकी रहँदैन ।

केही दिनसम्म हाम्रो भेटघाट पनि भएन । पछि अरूण दाइले त्यो स्क्रिप्ट फेरि लेखेर फिल्म बनाउन पहल नगरेका त होइनन् तर सायद त्यो जाँगर ममा पनि बाँकी रहेको थिएन । तोकिएको समयमा छायाकन सुरु गर्न त अब यसै पनि सम्भव थिएन । कालान्तरमा त्यही कथालाई आधा यता र आधा उता मिसाएर अरू दुइटा सिनेमा बने । एउटा थियो, चोट र अर्को सोल्टिनी । 

...र फुल्छन् गुराँसहरूमा नायिका बन्न जागिरै छोडिदिने ती युवतीको नाम थियो– रजनी । उनलाई सिनेमाका लागि भनेर शैलेश दाइले सुस्मिता गौतम भनेर न्वारन गरिदिएका थिए । हामीले उर्वशीका लागि नै एउटा फोटो चित्रकथामा नायक–नायिका बनेर चित्त बुझायौँ । कुनै एउटा चियाको मोडलिङ गर्ने क्रममा भुवन केसीसँग उनको भेट भएपछि उनीहरूको दाम्पत्य जीवन सुरु भयो । पछि गएर सुस्मिता करोडपति, नेपाली बाबु र तँ त साह्रै नै बिग्रिस् नि बद्रीजस्ता सफल चलचित्रमा नायिका बनिन् । 
तर, गुराँसचाहिँ फक्रनै पाएन । 

...र फुलेनन् गुराँसहरू कहिल्यै । 

पुरा पढ्नुहोस्

विमोचनको फेसन

राजकुमार बानियाँ
अति प्रशंसा र समाचार छाप्नकै लागि पुस्तकको कार्यक्रम
पुरा पढ्नुहोस्

[अनुभूति] मसिनो

नयनराज पाण्डे
मसित आएको मेरो तस्कर मित्र पनि जिल पर्‍यो । हाँस्यो मज्जाले ।
पुरा पढ्नुहोस्

बाबुरामायण

सीताराम बराल
बाबुराम भट्टराईका व्यक्तिगत र राजनीतिक जीवनसँग सम्बन्धित नयाँ केही विवरण भए पनि पुस्तक निष्पक्ष तवरमा लेखिएको होइन ।
पुरा पढ्नुहोस्

ब्लग

नोटबुक

विमल आचार्य

ठाउँमा काम !
मोहन मैनालीको पुस्तक मान्ठा डराएको जुगमा एक पात्र छन्, लालबहादुर रावत । बाजुराको अंगउपानी, पाण्डुसेनका रावतले द्वन्द्वकालमा २१ वर्षे नाति तुला गुमाए । ०५८ मा ‘लालसेना’को खानु पिटाइ खाएका तुला ०५९ मा गाउँ आइपुगेको सेना–पुलिसको जत्थाबाट मारिए । घरभित्र छिरेर ६ जना युवालाई त्यहीँ मारिदिए । तुला र उनका साथीहरु माओवादी थिएनन् । तुलालाई अलि तल ओखरको बोटसम्म लगेर गोली हानेर मारे । मोहन मैनाली द्वन्द्वकालमा दुईचोटि त्यहाँ पुगेका थिए । द्वन्द्वमा ज्यान गुमाएका परिवारलाई १० लाख रुपियाँ दिइएको थियो । प्रचण्ड प्रधानमन्त्री भएका बेला ०६५ मा तेस्रोचोटि त्यहाँ पुगेका मैनाली लालबहादुरको कुरा सुनेर छक्कबक्क पर्छन् । लालबहादुरको परिवारले पैसा लिएन । लालबहादुरले मैनालीसँग भनेका छन्, ‘सरकारको नोक्सान किन गरौँ, भोलि त्यो पैसा अर्काे ठाउँमा काम लाग्ला ।’

अभाव र तनावले टाक्सिएका, त्यसमाथि द्वन्द्वको दबाब र प्रभावले थिलथिलो भएका लालबहादुरले वैधानिक रुपले पाउनुपर्ने पैसा पनि लिएनन् । मानव विकास सूचकांकको पुछारमा रहेका निर्धा, निमुखा, निरक्षर, नि:सहाय, निरीह लालबहादुरहरुले ‘सरकारको किन नोक्सान गरौँ’ भन्दै तिरिदिएको तिरो महागरिब/महाभिखारी ‘विशिष्ट’हरुले पाएका छन् । अलकत्रै पचाउने ‘विशिष्ट’हरु गरिब कि कात्रै किन्ने पैसा नहुँदा पनि ‘सरकारको नोक्सान नगर्ने’ लालबहादुरहरु गरिब ? मानिस गरिब मनले हुन्छ, धनले हुँदैन क्यारे !

प्रचण्डपथ

नयाँ बसपार्क गोंगबुबाट बेलुका ४ बजे छुट्नुपर्ने बस साढे चारमा छुट्यो । कमिलाको ताँती यति सुस्त कि बल्लतल्ल साढे ८ बजे थानकोट पुगियो । गोंगबुबाट थानकोट पुग्नै चार घन्टा । गजुरीमा खाए खा नखाए घिच पारामा एक्लो होटलमा हुलेपछि निद्राले च्यापि त हाल्यो । सुस्तरी सही, गाडी चलेपछि निद्रा लागिहाल्छ मलाई । मुग्लिन पुगेपछि बिउँझिएँ, भन्नै परेन गाडी रोकिएको भनेर । कमिलाको ताँती त पूरै ठप्प । अन्य कुरा यथावत् रहे बिहान झिसमिसेमै दाङ पुगिसक्नुपर्ने तर भाग्यमा लेखेपछि कसको के लाग्छ, नारायणगढमै उज्यालोमै चिया पिउने सौभाग्य पाएँ । बढीमा १० घन्टा लाग्ने यात्रा दशा लागेर होला, २० घन्टामा दाङ पुगियो । घर जाँदा सास्ती त पाइएको थियो थियो, काठमाडौँ फर्किंदा पनि उही ताल । शत्रुलाई पनि नसराप्नुहोला, नारायणगढ–मुग्लिनको बाटो हिँड्न परोस् भनेर । 

प्रचण्ड नेतृत्वको जनयुद्धमा जति मान्छे मरे, सडक दुर्घटनामा त्यो भन्दा बढीको ज्यान गइसकेको तथ्यांक छ । आफ्नो जिल्लामा पर्ने त्यो सडक खण्डमा प्रधानमन्त्री प्रचण्डका आँखा गडेदेखि म उनलाई ठूलै सम्मान गर्ने थिएँ । मेरो प्रस्ताव छ, मुग्लिङ–नारायणगढ सडक खण्डलाई प्रचण्डपथ नामकरण गरौँ । त्रिभुवन राजपथ, बीपी राजमार्ग, मदन भण्डारी राजमार्ग हुन्छ भने प्रचण्डकै जिल्लाको प्रचण्डझैँ ‘ खतरनाक’ बाटोलाई प्रधानमन्त्रीको नाम दिँदा कसैको नोट अफ डिसेन्ट ? प्रचण्ड‘पथ’को पनि स्तरोन्नति हुने, हामीलाई पनि सजिलो !

आप्ना मुनले चायापछि...
बेतालमाण्डौँ बजार बाह्रबिस–७, बाजुरा लेखेको धमिलो बोर्डमुनि उभिएका दलबहादुर रावल, ६३, दुई श्रीमती र आठ सन्तानका ‘ हाकिम’ पनि हुन् । सानैमा बुबा बितेकाले गाउँलेहरुले उनलाई ‘राँडीको छोरा’ पनि भने । ११ वर्षको हुँदा १६ वर्षे केटीसित विवाह बन्धनमा बाँधिए उनी । बड्डी श्रीमतीको डर मानेर उनी नजिकै पर्दैनथे रे सुरुमा । तर, उनी १५ वर्षको हुँदा पहिलो सन्तान चक्रबहादुर जन्मिई त हाल्यो । खै, के कुचक्र परेर हो, चक्रबहादुर नौ वर्षको उमेरमा बार्जुगाडमा डुबेर बिते । 

दलबहादुर ०३६ सालमा कांग्रेसतिर लागे, वडाअध्यक्ष पनि भए । जम्मा गरेर २२ वर्ष इन्डियामा मजदुरी गरे । एक रात मैले उनकैमा खाना खाएँ, रात बसेँ । लामै भलाकुसारीपछि सुत्ने ठाउँ बनाइदिए । भुइँमा पसारिदिएको कुनाको ओछ्यानमा ढलान भएँ । निद्रा लागेको थिएन, डायरी टिपटाप गर्दै थिएँ । उनी कोठामा आए । म सुतेकै अर्काे कुनामा ओछ्यान पसारे । बाहिरिएका उनी हातमा कापी बोकेर भित्रिए । 
मक्किसकेको, धूवाँले रंगिएको कापी मभन्दा पनि जेठो रहेछ । १२ चैत ०४१ को मितिमा लेखेका छन्, ‘मेरो मया पिरतीको अगाध समझना ।’ अर्काे छ : ‘सुनबाडा सुनार्नी सुनाकी गइ सती, बउदल आयो फर्कने हुन् कति !’ ०४२ को मितिमा : ‘राजाले तितरा मार्‍यो डब्बाभरि मासु, बाझकली सम्झ्याका बेला छातीभरि आँसु । उकाली भोक लागीजाली, भुटी लैजाऊ खाजा, आप्ना मुनले चायापछि क्या भुन्या हो राजा !’

रातैभरि न उनी सुते, न म । उनका प्रेम–कहानी, राजनीति–कहानी, परिवार–कहानी, माओवादी–कहानी पढ्न/सुन्न पाएर म दंग । 

पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

गोकर्ण गौतम
गोजीमा सयको नोट भए पनि मैले पाँच सयकै चलाउन कर गरिरहेँ, बाँकी तीन दिन सिक्किममा बिताउनु जो थियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

सन्तोष आचार्य
सञ्जयको पत्रकारिताको प्रारम्भदेखि सम्पादकसम्मको बेदाग यात्रा सलामयोग्य हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

[ब्लग] राजदूतमा दोहोरिएका उपाध्यायलाई यस्तो छ कूटनीतिक सकस

सीताराम बराल
फिर्ता गरिएलगत्तै दीपकुमार उपाध्यायलाई नै राजदूत बनाइएपछि ओहोदाको प्रमाणपत्र बुझाउँदा नेपालले अनौठो र अमिल्दो कुटनीतिक अभ्यास गर्नुपर्नेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

नोटबुक

राजकुमार बानियाँ
सपनाविहीन अवस्थामा डीभी पसल नखुले के खुल्छन् ?
पुरा पढ्नुहोस्

तस्विर/भिडियो

‘हिमालकी छोरी म’

रवि मानन्धर

जाडोको मात्रा दिनानुदिन बढ्दै छ । समुद्री सतहबाट २ हजार २ सय ३८ मिटरको उचाइमा रहेको रसुवाको गत्लाङमा झनै चिसो छ । स्थानीय भाषा बोल्ने र बुझ्ने हिमालकी यी छोरीको पहिरन हेर्दा चिसो त मज्जैले छे क्लाजस्तो छ । तर, खुट्टामा लगाएको चप्पल हेर्दा यी बालिकाले चिसोलाई कसरी सहेकी होलिन् भन्ने अनुमान गर्न गाह्रो छैन । 

पुरा पढ्नुहोस्

पहाडमा पहलमानी

सुरविन्द्रकुमार पुन
विजेतालाई पुरस्कारका रुपमा भेडा प्रदान गरिनुका साथै पगरी गुथाएर गाउँ परिक्रमा गराइन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

पानी जोगाड

भास्वर ओझा
सगरमाथा आधार शिविरमा पिउने पानीको मुख्य स्रोत भनेको हिउँ पगाल्नु नै हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

गाउँले तराजु

शब्द/तस्बिर : मैत्या घर्ती मगर
कुनै वस्तुको नापजोख गर्नु परेमा तराजुको सहायता लिनुको विकल्प छैन । प्रविधिको विकासले सहर–बजारमा ढकको समेत आवश्यकता नपर्ने डिजिटल तराजुको प्रवेश भइसकेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

पर्वते पुल

आरके अदीप्त गिरी
पर्वत सदरमुकाम कुश्मा बजार र कटुवाचौपारी गाविसलाई जोड्ने मोदीखोलास्थित यो पुल मुलुककै अग्लो मानिन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्